Adhyaya 186

Verse 1

ऋषय ऊचुः । भूय एव महाभाग वद माहात्म्यमुत्तमम् । अतिथेः कृत्यमस्माकं विस्तरेण च सूतज

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਫਿਰ ਇਕ ਵਾਰ ਇਸ ਉੱਤਮ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰੋ। ਅਤੇ ਹੇ ਸੂਤ-ਪੁੱਤਰ, ਅਤਿਥੀ (ਮਿਹਮਾਨ) ਸੰਬੰਧੀ ਸਾਡਾ ਕਰਤਵ੍ਯ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਓ।’

Verse 2

सूत उवाच । शृण्वन्तु मुनयः सर्वे माहात्म्यमिदमुत्तमम् । येन संश्रुतमात्रेण नश्येत्पापं दिनोद्भवम्

ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ: ‘ਸਾਰੇ ਮੁਨੀ ਇਸ ਉੱਤਮ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਨੂੰ ਸੁਣਨ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸੁਣ ਲੈਣ ਨਾਲ ਹੀ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਉੱਠਣ ਵਾਲਾ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।’

Verse 3

यन्मया च श्रुतं पूर्वं सकाशात्स्वपितुः शुभम्

ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਨਮੁਖੋਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ—ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਹਿਤਕਾਰੀ—

Verse 4

गृहस्थानां परो धर्मो नान्योऽस्त्यतिथिपूजनात् । अतिथेर्न च दोषोस्ति तस्यातिक्रमणेन च

ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ ਅਤਿਥੀ-ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਧਰਮ ਨਹੀਂ। ਅਤਿਥੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ; ਦੋਸ਼ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਧਰਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੈ।

Verse 5

अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते । स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति

ਜਿਸ ਦੇ ਘਰੋਂ ਅਤਿਥੀ ਆਸ ਟੁੱਟ ਕੇ ਮੁੜ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਅਤਿਥੀ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਾਪ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦਾ ਪੁੰਨ ਲੈ ਕੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 6

सत्यं शौचं तपोऽधीतं दत्तमिष्टं शतं समाः । तस्य सर्वमिदं नष्टमतिथिं यो न पूजयेत्

ਸੱਚਾਈ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਤਪੱਸਿਆ, ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ, ਦਾਨ, ਯਜ੍ਞ—ਇਹ ਸਭ (ਭਾਵੇਂ) ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਵੀ ਹੋਵੇ—ਜੋ ਅਤਿਥੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਸਭ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 7

दूरादतिथयो यस्य गृहमायांति निर्वृताः । स गृहस्थ इति प्रोक्तः शेषाश्च गृहरक्षिणः

ਜਿਸ ਦੇ ਘਰ ਅਤਿਥੀ ਦੂਰੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ‘ਗ੍ਰਿਹਸਥ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬਾਕੀ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਘਰ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 8

न पुराकृतपुण्यानां नराणामिह भूतले । त्रीनेतान्प्रतिहन्यंते श्राद्धं दानं शुभा गिरः

ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁੰਨ ਨਹੀਂ ਕਮਾਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਬਚਨ।

Verse 9

तुष्टेऽतिथौ गृहस्थस्य तुष्टाः स्युः सर्वदेवताः । विमुखे विमुखाः सर्वा भवंति च न संशयः

ਜੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦਾ ਅਤਿਥੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਭ ਦੇਵਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜੇ ਅਤਿਥੀ ਨਾਰਾਜ਼ ਮੁੜ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਭ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਵਿਮੁਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 10

तस्मात्तोषयितव्यश्च गृहस्थेन सदाऽतिथिः । अप्यात्मनः प्रदानेन यदीच्छेत्पुण्यमात्मनः

ਇਸ ਲਈ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਸਦਾ ਅਤਿਥੀ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਜੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਪੁੰਨ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਵੀ।

Verse 11

त्रिविधस्त्वतिथिः प्रोक्तो गृहस्थानां द्विजोत्तमाः । तस्याहं वच्मि वः कालं शृणुध्वं सुसमाहिताः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ, ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ ਅਤਿਥੀ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗ ਸਮੇਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।

Verse 12

श्राद्धीयो वैश्वदेवीयः सूर्योढश्च तृतीयकः । ये चान्ये भोजनार्थीयास्ते सामान्याः प्रकीर्तिता

ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਅਤਿਥੀ, ਵੈਸ਼੍ਵਦੇਵ-ਅਤਿਥੀ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਸੂਰ੍ਯੋਢ ਅਤਿਥੀ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਹਨ। ਜੋ ਹੋਰ ਕੇਵਲ ਭੋਜਨ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਧਾਰਣ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 13

सांकल्पे विहिते श्राद्धे पितॄणां भोजनोद्भवे । समागच्छति यः काले तस्मिञ्छ्राद्धीय एव सः

ਜਦੋਂ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਜੋ ਕੋਈ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਹੀ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਅਤਿਥੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ।

Verse 14

दूराध्वानं पथि श्रांतं वैश्वदेवांत आगतम् । अतिथिं तं विजानीयान्नातिथिः पूर्वमागतः

ਜੋ ਦੂਰ ਦਾ ਰਾਹ ਤੈਅ ਕਰਕੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਦੇ ਅੰਤ ਉਪਰੰਤ ਆਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਸੱਚਾ ਅਤਿਥੀ ਜਾਣੋ; ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਇਸ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਅਤਿਥੀ ਨਹੀਂ।

Verse 15

प्रियो वा यदि वा द्वेष्यो मूर्खः पंडित एव वा । वैश्वदेवे तु संप्राप्तः सोऽतिथिः स्वर्गसंक्रमः

ਚਾਹੇ ਪਿਆਰਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਿਯ, ਮੂਰਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪੰਡਿਤ—ਜੇ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਦੇ ਵੇਲੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਹ ਅਤਿਥੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਦਾ ਮਾਰਗ ਖੁਲਦਾ ਹੈ।

Verse 16

न पृच्छेद्गोत्रचरणं न स्थानं वेदमेव च । दृष्ट्वा यज्ञोपवीतं च भोजयेत्तं प्रभक्तितः

ਉਸ ਤੋਂ ਗੋਤ੍ਰ-ਚਰਨ, ਨਿਵਾਸ-ਥਾਂ ਜਾਂ ਕਿਹੜੇ ਵੇਦ ਦਾ ਪਾਠੀ ਹੈ—ਇਹ ਨਾ ਪੁੱਛੋ। ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਦੇਖ ਕੇ, ਖਰੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਓ।

Verse 17

श्राद्धे वा वैश्वदेवे वा यद्यागच्छति नातिथिः । घृताहुतिं ततो दद्यात्तन्नाम्ना च हविर्भुजि

ਜੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਜਾਂ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਅਤਿਥੀ ਨਾ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ (ਅਤਿਥੀ) ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਅਗਨੀ—ਹਵਿਭੁਜ—ਵਿੱਚ ਘੀ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 18

अशक्त्या भोज्यदानस्य देयं भक्त्या ततः परम् । तस्यान्नमपि तु स्तोकं येन तुष्टिं प्रगच्छति

ਜੇ ਪੂਰਾ ਭੋਜਨ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਕੁਝ ਤਾਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਅੰਨ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਤਿਥੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇ।

Verse 19

तथान्यश्च तृतीयस्तु सूर्योढोऽतिथिरुच्यते । कृते तु भोजने यस्तु रात्रौ वा चाधिगच्छति । तस्य शक्त्या प्रदातव्यं सस्यं च गृहमेधिना

ਹੋਰ ਤੀਜੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਅਤਿਥੀ ‘ਸੂਰ੍ਯੋਢ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਸਾਂਝ ਵੇਲੇ ਜਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਘਰ ਦਾ ਭੋਜਨ ਤਿਆਰ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਐਸੇ ਅਤਿਥੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਪਣੇ ਸਮਰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਨ ਤੇ ਰਸਦ ਦੇਵੇ।

Verse 21

तृणानि भूमिरुदकं वाक्चतुर्थी च सूनृता । एतान्यपि सतां गेहे नोच्छिद्यंते कदाचन

ਘਾਹ (ਬੈਠਣ ਲਈ), ਧਰਤੀ (ਬੈਠਕ ਦੀ ਥਾਂ), ਪਾਣੀ, ਅਤੇ ਚੌਥੀ—ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਸੱਚੀ ਬਾਣੀ; ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ।

Verse 22

स्वागतेनाग्नयस्तृप्तिं गृहस्थस्य प्रयांति च । आसनेन व्रजेत्तुष्टिं स्वयंभूः प्रपितामहः

ਆਦਰ-ਸਵਾਗਤ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਆਸਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਸਵਯੰਭੂ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਿਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 23

अर्घेण शंभुः पाद्येन सर्वे देवाः सवासवाः । भोज्यदानेन विष्णुः स्यात्सर्वदेवमयोऽतिथिः

ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਾਦ੍ਯ (ਪੈਰ ਧੋਣ ਦਾ ਜਲ) ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਭੋਜਨ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਕਿਉਂਕਿ ਅਤਿਥੀ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ।

Verse 24

तस्मात्पूज्यः सदा विप्रा भोजनीयो विशेषतः । नामाप्युच्चार्य भोज्योऽन्यो ब्राह्मणो गृहमेधिना

ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਦਾ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਭੀ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ।

Verse 186

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाट केश्वरक्षेत्रमाहात्म्येऽतिथिमाहात्म्यवर्णनंनाम षडशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਕਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਭਾਗ, ਨਾਗਰਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੀਹਾਟ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅੰਦਰ ‘ਅਤਿਥੀ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਅਧਿਆਇ, ਜੋ ੧੮੬ਵਾਂ ਹੈ, ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।