Adhyaya 224

Verse 1

आनर्तौवाच । श्रुता मया महाभाग श्राद्धार्हा ब्राह्मणाश्च ये । ये च त्याज्यास्तथा पुत्रा बहवश्चैव सुव्रत

ਆਨਰਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਮਹਾਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਮੈਂ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੁਣੇ ਹਨ ਜੋ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਲੈਣ ਯੋਗ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਜੋ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਭੇਦ ਵੀ ਸੁਣੇ ਹਨ—ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ!”

Verse 2

सांप्रतं कथयाऽस्माकं मन्त्रपूर्वश्च यो विधिः । गृहस्थेन सदा कार्यः पितॄणां परितुष्टये

“ਹੁਣ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ-ਪੂਰਵਕ ਵਿਧੀ ਦੱਸੋ, ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਸਦਾ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪੂਰਨ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।”

Verse 3

भर्तृयज्ञ उवाच । प्रणम्यामंत्रिता ये च श्राद्रार्थं ब्राह्मणोत्तमाः । आनीय कुतपे काले तान्सर्वान्प्रार्थयेदि दम्

ਭਰਤ੍ਰਿਯਜ੍ਞ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਕੁਟਪ-ਕਾਲ ਦੇ ਉਚਿਤ ਸਮੇਂ ਲਿਆ ਕੇ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰੇ।”

Verse 4

आगच्छंतु महाभागा विश्वेदेवा महाबलाः । ये यत्र विहिताः श्राद्धे सावधाना भवंतु ते

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੋ, ਮਹਾਬਲੀ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ ਆਓ। ਜੋ ਜਿੱਥੇ ਜਿਵੇਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣ।

Verse 5

एवमभ्यर्च्य तान्सर्वांस्ततः कृत्वा प्रदक्षिणाम् । जानुनी भूतले न्यस्य ततश्चार्घं प्रदापयेत्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੀ ਅਭਿਅਰਚਨਾ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਕਰੇ। ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਘੁੱਟਣੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਟੇਕ ਕੇ, ਤਦੋਂ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 6

मंत्रेणानेन राजेंद्र सपुष्पाक्षतचंदनैः । अर्घमेनं प्रगृह्णंतु मया दत्तं द्विजोत्तमाः । पादप्रक्षालनार्थाय प्रकुर्वंतु मम प्रियम्

ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ, ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ—ਫੁੱਲ, ਅਖੰਡ ਚੌਲ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਸਮੇਤ—ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਇਹ ਅਰਘ੍ਯ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ; ਅਤੇ ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਵਾਲਾ ਕਰਮ ਕਰਨ।

Verse 7

एवमुक्त्वा महीपृष्ठे अनुलिप्ते ततः परम् । साक्षतान्प्रक्षिपेद्दर्भान्विश्वेदेवान्प्रकीर्तयन्

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੇਪੇ ਹੋਏ ਭੂਮੀ-ਤਲ ਉੱਤੇ, ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉਚਾਰਦਿਆਂ, ਅਖੰਡ ਚੌਲ ਸਮੇਤ ਦਰਭਾ ਰੱਖੇ।

Verse 8

अपसव्यं ततः कृत्वा दर्भांस्तिलसमन्वितान् । द्विगुणान्प्रक्षिपेद्भूमौ पितॄनुद्दिश्य चात्मनः

ਫਿਰ ਅਪਸਵ੍ਯ ਕਰ ਕੇ (ਜਨੇਊ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ), ਤਿਲ ਮਿਲੇ ਦਰਭਾ ਦੋਹਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 9

एवं सर्वाः क्रियाः कार्या दैविका सव्यपूर्विकाः । पैतृकाश्चापसव्येन मुक्त्वा नांदीमुखान्पितॄन्

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਭ ਦੈਵੀ ਕਰਮ ਸਵ੍ਯ-ਵਿਧੀ ਨਾਲ, ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਅਪਸਵ੍ਯ ਰੀਤ ਨਾਲ ਕਰਨੇ ਹਨ—ਪਰ ਨਾਂਦੀਮੁਖ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ।

Verse 10

सर्वे पूर्वामुखाः स्थाप्या युग्माश्च शक्तितो नृप । पितरो मातृपक्षीयाः स्थाप्याश्चोदङ्मुखास्तथा

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਭ ਆਹਵਾਨ-ਸਥਾਨ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਯਥਾਸ਼ਕਤੀ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ। ਪਰ ਮਾਤ੍ਰ-ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 11

एकैकं वा त्रयो वाऽपि स्युरेकैकं वा पृथक्पृथक । पैतृकान्स्थाप्प चक्रेण पितॄणां परितुष्टये

ਚਾਹੇ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ, ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਇਕੱਠੇ, ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ—ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪੂਰਨ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਪਿਤ੍ਰਕ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਚੱਕਰਾਕਾਰ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸਜਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 12

षष्ठ्या विभक्त्या तु तेषामासनं च प्रदापयेत् । ऋजुभिः साक्षतैर्दर्भैः सोदकैर्दक्षिणांगतः

ਛੱਠੀ ਵਿਭਕਤੀ (ਸੰਬੰਧ-ਵਾਚਕ) ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਸਨ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਸਿੱਧੇ ਦਰਭ, ਅਖੰਡ ਅੱਖਤ ਅਤੇ ਜਲ ਸਮੇਤ, ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।

Verse 13

विषमौ द्विगुणैर्दर्भैः सतिलैर्वामपार्श्वतः । पाणौ तोयं परिक्षिप्य न दर्भांस्तु कथं चन

ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ਮ ਰਚਨਾ ਕਰੇ, ਦਰਭ ਦੋਹਰੇ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਤਿਲ ਸਮੇਤ। ਹੱਥ ਉੱਤੇ ਜਲ ਛਿੜਕ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਦਰਭਾਂ ਨੂੰ ਅਣਉਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਾ ਰੱਖੇ ਨਾਂ ਹੀ ਛੇੜੇ।

Verse 14

यो हस्ते चासनं दद्याच्चेद्दार्भं बुद्धिवर्जितः । पितरो नासने तत्र प्रकुर्वंति निवेशनम्

ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਦર્ભਾ ਦਾ ਆਸਨ ਹੱਥ ਵਿੱਚ (ਗਲਤ ਢੰਗ ਨਾਲ) ਦੇ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਪਿਤਰ ਉਸ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਨਿਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।

Verse 15

आवाहनं प्रकर्तव्यं विभक्त्या च द्वितीयया । येनागच्छंति ते सर्वे समाहूताः पृथक्पृथक्

ਆਵਾਹਨ ਦੂਜੀ ਵਿਭਕਤੀ (ਦ੍ਵਿਤੀਆ) ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ, ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਬੁਲਾਏ ਹੋਏ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਆ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।

Verse 16

अन्यया च विभक्त्या चेत्पितॄनावाहयेत्क्वचित् । नागच्छंति महाभागा यद्यपि स्युर्बुभुक्षिताः

ਪਰ ਜੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਭਕਤੀ ਨਾਲ ਕਦੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪਿੰਡ-ਤਿਲ ਆਦਿ ਲਈ ਭੁੱਖੇ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ।

Verse 17

विश्वेदेवास आगत मंत्रेणानेन पार्थिव । तेषामावाहनं कार्यमक्षतैश्च शिरोंऽतिकात्

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ‘ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵਾਸ ਆਗਤ’ ਨਾਲ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵਾਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਅਖੰਡ ਚਾਵਲ (ਅਕਸ਼ਤ) ਸਿਰ ਤੋਂ ਉਪਰੋਂ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 18

उशंतस्त्वेति च तिलैः पितॄनावाहयेत्ततः । आयंतु न इति जपेत्ततः पार्थिवसत्तम

ਫਿਰ ‘ਉਸ਼ੰਤਸ ਤ੍ਵੇ…’ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਤਿਲਾਂ ਸਮੇਤ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਨ, ‘ਆਯੰਤੁ ਨ’—‘ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਆਉਣ’—ਇਹ ਜਪ ਕਰੇ।

Verse 19

शन्नो देवीति मंत्रेण स्वाहाकारसमन्वितम् । पितॄणामर्घपात्रेषु तथैव च जलं क्षिपेत्

‘ਸ਼ੰ ਨੋ ਦੇਵੀ…’ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ, ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਅਰਘ੍ਯ-ਪਾਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਲ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 20

यवोऽसि यवयास्मद्द्वेत्यक्षतांस्तत्र निक्षिपेत् । चंदनं गंधपुष्पाणि धूपं दद्याद्यथाक्रमम् । सपवित्रेषु हस्तेषु दद्यादर्घ्यं समाहितः

“ਤੂੰ ਜੌ ਹੈਂ; ਜੌ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਤੋਂ (ਅਪਸ਼ਕੁਨ) ਦੂਰ ਕਰ” ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ ਕੇ ਉੱਥੇ ਅਖੰਡ ਅੱਖਤ ਰੱਖੇ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚੰਦਨ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਪੁਸ਼ਪ ਅਤੇ ਧੂਪ ਅਰਪੇ। ਪਵਿਤ੍ਰ-ਅੰਗੂਠੀ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਚਿੱਤ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ, ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 21

या दिव्या इति मन्त्रेण स्वाहाकारसमन्वितम् । पितॄणामर्घपात्रेषु तथैव च जलं क्षिपेत्

‘ਯਾ ਦਿਵ੍ਯਾ…’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਸਮੇਤ ਜਪ ਕੇ, ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅਰਘ੍ਯ-ਪਾਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਲ ਛਿੜਕੇ/ਡਾਲੇ।

Verse 22

तिलोऽसि सोमदैवत्यो गोसवे देवनिर्मितः । प्रत्नवद्भिः पृक्तः स्वधया पितॄनिमांल्लोकान्प्रीणाहि नः स्वधेति प्रक्षिपेत्तिलान्

“ਤੂੰ ਤਿਲ ਹੈਂ, ਸੋਮ ਦੇਵਤਾ ਵਾਲਾ; ਗੋਸਵ (ਗੋ-ਯਜ੍ਞ) ਲਈ ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਰਚਿਆ; ਸ੍ਵਧਾ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ—ਹੇ ਸ੍ਵਧੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰ” ਇਹ ਜਪ ਕੇ ਅਰਪਣ ਵਿੱਚ ਤਿਲ ਛਿੜਕੇ।

Verse 23

यादिव्येति च मन्त्रेण ततो ह्यर्घ्यं प्रदापयेत् । पितृपात्रे समादाय अर्घ्यपात्राणि कृत्स्नशः

ਫਿਰ “ਯਾ ਦਿਵ੍ਯਾ…” ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਿਤ ਕਰਵਾਏ; ਪਿਤ੍ਰ-ਪਾਤ੍ਰ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਅਰਘ੍ਯ-ਪਾਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਜਾ ਦੇਵੇ।

Verse 24

अधोमुखं च तत्पात्रं मन्त्रवत्स्थापयेत्ततः । आयुष्कामस्तु तत्तोयं लोचनाभ्यां न वीक्षयेत्

ਫਿਰ ਉਸ ਪਾਤ੍ਰ ਨੂੰ ਮੰਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਉਲਟਾ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਜੋ ਲੰਬੀ ਆਯੁ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਉਸ ਜਲ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਤੱਕੇ।

Verse 25

ततस्तु चन्दनादीनि दीपांतानि समाददेत् । ततः पाकं समादाय पृच्छेद्विप्रान्द्विजो त्तमान्

ਫਿਰ ਚੰਦਨ ਆਦਿ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੀਵੇ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਲਏ। ਤਦ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਲਈ ਪਕਿਆ ਅੰਨ ਲੈ ਕੇ ਦਵਿਜ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਪੁੱਛੇ।

Verse 26

अहमग्नौ करिष्यामि होमं पितृसमुद्भवम् । अनुज्ञा दीयतां मह्यमपसव्याश्रितस्य भोः

“ਮੈਂ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਉਤਪੰਨ ਹੋਮ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੇ ਪੂਜਨੀਯੋ, ਮੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿਓ—ਮੈਂ ਅਪਸਵ੍ਯ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਿਤ ਹਾਂ।”

Verse 27

कुरुष्वेति च तैः प्रोक्ते गत्वाग्नि शरणं ततः । अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहेति प्रथमाहुतिः

ਜਦ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ, “ਕਰੋ,” ਤਦ ਉਹ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਨੂੰ ਜਾ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਆਹੁਤੀ: “ਕਵ੍ਯਵਾਹਨ ਅਗਨੀ ਨੂੰ—ਸ੍ਵਾਹਾ।”

Verse 28

सोमाय पितृमते स्वधेति च ततः परम् । हुतमन्नं च शेषं च श्राद्धार्हेभ्यः प्रदीयते

ਫਿਰ: “ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੋਮ ਨੂੰ—ਸ੍ਵਧਾ।” ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਕੀਤਾ ਅੰਨ ਤੇ ਜੋ ਬਚੇ, ਉਹ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 29

इष्टमन्नं ततो दत्त्वा पात्रमालभ्य संजपेत् । विप्रांगुष्ठं समादाय पाकमध्ये निधाय च

ਫਿਰ ਮਨਭਾਵਨ ਭੋਜਨ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਪਾਤ੍ਰ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਹੌਲੀ ਜਪ ਕਰੇ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਅੰਗੂਠਾ ਲੈ ਕੇ ਪੱਕੇ ਅੰਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖੇ।

Verse 30

पृथिवी ते पात्रमादाय वैष्ण व्या च ऋचा तथा । स्वहस्तेन न वै दद्यात्प्रत्यक्षं लवणं तथा

ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਪਾਤ੍ਰ ਮੰਨ ਕੇ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਰਿਚਾ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਿਆਂ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਲੂਣ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਸਾਹਮਣੇ ਨਾ ਦੇਵੇ।

Verse 31

स्वहस्तेन च यद्दत्तं प्रत्यक्षलवणं नृप । तच्छ्राद्धं व्यर्थतां याति धृते दत्तेर्द्धभुक्तके । तृप्ताञ्ज्ञात्वा ततो विप्रानग्रे त्वन्नं परिक्षिपेत्

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੇ ਲੂਣ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਭੋਜਨ ਪਰੋਸ ਕੇ ਅੱਧਾ ਭੁਗਤ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਜਾਣ ਕੇ ਅੱਗੇ ਬਾਕੀ ਅੰਨ ਰੱਖੇ।

Verse 32

अग्निदग्धाश्च ये जीवा येप्यदग्धाः कुले मम । भूमौ दत्तेन तृप्यंतु तृप्ता यांतु परां गतिम्

ਮੇਰੇ ਕੁਲ ਦੇ ਜੋ ਜੀਵ ਅੱਗ ਨਾਲ ਦਗਧ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਅਦਗਧ ਰਹੇ ਹਨ, ਸਭ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦਿੱਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਣ; ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ।

Verse 33

सकृत्सकृज्जलं दत्त्वा गायत्रीत्रितयं जपेत् । मधुवातेति संकीर्त्य ततः पृच्छेद्द्विजोत्तमान्

ਇੱਕ ਵਾਰ ਤੇ ਫਿਰ ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪੇ। ‘ਮਧੁਵਾਤਾ’ ਉਚਾਰ ਕੇ ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਤੋਂ (ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਬਾਰੇ) ਪੁੱਛੇ।

Verse 34

तृप्ताः स्थ इति राजेन्द्र अनुज्ञां प्रार्थयेत्ततः । बन्धूनां भोजनार्थाय शेषस्यान्नस्य भक्तिमान्

‘ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ?’—ਇਉਂ ਪੁੱਛ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਜੇੰਦਰ, ਫਿਰ ਆਗਿਆ ਮੰਗੇ; ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਬਚਿਆ ਅੰਨ ਆਪਣੇ ਬੰਧੂਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਲਈ ਵਰਤੇ।

Verse 35

उच्छिष्टसन्निधौ पश्चात्पितृवेदिं समाचरेत् । पितृविप्रासनस्थानां नोच्छिष्टं द्विजसन्निधौ

ਫਿਰ ਉੱਛਿਸ਼ਟ (ਬਚੇ ਭੋਜਨ) ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਵਿੱਚ ਪਿਤ੍ਰਵੇਦੀ ਦਾ ਕਰਮ ਕਰੇ। ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਆਸਨਾਂ ਕੋਲ ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਨਾ ਰੱਖੇ।

Verse 36

ततो वेदिं समाधाय पैतृकीं दक्षिणाप्लवाम् । तस्यां दर्भान्समाधाय कुर्याच्चैवावनेजनम्

ਫਿਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਝੁਕੀ ਹੋਈ ਪਿਤ੍ਰਕੀ ਵੇਦੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਦર્ભਾ ਘਾਹ ਵਿਛਾਏ ਅਤੇ ਆਵਨੇਜਨ (ਸ਼ੁੱਧਿ-ਧੋਵਣ) ਕਰੇ।

Verse 37

विभक्त्या पूर्वया पश्चात्पिंडान्दद्याद्यथाक्रमम् । भूयोऽप्यत्र जलं दद्यात्पितृतीर्थेन पार्थिव । सूत्रं च प्रतिपिण्डे वै दयात्तेषु पृथक्पृथक्

ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਗ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਫਿਰ, ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ (ਰਾਜੇ), ਪਿਤ੍ਰਤੀਰਥ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਹਰ ਪਿੰਡ ਉੱਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੂਤਰ (ਧਾਗਾ) ਰੱਖੇ।

Verse 38

यः सूत्रं पूर्वपिण्डेषु सततं विनियोजयेत् । स विरोधं चरेत्तेषां त्रोटनाच्च परस्परम्

ਜੋ ਕੋਈ ਪਹਿਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਉੱਤੇ ਸੂਤਰ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਹੀ ਲਗਾਉਂਦਾ ਰਹੇ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਵਿਰੋਧ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਟੁੱਟ-ਫੁੱਟ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 39

ततः संपूजयेत्सर्वान्पिंडान्यद्वद्द्विजोत्तमान् । आचम्य प्रक्षाल्य तथा हस्तौ पादौ च पार्थिव

ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਭੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸਨਾਨ-ਸਮਾਨ ਧੋ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹੱਥ ਤੇ ਪੈਰ ਵੀ ਧੋਵੇ।

Verse 40

नमस्कृत्य पितॄन्पश्चात्सुप्रोक्षितं ततः परम् । कृत्वा सव्येन राजेन्द्र याचयित्वा वराशिषः

ਫਿਰ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰੇ। ਹੇ ਰਾਜੇੰਦਰ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਵ੍ਯ (ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ) ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਭ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਮੰਗੇ।

Verse 41

अक्षय्यसलिलं देयं षष्ठ्या चैव ततः परम् । पवित्राणि समादाय ऊर्ध्वं स्वधेति कीर्तयेत् । अस्तु स्वधेति तैरुक्ते पिंडोपरि परिक्षिपेत्

ਅਕ੍ਸ਼ਯ੍ਯ ਸਲਿਲ (ਅਖੁੱਟ ਜਲ) ਦਾ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਛੱਠੇ ਭਾਗ/ਕਦਮ ਉੱਤੇ ਵੀ। ਪਵਿਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ‘ਸ੍ਵਧਾ’ ਉਚਾਰੇ। ਜਦ ਉਹ ‘ਅਸਤੁ ਸ੍ਵਧਾ’ ਕਹਿਣ, ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕ ਦੇਵੇ।

Verse 42

ततो मधु समादाय पायसं च तिलोदकम् । ऊर्जस्वेति च मन्त्रेण पितॄणामुपरिक्षिपेत् ओ

ਫਿਰ ਮਧੁ, ਪਾਯਸ (ਖੀਰ) ਅਤੇ ਤਿਲੋਦਕ ਲੈ ਕੇ ‘ਊਰ੍ਜਸ੍ਵ’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰੇ।

Verse 43

उत्तानमर्घपात्रं तु कृत्वा दद्याच्च दक्षिणाम् । हिरण्यं देवतानां च पितॄणां रजतं तथा

ਅਰਘ੍ਯ ਪਾਤ੍ਰ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਕਰਕੇ ਰੱਖੇ, ਅਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਵੀ ਦੇਵੇ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਸੋਨਾ, ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਂਦੀ ਦੇਵੇ।

Verse 44

ततः स्वस्त्युदकं दद्यात्पितृपूर्वं च सव्यतः । न स्त्रीभिर्न च बालेन नान्ये नैव च केनचित्

ਤਦੋਂ ‘ਸਵਸਤਿ-ਉਦਕ’ (ਕਲਿਆਣ-ਜਲ) ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ (ਸਵ੍ਯ) ਵੱਲੋਂ ਦੇਵੇ। ਇਹ ਕਰਮ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਬਾਲਕ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਯੋਗ ਕਰਤਾ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 45

श्राद्धीयविप्रपात्रं च स्वयमेव प्रचालयेत्

ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਪਾਤ੍ਰ ਲਈ ਨਿਯਤ ਪਾਤ੍ਰ/ਵਿਉਂਤ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਹੀ ਚਲਾਏ ਤੇ ਸੰਭਾਲੇ।

Verse 46

ततः कृतांजलिर्भूत्वा प्रार्थयेत्पार्थिवोत्तम । अघोराः पितरः सन्तु अस्मद्गोत्रं विवर्द्धताम्

ਫਿਰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਰਾਜਾ, ਇਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰੇ: “ਸਾਡੇ ਪਿਤਰ ਅਘੋਰ, ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿਣ; ਸਾਡਾ ਗੋਤ੍ਰ ਵਧੇ-ਫੁਲੇ।”

Verse 47

दातारो नोऽभिवर्धंतां वेदाः सन्ततिरेव नः । श्रद्धा च नो मा व्यगमद्बहुधेयं च नोऽस्त्विति

“ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਦਾਤਾ ਵਧਣ; ਵੇਦ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਟਿਕੀ ਰਹੇ; ਸਾਡੀ ਸੰਤਾਨ ਚੱਲਦੀ ਰਹੇ। ਸਾਡੀ ਸ਼ਰਧਾ ਕਦੇ ਨਾ ਡਿਗੇ, ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਬਹੁਤਾ ਧਨ-ਅੰਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਵੰਡ ਸਕੀਏ।”

Verse 48

अन्नं च नो बहु भवेदतिथींश्च लभेमद्दि । याचितारश्च नः सन्तु मा च याचिष्म कश्चन

“ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਅੰਨ ਬਹੁਤ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਯੋਗ ਅਤਿਥੀ ਮਿਲਣ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਆਉਣ ਤਾਂ ਜੋ ਅਸੀਂ ਦੇ ਸਕੀਏ; ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਕਦੇ ਮੰਗਤਾ ਨਾ ਬਣੇ।”

Verse 49

एता एवाशिषः सन्तु विश्वेदेवाः प्रीयंतां ततः । स्वस्त्यर्थमुदकं दद्यात्पितृपूर्वं च सव्यतः

ਇਹੀ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਸਫਲ ਹੋਣ; ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ। ਫਿਰ ਮੰਗਲ ਲਈ ਪਾਣੀ ਅਰਪੇ—ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ (ਸਵ੍ਯਤಃ)।

Verse 51

पादावमर्दनं कृत्वा आसीमांतमनुव्रजेत् । बलिं च निक्षिपेत्तस्माद्भोजनं च समाचरेत्

ਚਰਨ ਮਲਿਸ਼ ਕਰ ਕੇ, ਆਦਰ ਨਾਲ ਨਿਯਤ ਸੀਮਾ ਤੱਕ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਬਲੀ ਅਰਪੇ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰੇ।

Verse 52

मौनेन दृश्यते सूर्यो यावत्तावन्नराधिप

ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਜਦ ਤੱਕ ਸੂਰਜ ਦਿਸਦਾ ਰਹੇ, ਉਸ ਅਵਧੀ ਤੱਕ ਮੌਨ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 53

यश्चैवास्तमिते सूर्ये भुंक्ते च श्राद्धकृन्नरः । व्यर्थतां याति तच्छ्राद्धं तस्माद्भुंजीत नो निशि

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਭੋਜਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਰਾਤ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 224

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे श्राद्धविधिवर्णनंनाम चतुर्विंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ—ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ—ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਨਾਗਰਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹਕਲਪ ਅਧੀਨ, “ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਵਰਣਨ” ਨਾਮਕ ਅਧਿਆਇ, ਅਧਿਆਇ 224, ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।