Adhyaya 203

Verse 1

आनर्त उवाच । एवं शुद्ध्यर्थमायातो नागराणां पुरः स्थितः । नागरः शुद्धिमाप्रोति यथा तन्मे वद द्विजः

ਆਨਰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇ ਅਰਥ ਆਇਆ ਹਾਂ ਅਤੇ ਨਾਗਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਨਾਗਰ ਕਿਹੜੇ ਉਪਾਯ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 2

एवं मध्यस्थवचनात्समुदाये स्थिरे सति । स प्रष्टव्यः पितुर्माता कतमा ते वदस्व नः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਪੱਖ ਮੱਧਸਥ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਸਭਾ ਨਿਸਚਲ ਤੇ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ‘ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਾਤਾ ਕੌਣ ਹਨ? ਸਾਨੂੰ ਦੱਸ।’

Verse 3

किं गोत्रः कतमस्तस्याः पिता किंप्रवरः स्मृतः । एवं तस्यान्वयं ज्ञात्वा गोत्रप्रवरसंयुतम्

‘ਉਸ ਦਾ ਗੋਤ੍ਰ ਕੀ ਹੈ? ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਕੌਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰ ਕਿਹੜਾ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?’—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਤ੍ਰ ਤੇ ਪ੍ਰਵਰ ਸਮੇਤ ਉਸ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਜਾਣ ਕੇ, ਸ਼ੁੱਧਿਕਰਮ ਸਹੀ ਪਰਖੀ ਹੋਈ ਪਿਤ੍ਰ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 4

प्रष्टव्या च ततो माता तस्याश्चापि च या भवेत् । जननी चापि प्रष्टव्या तस्याश्चापि च या भवेत्

ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮਾਤਾ ਹੋਵੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਤ੍ਰਕ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਵਜਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮਾਤਾ ਹੋਵੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਤ੍ਰ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।

Verse 5

ज्ञातव्या सापि यत्नेन ब्राह्मणैः शुद्धि कर्मणि

ਸ਼ੁੱਧਿਕਰਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਦੀ ਵੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪੜਤਾਲ ਕਰਕੇ ਨਿਸਚਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 6

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । शोधनीयाः प्रयत्नेन त्रयश्चैतेऽपि तस्य च

ਪਿਤਾ, ਪਿਤਾਮਹ ਅਤੇ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਯਤਨ ਨਾਲ ਜਾਂਚੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 7

तथा पितामहीपक्षे त्रय एते द्विजोत्तमाः । मातामहस्ततस्तस्य पिता तस्यापि यः पिता

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾਦੀ ਵਾਲੇ ਪੱਖੋਂ ਵੀ, ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਗਿਣੇ ਜਾਣ: ਮਾਤਾਮਹ, ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਵੀ ਪਿਤਾ।

Verse 8

माता मातामही चैव तथैवान्या प्रपूर्विका । पितामह्याश्च या माता सापि शोध्या सभर्तृका

ਮਾਂ, ਨਾਨੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਪੂਰਵਜ ਮਾਤਾ ਵੀ; ਅਤੇ ਦਾਦੀ ਦੀ ਮਾਂ—ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਸਮੇਤ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।

Verse 9

एवं शाखाऽगमं ज्ञात्वा तस्य सर्वं यथाक्रमम् । मूलवंशादधिष्ठानं न्यग्रोधस्येव सर्वतः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਕੁਲ ਦੀ ਟਾਹਣੀ-ਦਰ-ਟਾਹਣੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੂਲ ਵੰਸ਼-ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਓ—ਜਿਵੇਂ ਬੜ ਦਾ ਰੁੱਖ ਆਪਣੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਆਸਰਾ ਫੈਲਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 10

ततः शुद्धिः प्रदातव्या सिन्दूरति लकेन तु । चातुश्चरणमंत्रैश्च दत्त्वाशीर्वचनं क्रमात्

ਫਿਰ ਸਿੰਦੂਰ-ਚਿੰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਚਾਰ-ਪਾਦ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਬਚਨ ਉਚਾਰੇ ਜਾਣ।

Verse 11

ततो वाच्यं नृपश्रेष्ठ मध्यस्थेन तदग्रतः । दत्त्वा तालत्रयं राजञ्छुद्धोऽयं नागरो द्विजः । सामान्यपदयोग्यश्च संजातः सांप्रतं द्विजः

ਫਿਰ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੱਧਸਥ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤੁਹਾਡੇ ਅਗੇ ਕਹੇ: “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤਿੰਨ ਤਾਲ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਨਾਗਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਹ ਦਵਿਜਾਂ ਦੇ ਸਾਮਾਨ੍ਯ ਪਦ ਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।”

Verse 12

ततोऽग्निशरणं गत्वा संतर्प्य च हुताशनम् । पञ्चवक्त्रेण मंत्रेण दत्त्वा पूर्णाहुतिं ततः । विप्रेभ्यो दक्षिणां दद्यात्स्वशक्त्या भोजनान्विताम्

ਫਿਰ ਅਗਨਿ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨਿ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੇ; ਪੰਚਵਕਤ੍ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਅਰਪੇ। ਤਦ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਜਨ ਸਮੇਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇਵੇ।

Verse 13

सिन्दूरतिलके जाते ब्रह्माग्रे द्विजवाक्यतः । पितॄणां जायते तुष्टिर्वंशो नोऽद्य प्रतिष्ठि तः

ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅੱਗੇ ਦਵਿਜਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੰਦੂਰ ਦਾ ਤਿਲਕ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਪਿਤਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਜ ਸਾਡਾ ਵੰਸ਼ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 14

यस्य नो जायते शुद्धिः शाखाभिर्मूलवंशगा । निग्रहस्तस्य कर्तव्यो द्विजार्हो द्विजसत्तमैः

ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਮੂਲ ਵੰਸ਼ ਤੱਕ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਬਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦਵਿਜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਜਨ ਉਸ ਉੱਤੇ ਯੋਗ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਿਕ ਰੋਕ ਲਗਾਉਣ—ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਿਕ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਉਚਿਤ ਹੈ।

Verse 15

यथा नान्यो हि जायेत शुद्धि स्तस्य प्रकल्पिता । एवं संशोधितो विप्रः श्राद्धार्हो जायते ततः

ਤਾਂ ਜੋ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨ ਉੱਠੇ, ਉਸ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਵਿਧੀ ਯਥਾਵਤ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸ਼ੋਧਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤਦੋਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 16

अपि चाष्टकुलोत्पन्नः सामान्यः किं पुनर्हि यः । अशुद्धेन तु विप्रेण यः श्राद्धा द्यं करोति हि । तस्य भस्महुतं यद्वत्सर्वं तज्जायते वृथा

ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਅੱਠ ਕੁਲਾਂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਜੰਮਿਆ ਹੋਵੇ—ਫਿਰ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ—ਜੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਭਸਮ ਵਿਚ ਹਵਨ ਵਾਂਗ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 17

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन शोध्योऽयं नागरो द्विजः । स्वस्थानस्य विशुद्ध्यर्थं तथैव स्वकु लस्य च

ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੁੱਲ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਈ, ਇਸ ਨਾਗਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 203

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये नागरविशुद्धिप्रकारवर्णनंनाम त्र्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਕਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਨਾਗਰ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ ਮਹਾਤਮ ਵਿੱਚ 'ਨਾਗਰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ' ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਤੀਜਾ ਅਧਿਆਏ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।