Adhyaya 79

Verse 1

। सूत उवाच । तस्यैव दक्षिणे भागे वालखिल्यैः प्रतिष्ठितम् । लिंगमस्ति सुविख्यातं सर्वपातकनाशनम्

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸ ਦੇ ਹੀ ਦੱਖਣੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲਿੰਗ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਤਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 2

यमाराध्य च तैः पूर्वं शक्रामर्षसमन्वितैः । गरुडो जनितः पक्षी ख्यातो विष्णुरथोऽत्र यः

ਜਿਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਪ੍ਰਤੀ ਰੋਸ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਕਰਕੇ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਗਰੁੜ—ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਵਾਹਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੰਛੀ—ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 3

ऋषय ऊचुः । कथं तेषां समुत्पन्नः शक्रस्योपरि सूतज । प्रकोपो वालखिल्यानां संजज्ञे गरुडः कथम्

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸੂਤ-ਪੁੱਤਰ! ਸ਼ਕ੍ਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ? ਅਤੇ ਵਾਲਖਿਲ੍ਯਾਂ ਦੇ ਰੋਸ ਤੋਂ ਗਰੁੜ ਕਿਵੇਂ ਜਨਮਿਆ?

Verse 4

सूत उवाच । पुरा प्रजापतिर्दक्षस्तस्मिन्क्षेत्रे सुशोभने । चकार विधिवद्यज्ञं संपूर्णवरदक्षिणम्

ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ: ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯਜ੍ਞ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਉੱਤਮ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਸੀ।

Verse 5

ततः शक्रादयो देवाः सहायार्थं निमंत्रिताः । दक्षेण मुनयश्चैव तथा राजर्षयोऽमलाः

ਤਦੋਂ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਨਿਯੋਤੇ ਗਏ; ਅਤੇ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਮੁਨੀਗਣਾਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਲਾਇਆ।

Verse 6

तथा वेदविदो विप्रा यज्ञकर्मविचक्षणाः । गृहस्थाश्रमिणो ये च ये चारण्यनिवासिनः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਦ-ਵੇਤਾ ਵਿਪ੍ਰ, ਜੋ ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ, ਬੁਲਾਏ ਗਏ—ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਾਲੇ ਵੀ ਅਤੇ ਅਰਣ੍ਯ-ਨਿਵਾਸੀ ਵੀ।

Verse 7

अथ ते वालखिल्याख्या मुनयः संशितव्रताः । एकां समिधमादाय साहाय्यार्थं प्रजापतेः । प्रस्थिता यज्ञवाटं तं भारार्ताः क्लेशसंयुताः

ਫਿਰ ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ ਨਾਮ ਦੇ ਮੁਨੀ, ਜੋ ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਨੇ ਇਕ-ਇਕ ਸਮਿਧਾ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਚਲੇ; ਉਹ ਯਜ੍ਞ-ਵਾਟ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ, ਭਾਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।

Verse 8

अथ तेषां समस्तानां मार्गे गोष्पदमागतम् । जलपूर्णं समायातमकालजलदागमे

ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਗੋ-ਖੁਰ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਜਿਹਾ ਇਕ ਖੱਡਾ ਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਕਾਲੀ ਬੱਦਲ ਆ ਕੇ ਵਰ੍ਹ ਪਏ ਸਨ।

Verse 9

ततस्तरीतु कामास्ते क्लिश्यमाना इतस्ततः । समिद्भारश्रमोपेता देवराजेन वीक्षिताः

ਫਿਰ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿੰਦੇ ਰਹੇ; ਸਮਿਧਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਨੇ ਵੇਖ ਲਿਆ।

Verse 10

गच्छता तेन मार्गेण मखे दक्षप्रजापतेः । ततश्चिरं समालोक्य स्मितं कृत्वा स कौतुकात् । जगामाथ समुल्लंघ्य ऐश्वर्यमदगर्वितः

ਉਸ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਦਕਸ਼ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਵੱਲ ਜਾਂਦਿਆਂ, ਉਸ ਨੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਤੱਕ ਤੱਕਿਆ; ਫਿਰ ਕੇਵਲ ਮਨੋਰੰਜਨ ਵਾਸਤੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ, ਐਸ਼ਵਰਯ ਦੇ ਮਦ-ਗਰਵ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਪਾਰ ਲੰਘ ਗਿਆ।

Verse 11

ततस्ते कोपसंयुक्ताः शक्राद्दृष्ट्वा पराभवम् । निवृत्य स्वाश्रमं गत्वा चक्रुर्मंत्रं सनिश्चयम्

ਤਦ ਉਹ ਸ਼ਕ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਹੋਏ ਅਪਮਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ; ਮੁੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਗਏ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚਯ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ-ਕ੍ਰਿਆ ਕੀਤੀ।

Verse 12

शाक्रं पदं समासाद्य यस्मादेतेन पाप्मना । अतिक्रांता वयं सर्वे तस्मात्पात्यः स सत्पदात्

‘ਸ਼ਕ੍ਰ ਦੇ ਪਦ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵੀ, ਇਸ ਪਾਪੀ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਅਪਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਉਸ ਸਤਪਦ—ਉੱਚੇ ਪਦ ਤੋਂ ਡਿਗਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।’

Verse 13

अन्यः शक्रः प्रकर्तव्यो मंत्रवीर्यसमुद्भवः । आथर्वणैर्महासूक्तैराभिचारिकसंभवैः

‘ਮੰਤ੍ਰ-ਵੀਰਯ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੋਰ ਇਕ ਸ਼ਕ੍ਰ ਰਚਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਆਥਰਵਣ ਦੇ ਮਹਾਸੂਕਤਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਅਭਿਚਾਰਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮੇ।’

Verse 14

येन व्यापाद्यते तेन शक्रोऽयं मदगर्वितः । मखमाहात्म्यसंपन्नः स्वल्पबुद्धिपरा क्रमः

ਜਿਸ ਹੀ ਉਪਾਯ ਨਾਲ ਇਹ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਮਦ-ਗਰਵ ਨਾਲ ਅਹੰਕਾਰੀ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸੇ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋਵੇ; ਯਜ્ઞ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਚਾਲ ਛੋਟੀ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ।

Verse 16

गर्भोपनिषदेनैव नीलरुद्रैर्द्विजोत्तमाः । रुद्रशीर्षेण काम्येन विष्णुसूक्तयुतेन चं

ਉਹ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮਾਂ ਨੇ ਗਰਭੋਪਨਿਸ਼ਦ, ਨੀਲਰੁਦ੍ਰ ਮੰਤ੍ਰ, ਇੱਛਿਤ ਰੁਦ੍ਰਸ਼ੀਰਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁ-ਸੂਕਤ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 17

निधाय कलशं मध्ये मंडलस्योदकावृतम् । होमांते तत्र संस्पर्शं चक्रुस्तस्य जलैः शुभैः

ਮੰਡਲ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਜਲ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਕਲਸ਼ ਰੱਖ ਕੇ, ਹੋਮ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਥੇ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਜਲ ਨਾਲ ਸਪਰਸ਼/ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦਾ ਕਰਮ ਕੀਤਾ।

Verse 18

एतस्मिन्नंतरे शक्रः प्रपश्यति सुदारुणान् । उत्पातानात्मनाशाय जायमानान्समंततः

ਇਸੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਉੱਠਦੇ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਉਤਪਾਤ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਨਾਸ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 19

वामो बाहुश्च नेत्रं च मुहुः स्फुरति चास्य वै । न च पश्यति नासाग्रं जिह्वाग्रं च तथा हनुम्

ਉਸ ਦਾ ਖੱਬਾ ਬਾਂਹ ਅਤੇ ਅੱਖ ਮੁੜ ਮੁੜ ਫੜਕਦੇ ਰਹੇ; ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਨੱਕ ਦੀ ਨੋਕ, ਜੀਭ ਦੀ ਨੋਕ ਅਤੇ ਜਬੜਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਿਆ।

Verse 20

शिरोहीनां तथा छायां गगने भास्करद्वयम् । अरुंधतीं ध्रुवं चैव न च विष्णुपदानि सः

ਉਸ ਨੇ ਸਿਰ-ਰਹਿਤ ਛਾਇਆ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸੂਰਜ ਵੇਖੇ; ਅਰੁੰਧਤੀ, ਧ੍ਰੁਵ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪਦਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਸੇ ਨਹੀਂ।

Verse 21

न च मंदं न चाकाशे संस्थितां स्वर्धुनीं हरिः । स्वपन्पश्यति कृष्णांगीं नित्यं नारीं धृतायुधाम्

ਉਸ ਨੇ ਨਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵੇਖਿਆ, ਨਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੀ ਸਵਰਧੁਨੀ ਗੰਗਾ; ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਦਾ ਕਾਲੀ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਹਥਿਆਰ ਧਾਰਣ ਕੀਤੀ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 22

मुक्तकेशीं विवस्त्रां च कृष्णदंतां भयानकाम् । तान्दृष्ट्वा स महोत्पातान्देवराजो बृहस्पतिम्

ਉਸ ਨੇ ਡਰਾਉਣੀ ਨਾਰੀ ਵੇਖੀ—ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਕੇਸ, ਨੰਗੀ, ਕਾਲੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੀ। ਐਸੇ ਮਹਾ-ਉਤਪਾਤ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਨੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ।

Verse 23

पप्रच्छ भयसंत्रस्तः किमेतदिति मे गुरो । जायंते सुमहोत्पाता दुर्निमित्तानि वै पृथक्

ਭੈ ਨਾਲ ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: “ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ, ਇਹ ਕੀ ਹੈ? ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮਹਾ-ਉਤਪਾਤ ਅਤੇ ਦੁਰਨਿਮਿੱਤ ਉੱਠ ਰਹੇ ਹਨ।”

Verse 24

किं मे भविष्यति प्राज्ञ विनाशः सांप्रतं वद । किं वा त्रैलोक्य राज्यस्य किं वा वित्तादिकस्य च

“ਹੇ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ? ਤੁਰੰਤ ਦੱਸੋ—ਕੀ ਹੁਣ ਵਿਨਾਸ਼ ਆਵੇਗਾ? ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਕੀ ਬਣੇਗਾ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਧਨ ਆਦਿਕ ਦਾ ਕੀ?”

Verse 25

बृहस्पतिरुवाच । ये त्वया मदमत्तेन वालखिल्या महर्षयः । उल्लंघिताः स्थिता मार्गे गोष्पदं तर्त्तुमिच्छवः

ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਅਪਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ, ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਲੰਘ ਗਿਆ—ਉਹ ਤਾਂ ਗੋ-ਖੁਰ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਜਿਤਨੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵੀ ਤਰਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।”

Verse 26

तैरेवाथर्वणैर्मंत्रैस्त्वकृतेऽस्ति शचीपते । कृतो होमः सुसंपूर्णः कलशश्चाभिमंत्रितः

“ਹੇ ਸ਼ਚੀਪਤੇ (ਇੰਦਰ), ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਅਥਰਵਣ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਰਮ ਆਰੰਭ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਹੋਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲਸ਼ ਵੀ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧਿਵਤ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।”

Verse 27

युष्माकं सुविनाशाय सर्वदेवाधिनायकः । भविष्यति न संदेहो मंत्रैराथर्वणैर्हरिः

“ਤੁਹਾਡੇ ਸੰਪੂਰਨ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ, ਅਥਰਵਣ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਹਰਿ—ਸਾਰੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਨਾਇਕਾਂ ਦਾ ਵੀ ਨਾਥ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇਗਾ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।”

Verse 28

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सहस्राक्षो भयान्वितः । दक्षं गत्वा च दीनास्यः प्रोवाच तदनंतरम्

ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸਹਸ੍ਰਾਖ (ਹਜ਼ਾਰ-ਨੇਤ੍ਰ) ਇੰਦਰ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬ ਉਠਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਦਕਸ਼ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ।

Verse 29

अस्मन्नाशाय मुनिभिर्वालखिल्यैः प्रजापते । प्रोद्यमो विहितः सम्यक्छक्रस्यान्यस्य वै कृते

“ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ (ਦਕਸ਼), ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਨਾਸ ਲਈ ਯਤਨ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਇੰਦਰ (ਸ਼ਕ੍ਰ) ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।”

Verse 30

तान्वारय स्वयं गत्वा यावन्नो जायते परः । शक्रोऽस्मद्ध्वंसनार्थाय नास्ति तेषामसाध्यता

ਤੂੰ ਆਪ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇੰਦਰ ਜਨਮ ਲੈ ਲਵੇ। ਸਾਡੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਕੰਮ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।

Verse 31

अथ दक्षो द्रुतं गत्वा शक्राद्यैरमरैर्वृतः । प्रहसंस्तानुवाचेदं विनयेन समन्वितः

ਤਦ ਦਕਸ਼ ਤੁਰੰਤ ਚਲ ਪਿਆ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਅਮਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਮੁਸਕੁਰਾਂਦਾ, ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।

Verse 32

किमेतत्क्रियते विप्राः कर्म रौद्रतमं महत् । त्रैलोक्यं व्याकुलं येन सर्वमेतद्व्यवस्थितम्

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਇਹ ਕੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਇਹ ਮਹਾਨ ਕਰਮ, ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਰੌਦ੍ਰ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਵਿਅਾਕੁਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ?

Verse 33

अथ ते दक्षमालोक्य समायातं स्वमाश्रयम् । संमुखाश्चाभ्ययुस्तूर्णं प्रगृहीतार्घ्यपाणयः

ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਅਤੇ ਅਰਘ੍ਯ ਦੀ ਭੇਟ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 34

अर्घ्यं दत्त्वा यथान्यायं पूजां कृत्वाथ भक्तितः । प्रोचुश्च प्रणता भूत्वा स्वागतं ते प्रजापते

ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲੇ: “ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਤੁਹਾਡਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ।”

Verse 35

आदेशो दीयतां शीघ्रं यदर्थमिह चागतः । अपि प्राणप्रदानेन करिष्यामः प्रियं तव

ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣਾ ਹੁਕਮ ਬਖ਼ਸ਼ੋ—ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਕਿਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਆਏ ਹੋ? ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਆਹੂਤੀ ਦੇ ਕੇ ਵੀ ਅਸੀਂ ਉਹੀ ਕਰਾਂਗੇ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ।

Verse 36

दक्ष उवाच । एतद्रौद्रतमं कर्म सर्वदेवभयावहम् । त्याज्यं युष्माभिरव्यग्रैरेतदर्थमिहागतः

ਦਕਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਕਰਮ ਅਤਿ ਰੌਦ੍ਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਯ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚਲ ਤੇ ਅਵਿਚਲ ਰਹਿ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗੋ; ਇਸੀ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ।

Verse 37

मुनय ऊचुः । वयं शक्रेण ते यज्ञे समायाताः सुभक्तितः । उल्लंघिता मदोद्रेकात्कृत्वा हास्यं मुहुर्मुहुः

ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇੰਦਰ ਦੇ ਆਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਸੱਚੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਆਏ ਸੀ। ਪਰ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਉਫਾਨ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸੀਮਾਂ ਲੰਘ ਗਏ ਅਤੇ ਵਾਰੰਵਾਰ ਹਾਸ-ਪਰਿਹਾਸ ਕਰ ਬੈਠੇ।

Verse 38

शक्रोच्छेदाय चास्माभिः शकोऽन्यो वीर्यमंत्रतः । प्रारब्धः कर्तुमत्युग्रैर्होमांतश्च व्यवस्थितः

ਅਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋਰ ‘ਸ਼ਕ੍ਰ’ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ; ਅਤਿ ਉਗ੍ਰ ਨਿਸ਼ਚਯ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਅੰਤਿਮ ਹੋਮ-ਆਹੂਤੀਆਂ ਤੱਕ ਕਰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ।

Verse 39

तत्कथं मंत्रवीर्यं तत्क्रियते मोघमित्यहो । वेदोक्तं च विशेषेण तस्मादत्र वद प्रभो

ਤਾਂ ਫਿਰ, ਹਾਏ, ਉਸ ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਇਹ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇੱਥੇ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਭੇਦ ਦੱਸੋ।

Verse 40

त्वमेव यदि शक्तः स्यादन्यथा कर्तुमेव हि । कुरुष्व वा स्वयं नाथ नास्माकं शक्तिरीदृशी

ਜੇ ਤੂੰ ਹੀ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਕਰ ਦੇ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਹੇ ਨਾਥ-ਰਖਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਧ ਕਰ; ਐਸੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।

Verse 41

दक्ष उवाच । सत्यमेतन्महाभागा यद्युष्माभिः प्रकीर्तितम् । नान्यथा शक्यते कर्तुं वेदमन्त्रोद्भवं बलम्

ਦਕਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਂਭਾਗੋ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਉਚਾਰਿਆ ਹੈ ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ। ਵੇਦ-ਮੰਤਰਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਬਲ ਨੂੰ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।

Verse 42

तद्य एष कृतो होमो युष्माभिर्वेदमंत्रतः । देवराजार्थमव्यग्रैः कलशश्चाभिमंत्रितः

ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਹੋਮ ਤੁਸੀਂ ਵੇਦ-ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਕਲਸ਼ ਤੁਸੀਂ ਦੇਵਰਾਜ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਅਡੋਲ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ—ਉਹ ਨਿਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 43

सोऽयं मद्वचनाद्राजा भविष्यति पतत्रिणाम् । तेजोवीर्यसमोपेतः शक्रादपि सुवीर्यवान्

ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਇਹ ਪਤੰਗੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣੇਗਾ; ਤੇਜ ਅਤੇ ਵੀਰਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 44

एतस्य देवराजस्य क्षंतव्यं मम वाक्यतः । तत्कृतं मूढभावेन यदनेन विचेष्टितम्

ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੇਵਰਾਜ ਨੂੰ ਖ਼ਿਮਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਲਟਾ-ਸਿਧਾ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਮੂਰਖਤਾ ਅਤੇ ਮੋਹ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕੀਤਾ।

Verse 45

एवमुक्त्वाथ तेषां तं सहस्राक्षं भयातुरम् । दर्शयामास दक्षस्तु विनयावनतं स्थितम्

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਦਕ੍ਸ਼ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਸਹਸ੍ਰਾਖ਼ (ਇੰਦਰ) ਵਿਖਾਇਆ, ਜੋ ਡਰ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋਇਆ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਉੱਥੇ ਖੜਾ ਸੀ।

Verse 46

तेऽपि दृष्ट्वा सहस्राक्षं वेपमानं कृतांजलिम् । प्रोचुर्माऽतिक्रमं शक्र ब्राह्मणानां करिष्यसि

ਉਹ ਵੀ ਸਹਸ੍ਰਾਖ਼ ਨੂੰ ਕੰਬਦਿਆਂ, ਹੱਥ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਵੇਖ ਕੇ ਬੋਲੇ: “ਹੇ ਸ਼ਕ੍ਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਅਤਿਕ੍ਰਮ ਨਾ ਕਰੀਂ।”

Verse 47

भूयो यदि दिवेशानामाधिपत्यं प्रवांछसि । अपि मन्दोऽपि मूर्खोऽपि क्रियाहीनोऽपि वा द्विजः । नावज्ञेयो बुधैः क्वापि लोकद्वय मभीप्सुभिः

“ਜੇ ਤੂੰ ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤ੍ਯ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਜਾਣ: ਭਾਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੰਦ ਹੋਵੇ, ਮੂਰਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਰਮਕਾਂਡ ਤੋਂ ਹੀਨ ਹੋਵੇ, ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅਵਗਿਆ ਨਾ ਕਰਨ।”

Verse 48

इन्द्र उवाच । अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानाद्यन्मया कुकृतं कृतम् । तत्क्षंतव्यं द्विजैः सर्वैर्विशेषाद्दक्ष वाक्यतः

ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਜੋ ਵੀ ਕੁਕਰਮ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਦ੍ਵਿਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਾਫ਼ ਕਰਨ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦਕ੍ਸ਼ ਦੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ।”

Verse 49

प्रगृह्यतां वरोऽस्माकं यः सदा वर्तते हृदि । प्रदास्यामि न संदेहो नादेयं विद्यते मम

“ਸਾਡੇ ਲਈ ਜੋ ਵਰ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੋ। ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਦੇਵਾਂਗਾ; ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ—ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਦੇਯ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ।”

Verse 50

मुनय ऊचुः । अस्मिन्कुण्डे नरो होमं यः कुर्याच्छ्रद्धयाऽन्वितः । एतल्लिंगं समभ्यर्च्य तस्याऽस्तु हृदि वांछितम्

ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰੇ ਅਤੇ ਇਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ, ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇ।

Verse 51

इन्द्र उवाच । एतल्लिंगं समभ्यर्च्य योऽत्र होमं करिष्यति । कुंडेऽत्र वांछितं सद्यः सफलं स हि लप्स्यते

ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਇੱਥੇ ਇਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰੇਗਾ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣਾ ਵਾਂਛਿਤ ਫਲ ਸਫਲਤਾ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।

Verse 52

निष्कामो वाऽथ संपूज्य लिंगमेतच्छुभावहम् । प्रयास्यति परां सिद्धिं त्रिदशैरपि दुर्लभाम्

ਅਥਵਾ ਜੋ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਸ਼ੁਭ-ਫਲਦਾਇਕ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਰਨ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਭੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।

Verse 53

सूत उवाच । एवमुक्त्वा सहस्राक्षो वालखिल्यान्मुनीश्वरान् । ऐरावतं समारुह्य दक्षयज्ञे ततो गतः

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰ-ਨੇਤ੍ਰ ਇੰਦਰ ਨੇ ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਆ; ਫਿਰ ਐਰਾਵਤ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 54

दक्षोऽपि विधिवद्यज्ञं चकार द्विजसत्तमाः । संहृष्टैर्वालखिल्यैस्तैरुपविष्टैः समीपतः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਦਕਸ਼ ਨੇ ਭੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯਜ੍ਞ ਕੀਤਾ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ ਮੁਨੀ ਨੇੜੇ ਹੀ ਬੈਠੇ ਸਨ।

Verse 158

ततस्ते शुचयो भूत्वा स्कंदसूक्तेन पावकम् । जुहुवुश्च दिवारात्रौ क्षुरिकोक्तेन सोद्यमाः

ਫਿਰ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਸਕੰਦ-ਸੂਕਤ ਨਾਲ ਪਾਵਕ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਪਾਈਆਂ। ਖ਼ੁਰਿਕਾ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ, ਯਤਨ ਨਾਲ ਦਿਨ ਰਾਤ ਹੋਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।