Adhyaya 74
Nagara KhandaTirtha MahatmyaAdhyaya 74

Adhyaya 74

ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੇਂਦਰਿਤ ਇਹ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੌ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਉੱਥੇ 101 ਸ਼ਿਵਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਪੰਜ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤੇ; ਨਾਲ ਹੀ ਦ੍ਰੌਪਦੀ, ਕੁੰਤੀ, ਗਾਂਧਾਰੀ ਅਤੇ ਭਾਨੁਮਤੀ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਲਿੰਗ-ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਜਘਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਗਤੀ-ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ-ਪਰਿਸਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਾਤਰ—ਵਿਦੁਰ, ਸ਼ਲ੍ਯ, ਯੁਯੁਤ੍ਸੁ, ਬਾਹਲੀਕ, ਕਰਨ, ਸ਼ਕੁਨੀ, ਦ੍ਰੋਣ, ਕ੍ਰਿਪਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਤਥਾਮਾ—‘ਪਰਮਾ ਭਕਤੀ’ ਨਾਲ, ‘ਵਰ-ਪ੍ਰਾਸਾਦ’ ਨਾਮਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਦਰ-ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵੀ ਸ਼ਿਖਰ-ਯੁਕਤ ਉੱਚੇ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਸਾਤਵਤ/ਯਾਦਵ—ਸਾਂਬ, ਬਲਭਦ੍ਰ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ, ਅਨਿਰੁੱਧ ਆਦਿ—ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਦਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਧਨ, ਪਿੰਡ, ਖੇਤ, ਗਾਂ, ਵਸਤ੍ਰ, ਸੇਵਕ ਆਦਿ ਦਾ ਵੱਡਾ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਭਕਤੀ-ਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਲਿੰਗ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Shlokas

Verse 1

। सूत उवाच । धृतराष्ट्रेण भूपेन शतपुत्रान्वितेन च । लिंगानां स्थापितं तत्र शतमेकोत्तरं द्विजाः

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਉੱਥੇ ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਇਕ ਸੌ ਇਕ ਸ਼ਿਵ-ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ।

Verse 2

तथा च पांडवैः सर्वैः स्थापितं लिंगपंचकम् । द्रौपद्या चाऽथ कुन्त्याऽथ गांधार्याऽथ यदृच्छया

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਲਿੰਗਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੇ, ਫਿਰ ਕੁੰਤੀ ਨੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਗਾਂਧਾਰੀ ਨੇ ਵੀ—ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਤੇ ਅਵਸਰ ਅਨੁਸਾਰ।

Verse 3

भानुमत्या च गौरीणां स्थापितं च चतुष्टयम् । विदुरेणाथ शल्येन कलिं गेन युयुत्सुना

ਭਾਨੁਮਤੀ ਨੇ ਵੀ ਗੌਰੀਆਂ ਦੇ ਚਾਰ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ; ਅਤੇ ਵਿਦੁਰ ਨੇ, ਫਿਰ ਸ਼ਲ੍ਯ ਨੇ, ਕਲਿੰਗ ਨੇ, ਅਤੇ ਯੁਯੁਤ੍ਸੁ ਨੇ ਵੀ (ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ)।

Verse 4

बाह्लीकेन सपुत्रेण कर्णेनाथ ससूनुना । तथा शकुनिना तत्र द्रोणेन च कृपेण च

ਉੱਥੇ ਬਾਹਲੀਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਕਰਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਕੁਨੀ ਨੇ, ਅਤੇ ਦ੍ਰੋਣ ਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨੇ ਵੀ (ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ)।

Verse 5

अश्वत्थाम्ना पृथक्त्वेन लिङ्गमेकैकमुत्तमम् । स्थापितं परया भक्त्या वरप्रासादमाश्रितम्

ਅਸ਼੍ਵਤ੍ਥਾਮਾ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਇਕ-ਇਕ ਉੱਤਮ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਵਰਦਾਨ-ਸਮਾਨ ਸੁੰਦਰ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 6

तथा संस्थापितं तत्र विष्णुना प्रभविष्णुना । लिंगं प्रासादमाधाय प्रोत्तुंगशिखरान्वितम्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਣੂ—ਪਰਮ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ—ਨੇ ਇਕ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਸ਼ਿਖਰ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਮੰਦਰ-ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 7

सात्वतेनापि सांबेन बलभद्रेण धीमता । प्रद्युमेनानिरुद्धेन तथान्यैर्मुख्ययादवैः

ਸਾਤਵਤ, ਸਾਂਬ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਬਲਭਦ੍ਰ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ, ਅਨਿਰੁੱਧ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਯਾਦਵ ਵੀ ਉੱਥੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ—ਧਰਮ-ਖੇਤਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਸਹਭਾਗੀ ਬਣੇ।

Verse 8

चारुदेष्णादिभिः पुत्रै रुक्मिण्या दशभिः सुतैः । लिंगानां दशकं मुख्यं स्थापितं श्रद्धयान्वितैः

ਚਾਰੁਦੇਸ਼ਣ ਆਦਿ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ—ਰੁਕਮਿਣੀ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ—ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮੁੱਖ ਦਸ ਸ਼ਿਵ-ਲਿੰਗਾਂ ਦਾ ਇਕ ਸਮੂਹ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 9

एवं संस्थाप्य लिङ्गानि ते सर्वे कुरुपांडवाः । यादवाश्च सुसंहृष्टा कृतकृत्यास्तदा ।ऽभवन्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਕੌਰਵ ਤੇ ਪਾਂਡਵ—ਅਤੇ ਯਾਦਵ ਵੀ—ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ; ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਕਿ ਕਰਤਵ੍ਯ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 10

तत्र स्थित्वा चिरं कालं दत्त्वा दानान्यनेकशः । धनाढ्यान्ब्राह्मणान्कृत्वा चमत्कारपुरोद्भवान्

ਉੱਥੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਟਿਕ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਧਨ-ਸੰਪੰਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਅਦਭੁਤ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ।

Verse 11

दत्त्वा तेभ्यो वरान्नागान्ह याञ्जात्याननेकशः । सद्ग्रामाणि विचित्राणि क्षेत्राणि च सुधेनवः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਸੁਜਾਤ ਘੋੜੇ ਦਾਨ ਕੀਤੇ; ਨਾਲ ਹੀ ਚੰਗੇ ਪਿੰਡ, ਵਿਭਿੰਨ ਭੂਮੀਆਂ ਤੇ ਖੇਤ, ਅਤੇ ਸੁਧਾਰਸ ਵਾਲੀਆਂ ਦੁੱਧਾਰੂ ਗਾਂਵਾਂ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀਆਂ।

Verse 12

महोक्षांश्च सुवस्त्राणि भूस्थानान्याश्रयांस्तथा । दासीदासांस्तथा भृत्यान्दानानि विविधानि च

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਬਲਦ, ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰ, ਭੂਮੀ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਅਤੇ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਵੀ ਦਾਨ ਕੀਤੇ; ਅਤੇ ਦਾਸੀਆਂ, ਦਾਸ, ਸੇਵਕ-ਭ੍ਰਿਤ੍ਯ—ਇਉਂ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦਾਨ ਭੀ ਕੀਤੇ।

Verse 13

तत आमन्त्र्य तान्सर्वान्प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः । स्वस्थानं प्रति संहृष्टाः प्रजग्मुः सर्व एव ते

ਫਿਰ ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਮੰਗ ਕੇ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਭੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 14

सूत उवाच । एतद्वः सर्वमाख्यातं स्थापितं तेन भूभुजा । तथा तद्धृतराष्ट्रेण लिंगं पातकनाशनम्

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਉਹ ਲਿੰਗ ਵੀ, ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 16

यस्तानि पुरुषः सम्यक्पूजयेद्भक्तिभावितः । स लभेच्चाखिलान्कामान्वांछितान्स्वेन चेतसा

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਉਹਨਾਂ (ਲਿੰਗਾਂ) ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਚਾਹੇ ਹੋਏ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 74

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठेनागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये कौरवपाण्डवयादवकृतलिंग प्रतिष्ठावृत्तांतवर्णनंनाम चतुःसप्ततितमोऽध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਕਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਨਾਗਰਖੰਡ ਅੰਦਰ, ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ “ਕੌਰਵਾਂ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਅਤੇ ਯਾਦਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਵਾਂ ਦੇ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਦਾ ਵਰਣਨ” ਨਾਮਕ ਚੌਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।