Reva Khanda (Narmada Section)
Reva Khanda
A Narmadā (Revā)–centered sacred-geography unit mapping tīrthas and devotional memory along the river’s banks. The chapter’s frame situates narration at Naimiṣāraṇya (a classical Purāṇic recitation landscape), from which the Revā region is described through hymnic praise, origin inquiry, and tīrtha-oriented questioning.
Adhyayas in Reva Khanda
232 chapters to explore.
Adhyaya 1
Revā-stutiḥ, Naimiṣa-saṃvādaḥ, Purāṇa-prāmāṇya-nirdeśaḥ (Invocation to Revā; Naimiṣa Dialogue; On the Authority of Purāṇa)
অধ্যায়টো মঙ্গলাচৰণেৰে আৰম্ভ হৈ ৰেৱা/নৰ্মদাৰ বিস্তৃত স্তুতিত প্ৰৱেশ কৰে। নৰ্মদাক দুৰিত-নাশিনী, দেৱ-ঋষি-মানৱৰ বন্দ্য, আৰু তপস্বীয়েও যাৰ তীৰ কামনা কৰে—এনে পৰম পৱিত্ৰ নদী বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। তাৰ পাছত কাহিনী নৈমিষাৰণ্যৰ পুৰাণীয় সংলাপ-ফ্ৰেমলৈ ঘূৰে। যজ্ঞসত্ৰত উপবিষ্ট শৌনকে সূতক সোধে—ব্ৰাহ্মী আৰু বিষ্ণু-নদীৰ পাছত ‘তৃতীয়’ মহানদী বুলি কোৱা ৰৌদ্ৰী নদী ৰেৱা ক’ত অৱস্থিত, তাইৰ ৰুদ্ৰ-সম্পৰ্কীয় উৎপত্তি কি, আৰু তাইৰ সৈতে জড়িত তীৰ্থসমূহ কোনবোৰ। সূতে প্ৰশ্নৰ প্ৰশংসা কৰি শ্ৰুতি-স্মৃতি-পুরাণক পৰস্পৰ-পূৰক প্ৰমাণ বুলি স্থাপন কৰে; পুরাণক ‘পঞ্চম বেদ’ সদৃশ মহাপ্ৰমাণ বুলি উল্লেখ কৰি পুরাণৰ পঞ্চলক্ষণ ব্যাখ্যা কৰে। তাৰ পাছত অষ্টাদশ মহাপুরাণৰ নাম আৰু শ্লোকসংখ্যা, লগতে উপপুরাণৰ তালিকা দিয়া হয়; শেষত শ্ৰৱণ-পাঠে মহাপুণ্য আৰু শুভ পৰলোকপ্ৰাপ্তিৰ ফলশ্ৰুতি ঘোষণা কৰা হয়।
Adhyaya 2
रेवातीर्थकथाप्रस्तावः — Janamejaya’s Inquiry and the Vindhya Āśrama Prelude
দ্বিতীয় অধ্যায়ত সূতে নর্মদা-তীৰ্থসমূহৰ বিস্তৃত মাহাত্ম্য আৰম্ভ কৰি কয় যে সিহঁতৰ সম্পূৰ্ণ বৰ্ণনা কৰা অতি দুষ্কৰ। তাৰ পিছত তেওঁ এটা পূৰ্বপ্ৰসঙ্গ স্মৰণ কৰায়—মহাযজ্ঞৰ মাজত ৰজা জনমেজয়ে, দ্যূতপৰাজয়ৰ পাছত বনবাসলৈ যোৱা পাণ্ডৱসকলৰ তীৰ্থসেৱনৰ বিষয়ে, ব্যাসশিষ্য বৈশম্পায়নক প্ৰশ্ন কৰে। বৈশম্পায়নে বিরূপাক্ষ শিৱ আৰু ব্যাসক প্ৰণাম কৰি কাহিনী ক’বলৈ সন্মত হয়। পাণ্ডৱসকলে দ্ৰৌপদী আৰু ব্ৰাহ্মণ সহচৰসকলৰ সৈতে বহু তীৰ্থত স্নান কৰি বিন্ধ্য অঞ্চললৈ আহে। তাত এক আদৰ্শ তপোবন-আশ্ৰমৰ মনোৰম চিত্ৰণ আছে—পুষ্প-ফলসমৃদ্ধ বন, নিৰ্মল জলধাৰা, শান্ত পৰিবেশ আৰু অহিংস পশু-পক্ষীৰ সহাবস্থান; তপস্যা আৰু প্ৰকৃতিৰ সুষমা একেলগে দেখা যায়। সেই অৰণ্যত শৃঙ্খলাবদ্ধ ঋষিসকলৰ মাজত মুনি মাৰ্কণ্ডেয় বিভিন্ন তপস্যাত ৰত অৱস্থাত দেখা দিয়ে। যুধিষ্ঠিৰে শ্ৰদ্ধাৰে ওচৰলৈ গৈ সোধে—প্ৰলয়ৰ মাজতো আপোনাৰ আশ্চৰ্য দীঘল আয়ুৰ ৰহস্য কি? আৰু প্ৰলয়কালত কোন কোন নদী টিকে, কোন লয় পায়? মাৰ্কণ্ডেয়ে ৰুদ্ৰভাষিত পুৰাণৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰি ভক্তিভাৱে শ্ৰৱণৰ মহাফল কয়, প্ৰধান নদীবোৰৰ উল্লেখ কৰে আৰু কয় যে সমুদ্ৰ-নদীসমূহ কালচক্ৰত ক্ষয়প্ৰাপ্ত হয়; কিন্তু নর্মদা সাত কল্পান্তলৈও অবিনাশী থাকে—ইয়াৰ দ্বাৰা আগলৈ বিৱৰণৰ ভূমিকা স্থাপিত হয়।
Adhyaya 3
Mārkaṇḍeya’s Account of Yuga-Dissolution and the Matsya-Form Encounter (युगक्षय-वर्णनं मत्स्यरूप-समागमश्च)
এই অধ্যায়ত যুধিষ্ঠিৰে মুনি মাৰ্কণ্ডেয়ক সোধে—তেওঁ বাৰে বাৰে দেখা যুগক্ষয়ৰ ভয়াৱহ অৱস্থা কেনেকুৱা। মাৰ্কণ্ডেয়ে দীৰ্ঘ অনাবৃষ্টি, ঔষধি‑লতাৰ ক্ষয়, নদী‑সৰোবৰ শুকাই যোৱা আৰু জীৱসমূহৰ উচ্চ লোকলৈ গমন—এই সকলো বৰ্ণনা কৰে। তাৰ পিছত তেওঁ পুৰাণ‑প্ৰসাৰৰ অধিকাৰ‑পৰম্পৰা স্থাপন কৰে—শম্ভু → বায়ু → স্কন্দ → বসিষ্ঠ → পৰাশৰ → জাতূকৰ্ণ্য → অন্য ঋষিসকল—আৰু কয় যে পুৰাণ‑শ্ৰৱণ জন্মজন্মান্তৰৰ সঞ্চিত মলিনতা দূৰ কৰি মুক্তিৰ সহায়ক। তাৰ পাছত প্ৰলয়দৃশ্য: বাৰটা সূৰ্যৰ তাপে জগত দগ্ধ হৈ এক মহাসাগৰত পৰিণত হয়। পানীত ভ্ৰমণ কৰোঁতে তেওঁ আদ্য তেজোময় পৰম সত্তাৰ দৰ্শন পায় আৰু অন্ধকাৰ সাগৰত আন এজন মনুক সন্ততি সহ বিচৰণ কৰা দেখে। ভয় আৰু ক্লান্তিত তেওঁ এক মহামৎস্যৰূপৰ সন্মুখীন হয়; তাক মহেশ্বৰ বুলি চিনে, আৰু তেওঁৰ আহ্বানত ওচৰলৈ যায়। সাগৰৰ মাজতে নদীৰ দৰে আশ্চৰ্য ধাৰা দেখা যায়; ‘অবলা’ নামৰ এক দিব্য নাৰী নিজকে ঈশ্বৰৰ দেহৰ পৰা উদ্ভৱ বুলি কয় আৰু শংকৰ‑সান্নিধ্যৰে যুক্ত নাওখনেই নিৰাপদ আশ্ৰয় বুলি বুজায়। মাৰ্কণ্ডেয়ে মনুৰ সৈতে নাওত উঠি শৈৱ স্তোত্ৰ পাঠ কৰে—সদ্যোজাত, বামদেৱ, ভদ্ৰকালী, ৰুদ্ৰ আদি ৰূপে জগত্কাৰণ শিৱক স্তৱ কৰে। শেষত মহাদেৱ প্ৰসন্ন হৈ বৰ বিচাৰিবলৈ কয়; অনিত্যতাৰ মাজত ভক্তি আৰু প্ৰমাণিক শ্ৰৱণেই শৰণ—এই অধ্যায়ৰ মর্ম।
Adhyaya 4
Origin and Boons of Revā (Narmadā) as Rudra-born River
এই অধ্যায়ত সংলাপ-ধাৰাৰ মাজেৰে ৰেৱা (নর্মদা) নদীৰ উৎপত্তি আৰু মহিমা বৰ্ণিত। মাৰ্কণ্ডেয় ত্ৰিকূট শিখৰত মহাদেৱক সমীপ গৈ প্ৰণাম- পূজা কৰে। তাৰ পাছত যুধিষ্ঠিৰে সোধে—অন্ধকাৰময় মহাসাগৰত ঘূৰি ফুৰা পদ্মলোচনা এগৰাকী নাৰী কোন, যিয়ে নিজকে ৰুদ্ৰজ বুলি কয়? মাৰ্কণ্ডেয় কয় যে তেওঁ আগতে এই প্ৰশ্ন মনুকো সুধিছিল; মনুৱে ক’লে—উমাসহ শিৱে ঋক্ষশৈলত ঘোৰ তপস্যা কৰিলে, আৰু শিৱৰ স্বেদৰ পৰা এক পৰম পুণ্যৱতী নদী উদ্ভৱ হ’ল; সেইয়েই পদ্মলোচনা দেৱী ৰেৱা। কৃতযুগত সেই নদী নাৰী-ৰূপে ৰুদ্ৰক আৰাধনা কৰি বৰ বিচাৰে—প্ৰলয়তো অক্ষয়তা, ভক্তিসহ স্নান কৰিলে মহাপাতক নাশ কৰাৰ শক্তি, ‘দক্ষিণ গঙ্গা’ৰ পদ, তাৰ স্নানফল মহাযজ্ঞাদি কৰ্মফলৰ সমান হওঁক, আৰু তীৰত শিৱৰ নিত্য সান্নিধ্য। শিৱে বৰদান দি উত্তৰ-দক্ষিণ তীৰবাসীৰ বাবে পৃথক ফল নিৰ্দেশ কৰে আৰু সকলোৰে মুক্তি-সহায়ক পুণ্য বিস্তাৰ কৰে। শেষত ৰুদ্ৰোৎপত্তি-সম্পৰ্কীয় নদী/উপনদীৰ নামসমূহ আৰু ফলশ্ৰুতি—এই নাম স্মৰণ, পাঠ বা শ্ৰৱণ কৰিলে মহাপুণ্য আৰু উত্তম পৰলোকগতি লাভ হয়।
Adhyaya 5
नर्मदाया उत्पत्तिः, नामकरणं च (Origin and Naming of Narmadā; Kalpa-Framing Discourse)
এই অধ্যায়টো প্ৰশ্নোত্তৰধর্মী তত্ত্বচিন্তাৰে গঠিত। যুধিষ্ঠিৰ ঋষিসভাৰ সৈতে নর্মদাৰ পবিত্ৰতাত বিস্মিত হৈ সোধে—সাত কল্পৰ অন্ততেও দেৱী-নদী নর্মদা কিয় নাশ নহয়? তেওঁ প্ৰলয় কেনেকৈ হয়, জগত জলৰূপ অৱস্থাত কেনেকৈ থাকে, পুনঃসৃষ্টি আৰু পালন কেনেকৈ সম্পন্ন হয়—এই মহাজাগতিক প্ৰক্ৰিয়াৰ ধৰ্মতত্ত্বীয় ব্যাখ্যাও বিচাৰে। লগতে নর্মদা, ৰেৱা আদি বহু নামৰ অৰ্থ আৰু উপাসনাৰ কাৰণ, আৰু পুৰাণবিদসকলে ‘বৈষ্ণৱী’ বুলি কিয় উল্লেখ কৰে—সেয়াও সোধে। মাৰ্কণ্ডেয় মহেশ্বৰ পৰা বায়ুৰ মাধ্যমেৰে আহি পোৱা পৰম্পৰাৰ উল্লেখ কৰি কল্পভেদ সংক্ষেপে বৰ্ণনা কৰে। তাৰ পিছত আদিতমসৰ পৰা তত্ত্বৰ উদ্ভৱ, হিৰণ্যাণ্ডৰ সৃষ্টি আৰু ব্ৰহ্মাৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ—এই সৃষ্টিৰেখা দাঙি ধৰে। তাৰ পাছত নর্মদাৰ দিৱ্য উৎপত্তিকথা: উমা-ৰুদ্ৰ-সম্পৰ্কিত তেজস্বিনী কন্যাই দেৱ-দানৱক মোহিত কৰে; শিৱে এক ক্ৰীড়ানিয়ম স্থাপন কৰে, কন্যাই দূৰদূৰ অন্তৰ্ধান হৈ পুনৰ প্ৰকট হয়, আৰু শেষত ‘নর্ম’ (হাস্য) আৰু দিৱ্য লীলাৰ অৰ্থে শিৱে তাইৰ নাম ‘নর্মদা’ ৰাখে। উপসংহাৰত তাইক মহাসমুদ্ৰৰ হাতত অৰ্পণ, পৰ্বতপ্ৰদেশৰ পৰা সমুদ্ৰত প্ৰৱেশ, আৰু বিশেষ কল্প-চৌহদত (ব্ৰাহ্ম/মৎস্য আদি সূচনাসহ) তাইৰ আবিৰ্ভাৱৰ উল্লেখ আছে।
Adhyaya 6
Narmadā–Revā Utpatti and Nāma-Nirukti (Origin and Etymologies of the River’s Names)
মাৰ্কণ্ডেয় বৰ্ণনা কৰে—যুগান্ত মহাপ্ৰলয়ত মহাদেৱে প্ৰথমে অগ্নিৰূপ, পাছত মেঘসদৃশ বিশ্বৰূপ ধাৰণ কৰি সমগ্ৰ জগতক এক মহাসাগৰত নিমজ্জিত কৰে। সেই অন্ধকাৰময় আদিজলত শিৱশক্তিৰ কাৰ্যৰূপে দীপ্তিমান ময়ূৰ-আকৃতি প্ৰাদুৰ্ভূত হয় আৰু তাৰ পৰাই পুনঃসৃষ্টিৰ ধাৰা আৰম্ভ হয়। তেতিয়া নর্মদা পুণ্যনদী-দেৱী ৰূপে দৰ্শন দিয়ে; দিৱ্য অনুগ্ৰহে প্ৰলয়তো সি বিনষ্ট নহয়। শিৱৰ আজ্ঞাত জগত পুনঃপ্ৰতিষ্ঠিত হয়; ময়ূৰৰ পাখিৰ পৰা দেব-অসুৰগণ উদ্ভৱ হয়, ত্ৰিকূট পৰ্বত প্ৰকাশ পায় আৰু পাছত নদীপ্ৰবাহে ভূগোল পুনৰ গঢ়ি তোলে। তাৰ পিছত নর্মদাৰ নাম আৰু নামনিরুক্তিৰ তালিকা দিয়া হয়—মহতী, শোণা, কৃপা, মন্দাকিনী, মহাৰ্ণবা, ৰেবা, বিপাপা, বিপাশা, বিমলা, ৰঞ্জনা আদি—যিবোৰ শুদ্ধিকৰণ, কৰুণা, সংসাৰ-তৰণ আৰু মঙ্গলদৰ্শনৰ গুণ সূচায়। উপসংহাৰত কোৱা হয় যে এই নামসমূহ আৰু সিহঁতৰ উৎপত্তি-অৰ্থ জানিলে পাপমোচন হয় আৰু ৰুদ্ৰলোকপ্ৰাপ্তি লাভ হয়।
Adhyaya 7
Kūrma-Prādurbhāva and the Epiphany of Devī Narmadā (Revā’s Manifestation)
মাৰ্কণ্ডেয় প্ৰলয়ৰ মহাদৃশ্য বৰ্ণনা কৰে—স্থাৱৰ-জংগম সমগ্ৰ জগত অন্ধকাৰত লীন হৈ ভয়ংকৰ ‘একাৰ্ণৱ’ একমাত্ৰ মহাসাগৰত বিলীন হয়। সেই জলৰাশিৰ মাজত একাকী ব্ৰহ্মাই কূৰ্ম-ৰূপত মহাতেজস্বী, বিশ্বব্যাপী পৰম দেৱতাক দৰ্শন কৰে; তেওঁৰ ৰূপ অতিশয় কৌসমিক মহিমাৰে বৰ্ণিত। ব্ৰহ্মাই দেৱতাক কোমলভাৱে জাগ্ৰত কৰি, বেদ-বিদাঙ্গৰ ভাষাশৈলীত মঙ্গল স্তৱ কৰে আৰু পূৰ্বে সংহৃত লোকসমূহ পুনৰ প্ৰকাশ কৰিবলৈ প্ৰাৰ্থনা জনায়। দেৱতা উঠি ত্ৰিলোক, দেৱ-দানৱ-গন্ধৰ্ব-যক্ষ-নাগ-ৰাক্ষস আদি সকলো জীৱবৰ্গ আৰু সূৰ্য-চন্দ্ৰ-নক্ষত্ৰাদি পুনৰ প্ৰসাৰিত কৰে। তাৰ পাছত পৃথিৱী পৰ্বত, দ্বীপ, সমুদ্ৰ আৰু লোকালোক পৰ্যন্ত বিস্তৃত ৰূপে দৃশ্যমান হয়। এই নবসৃষ্টিত জলৰ পৰা দিব্য অলংকাৰভূষিতা নাৰী-ৰূপে দেৱী নৰ্মদা (ৰেৱা) প্ৰাদুৰ্ভৱ হয়; ভক্তিভাৱে স্তৱ কৰি নমস্কাৰ সহিতে সন্মানেৰে ওচৰ চাপে। অধ্যায়ৰ শেষত ফলশ্ৰুতিৰ দৰে কোৱা হয়—এই কূৰ্ম-প্ৰাদুৰ্ভাৱ কাহিনী শ্ৰৱণ বা অধ্যয়নে কিল্বিষ, অৰ্থাৎ পাপ, নাশ হয়।
Adhyaya 8
बकरूपेण महेश्वरदर्शनं तथा नर्मदामाहात्म्योपदेशः | Mahādeva as the Crane and the Instruction on Narmadā’s Sanctity
মাৰ্কণ্ডেয় বৰ্ণনা কৰে—প্ৰলয়কালত সমগ্ৰ জগত জলত নিমজ্জিত হ’লে তেওঁ দীঘলীয়া সময় মহাসমুদ্ৰৰ মাজত ক্লান্ত হৈ পৰি, মহাপ্লাৱন পাৰ কৰোৱা দেৱতাক ধ্যান-স্মৰণ কৰিলে। তেতিয়া তেওঁ বক/সাৰস সদৃশ, দিৱ্য তেজে দীপ্ত এক পক্ষী দেখিলে আৰু ভয়ংকৰ সমুদ্ৰত এনে দিৱ্য সত্তা কেনেকৈ প্ৰকট হ’ল বুলি সুধিলে। পক্ষীয়ে নিজকে মহাদেৱ বুলি পৰিচয় দিলে—ব্ৰহ্মা-বিষ্ণুকো আৱৰি থকা পৰম তত্ত্ব—আৰু ক’লে যে এতিয়া বিশ্ব সংহৃত অৱস্থাত আছে। মহেশ্বৰে তেওঁক নিজৰ ডানাৰ আশ্ৰয়ত বিশ্ৰাম ল’বলৈ আহ্বান কৰিলে; মুনিৰ বাবে সেয়া যেন সময়ৰ সীমা অতিক্ৰম কৰা অভিজ্ঞতা। তাৰ পিছত নূপুৰধ্বনিৰ সৈতে দিশসমূহৰ পৰা দহগৰাকী অলংকৃত কন্যা আহি পক্ষীক পূজা কৰি, গোপন পৰ্বতগৰ্ভ সদৃশ অন্তৰ্লোকত প্ৰৱেশ কৰিলে। ভিতৰত এক আশ্চৰ্য নগৰী, দিৱ্য নদী আৰু বহু বৰ্ণে ঝলমল কৰা বিস্ময়কৰ লিঙ্গ দেখা গ’ল; সংহাৰ অৱস্থাত দেৱগণ তাক ঘেৰি আছিল। পিছত এক তেজস্বিনী কন্যাই নিজকে নর্মদা (ৰেবা) বুলি—ৰুদ্ৰদেহজাত—পৰিচয় দি ক’লে যে দহ কন্যাই দিশ। মহাযোগী মহাদেৱে সংকোচকালতো পূজাৰ্থে লিঙ্গ স্থাপন কৰি ৰাখিছে বুলি তাই ব্যাখ্যা কৰিলে। ‘লিঙ্গ’ মানে য’ত চল-অচল জগত লীন হয় সেই আধাৰ তত্ত্ব; দেৱতাসকল এতিয়া মায়াৰে সংকুচিত, সৃষ্টিত পুনৰ প্ৰকাশ পাব। উপদেশ—নর্মদাজলত মন্ত্ৰ-বিধিৰে মহাদেৱৰ স্নান-অর্চনা কৰিলে পাপ ক্ষয় হয়; নর্মদা মানৱলোকৰ মহাপাৱনী।
Adhyaya 9
युगान्तप्रलयः, वेदापहारः, मत्स्यावतारः, नर्मदामाहात्म्यम् (Yugānta-Pralaya, Veda-Abduction, Matsya Intervention, and Narmadā Māhātmya)
এই অধ্যায়ত শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় যুগান্ত-প্ৰলয়ৰ দৃশ্য বৰ্ণনা কৰে। সমগ্ৰ জগত জলমগ্ন হয়; দেবর্ষি আৰু দিব্যগণে দেখে—পৰমেশ্বৰ শিৱ প্ৰকৃতিৰ আশ্ৰয়ে যোগসমাধিত শয়ন কৰি আছে, আৰু সকলোৱে তেওঁৰ স্তৱ কৰে। তাৰ পাছত ব্ৰহ্মা চাৰিটা বেদ হেৰুওৱাত শোক প্ৰকাশ কৰি কয়—সৃষ্টি-কাৰ্য, কালস্মৃতি (ভূত-বৰ্তমান আদি) আৰু শাস্ত্ৰীয় জ্ঞানৰ ক্ৰম ৰক্ষাৰ বাবে বেদ অনিবাৰ্য। শিৱে নৰ্মদাক কাৰণ সোধাত, তাই কয়—মধু আৰু কৈটভ নামৰ দানৱে দেবনিদ্ৰাৰ অৱস্থাত সুযোগ লৈ বেদসমূহ সমুদ্ৰগৰ্ভত লুকুৱাই থৈছিল। পিছত বৈষ্ণৱ হস্তক্ষেপ স্মৰণ হয়: ভগৱানে মৎস্যৰূপ ধাৰণ কৰি পাতালত গৈ বেদ উদ্ধাৰ কৰে, দানৱদ্বয়ক বধ কৰি বেদ ব্ৰহ্মাক উভতাই দিয়ে; তেতিয়াই পুনৰ সৃষ্টি আৰম্ভ হয়। শেষত গঙ্গা, ৰেৱা (নৰ্মদা) আৰু সৰস্বতীক এক পবিত্ৰ শক্তিৰ তিন প্ৰকাশ বুলি কোৱা হৈছে, যি বিভিন্ন দেবৰূপৰ সৈতে সংযুক্ত। নৰ্মদাক সূক্ষ্ম, ব্যাপক, পাৱনকাৰিণী আৰু সংসাৰ-তৰণৰ উপায় বুলি স্তুতি কৰি—তাঁৰ জলস্পৰ্শ আৰু তীৰত শিৱপূজাই শুদ্ধি আৰু উচ্চ আধ্যাত্মিক ফল দিয়ে বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।
Adhyaya 10
Revātīra-āśrayaḥ: Kalpānta-anāvṛṣṭi, Ṛṣi-saṅgama, and Narmadā’s Salvific Efficacy (रेवातीराश्रयः)
এই অধ্যায়ত যুধিষ্ঠিৰে কল্পকালৰ স্বৰূপ আৰু নর্মদা-ক্ষেত্ৰৰ বিভাগ-ক্রম বিষয়ে প্ৰশ্ন কৰে। মাৰ্কণ্ডেয়ে পূৰ্ব কল্পান্তৰ ভয়ংকৰ অনাবৃষ্টিৰ কথা কয়—নদী-সমুদ্ৰ শুকাই যায়, ক্ষুধাতুৰ লোক ভ্ৰমণ কৰে, হোম-বলি আদি যজ্ঞাচাৰ ভাঙি পৰে আৰু শৌচ-শুদ্ধিৰ নিয়ম ক্ষয় হয়। তেতিয়া কুৰুক্ষেত্ৰবাসী, বৈখানস, গুহাবাসী তপস্বী আদি বহু ঋষি পথনির্দেশ বিচাৰি আহে; তেওঁলোকক উত্তৰ দিশ ত্যাগ কৰি দক্ষিণলৈ, বিশেষকৈ সিদ্ধসেৱিত পৰম পুণ্য নর্মদা-তীৰলৈ যাবলৈ উপদেশ দিয়া হয়। ৰেৱা-তটক অনন্য আশ্ৰয় ৰূপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে—দেৱালয় আৰু আশ্ৰম সমৃদ্ধ, অগ্নিহোত্ৰ অবিৰত, আৰু পঞ্চাগ্নি, উপবাস, চন্দ্ৰায়ণ, কৃচ্ছ্ৰ আদি নানা ব্ৰত-তপ অনুশীলিত হয়। ইয়াত মহেশ্বৰৰ শৈৱ-উপাসনাৰ সৈতে নিত্য নাৰায়ণ-স্মৰণৰ সমন্বয় আছে; স্বভাৱানুসাৰে ভক্তি তদনুসাৰে ফল দিয়ে, কিন্তু বৃক্ষ এৰি শাখাত আসক্তি (আংশিক আশ্ৰয়ত আবদ্ধতা) সংসাৰবন্ধন বঢ়ায় বুলি উপমাৰে কোৱা হয়। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে যে ৰেৱা-তীৰত নিয়মিত বাস আৰু উপাসনাই অপুনৰাৱৃত্তি দান কৰে; নর্মদা-জলত দেহত্যাগ কৰিলেও উচ্চ গতি লাভ হয়। শেষত এই অধ্যায়ৰ পাঠ-শ্ৰৱণক ৰুদ্ৰবচনানুসাৰে পবিত্ৰ জ্ঞানদায়ক বুলি প্ৰশংসা কৰা হৈছে।
Adhyaya 11
Śraddhā, Narmadā-tīra Sādhanā, and the Pāśupata-Oriented Ethical Code (श्रद्धा–रेवातीरसाधना–पाशुपतधर्मः)
এই অধ্যায়ত যুধিষ্ঠিৰে সোধে—যুগান্তৰ দৰে সংকটকালতো কিছুমান তীৰ্থ আৰু সাধনা কিয় ফলদায়ক থাকে, আৰু ঋষিসকলে নিৰ্দিষ্ট নিয়ম (নিয়ম-নিষ্ঠা) মানি মোক্ষ কেনেকৈ লাভ কৰে। মাৰ্কণ্ডেয় উত্তৰ দিয়ে যে শ্রদ্ধাই মূল অনিবার্য শক্তি—শ্রদ্ধা নাথাকিলে কৰ্ম নিষ্ফল; আৰু বহু জন্মৰ পুণ্যসঞ্চয় পক্ক হ’লে শ্রদ্ধাযুক্ত শংকৰভক্তি লাভ হয়। তাৰ পাছত ৰেৱাতীৰ/নৰ্মদাতীৰক শীঘ্ৰ সিদ্ধিদায়ক তীৰ্থ বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। শিৱপূজা, বিশেষকৈ লিঙ্গপূজা, নিয়মিত স্নান আৰু ভস্মধাৰণ পাপক্ষয়কাৰী—আগতে দোষাচাৰ থকা লোককো সোনকালে শুদ্ধ কৰে বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত অনুচিত অন্নাশ্ৰয়, বিশেষকৈ ‘শূদ্ৰান্ন’ আদি প্ৰসঙ্গত, ভোজন-নির্ভৰতাক কৰ্মফল আৰু আধ্যাত্মিক পতনৰ সৈতে জড়িত কৰি সতৰ্ক কৰা হৈছে। পাশুপত-অনুগত আন্তৰিক আচৰণৰ প্ৰশংসা কৰি কপট, লোভ আৰু দম্ভক তীৰ্থফল নষ্টকাৰী দোষ বুলি কোৱা হৈছে। নন্দীৰ উপদেশৰ দৰে অংশত লোভত্যাগ, শিৱভক্তিত স্থিৰতা, পঞ্চাক্ষৰী মন্ত্রজপ আৰু ৰেৱাৰ পাৱনতা-আশ্ৰয়ৰ আহ্বান আছে। শেষত ৰুদ্ৰাধ্যায় পাঠ, বৈদিক পাঠ, নৰ্মদাতীৰত পুৰাণপাঠ/শ্ৰৱণ আৰু নিয়মবদ্ধ সাধনাই শুদ্ধি আৰু উচ্চ গতি দিয়ে; যুগান্তৰ খৰাঙত ঋষিসকলে নৰ্মদাতীৰত শৰণ লোৱা দৃষ্টান্তে ৰেৱাক ‘নদীশ্ৰেষ্ঠা’ আৰু নিত্য আশ্ৰয় বুলি প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
Adhyaya 12
नर्मदास्तोत्रम् (Narmadā-Stotra) — Hymn of Praise to the Revā
মাৰ্কণ্ডেয় ৰজাশ্ৰোতা-চৌহদত কয় যে পূৰ্বোক্ত উপদেশ শুনি সমবেত ঋষিসকল আনন্দিত হৈ কৃতাঞ্জলি কৰি নর্মদা (ৰেবা) দেৱীৰ স্তৱ আৰম্ভ কৰে। এই অধ্যায়টো এক অবিৰত স্তোত্ৰ; ইয়াত নর্মদাক পাৱন জলশক্তি, পাপহাৰিণী, তীৰ্থসমূহৰ আশ্ৰয় আৰু ৰুদ্ৰৰ অঙ্গৰ পৰা উদ্ভূতা (ৰুদ্ৰাঙ্গসমুদ্ভবা) দেৱী ৰূপে সম্বোধন কৰা হৈছে। স্তোত্ৰত দুখ আৰু নৈতিক দোষে পীড়িত জীৱৰ শুদ্ধি-ৰক্ষা কৰাৰ ক্ষমতা, কষ্টময় অৱস্থাত ভ্ৰমণৰ বিপৰীতে নর্মদাজল-স্পৰ্শৰ মুক্তিদায়কতা, আৰু কলিযুগত আন জলধাৰা ক্ষীণ/দূষিত হ’লেও নর্মদাৰ স্থিৰ পবিত্ৰতা প্ৰতিপাদিত হয়। শেষৰ ফলশ্ৰুতিত কোৱা হয়—নর্মদাস্নানৰ পিছত যিয়ে এই স্তোত্ৰ পাঠ বা শ্ৰৱণ কৰে, সি শুদ্ধ গতি লাভ কৰি দিব্য যান আৰু অলংকাৰৰে বিভূষিত হৈ মহেশ্বৰ/ৰুদ্ৰৰ সান্নিধ্যলৈ গমন কৰে।
Adhyaya 13
नर्मदाया दिव्यदर्शनं कल्पान्तरस्थैर्यं च (Narmadā’s Divine Epiphany and Her Continuity Across Kalpas)
এই অধ্যায়ত মাৰ্কণ্ডেয় নৰ্মদা/ৰেৱাক ৰক্ষাকাৰী আৰু বহু কল্প জুৰি স্থিৰ থকা দিৱ্যশক্তি ৰূপে বৰ্ণনা কৰে। ঋষিসকলৰ স্তৱত প্ৰসন্ন হৈ দেৱী বৰদান দিবলৈ সংকল্প কৰে আৰু ৰাতি সপোনত প্ৰকট হৈ আশ্বাস দিয়ে—“মোৰ তীৰত নিৰ্ভয়ে বাস কৰা; অভাৱ বা ক্লেশ তোমালোকৰ নহ’ব।” তাৰ পাছত আশ্ৰমৰ ওচৰত প্ৰচুৰ মাছ আদি অদ্ভুত প্ৰকাশ দেৱীকৃপাৰ সংকেত হৈ তপস্বী সমাজক পোষণ কৰে। দীৰ্ঘ দৰ্শনত ঋষিসকলে নৰ্মদা তীৰত জপ, তপ, পিতৃ-দেৱকৰ্ম আদি পালন কৰে; তীৰ বহু লিঙ্গ-স্থান আৰু নিয়মনিষ্ঠ ব্ৰাহ্মণসকলৰ দ্বাৰা উজ্জ্বল হয়। তাৰ পিছত মধ্যৰাতিত জলৰ পৰা তেজোময়ী কন্যাৰূপ দেৱী প্ৰকট হয়—ত্ৰিশূলধাৰিণী, সৰ্প-যজ্ঞোপৱীতধাৰিণী—আৰু প্ৰলয় ওচৰ চাপিছে বুলি জনাই, পৰিয়ালসহ ঋষিসকলক ৰক্ষাৰ্থে নিজৰ ভিতৰত (নদীত) প্ৰৱেশ কৰিবলৈ আহ্বান জনায়। শেষত নৰ্মদাৰ বহু কল্পত অক্ষয় নিৰন্তৰতা ঘোষণা কৰা হয়; তেওঁক শঙ্কৰী-শক্তি বুলি চিনাক্ত কৰি, যি যি কল্পত তেওঁ নাশ নহয় সেই কল্পসমূহৰ নাম উল্লেখ কৰি, নদীক পবিত্ৰ ভূগোল আৰু মহাজাগতিক তত্ত্বৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়।
Adhyaya 14
नीललोहितप्रवेशः तथा रौद्रदेव्याः जगत्संहारवर्णनम् | Entry into the Śaiva State and the Description of the Fierce Devī in Cosmic Dissolution
এই অধ্যায়টো ৰাজর্ষি-সংবাদৰ ৰূপত গঠিত। যুধিষ্ঠিৰে সোধে—নর্মদা তীৰৰ ঋষিসকল উচ্চ লোকলৈ গ’লৰ পাছত কি অদ্ভুত ঘটনা ঘটিল। মাৰ্কণ্ডেয় ‘ৰৌদ্ৰ-সংহাৰ’ নামে এক মহাজাগতিক সংকটৰ বৰ্ণনা কৰে; ব্ৰহ্মা-বিষ্ণু আদি দেৱগণে কৈলাসত চিৰন্তন মহাদেৱক স্তৱ কৰি মহাকল্পান্তে লয়ৰ প্ৰাৰ্থনা জনায়। ইয়াত ত্ৰিমুখী দেৱতত্ত্ব স্থাপন হয়—একে পৰম সত্তাই ব্ৰাহ্মী (সৃষ্টি), বৈষ্ণৱী (স্থিতি/পালন) আৰু শৈৱী (সংহাৰ) ৰূপে প্ৰকাশ পায়; শেষত ভূততত্ত্বাতীত শৈৱ ‘পদ’ত প্ৰৱেশৰ কথা কোৱা হয়। তাৰ পাছত সংহাৰৰ ক্ৰিয়া আৰম্ভ হয়। মহাদেৱে দেৱীক সৌম্য ৰূপ ত্যাগ কৰি ৰুদ্ৰ-সম্বন্ধীয় উগ্ৰ ৰূপ ধাৰণ কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে; দয়াৰ বাবে দেৱী প্ৰথমে অস্বীকাৰ কৰে, কিন্তু শিৱৰ ক্ৰোধবাক্যত তেওঁ কালৰাত্ৰিসদৃশ ৰৌদ্ৰী ৰূপলৈ পৰিণত হয়। তেওঁৰ ভয়ংকৰ মূর্তি, অসংখ্য ৰূপত বিস্তাৰ, গণসকলৰ সহচৰ্য, আৰু ত্ৰিলোকৰ ক্ৰমবদ্ধ অস্থিৰতা আৰু দহন—ই সংহাৰক আকস্মিক বিপৰ্যয় নহয়, দেৱীয় বিধানমতে চলা নিয়মিত প্ৰক্ৰিয়া বুলি প্ৰতিপন্ন কৰে।
Adhyaya 15
Amarāṅkaṭa at the Narmadā: Kālarātri, the Mātṛgaṇas, and Śiva’s Yuga-End Vision (अमरंकट-माहात्म्य तथा संहारा-दर्शनम्)
মাৰ্কণ্ডেয় যুগান্ত-সদৃশ এক মহাবিনাশ-দৰ্শনৰ বৰ্ণনা কৰে। ক্ৰূৰ মাতৃগণৰে পৰিবৃতা কালৰাত্ৰি জগতক আচ্ছন্ন কৰে। ব্ৰহ্ম- বিষ্ণু- শিৱশক্তিৰ ছায়াৰূপ আৰু ভূত-দিক্পাল তত্ত্বৰ সৈতে সংযুক্ত মাতৃদেৱীসকল অস্ত্ৰধাৰী হৈ দহ দিশে বিচৰণ কৰে; তেওঁলোকৰ গর্জন আৰু পদধ্বনিত ত্ৰিলোক দগ্ধ হোৱা যেন লাগে। ধ্বংস সপ্তদ্বীপলৈকে বিস্তাৰিত হয়; ৰক্তপান আৰু জীৱভক্ষণৰ চিত্ৰণ প্ৰলয়ভাব প্ৰকাশ কৰে। তাৰ পাছত কাহিনী পবিত্ৰ কেন্দ্ৰলৈ ঘূৰি আহে—নর্মদা তীৰৰ অমৰাঙ্কটত শিৱৰ সান্নিধ্য। “অমৰা” আৰু “কটা” শব্দৰ আধাৰত স্থাননামৰ ব্যুৎপত্তি কোৱা হয়। উমাসহিত শংকৰ গণ, মাতৃগণ আৰু ব্যক্তিৰূপে উপস্থিত মৃত্যুৰ সৈতে উল্লাস তাণ্ডৱত লীন হয়—ৰুদ্ৰৰ ভয়ংকৰতা আৰু শৰণ্যতা একেলগে প্ৰকাশ পায়। নর্মদাক জগতবন্দিতা মাতৃনদী বুলি স্তুতি কৰা হয় আৰু তাৰ প্ৰচণ্ড, উত্তাল ৰূপো বৰ্ণিত। শেষত দিৱ্যদৰ্শন অধিক তীব্ৰ হয়—ৰুদ্ৰৰ মুখৰ পৰা সংৱৰ্ত বায়ু উঠি সমুদ্ৰ শুকুৱাই দিয়ে। শ্মশানচিহ্নধাৰী, মহাতেজস্বী শিৱ সংহাৰ কৰিলেও কালৰাত্ৰি, মাতৃগণ আৰু গণসকলৰ পৰম আৰাধ্য তেওঁৱেই। উপসংহাৰত হৰিহৰ/শিৱৰ ৰক্ষাকাৰী স্তৱ—তেওঁৱেই বিশ্বকাৰণ আৰু নিত্য স্মৰণীয়—বুলি প্ৰতিপাদিত।
Adhyaya 16
Saṃvartaka-Kāla Nṛtya and Mahādeva-Stotra (Cosmic Dissolution Motif)
এই অধ্যায়ত মাৰ্কণ্ডেয় উচ্চ-তত্ত্বময় বৰ্ণনা আগবঢ়ায়। শূলধাৰী হৰ/শম্ভু ভয়ংকৰ ভূতগণৰ মাজত গজচৰ্ম পৰিধান কৰি, ধোঁৱা আৰু স্ফুলিঙৰ ভীষণ চিত্ৰসহ, বডবামুখৰ দৰে মুকলি মুখে সংহাৰকালৰ পৰিৱেশ সূচাই নৃত্য কৰে। তেওঁৰ দিব্য অট্টহাসৰ গর্জন দিশে-দিশে প্ৰতিধ্বনিত হৈ সাগৰক ক্ষুব্ধ কৰে আৰু ব্ৰহ্মলোকলৈ গৈ ঋষিসকলক উদ্বিগ্ন কৰে; তেওঁলোকে ব্ৰহ্মাৰ পৰা ব্যাখ্যা বিচাৰে। ব্ৰহ্মাই ক’লে, ই স্বয়ং ‘কাল’ৰ স্বৰূপ—সংবৎসৰ, পৰিবৎসৰ আদি বৰ্ষচক্ৰ, সূক্ষ্ম/অণু পৰিমাপ আৰু পৰম অধিপত্যৰ ৰূপে বৰ্ণিত কালতত্ত্ব। তাৰ পিছত স্তোত্ৰাংশত ব্ৰহ্মাই মন্ত্রময় বাক্যৰে মহাদেৱক স্তৱ কৰে—যি শংকৰ, বিষ্ণু আৰু সৃষ্টিতত্ত্বক আৱৰি ধৰে আৰু বাক্-মন অতিক্ৰমী। মহাদেৱে আশ্বাস দি ব্ৰহ্মাক বহু মুখে ‘দহি থকা’ জগত আকৃষ্ট হোৱা দৰ্শন চাবলৈ কয় আৰু অন্তৰ্ধান হয়। ফলশ্ৰুতিত এই স্তোত্ৰ শ্ৰৱণ-পাঠে শুভগতি, ভয়নাশ আৰু যুদ্ধ, চুৰি, অগ্নি, বন, সাগৰ আদি বিপদত ৰক্ষা লাভৰ কথা কোৱা হৈছে; শিৱক বিশ্বাসযোগ্য ৰক্ষক বুলি প্ৰতিপন্ন কৰা হৈছে।
Adhyaya 17
रुद्रवक्त्रप्रलयवर्णनम् (Description of the Dissolution Imagery from Rudra’s Mouth)
এই অধ্যায়ত মুনি মাৰ্কণ্ডেয় ৰজাক প্ৰলয়ৰ অতি তীব্ৰ আৰু ভয়ংকৰ ৰূপ বৰ্ণনা কৰে। পৰমেশ্বৰে প্ৰকাশিত জগতক সংহাৰ কৰে আৰু দেৱ-ঋষিসকলে তেওঁৰ স্তৱ কৰে—এই ধাৰা চলি থাকে। বিশেষকৈ মহাদেৱৰ দক্ষিণ মুখৰ ঘোৰ মূৰ্তি চিত্ৰিত হৈছে—জ্বলা নেত্ৰ, বৃহৎ দংশ্ট্ৰা, সৰ্পচিহ্নেৰে অলংকৃত অঙ্গ আৰু গ্ৰাসকাৰী জিহ্বা—যাৰ ভিতৰত জগত নদীসমূহ সাগৰত মিলি যোৱাৰ দৰে লয় পায় বুলি উপমা দিয়া হৈছে। সেই মুখৰ পৰা প্ৰচণ্ড জ্বালা ওলাই আহে, তাৰ পিছত দ্বাদশ আদিত্যৰূপ তেজ প্ৰকাশ পাই পৃথিৱী, পৰ্বত, সাগৰ আৰু অধোলোকসমূহ দগ্ধ কৰে; সপ্ত পাতাল আৰু নাগলোকলৈকে তাপ ব্যাপে। শেষত সৰ্বদাহ আৰু মহাপৰ্বতশ্ৰেণীৰ ভাঙনৰ মাজতো ৰেৱা-নৰ্মদা তীৰ্থ নষ্ট নহয় বুলি বিশেষ স্মৰণ কৰাই, তীৰ্থকেন্দ্ৰিক পবিত্ৰ ভূগোলৰ মাহাত্ম্য দৃঢ় কৰা হৈছে।
Adhyaya 18
Saṃvartaka-megha-prādurbhāvaḥ (The Manifestation of the Saṃvartaka Clouds) / Cosmic Inundation and the Search for Refuge
অধ্যায় ১৮ত শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় প্ৰলয়ৰ ভয়ংকৰ চিত্ৰ অংকন কৰে। সূৰ্যৰ প্ৰচণ্ড তেজত জগত যেন দগ্ধ হয়; তাৰ পাছত এক দিৱ্য উৎসৰ পৰা সংৱৰ্তক মেঘসমূহ প্ৰাদুৰ্ভাৱ হয়—বহুৰঙীয়া, পৰ্বত-হাতী-দুৰ্গ সদৃশ বিশাল, বিজুলী আৰু গর্জনেৰে ভৰা। সংৱৰ্তক দলৰ নাম উল্লেখ কৰি কোৱা হয় যে তেওঁলোকৰ বৰষুণে সকলো লোক ভৰাই তোলে আৰু সাগৰ, দ্বীপ, নদী আৰু পৃথিৱীমণ্ডল সকলো এক মহাজলৰাশি—একৰ্ণৱ—ত লীন হয়। তেতিয়া দৃশ্যতা লুপ্ত হয়; সূৰ্য-চন্দ্ৰ-তৰা দেখা নাযায়, ঘোৰ অন্ধকাৰ নামি আহে, বতাহো স্তব্ধ যেন লাগে—সৰ্বত্ৰ দিশাভ্ৰান্তি। এই মহাপ্লাৱনত বক্তাই স্তৱ কৰি ‘প্ৰকৃত আশ্ৰয় ক’ত?’ বুলি চিন্তা কৰে আৰু শৰণ্য দেৱতাৰ স্মৰণ-ধ্যানত অন্তৰ্মুখ হয়। বাহ্য অবলম্বন নষ্ট হ’লে শৃঙ্খলিত স্মৃতি, ভক্তি আৰু ধ্যানাশ্ৰয়েই ধৰ্মসম্মত পথ; দেৱকৃপাৰে স্থিৰতা আহে আৰু জলৰাশি পাৰ হ’বলৈ শক্তি লাভ হয়।
Adhyaya 19
एकोर्णवप्रलये नर्मदागोरूपिण्या रक्षणम् तथा वाराहावतारवर्णनम् | Markandeya’s Rescue by Narmadā (Cow-Form) and the Varāha Cosmogony
এই অধ্যায়ত মārkaṇḍeya ঋষিয়ে নিজৰ অভিজ্ঞতা প্ৰথম-পুরুষত ক’লে দুটা ভাগৰ ধৰ্মতাত্ত্বিক কাহিনী পোৱা যায়। একাৰ্ণৱ-প্ৰলয়ত চাৰিওফালে কেৱল জল; ঋষি অতিশয় ক্লান্ত, ক্ষুধা-তৃষ্ণাত কাতৰ হৈ মৃত্যুসন্ন হয়। তেতিয়া জলের ওপৰত চলি থকা তেজোময়ী গোমাতা প্ৰকট হয়। তাই আশ্বাস দিয়ে কয়—মহাদেৱৰ কৃপাৰে তোমাৰ মৃত্যু নহ’ব; লেজ ধৰি থাকিবলৈ ক’য় আৰু দিব্য দুধ পান কৰায়, ফলত ক্ষুধা-তৃষ্ণা নাশ হৈ আশ্চৰ্য জীৱনীশক্তি ঘূৰি আহে। তাই নিজকে নর্মদা বুলি পৰিচয় দিয়ে—ৰুদ্ৰই ব্ৰাহ্মণৰ ৰক্ষাৰ বাবে পঠাইছে; এইদৰে নর্মদা নদীক সচেতন উদ্ধাৰক আৰু শৈৱ অনুগ্ৰহৰ বাহক ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে। পিছত সৃষ্টিদৰ্শনৰ অংশ: বক্তাই জলে পৰমেশ্বৰক উমা আৰু বিশ্বশক্তিৰ সৈতে দৰ্শন কৰে। দেৱ জাগ্ৰত হৈ বৰাহ অৱতাৰ ধৰি নিমজ্জিত পৃথিৱীক উদ্ধাৰ কৰে। অধ্যায়ে ৰুদ্ৰ-হৰি-সৃষ্টিকৰ্তা কৰ্মৰ পৰমাৰ্থিক অভেদ ঘোষণা কৰি বিভেদমূলক বৈৰভাবৰ পৰা সাৱধান কৰে। শেষত ফলশ্ৰুতি—নিত্য পাঠ/শ্ৰৱণে পৱিত্ৰতা আৰু শুভ পৰলোকপ্ৰাপ্তি হয়।
Adhyaya 20
Pralaya-lakṣaṇa, Dvādaśa-Āditya Vision, and the Revelation of Revā (Narmadā) as Refuge
এই অধ্যায়ত যুধিষ্ঠিৰে মাৰ্কণ্ডেয়ক শাৰ্ঙ্গধন্বন (বিষ্ণু)ৰ অনুভূত প্ৰভাৱ বৰ্ণনা কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে। মাৰ্কণ্ডেয়ে প্ৰলয়ৰ লক্ষণ কয়—উল্কাপাত, ভূমিকম্প, ধূলিবৃষ্টি, ভয়ংকৰ নাদ—আৰু জীৱজগত তথা ভূদৃশ্যৰ লয়ৰ কথা বৰ্ণনা কৰে। তাৰ পিছত দ্বাদশ আদিত্যৰ দৰ্শন হয়; তেওঁলোকৰ দাহে লোকসমূহ দগ্ধ হয়, কিন্তু অদগ্ধ ৰূপে কেৱল ৰেৱা আৰু তেওঁ নিজেই দেখা যায়। তৃষাত কাতৰ হৈ তেওঁ ওপৰলৈ উঠি অলংকাৰযুক্ত বিশাল বিশ্বধামত শঙ্খ-চক্ৰ-গদাধাৰী পুৰুষোত্তমক শয়নস্থ অৱস্থাত দৰ্শন কৰে। তেওঁ দীঘল স্তৱ কৰি বিষ্ণুক জগতৰ আধাৰ, কাল-যুগ, সৃষ্টি আৰু প্ৰলয়ৰ কাৰণ বুলি বন্দনা কৰে। তেতিয়া হৰ (শিৱ) প্ৰকট হয় আৰু তাৰ পিছত দেৱীৰ আবিৰ্ভাৱে এক ধৰ্মসঙ্কট উঠে—শিশুৰ মৃত্যু ৰোধ কৰিবলৈ স্তন্যপান কৰোৱা উচিত নে? ব্ৰাহ্মণ-সংস্কাৰৰ বিধান (শেষত অষ্টচত্বাৰিংশৎ/আঠচল্লিশ সংস্কাৰ) উল্লেখ হয়, কিন্তু দেৱীয়ে শিশুক অৱহেলা কৰাটো মহাপাপ বুলি সতৰ্ক কৰে। দীঘল স্বপ্নসদৃশ সময়ৰ পাছত দেৱীয়ে পৰিচয় প্ৰকাশ কৰে—শয়নস্থ পুৰুষ কৃষ্ণ/বিষ্ণু, দ্বিতীয়জন হৰ, চাৰিটা কলহ সমুদ্ৰ, শিশুটি ব্ৰহ্মা, আৰু তেওঁ নিজে সপ্তদ্বীপবতী পৃথিৱী; ৰেৱাই নৰ্মদা, আৰু সি নাশ নহয়। শেষত এই বৃত্তান্ত-শ্ৰৱণৰ পাৱনতা পুনৰ প্ৰতিপাদন কৰি অধিক প্ৰশ্নৰ আহ্বান জনায়।
Adhyaya 21
अमरकण्टक-रेवा-माहात्म्य तथा कपिला-नदी-उत्पत्ति (Amarakantaka and Revā Māhātmya; Origin of the Kapilā River)
এই অধ্যায়ত যুধিষ্ঠিৰ আৰু মাৰ্কণ্ডেয়ৰ প্ৰশ্নোত্তৰ সংলাপৰ জৰিয়তে ৰেৱা/নৰ্মদাৰ অতুল শুদ্ধিদায়িনী মহিমা বৰ্ণিত হৈছে। গঙ্গা আদি নদীৰ পবিত্ৰতা বহু সময়ত স্থানবিশেষত অধিক প্ৰকাশ পায়, কিন্তু ৰেৱা সৰ্বত্ৰ স্বভাৱতঃ পৱিত্ৰ—এই বিশেষত্ব স্পষ্ট কৰা হৈছে। অমৰকণ্টক অঞ্চলক সিদ্ধিক্ষেত্ৰ বুলি কোৱা হৈছে, য’ত দেৱ, গন্ধৰ্ব আৰু ঋষিসকলৰ নিত্য গমনাগমন; দুয়ো তীৰত অসংখ্য তীৰ্থৰ ঘনত্ব আৰু প্ৰায় অক্ষয়তা বৰ্ণনা কৰা হৈছে। তাৰ পিছত উত্তৰ আৰু দক্ষিণ তীৰৰ তীৰ্থসমূহৰ নাম উল্লেখ কৰা হয়—উত্তৰ তীৰত চৰুকা-সঙ্গম, চৰুকেশ্বৰ, দাৰুকেশ্বৰ, ব্যতীপাতেশ্বৰ, পাতালেশ্বৰ, কোটিযজ্ঞ আৰু অমৰেশ্বৰ ওচৰৰ লিঙ্গসমূহ; দক্ষিণ তীৰত কেদাৰ-তীৰ্থ, ব্ৰহ্মেশ্বৰ, ৰুদ্ৰাষ্টক, সাৱিত্ৰ আৰু সোম-তীৰ্থ। বিধান দিয়া হৈছে—সংযমসহ স্নান, উপবাস, ব্ৰহ্মচৰ্য আৰু পিতৃকৰ্ম; তিলোদকে তৰ্পণ আৰু পিণ্ডদান কৰিলে দীঘলীয়া স্বৰ্গভোগ আৰু শুভ পুনর্জন্মৰ ফল লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। ইশ্বৰানুগ্ৰহে তাত কৰা কৰ্ম ‘কোটি-গুণ’ হয়; নৰ্মদাজলৰ স্পৰ্শে গছ-গছনি আৰু পশুও পুণ্যভাগী হয় বুলি বিস্তাৰ কৰা হৈছে; বিশল্যা আদি পৱিত্ৰ জলেৰ কথাও সূচিত। শেষত কপিলা নদীৰ উৎপত্তিকথা—শিৱৰ সৈতে নৰ্মদাত ক্ৰীড়া কৰোঁতে দাক্ষায়ণী (পাৰ্বতী)ৰ স্নানবস্ত্ৰৰ পৰা নিঃসৃত জল কপিলা নামে প্ৰবাহিত হয়; ইয়াৰ দ্বাৰা তাৰ নাম, স্বভাৱ আৰু বিশেষ পুণ্য প্ৰতিষ্ঠিত হয়।
Adhyaya 22
Viśalyā–Kapilā-hrada Māhātmya (The Etiology of the ‘Arrowless/Healed’ Tīrtha)
মাৰ্কণ্ডেয় বিষল্যা আৰু কপিলা-হ্ৰদৰ উৎপত্তি আৰু মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। ব্ৰহ্মাৰ মানসপুত্ৰ আৰু বৈদিক অগ্নিসকলৰ মাজত প্ৰধান অগ্নি নদীৰ তীৰত তপস্যা কৰে। মহাদেৱৰ বৰত নৰ্মদা সহ পন্ধৰখন নদী তেওঁৰ পত্নী হয়; তেওঁলোক একেলগে ‘ধীষ্ণী’ (নদী-পত্নী) বুলি খ্যাত। তেওঁলোকৰ সন্তান যজ্ঞাগ্নি (অধ্বৰ-অগ্নি) ৰূপে প্ৰলয় পৰ্যন্ত স্থিত থাকে; নৰ্মদাৰ পৰা মহাবলী ধীষ্ণীন্দ্ৰ জন্ম লয়। তাৰ পাছত ময়তাৰক-সম্পৰ্কিত দেৱাসুৰ যুদ্ধত দেৱতাসকলে বিষ্ণুৰ শৰণ লয়। বিষ্ণুৱে পাৱক (অগ্নি) আৰু মাৰুত (বায়ু)ক আহ্বান কৰি ধীষ্ণী/পাৱকেন্দ্ৰক নৰ্মদেয় দানৱসকলক দগ্ধ কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে। শত্রুসকলে দিব্য অস্ত্ৰেৰে অগ্নিক ঘেৰিবলৈ চেষ্টা কৰিলেও অগ্নি আৰু বায়ুৱে তেওঁলোকক ভস্ম কৰে, আৰু বহুজন পাতালৰ জলে পৰি যায়। বিজয়ৰ পাছত দেৱতাসকলে যুৱ নৰ্মদা-পুত্ৰ অগ্নিক সন্মান কৰে। যুদ্ধাস্ত্ৰে বিদ্ধ হৈ ‘সশল্য’ অৱস্থাত তেওঁ মাতৃৰ ওচৰলৈ আহে; নৰ্মদাই তেওঁক আলিঙ্গন কৰি কপিলা-হ্ৰদত প্ৰৱেশ কৰোঁতেই সেই জলে ক্ষণতে শল্য-বেদনা নাশ কৰি তেওঁক ‘বিষল্য’ কৰে। কোৱা হয়, তাত স্নান কৰিলে ‘পাপ-শল্য’ দূৰ হয়, আৰু তাত দেহত্যাগ কৰিলে স্বৰ্গগতি লাভ হয়—এইদৰে তীৰ্থৰ নাম আৰু উদ্ধাৰক মাহাত্ম্য প্ৰতিষ্ঠিত হয়।
Adhyaya 23
Viśalyā–Saṅgama Māhātmya (Glory of the Viśalyā Confluence) — Chapter 23
মাৰ্কণ্ডেয় ৰজাক উপদেশ দিয়ে কয়—পুণ্য সঙ্গমত পৰম ভক্তিৰে দেহত্যাগ কৰাটো মোক্ষদায়ক, আৰু বিশেষকৈ ৰেৱা (নর্মদা) জলৰ শুদ্ধিকাৰক মহিমা অতুল। অধ্যায়ত ফল ক্ৰমে বৰ্ণিত—(১) বিশল্যা-সঙ্গমত সৰ্বোচ্চ ভক্তিৰে প্ৰাণত্যাগ কৰা লোক পৰম গতি লাভ কৰে; (২) সন্ন্যাসভাব লৈ সকলো সংকল্প ত্যাগ কৰি দেহ এৰিলে অমৰেশ্বৰক সমীপ কৰি স্বৰ্গলোকত বাস পায়; (৩) শৈলেন্দ্ৰত দেহত্যাগ কৰা ভক্ত সূৰ্যবৰ্ণ বিমানে অমৰাৱতীলৈ উঠে, অপ্সৰাসকলে তাৰ কীৰ্তি গায়। তাৰ পিছত জলৰ শ্ৰেষ্ঠতা নিৰূপণ—কিছুমান পণ্ডিতে সৰস্বতী আৰু গঙ্গাক সমান বুলিলেও, তত্ত্বজ্ঞসকলে ৰেৱা-জলক তাতকৈও শ্ৰেষ্ঠ বুলে; এই বিষয়ে বিতৰ্ক নকৰিবলৈ কোৱা হয়। ৰেৱা-প্ৰদেশ বিদ্যাধৰ আৰু কিন্নৰসদৃশ দিৱ্য জনতাৰে পূৰ্ণ; শ্ৰদ্ধাৰে ৰেৱা-জল শিৰত ধাৰণ কৰিলে ইন্দ্ৰলোকৰ সান্নিধ্য লাভ হয় বুলি ভাব প্ৰকাশ পায়। যি পুনৰ সংসাৰসাগৰ নেদেখিব খোজে, সি নর্মদাসেৱা নিত্য কৰিব; তেওঁ ত্ৰিলোক পৱিত্ৰ কৰে, আৰু তেওঁৰ ক্ষেত্ৰত য’তেই মৃত্যু হ’ব, গণেশ্বৰী (দিৱ্য পৰিচাৰক) গতি লাভ হয়। তীৰ যজ্ঞস্থলৰে ঘেৰাও; পাপীয়েও তাত মৰিলে স্বৰ্গ পায়। কপিলা আৰু বিশল্যাক ঈশ্বৰৰ লোকহিতাৰ্থ পুৰ্বসৃষ্টি বুলি কোৱা হৈছে; উপবাস আৰু ইন্দ্ৰিয়নিগ্ৰহসহ স্নান অশ্বমেধফল সদৃশ। এই তীৰ্থত অনাশক ব্ৰত সৰ্বপাপহৰ আৰু শিৱধামপ্ৰদ, আৰু বিশল্যা-সঙ্গমত একবাৰ স্নান পৃথিৱীত সমুদ্ৰ পৰ্যন্ত স্নান-দানফলৰ সমান বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।
Adhyaya 24
Kara–Narmadā Saṅgama Māhātmya (The Glory of the Kara–Narmadā Confluence at Māndhātṛpura)
এই অধ্যায়ত শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় মাণ্ডহাতৃপুৰত কাৰা নদী আৰু নৰ্মদা (ৰেৱা)ৰ সংগমক এক বিশেষ তীৰ্থ বুলি নিৰূপণ কৰে। তাত গৈ সংগম-স্নান কৰি, বিষ্ণুপৰায়ণ ভক্তিত—পূজা, স্মৰণ আদি শুদ্ধিকৰ আচৰণত—নিয়োজিত হ’বলৈ সংক্ষিপ্ত বিধান দিয়া হৈছে। পিছত তীৰ্থৰ পৱিত্ৰতাৰ কাৰণকথা বৰ্ণিত হয়। এক দৈত্যবধৰ উদ্দেশ্যে ভগৱান বিষ্ণুৱে চক্র ধাৰণ কৰোঁতে, তেওঁৰ স্বেদৰ পৰা এক উৎকৃষ্ট নদী উৎপন্ন হয় আৰু সেয়াই সেই স্থানতে ৰেৱাত মিলি সংগম সৃষ্টি কৰে। সেয়ে তাত স্নান কৰিলে পাপ নাশ হয় আৰু শুদ্ধি লাভ হয়—এই ফলশ্ৰুতিৰে অধ্যায় সমাপ্ত।
Adhyaya 25
Revā–Nīlagāṅgā Saṅgama Māhātmya (Confluence Theology and Ritual Fruits)
এই অধ্যায়ত মাৰ্কণ্ডেয়ে কয় যে ওংকাৰৰ পূৰ্বভাগত এক প্ৰসিদ্ধ তীৰ্থ আছে, য’ত ৰেৱা নদী নীলগঙ্গাৰ সৈতে সংগম কৰে। সেই সংগমত স্নান আৰু জপ কৰিলে লৌকিক কামনা-লক্ষ্য সিদ্ধ হয় বুলি কোৱা হৈছে; সেয়ে স্থানটোক বিশেষ কৰ্মফলদায়ক তীৰ্থ ৰূপে নিৰ্দেশ কৰা হৈছে। আৰু কোৱা হয় যে তাত সেৱা-সাধনা কৰিলে মৃত্যুৰ পাছত নীলকণ্ঠপুৰত ষাঠি হাজাৰ বছৰ পবিত্ৰ নিবাস লাভ হয়, যাৰ দ্বাৰা এই ভূগোল শৈৱ ধামৰ সৈতে সংযুক্ত হয়। শ্ৰাদ্ধকালত তিল-মিশ্ৰিত জলে পিতৃসকলক তৰ্পণ কৰিলে সাধকে নিজৰ সৈতে একুশ জনকো উদ্ধাৰ কৰে—উদ্ধাৰ ব্যক্তিগতো আৰু বংশগতও।
Adhyaya 26
Jāleśvara Tīrtha-प्रशंसा, Tripura-उपद्रवः, तथा Madhūkā (Lalitā) Vrata-विधानम् | Praise of Jāleśvara, the Tripura crisis, and the Madhūkā vow
এই অধ্যায়ত যুধিষ্ঠিৰে মাৰ্কণ্ডেয়ক সোধে—পূৰ্বে উল্লিখিত জালেশ্বৰ তীৰ্থ কেনেকৈ অপূৰ্ব পুণ্য দিয়ে আৰু সিদ্ধ‑ঋষিসকলে কিয় তাক পূজা কৰে। মাৰ্কণ্ডেয় জালেশ্বৰক অনন্য তীৰ্থ বুলি মহিমা বৰ্ণনা কৰি তাৰ কাৰণ হিচাপে এক পুৰাবৃত্তান্ত কয়—বাণ আৰু চলমান ত্ৰিপুৰাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত অসুৰসকলে দেৱতা আৰু ঋষিসকলক উপদ্ৰৱ কৰে। তেওঁলোকে প্ৰথমে ব্ৰহ্মাৰ শৰণ লয়; ব্ৰহ্মাই কয় বাণ প্ৰায় অবধ্য, আৰু তাৰ নিগ্ৰহ কেৱল শিৱে কৰিব পাৰে। তাৰ পাছত দেৱগণে মহাদেৱৰ স্তৱ কৰে; স্তোত্ৰত পঞ্চাক্ষৰ, পঞ্চবক্ত্ৰ আৰু অষ্টমূৰ্তি‑ভাবৰ জৰিয়তে শিৱতত্ত্ব প্ৰকাশ পায়। শিৱে সংকট নিবারণৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দি নাৰদক সহায়ক ৰূপে আহ্বান কৰে। নাৰদ ত্ৰিপুৰালৈ গৈ “বহু ধৰ্ম”ৰ মাধ্যমে অন্তৰ্ভেদ সৃষ্টি কৰিবলৈ বাণৰ বৈভৱশালী নগৰীত সন্মানেৰে প্ৰৱেশ কৰে আৰু বাণ আৰু ৰাণীৰ সৈতে উপদেশমূলক সংলাপ কৰে। তাৰ পাছত অধ্যায় বিধানমুখী হয়—স্ত্ৰীসকলৰ বাবে তিথি‑আধাৰিত ব্ৰত‑দানৰ নিয়ম, অন্ন‑বস্ত্ৰ‑লৱণ‑ঘৃত আদি দানৰ তালিকা আৰু তাৰ ফল—আৰোগ্য, সৌভাগ্য, বংশবৃদ্ধি আৰু মঙ্গল—বৰ্ণিত হয়। বিশেষকৈ চৈত্ৰ শুক্ল তৃতীয়াত আৰম্ভ হোৱা মধূকা/ললিতা ব্ৰতৰ বিধান বিস্তাৰে কোৱা হৈছে—মধূক গছৰ প্ৰতিমাত শিৱ‑উমাৰ প্ৰতিষ্ঠা, মন্ত্রযুক্ত অঙ্গপূজা, অৰ্ঘ্য আৰু কৰক‑দান মন্ত্র, মাসিক নিয়ম আৰু বছৰৰ শেষত উদ্যাপন কৰি গুৰু/আচাৰ্যক দান। শেষত ফলশ্ৰুতিত অনিষ্টনাশ, দাম্পত্য সৌহার্দ্য‑সমৃদ্ধি বৃদ্ধি আৰু ধৰ্মযুক্ত শুভ জন্মলাভৰ কথা কোৱা হৈছে।
Adhyaya 27
Dāna-viveka and Pati-dharma Assertion (दानविवेकः पतिधर्मप्रतिज्ञा च)
এই অধ্যায়ত নাৰদৰ বচন শুনি ৰাণী তেওঁক সোণ, ৰত্ন, উত্তম বস্ত্ৰ আৰু দুৰ্লভ বস্তু পৰ্যন্ত দান কৰিবলৈ উদ্যত হয়। কিন্তু নাৰদে ব্যক্তিগত সমৃদ্ধি গ্ৰহণ নকৰি দানৰ বিবেক বুজাই দিয়ে—মুনিসকল সঞ্চয়ত নহয়, ভক্তিত পোষিত; সেয়ে দান ক্ষীণবৃত্তি, দৰিদ্ৰ ব্ৰাহ্মণসকলৰ প্ৰতি হ’ব লাগে। তাৰ পাছত ৰাণীয়ে বেদ-বেদাঙ্গত নিপুণ দুখীয়া ব্ৰাহ্মণসকলক মাতি নাৰদৰ নিৰ্দেশ অনুসাৰে দান কৰে আৰু এই দান হৰি আৰু শংকৰৰ প্ৰীতিৰ বাবে বুলি স্পষ্ট কৰে। তাৰ পিছতে তেওঁ পতিধৰ্মৰ প্ৰতিজ্ঞা দৃঢ় কৰে—বাণেই তেওঁৰ একমাত্ৰ দেৱতা; তেওঁৰ দীৰ্ঘায়ু আৰু জন্মজন্মান্তৰ সহবাস কামনা কৰে, তথাপি নাৰদাজ্ঞা মানি দান কৰা বুলি উল্লেখ কৰে। নাৰদ বিদায় লৈ গুচি যায়; তাৰ পাছত নাৰীসকল ফেঁকাই আৰু তেজহীন, যেন নাৰদবচনত মোহিত—এই সমাপ্তিয়ে ঋষি-সংবাদে মনোভাৱ আৰু সামাজিক ফল সলনি কৰিব পাৰে বুলি সূচায়।
Adhyaya 28
दग्धत्रिपुरप्रसङ्गः, बाणस्तोत्रम्, अमरकण्टक-ज्वालेश्वरमाहात्म्यम् (Burning of Tripura, Bāṇa’s Hymn, and the Māhātmya of Amarakāṇṭaka–Jvāleśvara)
মাৰ্কণ্ডেয় বৰ্ণনা কৰে—নর্মদা তীৰত উমাসহ ৰুদ্ৰ অৱস্থিত; তাতে নাৰদে বাণ আৰু তাৰ প্ৰাসাদ-ঐশ্বৰ্যৰ সংবাদ দিয়ে। তেতিয়া শিৱে ত্ৰিপুৰ-বিজয়ৰ সংকল্প কৰি দেৱতা, বেদ, ছন্দ আৰু তত্ত্বসমূহক ৰথৰ অংগ-অৱয়ৱত নিয়োজিত কৰি বিশ্বৰথ আৰু দিব্য অস্ত্ৰ-ব্যৱস্থা গঢ়ে। তিনিওটা পুৰ একে সময়ত সৰলৰেখাত মিলিলে তেওঁ শৰ নিক্ষেপ কৰে; ত্ৰিপুৰ দগ্ধ হৈ ধ্বংস হয়। দাহৰ ভয়ংকৰতা, অমঙ্গল-লক্ষণ আৰু নগৰত সামাজিক বিভ্ৰান্তিৰ চিত্ৰণো আছে। বাণে নিজৰ নৈতিক দোষ আৰু ধ্বংসৰ কাৰণ বুজি শিৱশৰণ লয় আৰু দীঘল স্তোত্ৰে শিৱক সৰ্বব্যাপী, দেৱতা আৰু ভূত-তত্ত্বৰ আধাৰ বুলি স্তৱ কৰে। শিৱৰ ক্ৰোধ শমে; তেওঁ বাণক অভয় আৰু মৰ্যাদা দিয়ে আৰু দাহাগ্নিৰ এক অংশ নিবৃত্ত কৰে। তাৰ পিছত দগ্ধ ত্ৰিপুৰৰ জ্বলি থকা খণ্ডাংশ শ্ৰীশৈল আৰু অমৰকণ্টকৰ পবিত্ৰ স্থানসমূহৰ সৈতে সংযোগ কৰা হয়; ‘জ্বালেশ্বৰ’ নামৰ কাৰণ আৰু তীৰ্থযাত্ৰাৰ মাহাত্ম্য প্ৰতিষ্ঠা পায়। মাৰ্কণ্ডেয় অমৰকণ্টকত নিৰ্দিষ্ট ‘পাতন’ আচৰণৰ বিধি—কৃচ্ছ্ৰ, জপ, হোম, পূজা—বৰ্ণনা কৰে আৰু ৰেৱাৰ দক্ষিণ তীৰৰ নিকট তীৰ্থসমূহ গণনা কৰি নিয়মানুবর্তিতা, পিতৃকৰ্ম আৰু দোষনাশৰ গুৰুত্ব প্ৰকাশ কৰে।
Adhyaya 29
Kāverī–Narmadā Saṅgama Māhātmya (Kubera’s Observance and the Fruits of Tīrtha-Discipline)
এই অধ্যায়টো প্ৰশ্ন–উত্তৰধর্মী ধৰ্মতাত্ত্বিক সংলাপ। যুধিষ্ঠিৰে কাবেৰী নদীৰ খ্যাতি আৰু তেখেতৰ পবিত্ৰ প্ৰসঙ্গত দৰ্শন, স্পৰ্শ, স্নান, জপ, দান, উপবাস আদি কৰ্মৰ নিৰ্দিষ্ট ফল জানিব বিচাৰে। মাৰ্কণ্ডেয়ে কাবেৰী–নৰ্মদা সঙ্গমক বহুলপ্ৰসিদ্ধ তীৰ্থ বুলি প্ৰতিষ্ঠা কৰি, এটা দৃষ্টান্ত-কাহিনিৰে তাৰ প্ৰভাৱ প্ৰমাণ কৰে। কাহিনিত শক্তিমান যক্ষ কুবেৰ সঙ্গমস্থলত দীঘলীয়া সময় নিয়মনিষ্ঠ তপস্যা কৰে—শুচিতা ৰক্ষা, মহাদেৱৰ বিধিবদ্ধ পূজা, ক্ৰমে আহাৰ-নিয়ম, সময়ে সময়ে উপবাস আৰু কঠোৰ ব্ৰত পালন। শিৱ প্ৰসন্ন হৈ প্ৰত্যক্ষ হয় আৰু বৰ দিয়ে; কুবেৰ যক্ষাধিপত্য, অচল ভক্তি আৰু ধৰ্মত স্থিৰ বুদ্ধি প্ৰাৰ্থনা কৰে, শিৱে সেয়া অনুমোদন কৰে। তাৰ পিছত ফলশ্ৰুতি সদৃশ সঙ্গম-মাহাত্ম্য বৰ্ণিত হয়—ই পাপনাশক, স্বৰ্গপ্ৰদ, পিতৃকল্যাণৰ বাবে দান-তৰ্পণৰ বিশেষ ফলদায়ক আৰু মহাযজ্ঞসম পুণ্যদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। অমৰেশ্বৰ ক্ষেত্ৰত ক্ষেত্ৰপাল, নদীৰ ৰক্ষিত যোগ আৰু নামযুক্ত লিঙ্গসমূহৰ উল্লেখ আছে; লগতে পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত কৰা দুষ্কৰ্মৰ ফল বিশেষ গম্ভীৰ বুলি সতর্ক কৰা হয়। শেষত কাবেৰীৰ ৰুদ্ৰ-সম্বন্ধীয় পাৱনতা আৰু অতুল মহিমা পুনৰ প্ৰতিপাদিত হয়।
Adhyaya 30
Dārutīrtha-māhātmya (The Glory of Dārutīrtha on the Narmadā)
এই অধ্যায়টো সংলাপৰূপে মাৰ্কণ্ডেয় য়ুধিষ্ঠিৰৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰত নর্মদাৰ উত্তৰ তীৰত অৱস্থিত প্ৰসিদ্ধ দাৰুতীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। তীৰ্থৰ নামৰ সৈতে জড়িত দাৰু ভাৰ্গৱ বংশীয়, বেদ আৰু বেদাঙ্গত পাৰদৰ্শী এক বিদ্বান ব্ৰাহ্মণ। তেওঁৰ জীৱন আশ্ৰম-ক্রমে (ব্ৰহ্মচৰ্য, গৃহস্থ, বানপ্ৰস্থ) আগবাঢ়ি শেষত যতি-ধৰ্মানুগ তপস্যা আৰু সন্ন্যাসনিষ্ঠাত সমাপ্ত হয়; তেওঁ জীৱনান্তলৈ মহাদেৱৰ ধ্যানত স্থিত হৈ তপস্যাৰে তীৰ্থৰ কীৰ্তি ত্ৰিলোকত প্ৰতিষ্ঠা কৰে। তাৰ পিছত বিধি কোৱা হৈছে—নিয়মমতে স্নান, পিতৃ আৰু দেবতাৰ পূজা। সত্যবাদিতা, ক্ৰোধনিগ্ৰহ আৰু সৰ্বভূতহিত—এই নৈতিক গুণৰ সৈতে অভীষ্টসিদ্ধিৰ ফল প্ৰতিশ্ৰুত। সত্য-শৌচযুক্ত উপবাস আৰু ঋগ্-সাম-যজুৰ্বেদ পাঠক উৎকৃষ্ট ফলদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। শেষত শংকৰৰ মতৰূপে ফলশ্ৰুতি—যি বিধিপূৰ্বক তাত দেহত্যাগ কৰে, সি অনিবর্তিকা গতি, অৰ্থাৎ পুনৰাগমনহীন পৰম পথ, লাভ কৰে।
Adhyaya 31
ब्रह्मावर्ततीर्थमाहात्म्य — The Glory of the Brahmāvarta Tīrtha
মাৰ্কণ্ডেয় ৰজাশ্ৰোতাক ব্ৰহ্মাৱর্ত নামৰ প্ৰসিদ্ধ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে; ই সকলো অশুচিতা আৰু পাপমল নাশ কৰা পবিত্ৰ স্থান। তাত ব্ৰহ্মা সদায় সন্নিহিত—কঠোৰ তপস্যা, নিয়ম-সংযম আৰু মহেশ্বৰ ধ্যানত একাগ্ৰ হৈ অৱস্থিত বুলি কোৱা হয়। উপদেশ দিয়া হৈছে—বিধিমতে স্নান কৰিব, পিতৃ আৰু দেৱতালৈ তৰ্পণ দিব, আৰু ঈশান (শিৱ) বা বিষ্ণুক পৰমেশ্বৰ জ্ঞান কৰি পূজা কৰিব। এই তীৰ্থৰ প্ৰভাৱত যথাবিধি যজ্ঞ আৰু দক্ষিণাসহ কৰা কৰ্মৰ সমান পুণ্যফল লাভ হয়। আৰু কোৱা হয়—মানুহৰ বাবে স্থান নিজে নিজে পবিত্ৰ নহয়; দৃঢ় সংকল্প, সামৰ্থ্য আৰু স্থিৰতাই সিদ্ধি আনে, কিন্তু প্ৰমাদ আৰু লোভ পতনৰ কাৰণ। শেষত সিদ্ধান্ত—য’ত আত্মসংযমী মুনি বাস কৰে, সেই স্থান কুরুক্ষেত্ৰ, নৈমিষ, পুষ্কৰ আদি মহাক্ষেত্ৰৰ সমান হয়।
Adhyaya 32
पत्त्रेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Patreśvara Tīrtha Māhātmya)
এই অধ্যায়ত যুধিষ্ঠিৰে মাৰ্কণ্ডেয়ক সোধে—পাপহৰ পত্ত্ৰেশ্বৰ তীৰ্থৰ সৈতে জড়িত শক্তিশালী সিদ্ধ কোন। মাৰ্কণ্ডেয়ে কয়—চিত্ৰ (চিত্ৰা)ৰ দীপ্তিমান পুত্ৰ পত্ত্ৰেশ্বৰ, ‘জয়’ বুলিও পৰিচিত, দেৱসভাত মেনকাৰ নৃত্য দেখি মোহিত হৈ আত্মসংযম হেৰুৱাই পেলায়। এই অজিতেন্দ্ৰিয়তা দেখি ইন্দ্ৰে নীতিশিক্ষা স্বৰূপে দীঘলীয়া সময় মর্ত্যজীৱন ভোগ কৰাৰ শাপ দিয়ে। শাপমোচনৰ উপায় হিচাপে নৰ্মদা (ৰেবা) তীৰত বাৰ বছৰ নিয়ম-নিষ্ঠ সাধনা কৰিবলৈ কোৱা হয়। তেওঁ স্নান, জপ, শংকৰ-আৰাধনা আৰু পঞ্চাগ্নি তপস্যা আদি কঠোৰ তপ কৰি শিৱক প্ৰসন্ন কৰে; শিৱ প্ৰত্যক্ষ হৈ বৰ দিয়ে। ভক্তে প্ৰাৰ্থনা কৰে—এই তীৰ্থত মোৰ নামেই আপোনাৰ স্থায়ী নিবাস হওক; তেতিয়াই পত্ত্ৰেশ্বৰ লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠিত হৈ ত্ৰিলোকত খ্যাতি লাভ কৰে। শেষত ফলশ্ৰুতি—এবাৰ স্নানেই পাপক্ষয়, তাত পূজাই অশ্বমেধ-সম যজ্ঞফল, স্বৰ্গসুখ, শুভ পুনর্জন্ম, দীঘলীয়া আয়ু, ৰোগ-শোকমুক্তি আৰু তীৰ্থজলৰ স্মৃতি অটুট ৰাখে।
Adhyaya 33
अग्नितीर्थमाहात्म्य — Agnitīrtha Māhātmya (The Glory of Agni-Tīrtha)
মাৰ্কণ্ডেয় যুধিষ্ঠিৰক অগ্নিতীৰ্থলৈ যোৱাৰ বিধি ক’বলৈ ধৰি, ইচ্ছা আৰু লোকধৰ্ম-নৈতিক কাৰণবশত অগ্নি কেনেকৈ কোনো স্থানত ‘সন্নিহিত’ হয় তাৰ তত্ত্বচৰ্চা কৰে। কৃতযুগত মাহিষ্মতীৰ দুৰ্যোধন নামৰ ৰজাই নর্মদাৰ সৈতে সম্পৰ্ক স্থাপন কৰি সुदৰ্শনা নামৰ কন্যা লাভ কৰে। কন্যা যৌৱনত উপনীত হ’লে অগ্নি দৰিদ্ৰ ব্ৰাহ্মণৰ বেশ ধৰি আহি তাইক বিবাহৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা কৰে; কিন্তু ৰজাই ধন-প্ৰতিষ্ঠাৰ অযোগ্যতা দেখুৱাই অস্বীকাৰ কৰে। তাৰ পাছত যজ্ঞাগ্নিৰ পৰা অগ্নি অন্তৰ্ধান হয়, যাগযজ্ঞৰ কৰ্ম ব্যাহত হয় আৰু ব্ৰাহ্মণসকল আতংকিত হয়। অনুসন্ধান আৰু তপস্যাৰ অন্তত অগ্নি সপোনত কাৰণ জনায়—কন্যাদান নকৰাৰ নিষেধেই তেওঁৰ আঁতৰি যোৱাৰ হেতু। ব্ৰাহ্মণসকলে শর্ত জনায়: ৰজাই কন্যাক অগ্নিক দান কৰিলে গৃহাগ্নি পুনৰ প্ৰজ্বলিত হ’ব। ৰজা সন্মতি দিয়ে, বিবাহ সম্পন্ন হয়, আৰু অগ্নি মাহিষ্মতীত চিৰকাল সন্নিহিত থাকে; সেয়েহে সেই স্থান ‘অগ্নিতীৰ্থ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হয়। ফলশ্ৰুতিত পক্ষসন্ধিত স্নান-দান, পিতৃ আৰু দেবতালৈ তৰ্পণ-অর্চনা, স্বৰ্ণদানৰ ফল ভূমিদানসম, আৰু উপবাসব্ৰতে অগ্নিলোকত ভোগপ্ৰাপ্তি কোৱা হৈছে। শেষত কোৱা হয়—এই তীৰ্থৰ মহিমা কেৱল শুনিলেও পবিত্ৰতা আৰু মঙ্গল লাভ হয়।
Adhyaya 34
Āditya’s Manifestation at a Narmadā Tīrtha and the Stated Fruits of Worship (आदित्य-तत्त्व एवं तीर्थफल-प्रशंसा)
এই অধ্যায়ত মাৰ্কণ্ডেয় নৰ্মদা তীৰত মহা আদিত্যৰ বিষয়ে আন এটা কাহিনী যুধিষ্ঠিৰক ক’বলৈ ধৰে। যুধিষ্ঠিৰ বিস্মিত হ’লে, দেবতাক সৰ্বব্যাপী আৰু সকলো প্ৰাণীৰ উদ্ধাৰক বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়। কুলিক বংশৰ এজন ব্ৰাহ্মণ ভক্তে কঠোৰ তীৰ্থব্ৰত লয়—দীঘলীয়া যাত্ৰা, অন্নত্যাগ আৰু অতি কম জল—তাৰ পিছত দেবতা সপোনত প্ৰকট হৈ ব্ৰত মিত কৰিবলৈ ক’য় আৰু চল-অচল জগতত দিৱ্য তত্ত্বই ব্যাপি আছে বুলি উপদেশ দিয়ে। বৰ বিচাৰিবলৈ ক’লে ভক্তে নৰ্মদাৰ উত্তৰ তীৰত আদিত্যৰ স্থায়ী সান্নিধ্য প্ৰাৰ্থনা কৰে; লগতে দূৰৰ পৰা স্মৰণ বা পূজা কৰাসকলেও কৃপা-লাভ পায়, আৰু দেহগত অক্ষমতা থকা লোকসকলৰ ওপৰত বিশেষ দয়া হ’ব বুলি কামনা কৰে। তাৰ পাছত তীৰ্থফল-প্ৰশংসা বৰ্ণিত হয়—স্নান, অৰ্ঘ্যদান আদি কৰিলে অগ্নিষ্টোম যজ্ঞসম পুণ্য; আৰু অন্তিম সময়ত তাত কৰা কৰ্মে অগ্নিলোক, বৰুণলোক বা স্বৰ্গত দীঘলীয়া সন্মান লাভ হয়। প্ৰভাতে ভাস্কৰৰ নিত্য স্মৰণে জীৱনত সঞ্চিত পাপ নাশ কৰে বুলিও কোৱা হৈছে।
Adhyaya 35
मेघनादतीर्थ-प्रादुर्भावः (Origin and Merit of Meghnāda Tīrtha)
এই অধ্যায়টো সংলাপৰূপে বৰ্ণিত। যুধিষ্ঠিৰে সোধে—মহাদেৱ কিয় নর্মদাৰ জলৰ মধ্যধাৰাত প্ৰতিষ্ঠিত, দুয়ো তীৰৰ কোনো এটাত কিয় নহয়? মার্কণ্ডেয় ঋষিয়ে কাৰণকথা কয়। ত্ৰেতাযুগত ৰাৱণ বিন্ধ্য অঞ্চলত দানৱ ময়ক লগ পায় আৰু ময়ৰ কন্যা মন্দোদৰী স্বামীপ্ৰাপ্তিৰ বাবে ঘোৰ তপস্যা কৰিছে বুলি শুনি তাক পত্নীৰূপে বিচাৰে; ময়ে তাক ৰাৱণক দিয়ে আৰু বিবাহ সম্পন্ন হয়। তেওঁলোকৰ পুত্ৰৰ গর্জনত লোকসমূহ স্তম্ভিত হয়; ব্ৰহ্মাই তাৰ নাম ‘মেঘনাদ’ ৰাখে। মেঘনাদে উমাসহ শংকৰক কঠোৰ ব্ৰত-উপাসনাৰে আৰাধনা কৰি কৈলাসৰ পৰা দুটা লিঙ্গ লৈ দক্ষিণ দিশে যাত্ৰা কৰে। নর্মদাতীৰত স্নান-পূজা কৰি লংকালৈ লৈ যাবলৈ লিঙ্গ উঠাব খোজোঁতে এটা মহালিঙ্গ নর্মদাত পৰি মধ্যধাৰাত স্থিৰ হয় আৰু দিব্যবাণীয়ে তাক আগবাঢ়িবলৈ কয়। মেঘনাদে প্ৰণাম কৰি প্ৰস্থান কৰে। সেইদিনৰ পৰা এই তীৰ্থ ‘মেঘনাদতীৰ্থ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হয়; আগতে ‘গর্জন’ বুলি খ্যাত আছিল। ইয়াত দিন-ৰাতি থাকি স্নান কৰিলে অশ্বমেধসম পুণ্য, পিণ্ডদান কৰিলে সত্ত্ৰফল, ষড়ৰস ভোজনৰে ব্ৰাহ্মণক ভোজন কৰালে অক্ষয় পুণ্য, আৰু স্বেচ্ছামৃত্যু কৰিলে প্ৰলয়লৈকে শংকৰলোকে বাস লাভ হয়।
Adhyaya 36
दारुतीर्थमाहात्म्य (Darutīrtha Māhātmya) — Origin Narrative and Pilgrimage Merits
এই অধ্যায়টো উপদেশমূলক সংলাপৰূপে দাৰুতীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। যুধিষ্ঠিৰৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰত মাৰ্কণ্ডেয় নর্মদা-তীৰত অৱস্থিত এই শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থৰ উৎপত্তিকথা কয়। পূৰ্ব প্ৰসঙ্গত ইন্দ্ৰৰ সাৰথি মাতলি কোনো কাৰণত নিজৰ পুত্ৰক শাপ দিয়ে; শাপপীড়িত পুত্ৰ ইন্দ্ৰৰ শৰণ লয়। ইন্দ্ৰে তাক নর্মদা-কূলত দীঘলীয়া সময় তপোবাস কৰিবলৈ, মহেশ্বৰভক্তি কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে আৰু ভবিষ্যদ্বাণী কৰে যে সি ‘দাৰুক’ নামে প্ৰসিদ্ধ তপস্বী ৰূপে পুনর্জন্ম লাভ কৰিব; লগতে শঙ্খ-চক্ৰ-গদাধাৰী পৰম দেৱৰ ভক্তিৰে সিদ্ধি আৰু শুভ গতি পাব। পিছৰ অংশত তীৰ্থসেৱাৰ বিধি আৰু ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে। যি যাত্ৰী বিধিপূৰ্বক স্নান কৰি সন্ধ্যা কৰে, শিৱপূজা কৰে আৰু বেদাধ্যয়ন কৰে, সি অশ্বমেধ যজ্ঞসম মহাপুণ্য লাভ কৰে। ব্ৰাহ্মণভোজন মহাফলদায়ক; স্নান, দান, জপ, হোম, স্বাধ্যায় আৰু দেৱাৰ্চনা শুদ্ধ ভাবৰে কৰিলে সম্পূৰ্ণ ফল প্ৰদান কৰে বুলি উপদেশ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 37
देवतीर्थमाहात्म्यम् (Devatīrtha Māhātmya: The Glory of Devatīrtha on the Narmadā)
এই অধ্যায়ত ঋষি মাৰ্কণ্ডেয় যুধিষ্ঠিৰক নর্মদা-তীৰৰ ‘দেৱতীৰ্থ’ৰ অনুপম মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। তেওঁ কয় যে তাত স্নান কৰি তেত্ৰিশ দেৱতাই পৰম সিদ্ধি লাভ কৰিছিল; এই কথা শুনি যুধিষ্ঠিৰে সোধে—শক্তিশালী দৈত্যৰ হাতত পৰাজিত দেৱতাসকলে কেনেকৈ সেই স্থানত স্নান কৰি পুনৰ সফলতা পালে? ঋষিয়ে ক’লে—ইন্দ্ৰ আদি দেৱতা যুদ্ধত হাৰি, দুঃখিত হৈ, পৰিয়াল-বিয়োগত পীড়িত হৈ ব্ৰহ্মাৰ শৰণলৈ গ’ল। ব্ৰহ্মাই উপদেশ দিলে—দৈত্যক প্ৰতিহত কৰাৰ সৰ্বোচ্চ বল তপস্যা; নর্মদা-তীৰত তপ কৰাঁ। ৰেৱা-জলৰ দৰে পাপনাশক আৰু শুদ্ধিকাৰক আন কোনো মন্ত্ৰ বা কৰ্ম নাই। অগ্নিৰ নেতৃত্বত দেৱতাসকলে নর্মদালৈ গৈ দীঘলীয়া তপস্যা কৰি সিদ্ধি লাভ কৰিলে; তেতিয়াৰ পৰা সেই স্থান ত্ৰিলোকত ‘দেৱতীৰ্থ’ নামে সৰ্বপাপহৰ ৰূপে প্ৰসিদ্ধ হ’ল। তাৰ পিছত আচাৰ আৰু ফল কোৱা হৈছে—সংযমী ব্যক্তি ভক্তিৰে তাত স্নান কৰিলে মুক্তাৰ দৰে ফল পায়; ব্ৰাহ্মণভোজন দিলে পুণ্য বহু গুণে বৃদ্ধি পায়; দেৱশিলাৰ সান্নিধ্যত পুণ্যবৃদ্ধি হয়। কিছুমান মৃত্যু-সম্পৰ্কীয় আচাৰ (সন্ন্যাস-মৰণ, অগ্নিপ্ৰৱেশ আদি) স্থায়ী বা উচ্চ গতি দিয়ে বুলি উল্লেখ আছে। এই তীৰ্থত স্নান, জপ, হোম, স্বাধ্যায় আৰু পূজাৰ ফল অক্ষয়। শেষত ফলশ্ৰুতি—এই পাপহৰ কাহিনী পাঠ বা শ্ৰৱণ কৰিলে দুঃখমুক্ত হৈ দিৱ্যলোকলৈ গমন হয়।
Adhyaya 38
गुहावासी-नर्मदेश्वर-उत्पत्ति (Guhāvāsī and the Origin of Narmadeśvara)
এই অধ্যায়ত যুধিষ্ঠিৰে মাৰ্কণ্ডেয়ক সোধে—জগদ্গুৰু মহাদেৱে কিয় দীঘলীয়া সময় গুহাত বাস কৰিলে। মাৰ্কণ্ডেয় কৃতযুগৰ দাৰুবন মহাশ্ৰমৰ কাহিনী কয়, য’ত সকলো আশ্ৰমৰ নিয়মনিষ্ঠ তপস্বীসকল বাস কৰিছিল। উমাৰ অনুৰোধত শিৱে কপালিক-সদৃশ বেছ—জটা, ভস্ম, ব্যাঘ্ৰচৰ্ম, কপাল-পাত্ৰ আৰু ডমৰু—ধৰি বনলৈ প্ৰৱেশ কৰাত আশ্ৰমৰ স্ত্ৰীসকলৰ মন অস্থিৰ হয়। ঋষিসকল ঘূৰি আহি এই বিঘ্ন দেখি একেলগে সত্য-প্ৰয়োগ কৰে; ফলত শিৱলিঙ্গ পতিত হয় আৰু জগতত মহা উপদ্ৰৱ ঘটে। দেৱতাসকলে ব্ৰহ্মাৰ শৰণ লয়; ঋষিসকলে শিৱক ব্ৰাহ্মণ্য তপস্যা আৰু ক্ৰোধৰ প্ৰভাৱ বুজাই দিয়ে, তাৰ পাছত মিলন আৰু পুনঃপ্ৰতিষ্ঠা হয়। তাৰ পিছত শিৱ নৰ্মদা তীৰলৈ গৈ ‘গুহাবাসী’ মহাব্ৰত পালন কৰি তাত লিঙ্গ স্থাপন কৰে; সেয়েহে নাম হয় নৰ্মদেশ্বৰ। শেষত তীৰ্থবিধি আৰু ফলশ্ৰুতি—স্নান, পূজা, পিতৃতৰ্পণ, ব্ৰাহ্মণভোজন, দান, বিশেষ তিথিত উপবাস আদি কৰিলেই নিৰ্দিষ্ট ফল আৰু ৰক্ষা লাভ হয়; ভক্তিভৰে পাঠ বা শ্ৰৱণ কৰিলেও স্নানপুণ্য লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 39
कपिलातीर्थमाहात्म्य (Kapilā-tīrtha Māhātmya: The Glory and Origin of Kapilā Tīrtha)
এই অধ্যায়ত যুধিষ্ঠিৰে নৰ্মদা (ৰেৱা) তীৰৰ কপিলা-তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য আৰু উৎপত্তিকথা সুধে, আৰু ঋষি মাৰ্কণ্ডেয় উত্তৰ দিয়ে। আৰম্ভণিতে ফলশ্ৰুতি কোৱা হয়—ভক্তিভাৱে কপিলা-তীৰ্থত স্নানমাত্ৰ কৰিলেও সঞ্চিত অশুচিতা আৰু পাপ ক্ষয় হয়। কৃতযুগৰ প্ৰভাতে ব্ৰহ্মা ধ্যান-যজ্ঞত নিমগ্ন থাকোঁতে জ্বলি থকা কুণ্ডৰ পৰা তেজোময়ী, অগ্নিস্বৰূপা কপিলা প্ৰাদুৰ্ভূত হয়। ব্ৰহ্মাই তেওঁক বহু দেৱশক্তি আৰু কালমানৰ ৰূপে সৰ্বব্যাপিনী বুলি মানি স্তৱ কৰে। প্ৰসন্ন কপিলাই ব্ৰহ্মাৰ উদ্দেশ্য সুধিলে, ব্ৰহ্মাই লোককল্যাণৰ বাবে দিৱ্যলোকৰ পৰা মৰ্ত্যলোকলৈ অৱতৰণ কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে। কপিলা পৱিত্ৰ নৰ্মদা তীৰলৈ গৈ তপস্যা কৰে আৰু তাতেই তীৰ্থৰ স্থায়ী প্ৰতিষ্ঠা হয়। পাছত কপিলাৰ দেহত লোক আৰু দেৱতাসকল কেনেকৈ অৱস্থিত—এই বিষয়ে যুধিষ্ঠিৰৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰত শৰীৰ-ব্ৰহ্মাণ্ড মানচিত্ৰ দিয়া হয়: পিঠিত লোকসমূহ, মুখত অগ্নি, জিভাত সৰস্বতী, নাসিকাপ্ৰদেশত বায়ু, ললাটত শিৱ আদি। গৃহস্থৰ কপিলা-পূজা, প্ৰদক্ষিণা, নৈবেদ্য-অৰ্পণ, স্নানবিধি, উপবাস আৰু পিতৃতৰ্পণক মহাপুণ্য বুলি কোৱা হয়; তাৰ ফল পূৰ্বপুৰুষ আৰু বংশধৰলৈ বিস্তাৰিত হয়। শেষত এই মাহাত্ম্য শ্ৰৱণো পৱিত্ৰকাৰী বুলি পুনৰ কোৱা হয়।
Adhyaya 40
Karañjeśvara Tīrtha Māhātmya (करञ्जेश्वरतीर्थमाहात्म्य) / The Glory of the Karañjeśvara Pilgrimage-Site
এই অধ্যায়ত যুধিষ্ঠিৰৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰত মাৰ্কণ্ডেয় কৰঞ্জেশ্বৰ তীৰ্থৰ সৈতে জড়িত এক মহান সিদ্ধৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰে। কাহিনী কৃতযুগৰ আদিবংশ-পরম্পৰাৰ পৰা আৰম্ভ হয়—মানসপুত্ৰ মৰীচি, তাৰ পিছত কশ্যপ, আৰু দক্ষৰ কন্যাসকল (অদিতি, দিতি, দনু আদি)ৰ বংশ-সন্দৰ্ভ উত্থাপন কৰা হয়। দনুৰ বংশত কৰঞ্জ নামৰ এক দৈত্য জন্মে; সি শুভলক্ষণযুক্ত আৰু নর্মদা তীৰত দীঘলীয়া সময় নিয়ম, সংযত আহাৰ আৰু কঠোৰ তপস্যা পালন কৰে। তাৰ তপস্যাত প্ৰসন্ন হৈ ত্ৰিপুৰান্তক শিৱ উমাসহিত প্ৰত্যক্ষ হৈ বৰ দিয়ে। কৰঞ্জে বৰ বিচাৰে—তাৰ সন্ততি যেন ধৰ্মপৰায়ণ হয়। দেৱ অন্তৰ্ধান হোৱাৰ পিছত কৰঞ্জে নিজৰ নামত শিৱলিঙ্গ/মন্দিৰ স্থাপন কৰে; সেয়া ‘কৰঞ্জেশ্বৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হয়। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—এই তীৰ্থত স্নান কৰিলে পাপক্ষয় হয়; পিতৃসকললৈ অৰ্পণ কৰিলে অগ্নিষ্টোম যজ্ঞসম পুণ্য লাভ হয়; উপবাস আদি তপস্যাৰে ৰুদ্ৰলোক প্ৰাপ্তি হয়। ইয়াত অগ্নি বা জলত মৃত্যু শিৱধামত দীঘলীয়া বাস আৰু তাৰ পিছত বিদ্যা, স্বাস্থ্য, সমৃদ্ধিসহ শুভ জন্মৰ কাৰণ বুলি বৰ্ণিত। শ্ৰৱণ-পাঠ আৰু বিশেষকৈ শ্ৰাদ্ধকালত পাঠ অক্ষয় পুণ্যদায়ক—এই প্ৰশংসাৰে অধ্যায় সমাপ্ত হয়।
Adhyaya 41
कुण्डलेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Kundaleśvara Tīrtha Māhātmya)
এই অধ্যায়ত ঋষি–ৰাজ সংলাপৰ ৰূপে মাৰ্কণ্ডেয় য়ুধিষ্ঠিৰক কুণ্ডলেশ্বৰ তীৰ্থৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰে। ত্ৰেতাযুগত পুলস্ত্যবংশীয় বিশ্ৰৱাই দীঘলীয়া তপস্যা কৰি ধনদ (বৈশ্ৰৱণ/কুবেৰ)ক জন্ম দিয়ে; তেওঁ ধনৰ অধিপতি আৰু লোকপাল হিচাপে নিযুক্ত হয়। সেই বংশৰ পৰাই যক্ষ কুণ্ড/কুণ্ডলৰ উদ্ভৱ হয়। কুণ্ডলে পিতৃ-মাতৃৰ অনুমতি লৈ নর্মদা তীৰত কঠোৰ তপ কৰে—তাপ, বৰষুণ, শীত সহ্য, প্ৰাণসংযম আৰু দীঘল উপবাস। বৃষবাহন শিৱ প্ৰসন্ন হৈ বৰ দিয়ে: কুণ্ডল অজেয় গণ হ’ব আৰু যক্ষাধিপতিৰ অনুগ্ৰহে সৰ্বত্ৰ স্বেচ্ছাই বিচৰণ কৰিব। শিৱ কৈলাসলৈ গ’লে কুণ্ডলে তাত লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰি ‘কুণ্ডলেশ্বৰ’ নামে পূজা-অলংকাৰ কৰে আৰু ব্ৰাহ্মণসকলক অন্নদান আৰু দান-দক্ষিণাৰে সন্মান কৰে। ফলশ্ৰুতি অনুসাৰে—এই তীৰ্থত উপবাস আৰু পূজাই পাপক্ষয় কৰে; দানে স্বৰ্গসুখ লাভ হয়; স্নান কৰি এটা ঋক্ পঢ়িলেও পূৰ্ণ ফল; গোধন কৰিলে গোৰোমসংখ্যাৰ সমান দীঘল স্বৰ্গবাস আৰু শেষত মহেশলোকপ্ৰাপ্তি হয়।
Adhyaya 42
पिप्पलादचरितं पिप्पलेश्वरतीर्थमाहात्म्यं च | Pippalāda’s Account and the Māhātmya of Pippaleśvara Tīrtha
যুধিষ্ঠিৰৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰত মাৰ্কণ্ডেয় মুনি পিপ্পলেশ্বৰ তীৰ্থৰ সৈতে জড়িত উৎপত্তিকথা বৰ্ণনা কৰে। কাহিনীৰ আৰম্ভণি যাজ্ঞবল্ক্যৰ তপস্যা আৰু গৃহধৰ্ম-সম্পৰ্কীয় এক জটিল ঘটনাৰে—তেওঁৰ বিধবা ভগ্নীৰ প্ৰসঙ্গত এটা শিশু জন্ম লৈ অশ্বত্থ (পিপ্পল) গছৰ তলত পৰিত্যক্ত হয়। সেই শিশুৱে পিপ্পলাদ নামেৰে বাচি থাকি ডাঙৰ হয়। পাছত শনৈশ্চৰ (শনি) পিপ্পলাদৰ ক্ৰোধৰ পৰা মুক্তি বিচাৰে; তেতিয়া এটা সীমা স্থিৰ হয়—ষোল বছৰলৈকে শিশুসকলক শনি বিশেষ কষ্ট নিদিব—এই নীতিনিয়ম পৌৰাণিক সংলাপত প্ৰতিষ্ঠিত হয়। তাৰ পিছত পিপ্পলাদৰ ৰোষে যাজ্ঞবল্ক্যক বিনাশ কৰিবলৈ ভয়ংকৰ কৃত্যা সৃষ্টি কৰে। মুনি একে একে দিৱ্যলোকত আশ্ৰয় বিচাৰি শেষত শিৱৰ শৰণ লয়; শিৱে ৰক্ষা কৰি সংকটৰ সমাধান কৰে। পিপ্পলাদে নর্মদা তীৰত কঠোৰ তপস্যা কৰি তীৰ্থত শিৱৰ নিত্য অধিষ্ঠান প্ৰাৰ্থনা কৰে আৰু শিৱপূজাৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। অধ্যায়ৰ শেষত তীৰ্থযাত্ৰাৰ বিধান—স্নান, তৰ্পণ, ব্ৰাহ্মণভোজন আৰু শিৱপূজা—উপদেশ দিয়া হৈছে। অশ্বমেধসম পুণ্যফলসহ ফলবচন আৰু পাঠ/শ্ৰৱণৰ দ্বাৰা পাপনাশ আৰু দুষ্ট স্বপ্ননিবাৰণৰ ফলশ্ৰুতি ঘোষণা কৰা হৈছে।
Adhyaya 43
Vimalēśvara–Puṣkariṇī–Dīvakara-japa and Revā/Narmadā Purificatory Doctrine (विमलेश्वर-तीर्थमाहात्म्यं तथा दिवाकरजपः)
এই অধ্যায়ত মাৰ্কণ্ডেয় য়ুধিষ্ঠিৰক তীৰ্থসাধনাৰ ক্ৰম আৰু ফল উপদেশ দিয়ে। প্ৰথমে বিমলেশ্বৰ তীৰ্থৰ কথা কৈ দেৱতাই গঢ়া ‘দেৱশিলা’ৰ বৰ্ণনা আছে। তাত স্নান কৰি ব্ৰাহ্মণসত্কাৰ কৰিলে সৰু দানৰ পৰাও অক্ষয় পুণ্য লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত শুদ্ধিৰ বাবে সোণ, ৰূপ, তাম্ৰ, ৰত্ন-মুক্তা, ভূমি আৰু গোধন দান আদি দানৰ প্ৰশংসা কৰা হৈছে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হয়—এই তীৰ্থত দেহত্যাগ কৰিলে প্ৰলয়লৈকে ৰুদ্ৰলোকত বাস মেলে; উপবাস, অগ্নি বা জলৰ দ্বাৰা নিয়মপূৰ্বক প্ৰাণত্যাগক পৰম অৱস্থা লাভৰ উপায় বুলি ধৰা হৈছে। পাছত পবিত্ৰকাৰী পুষ্কৰিণীত সূৰ্যভক্তি আৰু জপবিধান—এটা ঋক বা এটা অক্ষৰ মাত্ৰ জপ কৰিলেও বৈদিক ফল হয় আৰু কলুষ নাশ পায়; বিধিপূৰ্বক কৰিলে পুণ্য কোটি-গুণ বৃদ্ধি পায়। উত্তৰাৰ্ধত চাৰিবৰ্ণৰ বাবে অন্তিমকালৰ নীতি—কাম-ক্রোধ সংযম, শাস্ত্ৰানুগ আচৰণ, দেৱসেৱা—উপদেশিত; বিচ্যুতি নৰক আৰু হীন জন্মৰ কাৰণ বুলি কোৱা হৈছে। শেষত ৰেৱা/নৰ্মদাৰ ৰুদ্ৰসম্ভৱ, সৰ্বতাৰিণী মহিমা কীৰ্তন কৰি, পুৱা উঠি ভূমি স্পৰ্শ কৰি নিত্য জপ কৰিবলগীয়া এক সংক্ষিপ্ত মন্ত্ৰ দিয়া হৈছে, যিয়ে নদীক পাপহাৰিণী আৰু শুদ্ধিদায়িনী বুলি নমস্কাৰ কৰে।
Adhyaya 44
शूलभेदतीर्थमाहात्म्य (Śūlabheda Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Śūlabheda Pilgrimage-Site
এই অধ্যায়ত যুধিষ্ঠিৰৰ মোক্ষ-প্ৰশ্নৰ উত্তৰত মাৰ্কণ্ডেয় ঋষিয়ে উপদেশ দিয়ে। ৰেৱা নদীৰ দক্ষিণ তীৰত ভৃগু-পৰ্বতৰ শিখৰত শূলপাণি শিৱে মানুহৰ মুক্তিৰ বাবে স্থাপন কৰা পৰম তীৰ্থ “শূলভেদ” ত্ৰিলোকত প্ৰসিদ্ধ বুলি কোৱা হৈছে। এই তীৰ্থৰ কীৰ্তন আৰু দৰ্শনে বাক্-মন-দেহৰ দোষ নাশ হয়; পাঁচ ক্ৰোশ পৰিসৰ পুণ্যক্ষেত্ৰ বুলি ধৰি একে ভুক্তি-মুক্তিদাতা ৰূপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। তাৰ পিছত জল-কথা—পাতাল-সম্পৰ্কিত ভোগৱতীৰ পৰা গঙ্গাধাৰা শূলৰ ‘ভেদ’ৰ সৈতে উদ্ভৱ হৈ পাপহৰিণী প্ৰবাহ হয়। শূলে শিলা ভাঙি দিয়া ঠাইত সৰস্বতী এটা কুণ্ডত পতিত হোৱা প্ৰসঙ্গ “প্ৰাচীন-অঘবিমোচনী” ৰূপে কোৱা হৈছে। কেদাৰ, প্ৰয়াগ, কুৰুক্ষেত্ৰ, গয়া আদি বিখ্যাত তীৰ্থও সম্পূৰ্ণৰূপে শূলভেদৰ সমান নহয় বুলি তুলনামূলক মহিমা প্ৰকাশ পায়। শ্ৰাদ্ধত পিণ্ড আৰু তিলোদক অৰ্পণ, তীৰ্থজল নিয়মিত পান, কপট আৰু ক্ৰোধ ত্যাগ কৰি যোগ্য ব্ৰাহ্মণক সন্মান, আৰু তেৰ দিনৰ দানত অধিক পুণ্যফল লাভৰ বিধান আছে। গণনাথ/গজানন দৰ্শন, কম্বলক্ষেত্ৰপক প্ৰণাম, তাৰ পিছত শূলপাণি মহাদেৱ, উমা আৰু গুহাবাসী মাৰ্কণ্ডেয়েশৰ পূজা বৰ্ণিত। গুহাত প্ৰৱেশ কৰি “ত্ৰ্যক্ষৰ” মন্ত্রজপ কৰিলে নীলপৰ্বতৰ পুণ্যৰ এক অংশ লাভ হয়; স্থান সৰ্বদেৱময় আৰু কোটিলিঙ্গ-সম্পৰ্কিত। স্নানকালত লিঙ্গত চিঙাৰি/চলন দেখা আৰু তেলৰ টোপা নফেলোৱা—এইবোৰ প্ৰভাৱৰ প্ৰত্যয়। শেষত গুহ্যাতিগুহ্যতা, সৰ্বপাপনাশ আৰু দিনে তিনিবাৰ শূলভেদৰ শ্ৰৱণ-স্মৰণে অন্তঃবাহ্য শুদ্ধিৰ ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 45
अन्धकस्य रेवातटे तपोवरप्राप्तिः (Andhaka’s Austerity on the Revā Bank and the Granting of a Boon)
মাৰ্কণ্ডেয় মুনিয়ে স্মৰণ কৰায় যে আগতে ৰজা উত্তানপাদে ঋষি‑দেৱসভার মাজত মহেশ্বৰক এক অতি গোপন আৰু পৰম পুণ্যদায়ক তীৰ্থৰ বিষয়ে সুধিছিল—“শূলভেদ”ৰ উৎপত্তি কি আৰু সেই স্থানৰ মাহাত্ম্য কিয়। তেতিয়া ঈশ্বৰে দানৱ অন্ধকৰ কথা কয়—অসীম বলশালী, গৰ্বিত আৰু বিনা বাধাই ৰাজ্য কৰা। মহাদেৱক প্ৰসন্ন কৰিবলৈ অন্ধকে ৰেৱা তীৰলৈ গৈ সহস্ৰ সহস্ৰ বছৰ ধৰি চাৰিটা ধাপত ক্ৰমে কঠোৰ তপস্যা কৰে—প্ৰথমে উপবাস, তাৰপিছত কেৱল জল, তাৰপিছত ধোঁৱা‑আহাৰ, আৰু শেষত দীঘলীয়া যোগসাধনা; অৱশেষত সি অস্থি‑চৰ্মমাত্ৰ হৈ পৰে। তাৰ তপস্যাৰ তেজ কৈলাসলৈকে পৌঁছে; উমাই এই অভূতপূৰ্ব কঠোৰতা দেখি সুধে আৰু সোনকালে বৰ দিয়া উচিত নে নহয়, সেই বিষয়ে চিন্তা প্ৰকাশ কৰে। শিৱ উমাৰ সৈতে তপস্বীক দৰ্শন কৰি বৰ দিবলৈ আগবাঢ়ে। অন্ধকে সকলো দেৱতাক জয় কৰাৰ বৰ বিচাৰে; শিৱে তাক অনুচিত বুলি নাকচ কৰি আন বৰ বিচাৰিবলৈ কয়। অন্ধক হতাশ হৈ লুটি পৰে; উমাই কয়—ভক্তক অৱহেলা কৰিলে শিৱৰ ভক্তৰক্ষা‑কীৰ্তিত আঘাত লাগিব। তেতিয়া সমঝোতাৰ বৰ স্থিৰ হয়—বিষ্ণুক বাদ দি অন্ধকে সকলো দেৱতাক জয় কৰিব পাৰিব, কিন্তু শিৱক নহয়। পুনৰ জীৱন পাই অন্ধকে বৰ গ্ৰহণ কৰে আৰু শিৱ কৈলাসলৈ উভতি যায়; এই কাহিনীয়ে তপস্যা, কামনা আৰু বৰ‑নিয়মৰ তত্ত্ব তীৰ্থ‑মাহাত্ম্যৰ সৈতে সংযোগ কৰি বুজায়।
Adhyaya 46
अन्धकस्य स्वपुरप्रवेशः स्वर्गागमनं च (Andhaka’s Return, Ascent to Heaven, and the Abduction of Śacī)
মাৰ্কণ্ডেয় বৰ্ণনা কৰে—শম্ভুৰ বৰপ্ৰসাদে বলৱান হোৱা দৈত্য অন্ধক নিজৰ নগৰলৈ উভতি আহে। নগৰত মহোৎসৱেৰে আদৰণি হয়; অলংকৃত চত্বর, উদ্যান, পুখুৰী আৰু দেৱালয়; বেদপাঠ, মঙ্গলধ্বনি, দানধৰ্ম আৰু সমবেত আনন্দে নগৰ মুখৰিত হয়। অন্ধক কিছুদিন ঐশ্বৰ্যত বাস কৰে। পিছত দেৱতাসকলে জানে যে বৰদানে সি অজেয়। সকলোৱে বাষৱ ইন্দ্ৰৰ শৰণ লৈ পৰামৰ্শ কৰে। সেই সময়তে অন্ধক একাই মেরুৰ দুৰ্গম শিখৰলৈ গৈ ইন্দ্ৰৰ কিল্লাবন্দ স্বৰ্গধামত নিজৰ ঘৰলৈ অহাৰ দৰে প্ৰৱেশ কৰে। ভীত ইন্দ্ৰে ৰক্ষক নেদেখি অতিথিসৎকাৰ কৰে আৰু অন্ধকৰ অনুৰোধমতে দিৱ্য বৈভৱ দেখুৱায়—ঐৰাৱত, উচ্চৈঃশ্ৰৱা, উৰ্বশী আদি অপ্সৰা, পাৰিজাত ফুল, সংগীত-বাদ্য। ৰঙ্গমঞ্চত নৃত্যগীত চলি থাকোঁতে অন্ধকৰ দৃষ্টি শচীৰ ওপৰত স্থিৰ হয়; সি ইন্দ্ৰপত্নীক বলপূৰ্বক অপহৰণ কৰি যায়। তাতে যুদ্ধ আৰম্ভ হয় আৰু অন্ধকৰ একক শক্তিত দেৱতাসকল পৰাভূত হয়—বৰবল যদি নিয়ন্ত্ৰণহীন কামনা আৰু দমননীতিসহ যুক্ত হয়, তেন্তে বিশ্বব্যৱস্থা অস্থিৰ হয়, এই ঘটনাই তাক প্ৰকাশ কৰে।
Adhyaya 47
अन्धकविघ्ननिवेदनम् — The Devas Seek Refuge from Andhaka
এই অধ্যায়ত মাৰ্কণ্ডেয় মুনিয়ে দেৱতাসকলৰ সংকটৰ বিৱৰণ দিয়ে। ইন্দ্ৰৰ নেতৃত্বত দেৱগণ মহিমান্বিত বিমানযোগে ব্ৰহ্মলোকলৈ গৈ ব্ৰহ্মাক সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম কৰি স্তৱ কৰে আৰু দুখ নিবেদন কৰে—বলৱান অসুৰ অন্ধকে তেওঁলোকক পৰাজিত কৰি ধন-ৰত্ন লুটি লৈছে, লগতে ইন্দ্ৰৰ পত্নীকো বলপূৰ্বক হৰণ কৰিছে; সেয়ে দেৱতাসকল অপমানিত আৰু ব্যথিত। ব্ৰহ্মাই চিন্তা কৰি কয় যে অন্ধক দেৱতাসকলৰ বাবে ‘অৱধ্য’, অৰ্থাৎ পূৰ্বৱৰ বা দেৱ বিধিৰ কাৰণে দেৱশক্তিৰে তাক সহজে বধ কৰিব নোৱাৰি। তাৰ পাছত ব্ৰহ্মাৰ আগত দেৱগণ কেশৱ/জনাৰ্দন বিষ্ণুৰ শৰণলৈ যায়, স্তোত্ৰ পাঠ কৰি পূৰ্ণ আত্মসমৰ্পণ কৰে। বিষ্ণুৱে তেওঁলোকক আদৰে গ্ৰহণ কৰি কাৰণ সোধে আৰু সকলো শুনি প্ৰতিজ্ঞা কৰে—অন্ধক পাতাল, পৃথিৱী বা স্বৰ্গ য’তেই থাকক, মই তাক বধ কৰিম। শঙ্খ-চক্ৰ-গদা-ধনু ধাৰণ কৰি উঠি দেৱতাসকলক আশ্বাস দিয়ে আৰু নিজ নিজ ধামলৈ উভতি যাবলৈ কয়; এইদৰে দিৱ্য ৰক্ষা আৰু ধৰ্মস্থাপনৰ প্ৰতিশ্ৰুতিত অধ্যায় শেষ হয়।
Adhyaya 48
अन्धकस्य विष्णुस्तुतिः शिवयुद्धप्राप्तिः च (Andhaka’s Hymn to Viṣṇu and the Provocation of Śiva for Battle)
ৰাজাই সুধিলে মহাদেৱে ক’লে—দেৱতাক দমন কৰাৰ পাছত অন্ধক পাতালত প্ৰৱেশ কৰি ধ্বংসাত্মক কৰ্মত লিপ্ত হৈছে। কেশৱ ধনু লৈ আহি আগ্নেয় অস্ত্ৰ প্ৰয়োগ কৰে; অন্ধকে প্ৰবল বাৰুণ অস্ত্ৰে প্ৰতিউত্তৰ দিয়ে। বাণৰ পথ ধৰি অন্ধক প্ৰকট হৈ জনাৰ্দনক ললকাৰ কৰে; কিন্তু নিকট যুদ্ধত পৰাভূত হৈ সংঘৰ্ষ ত্যাগ কৰি ‘সাম’ পথ গ্ৰহণ কৰে আৰু বিষ্ণুৰ দীঘলীয়া স্তৱ কৰে—নৃসিংহ, বামন, বৰাহ আদি ৰূপ স্মৰণ কৰি দেৱ-কৰুণাৰ গুণগান কৰে। বিষ্ণু প্ৰসন্ন হৈ বৰ দিয়ে। অন্ধকে শুদ্ধিকাৰী, গৌৰৱময় যুদ্ধ বিচাৰে যাতে উচ্চ লোক লাভ হয়। বিষ্ণু নিজে যুদ্ধ নকৰি তাক মহাদেৱৰ ওচৰলৈ পঠিয়াই কয়—কৈলাস শিখৰ কঁপাই শিৱৰ ক্ৰোধ জগাবা। অন্ধকে তেনে কৰাত জগতত কম্পন আৰু অশুভ লক্ষণ দেখা দিয়ে; উমাই নিমিত্ত সুধে, আৰু শিৱে অপৰাধীক সন্মুখীন হ’বলৈ স্থিৰ কৰে। দেৱতাই দিব্য ৰথ সাজে; শিৱ আগবাঢ়ে আৰু মহাযুদ্ধ আৰম্ভ হয়—আগ্নেয়, বাৰুণ, বায়ব্য, সাৰ্প, গাৰুড়, নাৰসিংহ অস্ত্ৰ পৰস্পৰক নিস্তেজ কৰে। শেষত হাতাহাতিত শিৱ ক্ষণিক বাধাগ্ৰস্ত হলেও পুনৰ সাৱধান হৈ অন্ধকক মহাশস্ত্ৰে আঘাত কৰি শূলত আৰোপ কৰে। তাৰ ৰক্তবিন্দুৰ পৰা নতুন দানৱ জন্মিলে শিৱে দুৰ্গা/চামুণ্ডাক আহ্বান কৰে; তেওঁ পতিত ৰক্ত পান কৰি বৃদ্ধি ৰোধ কৰে। উপদ্ৰৱ শান্ত হ’লে অন্ধকে শিৱস্তৱ কৰে, আৰু শিৱে বৰ দি তাক গণসমূহত ভৃঙ্গীশ ৰূপে অন্তৰ্ভুক্ত কৰে—বৈৰৰ পৰা শিৱানুগত শৃঙ্খলালৈ পৰিণতি।
Adhyaya 49
Śūlabheda Tīrtha-Māhātmya (The Glory of the Śūlabheda Pilgrimage Site)
মাৰ্কণ্ডেয় বৰ্ণনা কৰে—অন্ধক বধৰ পিছত মহাদেৱ উমাসহ কৈলাসলৈ উভতি আহে। তাত দেবগণ সমবেত হ’লে শিৱে তেওঁলোকক আসন গ্ৰহণ কৰিবলৈ ক’লে আৰু ক’লে যে দানৱ নাশ হ’লেও তেওঁৰ ত্ৰিশূল ৰক্ত-মলিন হৈ আছে; কেৱল সাধাৰণ ব্ৰত-আচাৰে ই শুদ্ধ নহয়। সেয়ে তেওঁ দেবতাসকলৰ সৈতে ক্ৰমবদ্ধ তীৰ্থযাত্ৰাৰ সংকল্প কৰে। প্ৰভাসৰ পৰা গঙ্গাসাগৰলৈ বহু তীৰ্থত স্নান কৰিও ইচ্ছিত শুদ্ধি নাপাই তেওঁ ৰেৱা (নর্মদা) তীৰলৈ যায়, দুয়ো পাৰত স্নান কৰি ভৃগুসংযুক্ত পৰ্বতত ক্লান্ত হৈ থামে আৰু তাত এক বিশেষ মনোমোহা, বিধিবিশিষ্ট স্থান চিনাক্ত কৰে। শিৱে ত্ৰিশূলৰে পৰ্বত ভেদ কৰি তললৈ ফাট সৃষ্টি কৰে; তেতিয়া ত্ৰিশূল নিৰ্মল দেখা যায় আৰু ‘শূলভেদ’ তীৰ্থৰ শুদ্ধিকাৰক মহিমা প্ৰতিষ্ঠিত হয়। পৰ্বতৰ পৰা পুণ্যময়ী সৰস্বতী প্ৰাদুৰ্ভূত হৈ দ্বিতীয় সংগম গঢ়ে—ইয়াৰ উপমা প্ৰয়াগৰ শ্বেত-শ্যাম সংগমৰ সৈতে দিয়া হৈছে। ব্ৰহ্মাই দুঃখনাশক ব্ৰহ্মেশ/ব্ৰহ্মেশ্বৰ লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে আৰু বিষ্ণু সেই ক্ষেত্ৰৰ দক্ষিণ অংশত নিত্য সন্নিহিত বুলি বৰ্ণিত। তাৰ পিছত তীৰ্থৰ গঠন বৰ্ণনা কৰা হৈছে—ত্ৰিশূলাগ্ৰৰ ৰেখাই জলধাৰাক পথ দেখাই ৰেৱাত মিলায়; ‘জল-লিঙ্গ’ আৰু ঘূৰ্ণিস্ৰোতযুক্ত তিনিটা কুণ্ডৰ উল্লেখ আছে। স্নানবিধি, মন্ত্ৰবিকল্প (দশাক্ষৰী আৰু বৈদিক মন্ত্ৰ), বৰ্ণ আৰু নাৰী-পুৰুষৰ প্ৰক্ৰিয়াভিত্তিক যোগ্যতা, লগতে স্নানৰ সৈতে তৰ্পণ, শ্ৰাদ্ধসদৃশ কৰ্ম আৰু দানৰ সংযোগ ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। বিনায়ক আৰু ক্ষেত্ৰপাল ৰক্ষক; আচৰণ-বিপৰীত লোকৰ বাবে বিঘ্ন উৎপন্ন হয়—যাত্ৰাক নৈতিক শৃঙ্খলা ৰূপে দেখুওৱা হৈছে। ফলশ্ৰুতিত শূলভেদত বিধিপূৰ্বক আচৰণে পাপক্ষয়, দোষশমন আৰু পিতৃউদ্ধাৰ লাভ হয় বুলি মহিমা ঘোষিত।
Adhyaya 50
द्विजपात्रता-दानविधि-तीर्थश्राद्धकन्यादानोपदेशः (Eligibility of Brahmins, Ethics of Dāna, Tīrtha-Śrāddha, and Guidance on Kanyādāna)
এই অধ্যায়ত উত্তানপাদ আৰু ঈশ্বৰৰ সংলাপৰ জৰিয়তে দান‑সত্কাৰত ‘পাত্ৰতা’ৰ নিৰ্ণয় দিয়া হৈছে। উপমাৰে কোৱা হৈছে—যি ব্ৰাহ্মণ বেদাধ্যয়নহীন (অনধীয়ান/অনৃচ), সি কেৱল নামমাত্ৰ দ্বিজ; তেনে অপাত্ৰক কৰা সন্মান‑দান যজ্ঞফল নিদিয়ে। তাৰ পাছত নৈতিক, আচাৰগত, যাগকর্ম আৰু সামাজিক সীমা ভংগ আদি দোষসমূহৰ তালিকা দি স্থিৰ কৰা হৈছে যে অপাত্ৰলৈ দিয়া দান নিষ্ফল হয়। পিছত তীৰ্থ‑শ্ৰাদ্ধৰ বিধি বৰ্ণিত—গৃহশ্ৰাদ্ধৰ পাছত শৌচ‑শুদ্ধি, সীমা‑নিয়ম পালন, নিৰ্দিষ্ট তীৰ্থস্থানলৈ গমন, স্নান, আৰু একাধিক স্থানত শ্ৰাদ্ধকর্ম; পায়স‑মধু‑ঘৃতসহ পিণ্ড নিবেদন আদি। ফলশ্ৰুতিত পিতৃসকলৰ দীঘলীয়া তৃপ্তি আৰু পাদুকা, শয্যা, অশ্ব, ছত্ৰ, ধান্যসহ গৃহ, তিলধেনু, জল‑অন্ন আদি দান অনুসাৰে স্বৰ্গফল কোৱা হৈছে; বিশেষকৈ অন্নদানের মহিমা জোৰ দি কোৱা হৈছে। শেষত কন্যাদান‑উপদেশ—দানসমূহৰ ভিতৰত ইয়াৰ শ্ৰেষ্ঠতা, কুলীন‑সদাচাৰী‑বিদ্বান বৰেই যোগ্য পাত্ৰ, বিবাহত ধন লৈ ব্যৱস্থা কৰাক নিন্দা, আৰু অযাচিত‑আহূত‑যাচিত ভেদে দানৰ প্ৰকাৰ। অক্ষমক দান নকৰা আৰু অপাত্ৰে দান গ্ৰহণ নকৰা বুলি সতৰ্কবাণীৰে অধ্যায় সমাপ্ত।
Adhyaya 51
Śrāddha-kāla-nirṇaya, Viṣṇu-jāgaraṇa, and Markaṇḍeśvara-guhā-liṅga Māhātmya (Ritual Timing and Cave-Shrine Observances)
এই অধ্যায়টো সংলাপৰূপে গঠিত। উত্তানপাদে ঈশ্বৰক সোধে—শ্ৰাদ্ধ, দান আৰু তীৰ্থযাত্ৰা কেতিয়া কৰা উচিত? ঈশ্বৰে মাহভিত্তিক শুভ শ্ৰাদ্ধ-কাল নিৰ্ণয় কৰে—নামযুক্ত তিথি, অয়ন-সন্ধি, অষ্টকা, সংক্রান্তি, ব্যতীপাত আৰু গ্ৰহণকাল আদি—আৰু কয় যে এই সময়ত দিয়া দান অক্ষয় ফলদায়ক। তাৰ পাছত ভক্তিশৃঙ্খলা বৰ্ণিত: মধুমাসৰ শুক্লপক্ষ একাদশীত উপবাস, বিষ্ণুৰ চৰণসন্নিধিত ৰাত্ৰিজাগৰণ, ধূপ-দীপ-নৈবেদ্য-মাল্যৰে পূজা, আৰু পূৰ্বোক্ত পবিত্ৰ কাহিনীৰ পাঠ/শ্ৰৱণ। বৈদিক সূক্ত-জপক শুদ্ধিকাৰী আৰু মোক্ষদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। প্ৰাতে শ্ৰদ্ধাৰে শ্ৰাদ্ধ, ব্ৰাহ্মণসকলক যথোচিত সন্মান, আৰু সামৰ্থ্য অনুসাৰে সোণ, গাই, বস্ত্ৰ আদি দান কৰিলে পিতৃসকল দীঘলীয়া তৃপ্তি লাভ কৰে। পিছত ত্ৰয়োদশীত গুহাস্থ লিঙ্গ দৰ্শনৰ তীৰ্থক্ৰম—ঋষি মাৰ্কণ্ডেয় কঠোৰ তপস্যা আৰু যোগসাধনাৰ পাছত স্থাপন কৰা ‘মাৰ্কণ্ডেশ্বৰ’ লিঙ্গ বুলি পৰিচয়। তাত স্নান, উপবাস, ইন্দ্ৰিয়নিগ্ৰহ, জাগৰণ, দীপদান, পঞ্চামৃত/পঞ্চগব্য অভিষেক, আৰু বিস্তৃত মন্ত্ৰজপ (সাৱিত্ৰী-জপ গণনাসহ) বিধান আছে; পাত্ৰপৰীক্ষাৰ গুৰুত্বো বিশেষকৈ উল্লেখিত। অষ্টপুষ্পৰূপ মানসিক অৰ্ঘ্য—অহিংসা, ইন্দ্ৰিয়নিগ্ৰহ, দয়া, ক্ষমা, ধ্যান, তপ, জ্ঞান, সত্য—ক শ্ৰেষ্ঠ পূজা বুলি মানে। শেষত বাহন, ধান্য, কৃষি-উপকৰণ আদি দান, বিশেষকৈ গোদান, আৰু গ্ৰহণকালৰ অতুল পুণ্যৰ মহিমা; য’ত গাই দেখা যায় ত’ত সকলো তীৰ্থৰ সন্নিধি, আৰু তীৰ্থস্মৰণ/পুনৰাগমন বা তাত মৃত্যু ৰুদ্ৰসান্নিধ্যৰ কাৰণ বুলি উপসংহাৰ।
Adhyaya 52
Dīrghatapā-āśrama and the Account of Ṛkṣaśṛṅga (दीर्घतपा-आश्रमः तथा ऋक्षशृङ्गोपाख्यानप्रस्तावः)
অধ্যায় ৫২ত ঈশ্বৰে এটা পূৰ্ববৃত্তান্ত ঘোষণা কৰে—এজন মহাতপস্বী নিজৰ পৰিয়ালসহ স্বৰ্গ লাভ কৰিছিল; এই কথা শুনি ৰজা উত্তানপাদে সেই উপাখ্যান বিস্তাৰে শুনিবলৈ অনুৰোধ কৰে। তাৰ পিছত বৰ্ণনা কাশীৰ দিশে ঘূৰে: ৰজা চিত্ৰসেনৰ শাসনত বাৰাণসীৰ সমৃদ্ধি, বেদপাঠৰ পবিত্ৰ ধ্বনি, নগৰ-বাণিজ্যৰ চাঞ্চল্য, আৰু মন্দিৰ-আশ্ৰমৰ ঘনত্ব বৰ্ণিত হয়। নগৰৰ উত্তৰে মন্দাৰবনৰ ভিতৰত এটা প্ৰসিদ্ধ আশ্ৰমৰ উল্লেখ আছে। তাত ব্ৰাহ্মণ তপস্বী দীৰ্ঘতপা কঠোৰ তপস্যাৰ বাবে খ্যাত; আৰু গৃহস্থ-ব্যৱস্থাৰ সৈতে তপস্যা সহাৱস্থান কৰিব পাৰে বুলিও দেখুওৱা হয়—তেওঁ পত্নী, পুত্ৰ আৰু পুত্ৰবধূসহ বাস কৰে, পাঁচ পুত্ৰে সেবা কৰে। কনিষ্ঠ ঋক্ষশৃঙ্গ বেদবিদ, ব্ৰহ্মচাৰী, সদাচাৰী, যোগনিষ্ঠ আৰু সংযত আহাৰী। বিশেষকৈ তেওঁ মৃগৰূপে বিচৰণ কৰি হৰিণদলৰ সৈতে মিশে, তথাপি প্ৰতিদিনে মাতৃ-পিতৃক বন্দনা কৰি সেবা কৰে—তপস্যাৰ পৰিৱেশতো পিতৃভক্তিৰ শৃঙ্খলা প্ৰকাশ পায়। শেষত দৈৱযোগে ঋক্ষশৃঙ্গৰ মৃত্যু ঘটে, যাৰ দ্বাৰা আগলৈ বিধি, পুণ্য আৰু পৰলোকগতিসম্বন্ধীয় চিন্তনৰ ভূমিকা স্থাপিত হয়।
Adhyaya 53
चित्रसेन-ऋक्षशृङ्गसंवादः (King Citrasena and Sage Ṛkṣaśṛṅga: Accidental Injury and Ethical Remediation)
ঈশ্বৰে উত্তানপাদক উপদেশৰূপে এই কাহিনী ক’লে—শ্ৰদ্ধাৰে মনোযোগ দি শুনিলে পাপশুদ্ধি হয়। কাশীৰ ধৰ্মাত্মা আৰু পৰাক্ৰমী ৰজা চিত্ৰসেন বহু মিত্ৰৰাজাৰ সৈতে শিকাৰলৈ ওলাই, অৰণ্যত ধূলি আৰু হুলস্থুলৰ বাবে নিজৰ দলৰ পৰা বিচ্ছিন্ন হয়। ক্ষুধা‑তৃষ্ণাত ক্লান্ত হৈ তেওঁ এক দিৱ্য সৰোবৰত উপস্থিত হৈ স্নান কৰে, পিতৃ আৰু দেৱতালৈ তৰ্পণ দিয়ে, আৰু পদ্মফুলে শংকৰৰ পূজা কৰে। সেই ঠাইত বিভিন্ন দিশে থকা হৰিণৰ মাজত মহাতপস্বী ঋক্ষশৃঙ্গক বহি থকা দেখি, শিকাৰৰ সুযোগ বুলি ভাবি ৰজাই বাণ নিক্ষেপ কৰে; অজানিতে সেই বাণ ঋষিক আঘাত কৰে। ঋষিয়ে মানৱবাণীত কথা ক’লে ৰজা বিস্মিত হৈ অনিচ্ছাকৃত দোষ স্বীকাৰ কৰে আৰু ব্ৰহ্মহত্যাক অতি গম্ভীৰ পাপ বুলি জানি আত্মদাহক প্ৰায়শ্চিত্ত হিচাপে প্ৰস্তাৱ কৰে। ঋক্ষশৃঙ্গে তাক নিবারণ কৰি কয়—এনে কৰিলে তেওঁৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল পৰিয়ালত অধিক মৃত্যু বৃদ্ধি পাব। তেওঁ আদেশ দিয়ে যে ৰজাই তেওঁক পিতৃ‑মাতৃৰ আশ্ৰমলৈ লৈ গৈ মাতৃৰ আগত ‘পুত্ৰঘাতক’ ৰূপে সত্য স্বীকাৰ কৰক; তেওঁলোকে শান্তিৰ পথ দেখুৱাব। ৰজা বহন কৰি যাঁওতে বাৰে বাৰে থমকাত ঋষিয়ে যোগসমাধিৰে দেহত্যাগ কৰে। ৰজাই বিধিমতে অন্ত্যেষ্টি সম্পন্ন কৰি শোক কৰে—পৰৱৰ্তী প্ৰায়শ্চিত্তধৰ্ম আৰু নৈতিক দায়িত্বৰ শিক্ষাৰ ভূমিকা গঢ়ে।
Adhyaya 54
अध्याय ५४ — शूलभेदतीर्थ-माहात्म्य तथा चित्रसेनस्य प्रायश्चित्त-मार्गः (Shūlabheda Tīrtha-Māhātmya and King Citraseṇa’s Expiatory Path)
এই অধ্যায়ত নৈতিক কাৰণ‑কাৰ্যৰ সংকট আৰু তাৰ প্ৰায়শ্চিত্ত‑পথ বৰ্ণিত। শিকাৰৰ ভ্ৰমত ৰজা চিত্ৰসেনে তপস্বী দীৰ্ঘতপাৰ পুত্ৰ ঋক্ষশৃঙ্গক বধ কৰে আৰু দোষ স্বীকাৰ কৰি আশ্ৰমলৈ আহে। শোকত মাতৃয়ে বিলাপ কৰি মূৰ্ছিত হৈ প্ৰাণ ত্যাগ কৰে; পুত্ৰসকল আৰু বোৱাৰীসকলেও নাশ পায়—তপস্বী‑হিংসাৰ সামাজিক আৰু কৰ্মফলগত গম্ভীৰতা প্ৰকাশ পায়। দীৰ্ঘতপা প্ৰথমে ৰজাক গৰিহণা কৰে, পাছত কৰ্মতত্ত্ব ব্যাখ্যা কৰি কয়—মানুহ পূৰ্বকৰ্মৰ প্ৰেৰণাত কৰিলেও ফল অনিবাৰ্য। তেওঁ প্ৰায়শ্চিত্ত নিৰ্দেশ দিয়ে: সকলোৰে দাহসংস্কাৰ কৰি দক্ষিণ নৰ্মদা তীৰৰ প্ৰসিদ্ধ শূলভেদ তীৰ্থত অস্থি বিসৰ্জন কৰিব; এই তীৰ্থ পাপ‑দুঃখনাশক বুলি কোৱা হৈছে। চিত্ৰসেনে দাহকর্ম সম্পন্ন কৰি পদব্ৰজে অল্প আহাৰ আৰু পুনঃপুনঃ স্নান কৰি দক্ষিণলৈ যাত্ৰা কৰে; পথত মুনিসকলৰ পৰা দিশা লৈ তীৰ্থত উপস্থিত হয়। তাত তীৰ্থপ্ৰভাৱত এক জীৱৰ উদ্ধাৰৰ আশ্চৰ্য দৰ্শন ঘটে, যাৰ দ্বাৰা স্থানমাহাত্ম্য নিশ্চিত হয়। ৰজা স্নান কৰি তিলমিশ্ৰিত জলে তৰ্পণ দিয়ে অস্থি নিমজ্জন কৰে। মৃতসকল দিৱ্যৰূপে বিমানসহ প্ৰকট হয়; উন্নত দীৰ্ঘতপা ৰজাক আশীৰ্বাদ দিয়ে কয়—এই বিধি আদৰ্শ, শুদ্ধি আৰু কাম্যফল প্ৰদানকাৰী।
Adhyaya 55
Śūlabheda-Tīrtha Māhātmya (शूलभेदतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of the Śūlabheda Sacred Ford
তীৰ্থৰ মহিমা স্বচক্ষে দেখি উত্তানপাদে ৰজা চিত্ৰসেনৰ কথা সুধিলে। ঈশ্বৰে ক’লে—চিত্ৰসেন ভৃগুতুঙ্গত উঠি এটা কুণ্ডৰ কাষত ঘোৰ তপস্যা কৰিলে আৰু ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু, মহেশ্বৰক ধ্যান কৰি অকাল দেহত্যাগৰ সংকল্প ল’লে। তেতিয়া ৰুদ্ৰ আৰু কেশৱ সাক্ষাৎ প্ৰকট হৈ তেওঁক নিবৃত্ত কৰিলে আৰু ধৰ্মমতে ঘূৰি গৈ ন্যায়সঙ্গত সমৃদ্ধি ভোগ কৰি নিৰ্বিঘ্নে ৰাজ্যশাসন কৰিবলৈ উপদেশ দিলে। কিন্তু চিত্ৰসেনে ৰাজভোগৰ আসক্তি ত্যাগ কৰি বৰ বিচাৰিলে—ত্রিদেৱ যেন এই স্থানত চিৰস্থায়ীভাৱে বাস কৰে, এই ক্ষেত্ৰ গয়াশিৰৰ সমান পুণ্যদায়ক হওক, আৰু তেওঁ শিৱগণৰ মাজত নেতৃত্ব লাভ কৰক। ঈশ্বৰে বৰ দিলে—শূলভেদ তীৰ্থত ত্ৰিকাল জুৰি অংশৰূপে ত্ৰিদেৱৰ নিবাস থাকিব; চিত্ৰসেন ‘নন্দি’ নামৰ গণাধিপ হৈ গণেশৰ দৰে কাৰ্যনির্বাহক হ’ব আৰু শিৱসন্নিধিত পূজাত অগ্ৰাধিকাৰ পাব। অধ্যায়ত তীৰ্থৰ তুলনামূলক পুণ্য (গয়া বাদে অন্য তীৰ্থতকৈ শ্ৰেষ্ঠ), কুণ্ড-অঞ্চলৰ পৰিমাপ আৰু ক্ৰিয়াবিধি, লগতে শ্ৰাদ্ধ–পিণ্ডদানৰ ফল বৰ্ণিত—পিতৃমোক্ষ, কঠিন মৃত্যুতেও উপকাৰ, কেৱল স্নানতে অজান পাপশুদ্ধি, আৰু তাত সন্ন্যাস গ্ৰহণ কৰিলে উচ্চ গতি। শেষৰ ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—এই মাহাত্ম্য পাঠ, শ্ৰৱণ, লিখন আৰু দান কৰিলে পাপক্ষয়, ইষ্টসিদ্ধি আৰু গ্ৰন্থ যিমান দিন ৰক্ষিত থাকে সিমান দিন ৰুদ্ৰলোকবাস লাভ হয়।
Adhyaya 56
देवशिला-शूलभेद-तीर्थमाहात्म्य तथा भानुमती-व्रताख्यान (Devāśilā–Śūlabheda Tīrtha Māhātmya and the Bhānumatī Vrata Narrative)
অধ্যায় ৫৬ প্ৰশ্নোত্তৰধৰ্মী ধৰ্মতত্ত্বৰ আলোচনা। উত্তানপাদে গঙ্গাৰ অৱতৰণ আৰু অতি পুণ্যদায়িনী দেবশিলাৰ উৎপত্তি কেনেকৈ হ’ল সুধিলে, ঈশ্বৰে পবিত্ৰ ভূগোল-উদ্ভৱ কাহিনী কয়—দেৱতাসকলৰ প্ৰাৰ্থনাত গঙ্গা প্ৰকাশ পায়, ৰুদ্ৰে নিজৰ জটাৰ পৰা তেওঁক মুক্ত কৰে, মানৱকল্যাণৰ বাবে দেবনদী-ৰূপে প্ৰবাহিত হয়; আৰু শূলভেদ, দেবশিলা, প্ৰাচী সৰস্বতী স্থানক কেন্দ্ৰ কৰি তীৰ্থসমূহ স্থাপিত হয়। তাৰ পিছত আচৰণবিধি দিয়া হৈছে—স্নান, তৰ্পণ, যোগ্য ব্ৰাহ্মণৰ সৈতে শ্রাদ্ধ, একাদশী উপবাস, ৰাতি জাগৰণ, পুৰাণপাঠ আৰু দানক পাপশুদ্ধি আৰু পিতৃতৃপ্তিৰ উপায় বুলি কোৱা হৈছে। দৃষ্টান্তকথাত ৰজা বীৰসেনৰ বিধবা কন্যা ভানুমতী কঠোৰ ব্ৰত গ্ৰহণ কৰি গঙ্গাৰ পৰা দক্ষিণ পথ, ৰেৱা অঞ্চল আদি বহু তীৰ্থলৈ বহু বছৰৰ যাত্ৰা সম্পন্ন কৰি, শেষত শূলভেদ/দেবশিলাত নিয়মিত বাস, নিৰন্তৰ পূজা আৰু ব্ৰাহ্মণ অতিথি-সেৱা কৰে। আন দৃষ্টান্তত দুৰ্ভিক্ষপীড়িত শবৰ/ব্যাধ আৰু তেওঁৰ পত্নীয়ে ফুল-ফল অৰ্পণ, একাদশী পালন, সমূহ তীৰ্থকর্মত অংশগ্ৰহণ, সত্য আৰু দানধৰ্ম গ্ৰহণ কৰি জীৱনক ভক্তি-পুণ্যৰ দিশে ঘূৰাই লয়। শেষত তিল, দীপ, ভূমি, হিৰণ্য আদি দানফলৰ সংক্ষিপ্ত বিভাগ আছে; ব্ৰহ্মদানক শ্ৰেষ্ঠ আৰু ফল নিৰ্ণয়ত ‘ভাব’ক প্ৰধান বুলি জোৰ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 57
Padmaka-parva and the Śabara’s Liberation at Markaṇḍa-hrada (Revā Khaṇḍa, Adhyāya 57)
এই অধ্যায়ত দুটা ভাগত ধৰ্ম-তত্ত্বৰ বৰ্ণনা আছে। প্ৰথম ভাগত ভানুমতীয়ে চন্দ্ৰতিথিৰ ক্ৰম অনুসৰি শৈৱ আচাৰ পালন কৰে—ব্ৰাহ্মণক ভোজন দান কৰে, উপবাস-নিয়ম গ্ৰহণ কৰে, মাৰ্কণ্ডেয়-হ্ৰদত স্নান কৰে আৰু বৃষভধ্বজ মহেশ্বৰক পঞ্চামৃত, গন্ধ, ধূপ, দীপ, নৈবেদ্য, পুষ্প আদিৰে পূজা কৰে। ৰাত্ৰিজাগৰণত পুৰাণপাঠ, গীত, নৃত্য আৰু স্তোত্ৰৰ সৈতে আৰাধনা সম্পন্ন হয়। ব্ৰাহ্মণসকলে এই সময়ক “পদ্মক” নামৰ পৰ্ব বুলি ক’লে, তিথি-নক্ষত্ৰ-যোগ-কৰণৰ বিশেষ লক্ষণ বৰ্ণনা কৰি কয় যে ইয়াত দান, হোম আৰু জপ অক্ষয় ফল দিয়ে। দ্বিতীয় ভাগত ভানুমতীয়ে ভৃগুমূর্ধন পৰ্বতত এজন শবৰক পত্নীৰ সৈতে জাঁপ দি প্ৰাণত্যাগ কৰিবলৈ উদ্যত দেখা পায়। সি তৎক্ষণাৎ দুখৰ বাবে নহয়; সংসাৰভয় আৰু মানৱজন্ম পাইও ধৰ্মাচৰণ ব্যৰ্থ হ’ব বুলি আশংকাৰ বাবে এই সিদ্ধান্ত লয়। ভানুমতীয়ে বুজায়—এতিয়াও সময় আছে; ব্ৰত-দানৰ দ্বাৰা শুদ্ধি হয়। শবৰ পৰান্নদোষৰ কথা ভাবি ধনসাহায্য অস্বীকাৰ কৰে—“যি আনৰ অন্ন খায়, সি আনৰ দোষো খায়”—বুলি কৈ, অর্ধবস্ত্ৰে সংযম ৰাখি হৰিধ্যান কৰি পতিত হয়। অলপ সময়ৰ পাছত সি আৰু তাৰ পত্নী দিৱ্য বিমানে আৰোহণ কৰা দেখা যায়—মুক্তি বা উত্তম গতিৰ সংকেত দি কাহিনী শেষ হয়।
Adhyaya 58
Śūlabheda-tīrtha Māhātmya (Glory of the Śūlabheda Sacred Site)
এই অধ্যায়ত শূলভেদ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য আৰু শেষত ফলশ্ৰুতি বৰ্ণিত। উত্তানপাদে ঈশ্বৰক ভানুমতীৰ কৰ্মৰ তাৎপৰ্য সোধে। ঈশ্বৰে কয়—ভানুমতী এটা পুণ্যকুণ্ডৰ ওচৰলৈ গৈ তাৰ পৱিত্ৰতা চিনাক্ত কৰি তৎক্ষণাৎ ব্ৰাহ্মণসকলক আহ্বান কৰি সন্মান জনায়, বিধিমতে দান দিয়ে আৰু নিজৰ সংকল্প দৃঢ় কৰে। তাৰ পাছত পিতৃ আৰু দেবপূজা কৰি, মধুমাহত পাক্ষিককাল নিয়ম পালন কৰি, অমাৱস্যাৰ দিনা পৰ্বতপ্ৰদেশলৈ যায়। শিখৰত উঠি ব্ৰাহ্মণসকলক অনুৰোধ কৰে—পৰিয়াল আৰু আত্মীয়সকললৈ মিলনৰ বাণী পঠিয়াব; শূলভেদত স্বশক্তিৰ তপস্যাৰে দেহত্যাগ কৰি স্বৰ্গগতি লাভ কৰিব। ব্ৰাহ্মণসকলে সন্মতি দি তাৰ সন্দেহ দূৰ কৰে। তেতিয়া তাই বস্ত্ৰ দৃঢ় কৰি একাগ্ৰচিত্তে দেহ ত্যাগ কৰে; দিব্য নাৰীসকল আহি তাইক বিমানে উঠাই কৈলাসলৈ লৈ যায়, আৰু সকলোৰে সন্মুখতে তাই ঊৰ্ধ্বগমন কৰে। মাৰ্কণ্ডেয় পৰম্পৰাগতভাৱে এই কাহিনী স্থাপন কৰি শক্তিশালী ফলশ্ৰুতি কয়—তীৰ্থত বা মন্দিৰতো ভক্তিভাৱে পাঠ-শ্ৰৱণ কৰিলে দীঘলীয়া সময় সঞ্চিত মহাপাপো নাশ হয়; সামাজিক দোষ, আচাৰভংগ, বিশ্বাসভংগ আদি বহু অপৰাধ ‘শূলভেদ’ৰ প্ৰভাৱে ছিন্ন হয়। শ্ৰাদ্ধকালত ব্ৰাহ্মণভোজনৰ মাজত পাঠ কৰিলে পিতৃসকল আনন্দিত হয়; শ্ৰোতাসকল মঙ্গল, আৰোগ্য, দীঘলীয়া আয়ু আৰু যশ লাভ কৰে।
Adhyaya 59
पुष्करिणीतीर्थमाहात्म्यं (Puṣkariṇī Tīrtha Māhātmya on the Revā’s Northern Bank)
মাৰ্কণ্ডেয় ঋষিয়ে পাপনাশক এক পবিত্ৰ পুষ্কৰিণী তীৰ্থৰ বৰ্ণনা কৰে, য’ত শুদ্ধিৰ বাবে গমন কৰি স্নান কৰা উচিত। এই স্থান ৰেৱা (নৰ্মদা) নদীৰ উত্তৰ তীৰত অৱস্থিত আৰু অতি মঙ্গলময়, কিয়নো বেদমূৰ্তি দিবাকৰ (সূৰ্য) তাত সদায় নিবাস কৰে বুলি কোৱা হৈছে। এই তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য কুৰুক্ষেত্ৰৰ সমান—বিশেষকৈ ই সৰ্বকামফল প্ৰদান কৰে আৰু দানৰ বৃদ্ধি ঘটায়। সূৰ্যগ্ৰহণৰ সময়ত স্নান কৰি বিধিপূৰ্বক দান—মূল্যবান বস্তু, সোণ-ৰূপা, পশুধন আদি—কৰিলে মহাফল লাভ হয়; ব্ৰাহ্মণক সোণ-ৰূপা দানৰ ফল তেৰ দিনলৈ বৃদ্ধি পায় বুলিও উল্লেখ আছে। তিল মিহলি পানীৰে পিতৃ আৰু দেৱতাৰ তৰ্পণ তৃপ্তিদায়ক; পায়স, মধু আৰু ঘিউসহ শ্ৰাদ্ধ পিতৃসকলক স্বৰ্গ আৰু অক্ষয় লাভ দিয়ে। অক্ষত, বদৰ, বিল্ব, ইঙ্গুদ, তিল আদি ধান্য-ফল অৰ্পণো অক্ষয় ফলদায়ক বুলি বৰ্ণিত। শেষত সূৰ্যোপাসনাই মূল—স্নান, দিবাকৰৰ পূজা, আদিত্যহৃদয় পাঠ আৰু বৈদিক জপ। এটা ঋক/যজুঃ/সাম মন্ত্র জপ কৰিলেও সমগ্ৰ বেদফল, পাপনাশ আৰু উত্তম লোকপ্ৰাপ্তি হয় বুলি কোৱা হৈছে। বিধিমতে তাত দেহত্যাগ কৰা জনে সূৰ্য-সম্পৰ্কীয় পৰম পদ লাভ কৰে বুলি অধ্যায় শেষ হয়।
Adhyaya 60
रवितीर्थ-आदित्येश्वर-माहात्म्य एवं नर्मदास्तोत्रफलम् (Ravītīrtha–Ādityeśvara Māhātmya and the Fruit of the Narmadā Hymn)
মাৰ্কণ্ডেয় যুধিষ্ঠিৰক উপদেশ দি ৰৱিতীৰ্থ আৰু আদিত্যেশ্বৰৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰে—ই এক পৰম পুণ্যক্ষেত্ৰ, যি প্ৰসিদ্ধ তীৰ্থসমূহকো ফলত অতিক্ৰম কৰে। তেওঁ ৰুদ্ৰসন্নিধিত শুনা কাহিনী কয়: দুৰ্ভিক্ষৰ সময়ত বহু ঋষি নৰ্মদা তীৰত একত্ৰ হৈ বনআৱৃত তীৰ্থভূমিত উপস্থিত হয়। তাত পাশধাৰী ভয়ংকৰ নাৰী-পুৰুষ দেখা দি ঋষিসকলক তীৰ্থত নিজৰ ‘স্বামী’সকলৰ ওচৰলৈ আগবাঢ়িবলৈ প্ৰেৰণা দিয়ে। ঋষিসকলে তেতিয়া নৰ্মদাদেৱীৰ দীঘল স্তোত্ৰ পাঠ কৰি তেওঁৰ পাৱনকাৰী আৰু ৰক্ষাকাৰী শক্তিৰ গুণগান কৰে। দেৱী প্ৰত্যক্ষ হৈ অসাধাৰণ বৰ দান কৰে আৰু মোক্ষাভিমুখ এক দুৰ্লভ আশ্বাসো প্ৰদান কৰে। পাছত স্নান-পূজাত নিমগ্ন পাঁচজন শক্তিমান পুৰুষে কয়—এই তীৰ্থৰ প্ৰভাৱত ঘোৰ পাপো ক্ষয় হয়; তেওঁলোকে ভাস্কৰ-আৰাধনা আৰু অন্তৰত হৰি-স্মৰণ কৰি যি ৰূপান্তৰকাৰী ফল দেখুৱায়, সেয়া ঋষিসকলে প্ৰত্যক্ষ দেখে। অধ্যায়ত ৰৱিতীৰ্থৰ আচাৰ-কাৰ্যসূচী নিৰ্দিষ্ট—গ্ৰহণকাল আৰু পুণ্য তিথি-সন্ধিত দৰ্শন, উপবাস, ৰাত্ৰিজাগৰণ, দীপদান, বৈষ্ণৱ কথা আৰু বেদপাঠ, গায়ত্ৰী জপ, ব্ৰাহ্মণ সন্মান, লগতে অন্ন, সোণ, ভূমি, বস্ত্ৰ, আশ্ৰয়, যান আদি দান। ফলশ্ৰুতিত শ্ৰদ্ধাৰে শুনোঁতাসকলৰ শুদ্ধি আৰু সূৰ্যলোকবাসৰ কথা কোৱা হৈছে, আৰু ঘোৰ নৈতিক দোষযুক্ত লোকক তীৰ্থৰহস্য ক’বলৈ সংযম ৰাখিবলৈ উপদেশ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 61
शक्रतीर्थ-शक्रेश्वर-माहात्म्य (Glory of Śakra-tīrtha and Śakreśvara)
মাৰ্কণ্ডেয় শ্ৰোতাক নর্মদাৰ দক্ষিণ তীৰত অৱস্থিত অতি পুণ্যদায়ক শক্ৰতীৰ্থৰ কথা জনায়, যাক সঞ্চিত পাপ নাশক বুলি কোৱা হৈছে। এই তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য কাৰণ-কথাৰে প্ৰতিষ্ঠিত—পূৰ্বে ইন্দ্ৰ (শক্ৰ) ইয়াত মহেশ্বৰ শিৱৰ প্ৰতি তীব্ৰ ভক্তিৰে ঘোৰ তপস্যা কৰিছিল; প্ৰসন্ন উমাপতিয়ে তেওঁক দেৱেন্দ্ৰত্ব, ৰাজ্যসমৃদ্ধি আৰু দানৱজয়ৰ শক্তি আদি বৰ দিছিল। তাৰ পিছত বিধান দিয়া হয়—কাৰ্ত্তিক কৃষ্ণ ত্ৰয়োদশীত ভক্তিভাৱে উপবাস-ব্ৰত কৰিলে পাপমোচন হয়, লগতে দুঃস্বপ্ন, অশুভ নিমিত্ত আৰু গ্ৰহ-শাকিনী আদি উপদ্ৰৱ শান্ত হয়। শক্ৰেশ্বৰ দৰ্শনে জন্মাৰ্জিত দোষ নাশ কৰে বুলি কোৱা হৈছে আৰু বহু নিষিদ্ধ কৰ্মৰ ক্ষেত্ৰতো ইয়াত শুদ্ধিৰ আশ্বাস দিয়া হৈছে। শেষত স্বৰ্গকামী ভক্তৰ বাবে দানবিধি—বিশেষকৈ সৎ ব্ৰাহ্মণক গোধন (বা উপযুক্ত বাহন-পশু) ভক্তিৰে দান কৰিব লাগে; তীৰ্থফল সংক্ষেপে ঘোষণা কৰি অধ্যায় শেষ হয়।
Adhyaya 62
क्रोडीतीर्थ-माहात्म्य (Kroḍī Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Kroḍīśvara Shrine
এই অধ্যায়ত ঋষি মাৰ্কণ্ডেয় ৰজাক ক্ৰোড়ীশ্বৰ নামৰ মহাতীৰ্থ দৰ্শনৰ বিধান বুজাই দিয়ে। দানৱবিনাশৰ পিছত বিজয়োৎসাহে দেৱতাসকলে ছিন্ন মস্তকসমূহ সংগ্ৰহ কৰি নর্মদাৰ জলে বিসৰ্জন দিয়ে আৰু আত্মীয়-বন্ধনৰ স্মৰণে স্নান কৰে। তাৰ পাছত উমাপতি শিৱক প্ৰতিষ্ঠা কৰি লোকসিদ্ধি আৰু মঙ্গলাৰ্থে পূজা কৰে; ফলত এই তীৰ্থ পৃথিৱীত “ক্ৰোড়ী” নামে পাপঘ্ন তীৰ্থ হিচাপে খ্যাত হয়। বিধান অনুসাৰে উভয় পক্ষৰ অষ্টমী আৰু চতুৰ্দশীত ভক্তিসহ উপবাস, শূলিনৰ সন্মুখত ৰাতিজাগৰণ—পবিত্ৰ কাহিনী-শ্ৰৱণ আৰু বেদাধ্যয়নসহ—প্ৰাতে ত্ৰিদশেশ্বৰ পূজা, পঞ্চামৃতাভিষেক, চন্দনলেপন, বিল্বপত্ৰ-পুষ্পাৰ্পণ, দক্ষিণাভিমুখ মন্ত্রজপ আৰু নিয়ত জলনিমজ্জনৰ কথা কোৱা হৈছে। পিতৃসকলৰ বাবে দক্ষিণমুখ তিলাঞ্জলি, শ্ৰাদ্ধ, আৰু বেদনিষ্ঠ সংযমী ব্ৰাহ্মণক ভোজন-দান কৰিলে পুণ্য বহু গুণে বৃদ্ধি পায় বুলি উল্লেখ আছে। ফলশ্ৰুতি মতে নিয়মপূৰ্বক এই তীৰ্থত দেহান্ত হ’লে, অস্থি যিমানদিন নর্মদাজলত থাকে সিমানদিন শিৱলোকে দীঘলীয়া বাস; তাৰ পাছত ধনবান, মান্য, সদাচাৰী আৰু দীঘলীয়া আয়ুৰ জন্ম লাভ হয় আৰু শেষত ক্ৰোড়ীশ্বৰ পূজাৰে পৰম গতি পায়। ৰেৱাৰ উত্তৰ তীৰত সত্উপাৰ্জিত ধনে মন্দিৰ নিৰ্মাণ, সকলো বৰ্ণ আৰু নাৰীৰ বাবে যথাশক্তি সুলভ কৰা, আৰু এই তীৰ্থ-মাহাত্ম্য ভক্তিভাৱে শুনিলে ছয় মাহৰ ভিতৰত পাপ নাশ হয়—এইদৰে অধ্যায়টি উপসংহাৰ কৰে।
Adhyaya 63
कुमारेश्वरतीर्थ-माहात्म्य (Kumāreśvara Tīrtha Māhātmya)
মাৰ্কণ্ডেয় ৰজাশ্ৰোতাক উপদেশ দিয়ে কয়—অগস্ত্যেশ্বৰৰ ওচৰত নর্মদা-তীৰত অৱস্থিত প্ৰসিদ্ধ কুমাৰেশ্বৰ তীৰ্থলৈ যোৱা উচিত। পূৰ্বকালত ষণ্মুখ (স্কন্দ) এ তাত গভীৰ ভক্তিৰে আৰাধনা কৰি সিদ্ধি লাভ কৰিছিল, দেৱসেনাৰ নেতা হৈছিল আৰু শত্রুদমন শক্তি প্ৰাপ্ত কৰিছিল; সেই দৃষ্টান্তৰ পৰা নর্মদা-তীৰৰ এই স্থান মহাশক্তিশালী তীৰ্থ বুলি ঘোষিত। যাত্ৰীসকলৰ বাবে নিয়ম কোৱা হৈছে—একাগ্ৰচিত্ত আৰু ইন্দ্ৰিয়নিগ্ৰহসহ তাত উপস্থিত হ’ব; বিশেষকৈ কাৰ্ত্তিক চতুৰ্দশী আৰু অষ্টমীত বিশেষ ব্ৰত পালন। গিৰিজানাথ (শিৱ)ক দধি, দুধ আৰু ঘৃতৰে অভিষেক, ভক্তিগীত গোৱা, আৰু শাস্ত্ৰবিধি মতে পিণ্ডদান কৰা উচিত—বিশেষকৈ বৈদিক কৰ্মত নিয়োজিত বিদ্বান ব্ৰাহ্মণৰ সান্নিধ্যত। ফলশ্ৰুতি অনুসাৰে তাত দিয়া দান অক্ষয় হয়; এই তীৰ্থক সৰ্বতীৰ্থময় বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে আৰু কুমাৰৰ দর্শনে মহাপুণ্য লাভ হয়। শেষত কোৱা হৈছে—এই পুণ্যকৰ্মৰ সৈতে সংযুক্ত হৈ যি তাত দেহত্যাগ কৰে সি স্বৰ্গ লাভ কৰে; ই প্ৰভুৰ সত্য ঘোষণা।
Adhyaya 64
अगस्त्येश्वरतीर्थमाहात्म्य (Agastyeśvara Tīrtha-Māhātmya)
এই অধ্যায়ত মাৰ্কণ্ডেয় ঋষিয়ে ৰজাক সম্বোধন কৰি অৱন্তীখণ্ডৰ অতি পুণ্যদায়ক “অগস্ত্যেশ্বৰ” তীৰ্থৰ কথা কয়। তীৰ্থটোক পাপক্ষয় আৰু নৈতিক দোষ-নিবাৰণৰ স্থানভিত্তিক উপায় হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ইয়াত মুখ্য বিধান তীৰ্থস্নান; স্নানৰ দ্বাৰা ব্ৰহ্মহত্যা আদি মহাপাতকৰো মোচন হয় বুলি স্পষ্ট কৰা হৈছে। সময়-নিৰ্দেশো আছে—কাৰ্ত্তিক মাহ, কৃষ্ণপক্ষ, চতুৰ্দশী তিথিত স্নান কৰিব লাগে; এইদৰে কাল-দেশ-কৰ্ম একেলগে ধৰ্মবিধি হয়। পিছত সমাধিস্থ আৰু ইন্দ্ৰিয়সংযমী হৈ ঘৃতৰে দেৱতাৰ অভিষেক কৰিবলৈ কোৱা হৈছে। দানবিধানত ধন, পাদুকা, ছাতি, ঘৃত-কঁব্বল আৰু সকলোকে অন্নদান—ইয়াৰ দ্বাৰা পুণ্যফল বহুগুণ বৃদ্ধি পায় বুলি উল্লেখ আছে। শিক্ষা এই যে, তীৰ্থযাত্ৰা কেৱল ভ্ৰমণ নহয়; নিয়ম, ভক্তি আৰু দানৰ সমন্বয়েই শুদ্ধি আনে।
Adhyaya 65
Ānandeśvara-tīrtha Māhātmya (Glory of the Ānandeśvara Tīrtha)
এই অধ্যায়ত সংলাপৰূপে মাৰ্কণ্ডেয় য়ুধিষ্ঠিৰক নর্মদাৰ দক্ষিণ তীৰত অৱস্থিত ‘আনন্দেশ্বৰ’ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। দানৱবধৰ পাছত দেৱতা আৰু অন্যান্য দিৱ্য সত্তাই মহেশ্বৰক পূজা কৰে; তেতিয়া শিৱে গৌৰীৰ সৈতে ভৈৰৱ-ৰূপ ধৰি নর্মদাতীৰত আনন্দময় নৃত্য কৰে। সেই আদিঘটনাৰ ফলতেই তীৰ্থখন ‘আনন্দেশ্বৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হয় আৰু পাপশোধক পৱিত্ৰ স্থান হিচাপে মান্যতা পায়। পাছত আচাৰবিধি কোৱা হৈছে—অষ্টমী, চতুৰ্দশী আৰু পূৰ্ণিমাত দেৱপূজা, সুগন্ধি দ্ৰব্যেৰে অভ্যংগ/অনুলেপন, আৰু সামৰ্থ্য অনুসাৰে ব্ৰাহ্মণ-সত্কাৰ কৰা উচিত। গো-দান আৰু বস্ত্ৰ-দানৰো বিশেষ প্ৰশংসা আছে। বসন্ত ঋতুৰ ত্ৰয়োদশীত শ্ৰাদ্ধৰ বিশেষ বিধান, আৰু ইঙ্গুদ, বদৰ, বিল্ব, অক্ষত, জল আদি সহজ অৰ্পণৰ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে। ফলশ্ৰুতিত পিতৃসকলৰ দীঘলীয়া তৃপ্তি আৰু বহু জন্মলৈকে সন্ততি-ধাৰাৰ অবিচ্ছিন্নতা উল্লেখ কৰি ধৰ্মকর্মৰ দূৰগামী কল্যাণ প্ৰকাশ কৰা হৈছে।
Adhyaya 66
मातृतीर्थमाहात्म्य (Mātṛtīrtha Māhātmya: The Glory of the Mothers’ Pilgrimage Site)
মাৰ্কণ্ডেয় যুধিষ্ঠিৰক উপদেশ দিয়ে কয়—নর্মদাৰ দক্ষিণ তীৰত সঙ্গমৰ ওচৰত অৱস্থিত অতুল মাতৃতীৰ্থলৈ গমন কৰা উচিত। তাত নদীতীৰত মাতৃগণ প্ৰাদুৰ্ভাৱ হৈছিল; যোগিনীসকলৰ সভাৰ প্ৰাৰ্থনাত শিৱ—যি উমাক অর্ধাঙ্গৰূপে ধাৰণ কৰে আৰু নাগক যজ্ঞোপবীতৰ দৰে ধাৰণ কৰে—এই তীৰ্থ পৃথিৱীত প্ৰসিদ্ধ হওক বুলি অনুমোদন দি অন্তর্ধান হয়। এই দেৱানুমোদনেই তীৰ্থৰ মহিমাৰ ভিত্তি। নৱমী তিথিত শুচি-নিয়মপালক ভক্তে উপবাস কৰি মাতৃ-গোচৰত পূজা কৰিব; তাতে মাতৃগণ আৰু শিৱ প্ৰসন্ন হয়। বন্ধ্যা, সন্তানশোকগ্ৰস্ত বা পুত্ৰহীন নাৰীৰ বাবে মন্ত্ৰ-শাস্ত্ৰজ্ঞ আচাৰ্যই পাঁচ ৰত্ন আৰু ফলসহ সোণৰ কলহেৰে স্নানবিধি আৰম্ভ কৰিব; পুত্ৰলাভৰ উদ্দেশ্যে কাঁসাৰ পাত্ৰে স্নান কৰোৱা হয়। শেষত কোৱা হৈছে—মনত যি কামনা ধৰা হয় সেয়া লাভ হয়, আৰু মাতৃতীৰ্থতকৈ শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থ নাই।
Adhyaya 67
Luṅkeśvara/Liṅgeśvara Tīrtha Māhātmya and the Daitya Kālapṛṣṭha’s Boon
অধ্যায় ৬৭ত মārkaṇḍেয় তীৰ্থকেন্দ্ৰিক ধৰ্মকথা বৰ্ণনা কৰে। পানীত অৱস্থিত অতি পুণ্যদায়ক ‘লুঙ্কেশ্বৰ’ তীৰ্থৰ পৰিচয় দিয়া হৈছে; ইয়াক ‘লিঙ্গেশ্বৰ’ বা ‘স্পৰ্শ-লিঙ্গ’ ন্যায়েৰে ব্যাখ্যাও কৰা হয়। কাহিনিৰ মূল হৈছে বৰদান-সঙ্কট। দৈত্য কালপৃষ্ঠ ধূমপান-ব্ৰতসহ ঘোৰ তপস্যা কৰে; পাৰ্বতী শিৱক বৰ দিবলৈ অনুৰোধ কৰে। শিৱ অনুচিত প্ৰৰোচনাত বৰ দানৰ নৈতিক বিপদ দেখুৱাইও ভয়ংকৰ বৰ দিয়ে—দৈত্যে যাৰ মূৰত হাত স্পৰ্শ কৰাব, সি ভস্ম হ’ব। সেই শক্তি শিৱৰ ওপৰতেই প্ৰয়োগ কৰিবলৈ দৈত্যে লোক-লোকান্তৰলৈকে পিছু লয়। তেতিয়া শিৱ সহায় বিচাৰে; নাৰদ বিষ্ণুৰ ওচৰলৈ যায়। বিষ্ণু মায়াৰে মনোমোহা বসন্ত-উদ্যান আৰু আকর্ষণীয় কন্যা প্ৰকাশ কৰে; কামমোহিত দৈত্যে সামাজিক আচাৰৰ সংকেত অনুসৰি নিজৰ মূৰত নিজেই হাত থৈ তৎক্ষণাৎ বিনষ্ট হয়। শেষত ফলশ্ৰুতি আৰু আচাৰ-নির্দেশ—লুঙ্কেশ্বৰত স্নান-পান কৰিলে দেহৰ উপাদানসমূহলৈকে পাপ ক্ষয় হয় আৰু দীঘলীয়া কৰ্মবন্ধন নাশ পায়। কিছুমান তিথিত উপবাস, পণ্ডিত ব্ৰাহ্মণক অলপ দান আদিও মহাপুণ্যবর্ধক বুলি কোৱা হৈছে; তীৰ্থৰ পবিত্ৰতা ৰক্ষা কৰা ৰক্ষক দেৱতাসকলৰ কথাও উল্লেখ আছে।
Adhyaya 68
धनदतीर्थमाहात्म्य (Glory of Dhanada Tīrtha on the Southern Bank of the Narmadā)
মাৰ্কণ্ডেয় যুধিষ্ঠিৰক উপদেশ দিয়ে কয়—নর্মদাৰ দক্ষিণ তীৰত অৱস্থিত ধনদা-তীৰ্থলৈ গমন কৰা উচিত। এই তীৰ্থ সৰ্বপাপ-নাশক আৰু সকলো তীৰ্থৰ ফল প্ৰদানকাৰী বুলি বৰ্ণিত। চৈত্ৰ মাহৰ শুক্লপক্ষৰ ত্ৰয়োদশীত সাধকে সংযম ধৰি উপবাস কৰিব আৰু ৰাতি জাগৰণ পালন কৰিব। তাত ‘ধনদা’ৰ পঞ্চামৃতাভিষেক, ঘৃতদীপ অৰ্পণ আৰু ভক্তিভাৱে গীত-বাদ্য আদি সেৱাৰ বিধান আছে। প্ৰভাতে দান গ্ৰহণৰ যোগ্য, বিদ্যা আৰু শাস্ত্ৰাৰ্থ-চৰ্চাত নিষ্ঠ, শ্ৰৌত-স্মাৰ্ত আচাৰপৰায়ণ আৰু শীল-সংযমসম্পন্ন ব্ৰাহ্মণসকলক সন্মান কৰিব লাগে। গৰু, সোণ, বস্ত্ৰ, পাদুকা, অন্ন আৰু ইচ্ছানুসাৰে ছত্ৰ আৰু শয্যা আদি দান কৰিলে তিন জন্মৰ পাপো সম্পূৰ্ণ নাশ হয় বুলি ফলশ্ৰুতি কয়। ফলত ভেদ আছে—অসংযমীৰ স্বৰ্গলাভ, সংযমীৰ মোক্ষ; দৰিদ্ৰৰ পুনঃপুনঃ অন্নলাভ; সহজাত কুলীনতা আৰু দুঃখক্ষয়; নর্মদাজলে ৰোগনাশ। বিশেষকৈ ধনদা-তীৰ্থত বিদ্যাদান কৰিলে ব্যাধিৰহিত সূৰ্যলোক লাভ হয়; আৰু ৰেৱাৰ দক্ষিণ তীৰৰ দেবদ্ৰোণীত প্ৰচুৰ দান-যজ্ঞাদি কৰিলে শোকৰহিত শংকৰলোক প্ৰাপ্তি হয়।
Adhyaya 69
Maṅgaleśvara-liṅga Pratiṣṭhā and Aṅgāraka-vrata (मङ्गलेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा तथा अङ्गारकव्रत)
মাৰ্কণ্ডেয় তীৰ্থযাত্ৰাৰ ক্ৰমত শ্ৰেষ্ঠ মঙ্গলেশ্বৰ তীৰ্থৰ বৰ্ণনা কৰে। ভূমিপুত্ৰ মঙ্গল (অঙ্গাৰক) সৰ্বজীৱৰ কল্যাণৰ বাবে এই শিৱক্ষেত্ৰ স্থাপন কৰে বুলি কাহিনী। চতুৰ্দশী তিথিত তীব্ৰ ভক্তিত প্ৰসন্ন হৈ শংকৰ-শশিশেখৰ মঙ্গলেশ্বৰ ৰূপে প্ৰকট হৈ বৰ প্ৰদান কৰে। মঙ্গল জন্মে জন্মে অনুগ্ৰহ বিচাৰে আৰু কয়—সেয়া শিৱদেহৰ স্বেদৰ পৰা উৎপন্ন, গ্ৰহমণ্ডলত বাস কৰে; দেৱতাসকলে নিজৰ নামত মান্যতা আৰু পূজা কৰক বুলিও প্ৰাৰ্থনা কৰে। শিৱে বৰ দিয়ে—এই স্থানত প্ৰভু মঙ্গলের নামেই প্ৰসিদ্ধ হ’ব—বুলি কৈ অন্তৰ্ধান হয়। তাৰ পাছত মঙ্গলে যোগবলৰে লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰি পূজা কৰে। পিছত বিধি-নীতি কোৱা হৈছে—মঙ্গলেশ্বৰ লিঙ্গ দুঃখনাশক; তীৰ্থত ব্ৰাহ্মণসকলক তৃপ্ত কৰা, বিশেষকৈ পত্নীসহ আচার কৰা, আৰু অঙ্গাৰক-ব্ৰত পালন কৰা উচিত। ব্ৰতশেষত শিৱাৰ্থ গাই/বৃষ দান, ৰঙা বস্ত্ৰ, নিৰ্দিষ্ট বৰ্ণৰ পশু, ছত্ৰ-শয্যা, ৰঙা মালা আৰু অনুলেপন আদি অন্তঃশুদ্ধিৰে দান কৰিবলৈ কোৱা হৈছে। উভয় পক্ষৰ চতুৰ্থী আৰু অষ্টমী তিথিত শ্ৰাদ্ধ কৰা আৰু ধন-প্ৰতারণা বর্জনীয়। ফলত পিতৃসকলৰ যুগপৰ্যন্ত তৃপ্তি, শুভ সন্তান, উত্তম অৱস্থাসহ পুনর্জন্ম, তীৰ্থপ্ৰভাৱত দেহকান্তি, আৰু ভক্তিভৰে নিত্য পাঠ কৰোঁতাৰ পাপনাশ বৰ্ণিত।
Adhyaya 70
Ravi-kṛta Tīrtha on the Northern Bank of Revā (रविणा निर्मितं तीर्थम् — रेवोत्तरतीरमाहात्म्यम्)
মাৰ্কণ্ডেয় ঋষিয়ে ৰেৱা (নৰ্মদা) নদীৰ উত্তৰ তীৰত অৱস্থিত এক “অতিশয় দীপ্তিময়” তীৰ্থৰ বৰ্ণনা কৰিছে, যাক ৰবি (সূৰ্য) নিৰ্মিত বুলি খ্যাত। এই তীৰ্থ পাপক্ষয়ৰ উপায়, আৰু কোৱা হৈছে যে ভাস্কৰ স্বীয় স্বাংশে নৰ্মদা-ভূমিৰ এই উত্তৰ তীৰত নিত্য বিৰাজমান থাকে। তাৰ পাছত কালবিধান দিয়া হৈছে—বিশেষকৈ ষষ্ঠী, অষ্টমী আৰু চতুৰ্দশী তিথিত স্নান কৰি, প্ৰেত/পিতৃসকলৰ উদ্দেশে ভক্তিভাৱে শ্ৰাদ্ধ কৰা উচিত। ফলস্বৰূপে তৎক্ষণাৎ শুদ্ধি, সূৰ্যলোকত মহিমা লাভ, আৰু পাছত স্বৰ্গৰ পৰা উভতি আহি শুদ্ধ কুলত জন্ম, ধনসমৃদ্ধি আৰু জন্মজন্মান্তৰে ৰোগমুক্তি লাভ হয় বুলি কৈ, স্থান-কাল-কৰ্ম-ফল একেলগে গাঁথি সংক্ষিপ্ত তীৰ্থমাহাত্ম্য উপদেশ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 71
Kāmeśvara-tīrtha Māhātmya (कामेश्वरतीर्थमाहात्म्य) / The Glory of the Kāmeśvara Sacred Site
মাৰ্কণ্ডেয় য়ুধিষ্ঠিৰক উপদেশ দি থাকোঁতে কামেশ্বৰ-সম্পৰ্কিত এক পবিত্ৰ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। তাত গৌৰীৰ পৰাক্ৰমশালী পুত্ৰ গণাধ্যক্ষ সিদ্ধ-স্বরূপে অৱস্থিত বুলি কোৱা হৈছে; এই স্থান ভক্তি জাগ্ৰত কৰা আৰু পাপক্ষয়কাৰী বুলি প্ৰশংসিত। অধ্যায়ত উপাসনাৰ বিধি দিয়া হৈছে—ভক্তি আৰু সংযমযুক্ত উপাসকে প্ৰথমে স্নান কৰিব, তাৰ পিছত পঞ্চামৃতৰে অভিষেক কৰিব; তাৰ পাছত ধূপ আৰু নৈবেদ্য অৰ্পণ কৰি বিধিপূৰ্বক পূজা সম্পন্ন কৰিব। ইয়াৰ ফল ‘সৰ্ব পাপৰ পৰা মুক্তি’ আৰু শুদ্ধি বুলি উল্লেখ আছে। বিশেষকৈ মাৰ্গশীৰ্ষ মাহৰ অষ্টমী তিথিত এই তীৰ্থত স্নান অতি ফলদায়ক বুলি কাল-নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে। শেষত কোৱা হয়—যি উদ্দেশ্যে পূজা কৰা হয়, সেই উদ্দেশ্য অনুসাৰে ফল লাভ হয়; যি কামনা লৈ আৰাধনা, সেই কামনাই সিদ্ধ হয়।
Adhyaya 72
Maṇināgeśvara-tīrtha Māhātmya (मणिनागेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Origin Legend and Ritual Merits
মাৰ্কণ্ডেয় ৰাজশ্ৰোতাক নর্মদাৰ উত্তৰ তীৰত অৱস্থিত শুভ মণিনাগেশ্বৰ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্যলৈ পথ দেখুৱায়। এই ক্ষেত্ৰ নাগৰাজ মণিনাগে সৰ্বজীৱৰ কল্যাণৰ বাবে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল আৰু ইয়াক পাপনাশক বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। যুধিষ্ঠিৰে সোধে—বিষধৰ সাপে কেনেকৈ ঈশ্বৰক সন্তুষ্ট কৰিলে? তেতিয়া কশ্যপৰ পত্নী কদ্ৰূ আৰু বিনতাৰ উচ্চৈঃশ্ৰৱস ঘোঁৰাৰ ৰঙক লৈ পণ, কদ্ৰূৰ ছলনা, সাপসকলক ঘোঁৰাৰ কেশ ক’লা কৰিবলৈ বাধ্য কৰা, কিছুমানে মানি লোৱা আৰু কিছুমানে মাতৃশাপৰ ভয়ত পলাই জলপ্ৰদেশ আৰু দিশেদিশে ছড়াই পৰাৰ প্ৰাচীন বংশকথা কোৱা হয়। শাপফলৰ ভয়ত মণিনাগে নর্মদাৰ উত্তৰ তীৰত ঘোৰ তপস্যা কৰি অক্ষয় তত্ত্ব ধ্যান কৰে। ত্ৰিপুৰান্তক শিৱ প্ৰত্যক্ষ হৈ ভক্তিৰ প্ৰশংসা কৰে, ৰক্ষা দান কৰে আৰু উত্তম নিবাস তথা বংশহিতৰ বৰ প্ৰদান কৰে। মণিনাগৰ প্ৰাৰ্থনাত শিৱ অংশৰূপে তাত অৱস্থান স্বীকাৰ কৰি লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠাৰ আদেশ দিয়ে—ইয়াৰ দ্বাৰা তীৰ্থৰ প্ৰভাৱ স্থিৰ হয়। পিছত বিশেষ তিথিত পূজাৰ সময়, দধি-মধু-ঘৃত-ক্ষীৰে অভিষেক, শ্ৰাদ্ধৰ নিয়ম, দানবস্তু আৰু পুৰোহিতৰ আচাৰ-সংযম উল্লেখ আছে। ফলশ্ৰুতিত পাপমোচন, শুভ গতি, সাপভয় নিবারণ আৰু তীৰ্থকথা শ্ৰৱণ-পাঠে বিশেষ পুণ্য লাভৰ কথা ঘোষণা কৰা হৈছে।
Adhyaya 73
गोपारेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Gopāreśvara Tīrtha Māhātmya)
এই অধ্যায়টো প্ৰশ্ন–উত্তৰ ৰূপে ধৰ্মতত্ত্ব ব্যাখ্যা কৰে। যুধিষ্ঠিৰে মাৰ্কণ্ডেয়ক সুধে—নর্মদাৰ দক্ষিণ তীৰত মণিনাগৰ ওচৰত “গো-দেহৰ পৰা নিৰ্গত লিঙ্গ” কিয় স্থাপিত, আৰু সেয়া পাপনাশক বুলি কিয় খ্যাত? মাৰ্কণ্ডেয়ে কয়—লোককল্যাণৰ বাবে সুৰভি/কপিলা গাইয়ে মহেশ্বৰক ভক্তিসহ ধ্যান আৰু তপস্যা কৰিলে; শিৱ প্ৰসন্ন হৈ প্ৰকট হৈ সেই তীৰ্থত বাস কৰিবলৈ সন্মতি দিলে। সেইবাবে একবাৰ স্নান কৰিলেই শীঘ্ৰ শুদ্ধি লাভ হয় বুলি তীৰ্থটোৰ মহিমা প্ৰসিদ্ধ হয়। তাৰ পিছত দানধৰ্মৰ বিধি কোৱা হৈছে—ভক্তিৰে “গোপাৰেশ্বৰ-গোদান” কৰিব লাগে: যোগ্য গাই (নিৰ্দিষ্ট সোণ/অলংকাৰসহ) পাত্ৰ ব্ৰাহ্মণক দান দিব লাগে। কৃষ্ণপক্ষ চতুৰ্দশী বা অষ্টমী, বিশেষকৈ কাৰ্ত্তিক মাহত, ইয়াৰ মহাফল বৰ্ণিত। প্ৰেতোদ্ধাৰৰ বাবে পিণ্ডদান, দৈনিক ৰুদ্ৰ-নমস্কাৰ পাপহৰ, আৰু বৃষোৎসৰ্গ পিতৃহিতকাৰী তথা শিৱলোকত দীঘলীয়া সন্মানদায়ক—বৃষৰ ৰোমসংখ্যাৰ অনুপাতে তাত মান লাভ হয়, তাৰ পাছত শুভ জন্মো হয়। শেষত নর্মদাৰ দক্ষিণ তীৰৰ গোপাৰেশ্বৰ তীৰ্থৰ পৰিচয় আৰু লিঙ্গৰ আশ্চৰ্য উৎপত্তিক তীৰ্থপবিত্ৰতাৰ চিহ্ন বুলি পুনৰ দৃঢ় কৰা হৈছে।
Adhyaya 74
Gautameśvara-tīrtha Māhātmya (गौतमेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Revā’s Northern Bank
এই অধ্যায়ত মাৰ্কণ্ডেয় সংলাপৰূপে ৰেৱা নদীৰ উত্তৰ তীৰত অৱস্থিত অতি শোভন গৌতমেশ্বৰ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য সংক্ষিপ্তভাৱে বৰ্ণনা কৰে। ইয়াৰ উৎপত্তি ঋষি গৌতমৰ সৈতে সম্পৃক্ত; লোকহিতৰ বাবে স্থাপিত এই তীৰ্থক পুৰাণীয় পুণ্যভাষাত ‘স্বৰ্গলৈ উঠাৰ সোপান’ (স্বৰ্গ-সোপান) বুলি কোৱা হৈছে। ‘লোকগুরু’ দেৱতাৰ সান্নিধ্যত অধিক ভক্তিৰে তীৰ্থযাত্ৰা কৰিলে পাপবিনাশ, নৈতিক শুদ্ধি আৰু স্বৰ্গবাসৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হৈছে। লগতে জয়লাভ, দুখ-নিবাৰণ, শুভ-সৌভাগ্য বৃদ্ধি আদি ফলও উল্লেখ আছে; পিতৃকৰ্মত একেটা পিণ্ডদানেই বংশৰ তিনিটা পুৰুষৰ উদ্ধাৰ হয় বুলি দাবিও কৰা হৈছে। শেষত মূল্য-নীতি কোৱা হৈছে—ভক্তিৰে দিয়া সৰু বা ডাঙৰ যিকোনো দান গৌতমৰ প্ৰভাৱত বহুগুণ ফলদায়ক হয়। এই তীৰ্থক ‘তীৰ্থসমূহৰ মাজত পৰম’ বুলি স্থাপন কৰি, ৰুদ্ৰবচন হিচাপে কোৱা হোৱা বাবে শৈৱ প্ৰামাণ্যও দৃঢ় কৰা হৈছে।
Adhyaya 75
Śaṅkhacūḍa-tīrtha-māhātmya (Glory of the Śaṅkhacūḍa Tīrtha on the Narmadā)
মাৰ্কণ্ডেয় নর্মদাৰ দক্ষিণ তীৰত অৱস্থিত অতি পবিত্ৰ ‘শঙ্খচূড়’ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। কোৱা হয় যে শঙ্খচূড় তাতেই অৱস্থান কৰে; বৈনতেয় (গৰুড়)ৰ ভয়ৰ পৰা সুৰক্ষা বিচাৰি সি সেই স্থানত আশ্ৰয় লৈছে—এই কাৰণো উল্লেখ কৰা হৈছে। তাৰ পাছত সাধকৰ বাবে বিধি দিয়া হৈছে—শুচি হৈ একাগ্ৰচিত্তে তীৰ্থলৈ গৈ, গাখীৰ, মৌ আৰু ঘী আদি মঙ্গল দ্ৰব্যে ক্ৰমে শঙ্খচূড়ৰ অভিষেক কৰিব লাগে আৰু দেৱতাৰ সন্মুখত ৰাতিজাগৰণ পালন কৰিব লাগে। প্ৰশংসিত ব্ৰতধাৰী ব্ৰাহ্মণসকলক সন্মান কৰি, দধিভক্ত আদি অন্ন-দানৰে তৃপ্ত কৰিব লাগে আৰু শেষত গো-দান দিব লাগে; ইয়াক সৰ্বপাপহৰ পাৱন দান বুলি কোৱা হৈছে। শেষত বিশেষ ফলশ্ৰুতি—এই তীৰ্থত সৰ্পদংশত পীড়িত ব্যক্তিক যিয়ে তৃপ্ত/প্ৰসন্ন কৰে, সি শংকৰৰ বচন অনুসাৰে পৰম লোক লাভ কৰে; এইদৰে তীৰ্থমাহাত্ম্য কৰুণা আৰু মুক্তিফলৰ সৈতে সংযুক্ত কৰি সমাপ্ত কৰা হৈছে।
Adhyaya 76
Pāreśvara-Tīrtha Māhātmya and Parāśara’s Vrata on the Narmadā (Chapter 76)
মাৰ্কণ্ডেয় বৰ্ণনা কৰে যে নর্মদাৰ পুণ্য তীৰত পাড়েশ্বৰ-তীৰ্থত মহর্ষি পৰাশৰে যোগ্য পুত্ৰলাভৰ উদ্দেশ্যে কঠোৰ তপস্যা কৰে। তেতিয়া দেৱী—গৌৰী নাৰায়ণী, শংকৰৰ পত্নী—প্ৰত্যক্ষ হৈ তেওঁৰ ভক্তিৰ প্ৰশংসা কৰি বৰ দিয়ে: সত্যনিষ্ঠ, শুচি, বেদাধ্যয়নত ৰত আৰু শাস্ত্ৰবিদ্যাত প্ৰৱীণ পুত্ৰ তেওঁ লাভ কৰিব। পৰাশৰে লোককল্যাণৰ বাবে দেৱীক সেই স্থানতে সন্নিধান ৰাখিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰিলে, দেৱীয়ে ‘তথাস্তু’ কৈ তাত অৱ্যক্ত ৰূপে অৱস্থিত হয়। তাৰ পিছত পৰাশৰে পাৰ্বতীৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে আৰু শংকৰকো স্থাপন কৰে; দেৱতাক অজেয় আৰু দেৱতাসকলৰ বাবেও দুষ্প্ৰাপ্য বুলি বৰ্ণনা কৰে। অধ্যায়ত তীৰ্থভিত্তিক ব্ৰতবিধান দিয়া হৈছে—শুদ্ধ, মনোনিগ্ৰহী, কাম-ক্রোধমুক্ত নাৰী-পুৰুষ ভক্তসকলৰ বাবে; শুভ মাহ আৰু শুক্লপক্ষক বিশেষ প্ৰশস্ত কোৱা হৈছে। উপবাস, ৰাত্ৰিজাগৰণ, দীপদান আৰু ভক্তিমূলক গীত-নৃত্য আদিৰ নিৰ্দেশ আছে। ব্ৰাহ্মণসন্মান আৰু দান—ধন, সোণ, বস্ত্ৰ, ছাতি, শয্যা, তাম্বুল, অন্ন আদি—আৰু শ্ৰাদ্ধবিধি, দিশানিয়ম-আসনপদ্ধতি, লগতে নাৰী আৰু শূদ্ৰসকলৰ বাবে ‘আমা-শ্ৰাদ্ধ’ ভেদো উল্লেখ কৰা হৈছে। শেষত ফলশ্ৰুতি: শ্ৰদ্ধাৰে শুনিলে ঘোৰ পাপ নাশ হৈ পৰম কল্যাণ লাভ হয়।
Adhyaya 77
भीमेश्वरतीर्थे जपदानव्रतफलप्रशंसा | Bhīmeśvara Tīrtha: Praise of Japa, Dāna, and Vrata-Fruits
এই অধ্যায়ত শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয়ে ভীমেশ্বৰ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য আৰু আচৰণবিধি বৰ্ণনা কৰিছে। ভীমেশ্বৰক পাপক্ষয়কাৰী তীৰ্থ বুলি কোৱা হৈছে, য’ত শুভ নিয়ম-ৱ্ৰত পালন কৰা ঋষিসমূহৰ সমাৱেশ হয়। বিধান অনুসাৰে—ভীমেশ্বৰলৈ গৈ তীৰ্থস্নান কৰিব, উপবাস আৰু ইন্দ্ৰিয়সংযম ৰাখিব, আৰু সূৰ্য থকা দিনৰ সময়ত হাত ওপৰলৈ তুলি ‘একাক্ষৰ’ মন্ত্ৰজপ কৰিব। তাৰ পিছত জপ, দান আৰু ৱ্ৰতৰ ফল ক্ৰমে প্ৰশংসা কৰা হৈছে—বহু জন্মৰ সঞ্চিত পাপ নাশ হয় আৰু গায়ত্ৰী-জপৰ বিশেষ শুদ্ধিকাৰক শক্তি প্ৰকাশ পায়। বৈদিক হওক বা লৌকিক, পুনঃপুন জপে মন্ত্ৰশক্তিৰে অশুচি দহি পেলায়, যেন আগুনে শুকান ঘাঁহ দহে। লগতে নৈতিক সতৰ্কবাণী আছে—‘দৈৱশক্তি’ৰ অজুহাত লৈ পাপ কৰা উচিত নহয়; অজ্ঞান সোনকালে নাশ হ’ব পাৰে, কিন্তু পাপ তাতে ন্যায্য নহয়। শেষত কোৱা হৈছে, এই তীৰ্থত যথাশক্তি কৰা দান অক্ষয় ফল দিয়ে।
Adhyaya 78
नारदतीर्थ-नारदेश्वर-माहात्म्य (Glory of Nārada’s Tīrtha and Nāradeśvara)
এই অধ্যায়টো সংলাপৰূপে নাৰদতীৰ্থ আৰু নাৰদেশ্বৰ (শূলিন)ৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। মাৰ্কণ্ডেয় মুনিয়ে নাৰদে প্ৰতিষ্ঠা কৰা এক পৰম তীৰ্থৰ কথা ক’লে, যুধিষ্ঠিৰে তাৰ উৎপত্তি কাহিনী সোধে। তাৰ পিছত কাহিনী ৰেৱা (নর্মদা) নদীৰ উত্তৰ তীৰত নাৰদৰ ঘোৰ তপস্যালৈ যায়; তাত ঈশ্বৰ প্ৰত্যক্ষ হৈ বৰ দিয়ে—যোগসিদ্ধি, অচঞ্চল ভক্তি, লোকান্তৰত স্বেচ্ছাগমন, ত্ৰিকালজ্ঞান আৰু স্বৰ-গ্ৰাম-মূৰ্ছনা আদি সংগীততত্ত্বত পাৰদৰ্শিতা; লগতে নাৰদতীৰ্থ জগতপ্ৰসিদ্ধ আৰু পাপনাশক হ’ব বুলি প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে। শিৱ অন্তৰ্ধান হোৱাৰ পাছত নাৰদে সৰ্বজনহিতাৰ্থে শূলিন শিৱৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰি তীৰ্থ স্থাপন কৰে। পিছত তীৰ্থযাত্ৰাৰ নীতি-વિધি কোৱা হৈছে—ইন্দ্ৰিয়নিগ্ৰহ, উপবাস, ভাদ্ৰপদ কৃষ্ণ চতুৰ্দশীত ৰাত্ৰিজাগৰণ, যোগ্য ব্ৰাহ্মণক ছত্ৰদান আদি দান, অস্ত্ৰমৃত লোকৰ শ্ৰাদ্ধ, পিতৃকাৰ্যৰ বাবে কপিলা গাই দান, দানধৰ্ম আৰু ব্ৰাহ্মণভোজন, দীপদান আৰু মন্দিৰত ভক্তিগীত-নৃত্য। হব্যবাহন/অগ্নিৰ পূজা আৰু হোম (চিত্ৰভানু আদি দেৱতাসহ) দাৰিদ্ৰ্যশমন আৰু সমৃদ্ধিদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। শেষত ৰেৱাৰ উত্তৰ তীৰৰ এই তীৰ্থ মহাপাপনাশক পৰম তীৰ্থ বুলি পুনৰ প্ৰতিপাদিত কৰা হয়।
Adhyaya 79
दधिस्कन्द-मधुस्कन्दतीर्थमाहात्म्य / The Māhātmya of Dadhiskanda and Madhuskanda Tīrthas
এই অধ্যায়ত শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয়ে ৰাজশ্ৰোতাক উপদেশ দিয়ে কয় যে দধিস্কন্দ আৰু মধুস্কন্দ—এই দুয়োটা তীৰ্থ অতি প্ৰশংসিত আৰু পাপক্ষয়কাৰী। সাধকে তাত গৈ স্নান কৰি শ্ৰদ্ধাৰে দান-ধৰ্ম পালন কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে। দধিস্কন্দ তীৰ্থত স্নানৰ পাছত দ্বিজক দধি (দই) দান কৰাৰ বিধান আছে। ইয়াৰ ফলস্বৰূপে বহু জন্মলৈকে ৰোগ, জৰা-জনিত কষ্ট, শোক আৰু ঈৰ্ষাৰ পৰা মুক্তি, লগতে দীঘলীয়া সময় “শুদ্ধ” বংশত জন্ম লাভৰ কথা কোৱা হৈছে। মধুস্কন্দ তীৰ্থত মধু-মিশ্ৰিত তিল দান আৰু পৃথককৈ মধু-মিশ্ৰিত পিণ্ড অৰ্পণ কৰিলে বহু জন্মলৈকে যমলোক দর্শন নোহোৱা আৰু পৌত্ৰ-প্ৰপৌত্ৰ পৰ্যন্ত বংশত সমৃদ্ধি স্থায়ী হোৱা বুলি ফলশ্ৰুতি আছে। শেষত দধি-মিশ্ৰিত পিণ্ডৰ বিধিও উল্লেখ কৰি কোৱা হৈছে—স্নানৰ পাছত দক্ষিণমুখে থাকি ক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰিব লাগে। তেনে কৰিলে পিতা, পিতামহ আৰু প্ৰপিতামহ বাৰ বছৰলৈকে তৃপ্ত হয়—পিতৃকৰ্মৰ ফল স্পষ্টভাৱে প্ৰতিপাদিত।
Adhyaya 80
नन्दिकेश्वरतीर्थमाहात्म्य — Nandikeśvara Tīrtha Māhātmya
মাৰ্কণ্ডেয় ঋষিয়ে ৰজাক ক’বলৈ ধৰে যে সিদ্ধ নন্দীৰ সৈতে সম্পৰ্কিত নন্দিকেশ্বৰ তীৰ্থ অতি পৱিত্ৰ আৰু শ্ৰেষ্ঠ। নন্দী সংযমী তীৰ্থযাত্ৰাৰ আদৰ্শ—ৰেৱা নদীক অগ্ৰে ৰাখি তীৰ্থে তীৰ্থে গমন কৰি অবিৰত তপস্যা কৰে। দীঘলীয়া তপস্যাত প্ৰসন্ন শিৱে বৰ দিব খুজিলে নন্দীয়ে ধন, সন্তান আৰু বিষয়সুখ নোখোজে; জন্মে জন্মে—আন যোনিত জন্ম হ’লেও—শিৱৰ পদপদ্মত অচল ভক্তি বিচাৰে। শিৱে ‘তথাস্তु’ বুলি অনুগ্ৰহ কৰি তেওঁক নিজৰ ধামলৈ লৈ যায় আৰু তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য প্ৰতিষ্ঠা কৰে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে, তাত স্নান কৰি ত্ৰিনয়ন শিৱৰ পূজা কৰিলে অগ্নিষ্টোম যজ্ঞসম পুণ্য লাভ হয়। এই তীৰ্থত দেহত্যাগ কৰিলে শিৱসান্নিধ্য, অক্ষয় কল্পত দীঘলীয়া ভোগ, আৰু পাছত শুদ্ধ বংশত বেদজ্ঞান আৰু দীঘলীয়া আয়ুসসহ শুভ জন্ম লাভ হয়। শেষত তীৰ্থৰ দুৰ্লভতা আৰু পাপনাশক শক্তি বিশেষভাৱে উল্লেখ কৰা হৈছে।
Adhyaya 81
Varuṇeśvara-tīrtha Māhātmya (Glory of Varuṇeśvara Shrine and Charity)
মাৰ্কণ্ডেয় ঋষিয়ে ৰজাক সম্বোধন কৰি মহিমাময় বৰুণেশ্বৰ তীৰ্থলৈ যোৱাৰ উপদেশ দিয়ে। তাত কোৱা হৈছে—বৰুণে কৃচ্ছ্ৰ আৰু চন্দ্ৰায়ণ আদি তপস্যাৰে গিৰিজানাথ শিৱক সন্তুষ্ট কৰি সিদ্ধি লাভ কৰিছিল। এই অধ্যায়ত তীৰ্থাচাৰৰ বিধি দিয়া হৈছে: যিয়ে তাত স্নান কৰি পিতৃ আৰু দেবতাসকলক তৰ্পণ দিয়ে আৰু ভক্তিভাৱে শংকৰৰ পূজা কৰে, সি পৰম গতি লাভ কৰে। তাৰ পিছত দানধৰ্মৰ বিশেষ নিৰ্দেশ—কুণ্ডিকা/বৰ্ধনী বা ডাঙৰ জলপাত্ৰ অন্নসহ দান কৰা অতি প্ৰশংসনীয়; ইয়াৰ ফল বাৰ বছৰীয়া সত্রযজ্ঞৰ পুণ্যৰ সমান বুলি ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে। দানসমূহৰ ভিতৰত অন্নদানেই শ্ৰেষ্ঠ আৰু তৎক্ষণাৎ প্ৰীতিদায়ক বুলি জোৰ দিয়া হৈছে। যিয়ে সुसংস্কৃত মনোভাৱে এই তীৰ্থত দেহত্যাগ কৰে, সি প্ৰলয়লৈকে বৰুণপুৰীত বাস কৰে; তাৰ পিছত মানৱলোকে জন্ম লৈ নিয়মিত অন্নদাতা হয় আৰু শতায়ু হৈ জীৱন যাপন কৰে।
Adhyaya 82
Vahnītīrtha–Kauberatīrtha Māhātmya (Glory of the Fire Tīrtha and Kubera Tīrtha)
এই অধ্যায়ত শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয়ই ৰজাক উদ্দেশ্য কৰি তীৰ্থবিধিৰ উপদেশ দিয়ে। প্ৰথমে তেওঁ বহ্নীতীৰ্থৰ নিৰ্দেশ কৰে—নর্মদা তীৰত অৱস্থিত সেই অপূৰ্ব স্থান, য’ত দণ্ডকাৰণ্য-প্ৰসঙ্গৰ পিছত হুতাশন (অগ্নি) শুদ্ধি লাভ কৰিছিল বুলি খ্যাত। তাত স্নান, মহেশ্বৰ-পূজা, ভক্তিকৰ্ম, আৰু পিতৃ-দেৱতালৈ তৰ্পণ আদি আচাৰ বিধান কৰা হৈছে; প্ৰতিটো কৰ্মৰ নিৰ্দিষ্ট ফল আৰু কিছুমান আচাৰ মহাযজ্ঞসম ফলদায়ক বুলি ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত কৌবেরতীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত হয়—য’ত কুবেৰ যক্ষাধিপতি পদ লাভ কৰিছিল। তাত স্নান, উমাসহ জগদ্গুৰুৰ পূজা, আৰু দানধৰ্ম—বিশেষকৈ ব্ৰাহ্মণক স্বৰ্ণদান—বিধান কৰা হৈছে, লগতে পুণ্যফলৰ পৰিমাপো উল্লেখ আছে। শেষত “নর্মদা তীৰ্থ পঞ্চক”ৰ প্ৰশংসা কৰি উত্তম পৰলোকগতি আৰু প্ৰলয়ত অন্য জল ক্ষীণ হ’লেও ৰেৱাৰ পবিত্ৰতা অক্ষুণ্ণ থাকে বুলি প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে।
Adhyaya 83
हनूमन्तेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Hanūmanteśvara Tīrtha Māhātmya)
Chapter 83 unfolds as a theological discourse between Mārkaṇḍeya and Yudhiṣṭhira concerning a Revā-bank tīrtha called Hanūmanta/Hanūmanteśvara, described as capable of removing grave demerit (including brahmahatyā-type impurity). The chapter first frames the site’s identity: a distinguished liṅga on the southern bank of the Revā. Yudhiṣṭhira asks how the name Hanūmanteśvara arose. Mārkaṇḍeya narrates an epic backstory: after the Rāma–Rāvaṇa conflict and the destruction of rākṣasas, Hanumān is warned by Nandinī that he bears a burden of impurity from extensive killing and is directed to the Narmadā for austerity and bathing. Hanumān performs prolonged worship; Śiva appears with Umā, reassures him of purity through Narmadā māhātmya and divine दर्शन, and grants additional boons, including enumerated honorific names of Hanumān. Hanumān then establishes a liṅga—Hanūmānīśvara/Hanūmanteśvara—described as wish-granting and indestructible. A second exemplum provides “pratyakṣa-pratyaya” (a demonstrative proof) through a later narrative involving King Supārva and his son Śatabāhu, a morally wayward ruler who encounters a brāhmaṇa tasked with immersing bone-remains at Hanūmanteśvara. The brāhmaṇa recounts a princess’s previous-life memory: her body was killed in the forest; a bone fragment fell into the Narmadā at Hanūmanteśvara, resulting in a meritorious rebirth and strong ethical constraint against remarriage. The rite of collecting and immersing remaining bones is prescribed with temporal markers (Aśvina month, dark fortnight, and Śiva-related tithi), alongside night vigil and post-rite bathing. The narrative culminates in heavenly ascent imagery for those properly aligned, while also warning about greed and mental attachment that can obstruct purification. The chapter closes with ritual prescriptions: specific days (aṣṭamī, caturdaśī; especially Aśvina kṛṣṇa caturdaśī), abhiṣeka substances (honey-milk, ghee, curd with sugar, kuśa-water), sandal paste anointing, bilva and seasonal flowers, lamp offering, śrāddha with qualified brāhmaṇas, and strong emphasis on go-dāna as a superior gift. It articulates a theological rationale for the cow as “sarvadevamayī,” and ends with a phala claim: even distant remembrance of Hanūmanteśvara is said to relieve demerit.
Adhyaya 84
Kapitīrtha–Hanūmanteśvara–Kumbheśvara Māhātmya (कपितीर्थ–हनूमन्तेश्वर–कुम्भेश्वर माहात्म्य)
অধ্যায় ৮৪ত মাৰ্কণ্ডেয় ঋষিয়ে এক প্ৰাচীন বৃত্তান্ত স্মৰণ কৰি কয়; পটভূমি কৈলাসত দিৱ্য উপদেশ বিচৰা আৰু লাভ কৰাৰ প্ৰসঙ্গ। ৰাৱণবধৰ পাছত ৰাক্ষস-নাশ হৈ ধৰ্ম-ব্যৱস্থা স্থাপন হোৱাৰ পিছত হনুমান কৈলাসলৈ আহে, কিন্তু নন্দীয়ে প্ৰথমে তেওঁক বাধা দিয়ে। ৰাক্ষস-বধজনিত অৱশিষ্ট দোষ/তমস আৰু তাৰ প্ৰায়শ্চিত্ত কি—এই প্ৰশ্নত শিৱে পবিত্ৰ নদীবোৰৰ কথা কৈ সোমনাথৰ ওচৰত ৰেৱা (নর্মদা) নদীৰ দক্ষিণ তীৰত এক শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থ দেখুৱায়; তাত স্নান আৰু ঘোৰ তপস্যাই সেই দোষ দূৰ কৰে। শিৱে হনুমানক আলিঙ্গন কৰি বৰ দিয়ে আৰু স্থানটোক ‘কপিতীৰ্থ’ বুলি ঘোষণা কৰি ‘হনূমন্তেশ্বৰ’ নামৰ লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে; পাপনাশ, পিতৃকাৰ্য আৰু দানফল বৃদ্ধি কৰাৰ মহিমা বৰ্ণিত। তাৰ পাছত ৰামেও ৰেৱাতীৰত (বিশেষকৈ ২৪ বছৰ) তপস্যা কৰা, ৰাম-লক্ষ্মণে লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰা, আৰু ঋষিসকলে বিভিন্ন তীৰ্থজল একত্ৰ কৰি কুম্ভজল কাহিনীৰ জৰিয়তে ‘কুম্ভেশ্বৰ/কালাকুম্ভ’ উদ্ভৱ হোৱা বৰ্ণনা আছে। ফলশ্ৰুতিত ৰেৱাস্নান, লিঙ্গদৰ্শন (ত্ৰি-লিঙ্গ দর্শনৰ বিশেষ সংকেত), শ্ৰাদ্ধৰ ফলত দীঘলীয়া সময় পিতৃউদ্ধাৰ, আৰু দান—বিশেষকৈ গোদান আৰু মূল্যবান দান—অক্ষয় ফলদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। শেষত জ্যোতিষ্মতীপুৰী আৰু ওচৰৰ অঞ্চলত কুম্ভেশ্বৰাদি লিঙ্গসমূহ নিয়মে দৰ্শন কৰিবলৈ উপদেশ দি এই তীৰ্থক ৰেৱাখণ্ডৰ মুখ্য তীৰ্থযাত্ৰা-কেন্দ্ৰ ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছে।
Adhyaya 85
सोमनाथतीर्थमाहात्म्य (Somānātha Tīrtha Māhātmya at Revā-saṅgama)
এই অধ্যায়ত যুধিষ্ঠিৰে মাৰ্কণ্ডেয়ক সোধে—ৰেৱা-সঙ্গমৰ কোন তীৰ্থ কাশীৰ সমান পুণ্যদায়ক আৰু ব্ৰহ্মহত্যা-দোষ নাশক বুলি কোৱা হয়? মাৰ্কণ্ডেয় সৃষ্টিবংশৰ পৰম্পৰা বৰ্ণনা কৰি দক্ষ আৰু চন্দ্ৰদেৱ সোমলৈকে কাহিনী কয়—দক্ষৰ শাপত সোম ক্ষয়প্ৰাপ্ত হয়; তেতিয়া সোমে ব্ৰহ্মাৰ শৰণ লয়, আৰু ব্ৰহ্মাই ৰেৱাৰ দুৰ্লভ পৱিত্ৰ স্থানসমূহত, বিশেষকৈ সঙ্গমত, তপস্যা আৰু পূজা কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে। সোমে দীঘলীয়া সময় শিৱক ভক্তিৰে আৰাধনা কৰে; শিৱ প্ৰসন্ন হৈ প্ৰত্যক্ষ হয় আৰু এক মহাপ্ৰভাৱশালী লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰায়, যি দুঃখ আৰু মহাপাপ নাশ কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে কণ্বৰাজৰ কাহিনী—হৰিণৰূপী এজন ব্ৰাহ্মণক বধ কৰাৰ ফলত ব্ৰহ্মহত্যা-দোষত পীড়িত হৈ তেওঁ ৰেৱা-সঙ্গমত স্নান কৰি সোমনাথক পূজা কৰে। ৰঙা বস্ত্ৰধাৰিণী কন্যাৰূপে ব্ৰহ্মহত্যা তেওঁক অনুসৰণ কৰিলেও তীৰ্থপ্ৰভাৱত তেওঁ দোষমুক্ত হয়। তাৰ পিছত ব্ৰতবিধান—নিৰ্দিষ্ট তিথিত উপবাস, ৰাতি জাগৰণ, পঞ্চামৃত অভিষেক, নৈবেদ্য-দীপ-ধূপ, সংগীত-বাদ্য, যোগ্য ব্ৰাহ্মণৰ সন্মান-দান আৰু আচাৰ-নিয়ম। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—সোমনাথ তীৰ্থত প্ৰদক্ষিণা, শ্ৰৱণ আৰু নিয়মিত সাধনাই মহাপাপ ক্ষয় কৰে, স্বাস্থ্য-সমৃদ্ধি দিয়ে আৰু উত্তম লোক প্ৰদান কৰে; লগতে সোমে বিভিন্ন স্থানত বহু লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ কথাও উল্লেখ আছে।
Adhyaya 86
Piṅgaleśvara-pratiṣṭhā at Piṅgalāvarta (Agni’s Cure at Revā)
এই অধ্যায়ত যুধিষ্ঠিৰে ৰেৱা নদীৰ উত্তৰ তীৰত সঙ্গমৰ ওচৰত পিঙ্গলাবৰ্তত অৱস্থিত পিঙ্গলেশ্বৰৰ উৎপত্তি বিষয়ে মাৰ্কণ্ডেয়ক সোধে। মাৰ্কণ্ডেয়ে কয়—হব্যবাহন (অগ্নি) ৰুদ্ৰৰ বীৰ্যদাহে দগ্ধ হৈ ৰোগাক্ৰান্ত হয়। তাৰ পাছত তেওঁ তীৰ্থযাত্ৰা কৰি ৰেৱাতীৰলৈ আহি, বায়ুভক্ষণ আদি কঠোৰ নিয়মেৰে দীঘলীয়া সময় ঘোৰ তপস্যা কৰে। শিৱ প্ৰসন্ন হৈ বৰ দিয়ে; অগ্নিয়ে নিজৰ ব্যাধিনাশ প্ৰাৰ্থনা কৰে। শিৱে সেই তীৰ্থত স্নান কৰিবলৈ বিধান দিয়ে; স্নানমাত্ৰেই অগ্নি তৎক্ষণাৎ দিব্যৰূপে নিৰোগী হয়। কৃতজ্ঞ অগ্নিয়ে তাত পিঙ্গলেশ্বৰক প্ৰতিষ্ঠা কৰি নামোচ্চাৰণসহ পূজা আৰু স্তোত্ৰপাঠ কৰে। শেষত ফলশ্ৰুতি—যি ক্ৰোধ জয় কৰি তাত উপবাস কৰে, সি অপূৰ্ব ফল লাভ কৰি অন্তত ৰুদ্ৰসদৃশ গতি পায়। লগতে অলংকৃত কপিলা গাই বাছুৰসহ যোগ্য ব্ৰাহ্মণক দান কৰাটো পৰম লক্ষ্যপ্ৰদ বুলি প্ৰশংসা কৰা হৈছে।
Adhyaya 87
ऋणमोचनतीर्थमाहात्म्य (R̥ṇamocana Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Debt-Removing Pilgrimage Site
মাৰ্কণ্ডেয় ৰজাক ৰেৱা (নৰ্মদা) নদীৰ তীৰত অৱস্থিত অতি পুণ্য ‘ঋণমোচন’ তীৰ্থলৈ আগবাঢ়িবলৈ উপদেশ দিয়ে। এই তীৰ্থ ব্ৰহ্মবংশীয় ঋষিসভাসমূহে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল বুলি ক’লে, তাৰ বিধিসন্মত পবিত্ৰতা আৰু আচার-অধিকাৰ নিশ্চিত হয়। ইয়াত ‘ঋণ’ মোচনৰ মূল সাধনা বৰ্ণিত—যি সাধকে ছয় মাহ ভক্তিভাৱে পিতৃ-তৰ্পণ কৰে আৰু নৰ্মদাজলত স্নান কৰে, সি দেৱঋণ, পিতৃঋণ আৰু মানুহঋণৰ পৰা বিশেষভাৱে মুক্ত হয়। পাপসহ কৰ্মফল তাত ফলৰ দৰে প্ৰত্যক্ষ হয় বুলি ক’লে নৈতিক কাৰণ-কাৰ্য সম্পৰ্ক দৃঢ় হয়। একাগ্ৰতা, ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহ, স্নান, দান আৰু গিৰিজাপতি (শিৱ) পূজা—এই আচৰণ নিৰ্দেশিত। ফলস্বৰূপ ঋণত্ৰয়মুক্তি আৰু স্বৰ্গত দেৱতুল্য দীপ্তিময় অৱস্থা লাভ হয়।
Adhyaya 88
Kapila-Tīrtha and Kapileśvara Pūjā (कापिलतीर्थ–कपिलेश्वरपूजा)
অধ্যায় ৮৮ত কাপিলতীৰ্থত পূজা কৰাৰ বিধি আৰু ফলশ্ৰুতি বৰ্ণিত। কপিল মুনিয়ে প্ৰতিষ্ঠা কৰা এই তীৰ্থক সৰ্বপাতকনাশন বুলি কোৱা হৈছে। মাৰ্কণ্ডেয় ৰজাক উপদেশ দিয়ে—শুক্লপক্ষত বিশেষকৈ অষ্টমী আৰু চতুৰ্দশীত স্নান কৰি দেৱসেৱা কৰিব; কপিলা গাইৰ গাখীৰ আৰু ঘিঁউৰে কপিলেশ্বৰক অভিষেক কৰিব, শ্ৰীখণ্ড চন্দনৰ লেপন দিব আৰু সুগন্ধি সাদা ফুলেৰে, ক্ৰোধ জয় কৰি, পূজা কৰিব। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে যে কপিলেশ্বৰভক্তসকলে যমৰ দণ্ডস্থানসমূহত নপৰে; এই উপাসনাৰ ফলত পণ্ডিতসকলে ভয়ংকৰ যাতনাৰ দৃশ্য দেখা নাপায়। পাছত তীৰ্থধৰ্মক সামাজিক কৰ্তব্যৰ সৈতে জুৰি কোৱা হৈছে—ৰেৱাৰ পুণ্য জলত স্নানৰ পিছত শুভ ব্ৰাহ্মণক ভোজন কৰাব আৰু গৰু, বস্ত্ৰ, তিল, ছাতি আৰু শয্যাৰ দান কৰিব; তেনে কৰিলে ৰজা ধৰ্মিক হয়। শেষত তেজ-বল বৃদ্ধি, জীৱিত পুত্ৰ, মধুৰ বাক্য আৰু শত্রুপক্ষৰ অভাৱ আদি ফল উল্লেখ কৰা হৈছে।
Adhyaya 89
पूतिकेश्वरमाहात्म्य (Glory of Pūtikēśvara)
এই অধ্যায়ত মাৰ্কণ্ডেয় ঋষিয়ে এজন ৰজাক উপদেশ দিয়ে কয় যে নর্মদাৰ দক্ষিণ তীৰত অৱস্থিত পূতিকেশ্বৰ মহাতীৰ্থলৈ গ’লে আৰু তাত স্নান কৰিলে সকলো পাপ ক্ষয় হয়। স্থান-মাহাত্ম্যৰ ভিত্তিকথাত কোৱা হৈছে—লোকহিতাৰ্থে জাঁবৱানে তাত শিৱলিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। আন এটা প্ৰসঙ্গত ৰজা প্ৰসেনজিত আৰু তেওঁৰ বক্ষস্থল-সম্পৰ্কীয় এটা মণিৰ কাহিনী আহে; ৰত্নটো বলপূৰ্বক আঁতৰোৱা বা ত্যাগ কৰা হ’লে ঘাঁ হয়। সেই তীৰ্থতেই তপস্যাৰ ফলত আৰোগ্য লাভ কৰি তেওঁ ‘নিৰ্ব্ৰণ’ (ঘাঁ-ৰহিত) হয়—ই তীৰ্থৰ নিৰাময়-শক্তি সূচায়। তাৰ পিছত বিধান কোৱা হয়—ভক্তিভাৱে স্নান কৰি পৰমেশ্বৰক পূজা কৰা ভক্তে ইষ্টফল লাভ কৰে। বিশেষকৈ কৃষ্ণাষ্টমী আৰু চতুৰ্দশীত নিয়মিত আৰাধনা কৰা লোক যমলোকলৈ নাযায়—এনে ফলশ্ৰুতিৰে পুৰাণীয় নৈতিক কাৰণ-কাৰ্য ভাব প্ৰকাশ পায়।
Adhyaya 90
चक्रतीर्थ-माहात्म्य (Cakratīrtha Māhātmya) and जलशायी-तीर्थ (Jalśāyī Tīrtha) on the Revā/Narmadā
এই অধ্যায়ত মাৰ্কণ্ডেয় য়ুধিষ্ঠিৰৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰত চক্রতীৰ্থৰ উৎপত্তি, বিষ্ণুৰ অতুল শক্তি আৰু ৰেৱা/নৰ্মদা-সম্পৰ্কীয় পুণ্যফল সংলাপৰূপে বৰ্ণনা কৰে। তালমেঘ নামৰ দানৱে দেৱতাসকলক পৰাজিত কৰি দমন কৰাত, দেৱতাসকলে প্ৰথমে ব্ৰহ্মাৰ শৰণ লয় আৰু তাৰ পিছত ক্ষীৰসাগৰত জলশায়ী বিষ্ণুক স্তৱ কৰি আশ্ৰয় বিচাৰে। বিষ্ণুৱে বিশ্ব-ব্যৱস্থা পুনঃস্থাপনৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দি গৰুড়াৰূঢ় হৈ যাত্ৰা কৰে; অস্ত্ৰ-প্ৰত্যস্ত্ৰ যুদ্ধৰ অন্তত সুধৰ্শন চক্ৰ নিক্ষেপ কৰি দানৱক বধ কৰে। বিজয়ৰ পিছত সেই চক্ৰ ৰেৱাৰ জলে জলশায়ী-তীৰ্থৰ ওচৰত পৰি ‘শুদ্ধ’ হোৱা বুলি কোৱা হয়; ইয়াৰ দ্বাৰাই চক্রতীৰ্থৰ নাম আৰু মাহাত্ম্য প্ৰতিষ্ঠিত হয়। পৰৱৰ্তী অংশত মাৰ্গশীৰ্ষ মাহৰ শুক্ল একাদশী আদি শুভ সময়ত সংযম-ভক্তিৰে স্নান, দেৱদৰ্শন, ৰাত্ৰিজাগৰণ, প্ৰদক্ষিণা, নৈবেদ্য আৰু যোগ্য ব্ৰাহ্মণসকলৰ সৈতে শ্ৰাদ্ধকৰ্মৰ বিধান দিয়া হৈছে। তিলধেনু-দানৰ নিয়ম, দাতাৰ নীতি-ধৰ্ম আৰু দানশুদ্ধি, লগতে মৃত্যুৰ পিছত ভয়ংকৰ লোক অতিক্ৰম কৰি নিৰ্ভয় গতি লাভৰ ফল উল্লেখ কৰি, শ্ৰৱণ-পাঠে পাৱনতা আৰু পুণ্যবৃদ্ধি হয় বুলি ফলশ্ৰুতিৰে অধ্যায় সমাপ্ত।
Adhyaya 91
चण्डादित्य-तीर्थ-माहात्म्य (Glory of the Caṇḍāditya Tīrtha)
মাৰ্কণ্ডেয় ঋষিয়ে ৰজাক চণ্ডাদিত্য-তীৰ্থৰ পৰম পৱিত্ৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। নর্মদাৰ শুভ তীৰত উগ্ৰ দৈত্য চণ্ড আৰু মুণ্ডে দীঘলীয়া তপস্যা কৰি ত্ৰিলোকৰ অন্ধকাৰ-নাশক সূৰ্য (ভাস্কৰ)ক ধ্যান কৰে। সহস্ৰাংশু প্ৰসন্ন হৈ বৰ দিয়ে; তেওঁলোকে সকলো দেৱতাৰ বিৰুদ্ধে অজেয়তা আৰু সদায় ৰোগমুক্তি বিচাৰে। সূৰ্যই বৰ দান কৰি, তেওঁলোকৰ ভক্তিপূৰ্ণ স্থাপনৰ জৰিয়তে সেই স্থানৰ সৈতে যুক্ত হৈ চণ্ডাদিত্য ৰূপে প্ৰসিদ্ধ হয়। তাৰ পিছত তীৰ্থযাত্ৰাৰ বিধি আৰু ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে—আত্মসিদ্ধিৰ বাবে তাত গমন, দেৱ-মানৱ-পিতৃসকলৰ উদ্দেশে তৰ্পণ, আৰু ঘিঅৰ দীপ অৰ্পণ; বিশেষকৈ ষষ্ঠী তিথিত। চণ্ডভানু/চণ্ডাদিত্যৰ উৎপত্তিকথা শ্ৰৱণ কৰিলে পাপক্ষয়, সূৰ্যলোক লাভ, আৰু দীঘলীয়া বিজয় তথা ৰোগমুক্তি স্থায়ী হয়।
Adhyaya 92
Yamahāsya-tīrtha Māhātmya (यमहास्यतीर्थमाहात्म्य) — Theological Discourse on the ‘Yamahāsya’ Shrine on the Narmadā
এই অধ্যায়টো সংলাপৰূপ। যুধিষ্ঠিৰে মাৰ্কণ্ডেয়ক নর্মদা-তীৰৰ ‘যমহাস্য’ তীৰ্থৰ উৎপত্তি সুধে। মাৰ্কণ্ডেয়ে কয়—ধৰ্মৰাজ যম আগতেই ৰেৱা নদীত স্নান কৰিবলৈ আহি, একেটা নিমজ্জনতেই হোৱা মহাশুদ্ধি দেখি ভাবিলে—পাপভাৰযুক্ত লোকেও মোৰ লোকলৈ যায়, অথচ ৰেৱা-স্নানক শুভ, আনকি বৈষ্ণৱ গতি দানকাৰী বুলি প্ৰশংসা কৰা হয়। যিসকলে সক্ষম হৈও পবিত্ৰ নদীৰ দৰ্শন নকৰে, তেওঁলোকক দেখি যম হাঁহে আৰু তাত ‘যমহাসেশ্বৰ’ দেৱতা প্ৰতিষ্ঠা কৰি প্ৰস্থান কৰে। তাৰ পিছত ব্ৰতবিধান—আশ্বিন মাহৰ কৃষ্ণপক্ষ চতুৰ্দশীত ভক্তিসহ উপবাস, ৰাত্ৰিজাগৰণ, আৰু ঘিঁউৰ দীপে দেৱতাক প্ৰবোধন; ই বহু দোষ নাশ কৰে বুলি কোৱা হৈছে। অমাৱস্যাত জিতক্ৰোধ হৈ ব্ৰাহ্মণসন্মান আৰু দানধৰ্ম—সোণ/ভূমি/তিল, কৃষ্ণাজিন, তিলধেনু, বিশেষকৈ মহিষীধেনু দানৰ বিস্তৃত বিধি—উপদেশিত। যমলোকৰ ভয়ংকৰ যাতনাৰ তালিকাও আছে, কিন্তু তীৰ্থস্নান আৰু দানৰ প্ৰভাৱে সেয়া শমিত হয় বুলি ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। শেষত ফলশ্ৰুতিত কোৱা হয়—এই মাহাত্ম্য শুনিলেই দোষক্ষয় হয় আৰু যমধাম দৰ্শন নঘটে।
Adhyaya 93
कल्होडीतीर्थमाहात्म्य (Kalhoḍī Tīrtha Māhātmya)
এই অধ্যায়ত মাৰ্কণ্ডেয় য়ুধিষ্ঠিৰক ৰেৱাতট (নর্মদা নদীৰ পাৰ) অৱস্থিত প্ৰসিদ্ধ কল্হোড়ী-তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। তীৰ্থটো ভাৰতবৰ্ষত পাপনাশক আৰু গঙ্গাৰ সমান শুদ্ধিকাৰক বুলি খ্যাত; সাধাৰণ মানুহৰ বাবে তাত উপনীত হোৱাটো দুৰ্গম বুলি ক’ই তাৰ বিশেষ পৱিত্ৰতা প্ৰকাশ কৰা হৈছে। ‘ই পুণ্য তীৰ্থ’—এই কথা শূলিন (শিৱ)ৰ বচন হিচাপে ধৰি তীৰ্থৰ প্ৰামাণ্য স্থাপন কৰা হয়; লগতে জাহ্নৱী (গঙ্গা) পশুৰূপে তাত স্নান কৰিবলৈ আহিছিল বুলি কাহিনী দি তীৰ্থখ্যাতিৰ কাৰণ ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। পৌৰ্ণিমাৰ সময়ত তিনিৰাতিৰ ব্ৰত পালন আৰু ৰজ-তম, ক্ৰোধ, দম্ভ/আড়ম্বৰ, ঈৰ্ষ্যা আদি অন্তৰ্দোষ ত্যাগ কৰাৰ বিধান আছে। তিনিদিন ধৰি প্ৰতিদিন তিনিবাৰ, বাছুৰসহ গাভীৰ গাখীৰত মধু মিহলাই তাম্ৰপাত্ৰে লৈ দেৱতাৰ অভিষেক কৰি ‘ওঁ নমঃ শিৱায়’ মন্ত্র জপ কৰিব লাগে। ফলশ্ৰুতিত স্বৰ্গপ্ৰাপ্তি আৰু দিব্য নাৰীৰ সান্নিধ্য কোৱা হৈছে; আৰু বিধিপূৰ্বক স্নান কৰি মৃতকৰ নিমিত্ত দান দিলে পিতৃসকল তৃপ্ত হয়। বিশেষ দান হিচাপে শ্বেত বাছুৰসহ গাভীক বস্ত্ৰালংকাৰ কৰি, সোণসহ, শুদ্ধ আৰু গৃহধর্মনিষ্ঠ ব্ৰাহ্মণক দান কৰিলে শাম্ভৱ-লোক প্ৰাপ্তি হয় বুলি উল্লেখ আছে।
Adhyaya 94
नन्दितीर्थ-माहात्म्य (Nanditīrtha Māhātmya)
এই অধ্যায়ত শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় যুধিষ্ঠিৰক নর্মদা-তীৰত অৱস্থিত নন্দিতীৰ্থলৈ তীৰ্থযাত্ৰাৰ ক্ৰমবিধি উপদেশ দিয়ে। এই তীৰ্থ অতি মঙ্গলময় আৰু সৰ্বপাপ-নাশক বুলি বৰ্ণিত; পূৰ্বকালত শৈৱ-পরিচৰ নন্দিয়ে ইয়াৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল বুলি কোৱা হোৱাত ইয়াৰ মাহাত্ম্য বিশেষভাৱে প্ৰকাশ পায়। নন্দিনাথত অহোৰাত্ৰ-উষিত (এদিন-এৰাতি অৱস্থান) কৰিব লাগিব বুলি নিয়ম দিয়া হৈছে; সময়-নিয়ন্ত্রিত বাসে সাধনাৰ ফল বৃদ্ধি কৰে বুলি ভাব। নন্দিকেশ্বৰলৈ পঞ্চোপচাৰ পূজা কৰাৰ নিৰ্দেশ দি তীৰ্থসেৱাক শাস্ত্ৰোক্ত ভক্তিবিধিৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা হৈছে। দানধৰ্মৰ কথাও আছে—বিশেষকৈ ব্ৰাহ্মণসকলক ৰত্নদান—যাৰ দ্বাৰা যাত্ৰা নৈতিক বণ্টন আৰু ধৰ্মাচৰণৰ সৈতে জড়িত হয়। ফলশ্ৰুতিত পিনাকী শিৱৰ পৰম ধাম লাভ, সৰ্বকল্যাণ, আৰু অপ্সৰাসকলৰ সান্নিধ্যত দিব্য ভোগৰ বৰ্ণনা আছে—মোক্ষভাব আৰু স্বৰ্গীয় পুৰস্কাৰৰ পুৰাণীয় সংমিশ্ৰণৰূপে।
Adhyaya 95
Badrikāśrama–Narmadā-tīra: Śiva-liṅga-sthāpana, Vrata, and Śrāddha-Vidhi (Chapter 95)
মাৰ্কণ্ডেয় ৰজাক উপদেশ দিয়ে কয়—শম্ভুৱে আগতে প্ৰশংসা কৰা শ্ৰেষ্ঠ বদ্ৰিকাশ্ৰম তীৰ্থলৈ গমন কৰা উচিত। এই স্থান নৰ-নাৰায়ণৰ সৈতে সম্পৰ্কিত; যি জনাৰ্দনৰ ভক্ত হৈ সকলো জীৱত—উচ্চ-নীচ ভেদ নকৰাকৈ—সমতা দেখে, সি দেৱতাৰ প্ৰিয় হয়। নৰ-নাৰায়ণে তাত আশ্ৰম স্থাপন কৰিছিল আৰু লোকহিতাৰ্থে শংকৰ প্ৰতিষ্ঠিত হৈছিল; ত্ৰিমূৰ্তি-সংশ্লিষ্ট শিৱলিঙ্গে স্বৰ্গমাৰ্গ আৰু মোক্ষ প্ৰদান কৰে বুলি কোৱা হৈছে। ব্ৰতবিধিত শৌচ, এক ৰাতি উপবাস, ৰজ-তম ত্যাগ কৰি সাত্ত্বিক ভাব গ্ৰহণ, আৰু নিৰ্দিষ্ট তিথিত ৰাত্ৰিজাগৰণ—মধুমাসৰ অষ্টমী, দুয়ো পক্ষৰ চতুৰ্দশী, বিশেষকৈ আশ্বিনত—বিধেয়। শিৱৰ অভিষেক পঞ্চামৃত (দুধ, মধু, দই, চিনি, ঘী)ৰে কৰাৰ বিৱৰণ আছে। ফলশ্ৰুতিত শিৱসান্নিধ্য আৰু ইন্দ্ৰলোকগতি; শূলপাণিক অসম্পূৰ্ণ নমস্কাৰো বন্ধন শিথিল কৰে, আৰু “নমঃ শিৱায়” জপে পুণ্য স্থিৰ কৰে বুলি কোৱা হৈছে। নর্মদাজলেৰে শ্ৰাদ্ধবিধিও উল্লেখ আছে—পাত্ৰ ব্ৰাহ্মণক দান, দুষ্চৰিত্ৰ/অপাত্ৰ কৰ্মকাণ্ডী বর্জন। সোণ, অন্ন, বস্ত্ৰ, গাই, বৃষ, ভূমি, ছাতি আদি দান প্ৰশংসিত আৰু স্বৰ্গপ্ৰাপ্তি ফলো কোৱা হৈছে। তীৰ্থত বা ওচৰত, পানীতেও, মৃত্যু হ’লে শিৱধাম, দীঘলীয়া দিব্যলোকবাস, আৰু পাছত স্মৃতিসম্পন্ন সক্ষম ৰজা হৈ জন্ম লৈ পুনৰ সেই তীৰ্থলৈ অহাৰ কথা বৰ্ণিত।
Adhyaya 96
Koṭīśvara-tīrtha Māhātmya (कोटीश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Theological Account of the Koṭīśvara Pilgrimage Site
মাৰ্কণ্ডেয় ৰজাক উপদেশ দিয়ে কয়—সৰ্বোত্তম তীৰ্থ কোটীশ্বৰলৈ গমন কৰা। ইয়াত ‘ঋষিৰ কোটী’ একত্ৰিত হৈছিল বুলি কোৱা কথাই এই তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য আৰু প্ৰামাণ্য স্থাপন কৰে। তাৰ পাছত শ্ৰেষ্ঠ ঋষিসকলে শুভ বৈদিক মন্ত্রপাঠত নিপুণ দ্বিজ পণ্ডিতসকলৰ সৈতে পৰামৰ্শ কৰি লোককল্যাণ আৰু ৰক্ষাৰ্থে তাত শংকৰক লিঙ্গৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে; এই ধাম বন্ধনমোচক, সংসাৰচ্ছেদক আৰু জীৱৰ দুঃখশমনকাৰী বুলি বৰ্ণিত। পূৰ্ণিমাৰ দিনা ভক্তিভাৱে স্নান বিশেষ ফলদায়ক, বিশেষকৈ শ্ৰাৱণ পূৰ্ণিমাত। তাৰ পিছত পিতৃকৰ্ম—তৰ্পণ কৰি বিধিপূৰ্বক পিণ্ডদান কৰিলে পিতৃসকলে প্ৰলয় পৰ্যন্ত অক্ষয় তৃপ্তি লাভ কৰে বুলি কোৱা হৈছে। শেষত ৰেৱা তীৰত অৱস্থিত এই তীৰ্থক ‘গুপ্ত’ আৰু পৰম পিতৃস্থান বুলি, ঋষিনিৰ্মিত আৰু সকলো জীৱক মোক্ষ দানকাৰী বুলি কৈ অধ্যায় সমাপ্ত হয়।
Adhyaya 97
Vyāsatīrtha-prādurbhāvaḥ — Origin and Merit of Vyāsa Tīrtha (व्यासतीर्थप्रादुर्भावः)
এই অধ্যায়ত মাৰ্কণ্ডেয় য়ুধিষ্ঠিৰক ব্যাসতীৰ্থৰ দুৰ্লভতা আৰু মহাপুণ্য-প্ৰভাৱ বৰ্ণনা কৰে। তীৰ্থটোক ‘অন্তৰিক্ষত অৱস্থিত’ বুলি কোৱা হৈছে; ৰেৱা/নর্মদাৰ আশ্চৰ্য শক্তিৰ ফলত ই তেনে ৰূপ পাইছে বুলি ব্যাখ্যা কৰা হয়। তাৰ পাছত কাৰণকথা বিস্তাৰে আহে—পৰাশৰৰ তপস্যা, নাওঁৱালীৰ কন্যা ৰাজকুলজাত সত্যৱতী/যোজনগন্ধা ৰূপে প্ৰকাশ, চিঠি বহন কৰা টিয়াৰ জৰিয়তে বীজ-সঞ্চাৰ, টিয়াৰ মৃত্যু, মাছত বীজ প্ৰৱেশ আৰু কন্যাৰ উদ্ভৱ—ইয়াৰ পৰিণতিত মহর্ষি ব্যাসৰ জন্ম ঘটে। তাৰ পাছত ব্যাসৰ তীৰ্থযাত্ৰা আৰু নর্মদাতীৰত তপস্যাৰ বৰ্ণনা আছে। শিৱপূজাত প্ৰসন্ন হৈ শিৱ প্ৰত্যক্ষ হয় আৰু ব্যাসৰ স্তোত্ৰত নর্মদাও অনুগ্ৰহ কৰে। এক ধৰ্ম-সঙ্কট উঠে—দক্ষিণ তীৰ পাৰ হ’লে ব্ৰতভংগ হ’ব বুলি ভয়ত ঋষিসকলে আতিথ্য গ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰে; ব্যাসে নর্মদাক প্ৰাৰ্থনা কৰে, প্ৰথমে অস্বীকাৰ, ব্যাস মূৰ্ছিত হয়, দেৱসকলে চিন্তা কৰে, শেষত নর্মদা সন্মতি দিয়ে। তাৰ পাছত স্নান, তৰ্পণ, হোম আদি আৰু লিঙ্গ-প্ৰাদুৰ্ভাৱৰ দ্বাৰা তীৰ্থনাম প্ৰতিষ্ঠিত হয়। শেষভাগত কাৰ্ত্তিক শুক্ল চতুৰ্দশী আৰু পূৰ্ণিমাৰ মহাফল ব্ৰতবিধি, লিঙ্গাভিষেকৰ দ্ৰব্য, পুষ্পাৰ্পণ, মন্ত্ৰজপৰ বিকল্প, যোগ্য ব্ৰাহ্মণ-পাত্ৰৰ লক্ষণ আৰু দানবস্তুৰ নিৰ্দেশ আছে। ফলশ্ৰুতিত যমলোকভয় নিবারণ, অৰ্পণ অনুসাৰে ফলবৃদ্ধি আৰু এই তীৰ্থমহিমাৰে শুভ পৰলোকগতি প্ৰতিপাদিত।
Adhyaya 98
प्रभासेश्वर-माहात्म्य (Prabhāseśvara Māhātmya) — The Glory of the Prabhāseśvara Tīrtha
এই অধ্যায়ত মার্কণ্ডেয় যুধিষ্ঠিৰক ত্ৰিলোকপ্ৰসিদ্ধ ‘স্বৰ্গ-সোপান’ বুলি খ্যাত প্ৰভাসেশ্বৰ তীৰ্থ দৰ্শন কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে। যুধিষ্ঠিৰ তীৰ্থৰ উৎপত্তি আৰু ফল সংক্ষেপে জানিব খোজে। কাহিনীত প্ৰভা—ৰবি (সূৰ্য)ৰ পত্নী—নিজ দুৰ্ভাগ্যজনিত দুখত এক বছৰ বায়ুভক্ষণ কৰি কঠোৰ তপস্যা আৰু ধ্যান কৰে; তেতিয়া শিৱ প্ৰসন্ন হৈ বৰ দিয়ে। প্ৰভা কয়—স্ত্ৰীৰ দেৱতা স্বামীহে, গুণ-দোষ নিৰপেক্ষ—আৰু নিজৰ বেদনা নিবেদন কৰে। শিৱ কৃপাৰে স্বামীৰ অনুগ্ৰহ পুনৰ লাভ হ’ব বুলি আশ্বাস দিয়ে; উমা তাৰ ব্যৱহাৰিকতা প্ৰশ্ন কৰোঁতে নৰ্মদাৰ উত্তৰ তীৰত ভানু (সূৰ্য) আহে। শিৱ সূৰ্যক প্ৰভাক ৰক্ষা আৰু সন্তুষ্ট কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে; উমা প্ৰভাক পত্নীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে আৰু সূৰ্য সন্মতি দিয়ে। প্ৰভা তীৰ্থ ‘উন্মীলন’ৰ বাবে সূৰ্যৰ এক অংশ তাতে স্থিত থাকক বুলি বৰ মাগে; সৰ্বদেৱময় লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা হৈ ‘প্ৰভাসেশ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হয়। পিছত তীৰ্থযাত্ৰাৰ নীতি কোৱা হৈছে—প্ৰভাসেশ্বৰত স্নান আদি কৰিলে তৎক্ষণাৎ ইচ্ছিত ফল লাভ হয়, বিশেষকৈ মাঘ শুক্ল সপ্তমীত। ব্ৰাহ্মণৰ নিৰ্দেশত অশ্ব-সম্পৰ্কিত বিধি, ভক্তিভাৱে স্নান আৰু দ্বিজসকলক দানৰ বিধান আছে; গোদানৰ বিশেষ লক্ষণসহ দানবিধি বৰ্ণিত। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হয় যে ইয়াত স্নান আৰু বিশেষকৈ কন্যাদান মহাপাপো নাশ কৰে; সূৰ্যলোক-ৰুদ্ৰলোক প্ৰাপ্তি আৰু মহাযজ্ঞসম ফল দিয়ে। গোদানৰ মহিমা কালাতীত বুলি প্ৰশংসা কৰি বিশেষকৈ চতুৰ্দশীৰ গুৰুত্ব উল্লেখ কৰা হৈছে।
Adhyaya 99
Nāgeśvara-liṅga at the Southern Bank of Revā (Vāsuki’s Atonement and Tīrtha Procedure) / रेवायाः दक्षिणतटे नागेश्वरलिङ्गमाहात्म्यम्
এই অধ্যায়টো প্ৰশ্নোত্তৰধৰ্মী। যুধিষ্ঠিৰে সোধে—ৰেৱা (নৰ্মদা) নদীৰ দক্ষিণ তীৰত বাসুকি কিয় প্ৰতিষ্ঠিত? মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—শম্ভুৰ নৃত্যকালত শিৱমুকুটৰ পৰা গঙ্গাজল-মিশ্ৰিত স্বেদ ওলাই আহে; এটা সাপে সেয়া পান কৰাত মাণ্ডাকিনী ক্ৰুদ্ধ হয় আৰু শাপসদৃশ ফলত সি অজগৰ-ভাব (অৱনতি/বন্ধিত অৱস্থা) লাভ কৰে। তেতিয়া বাসুকিয়ে বিনয়বচনে নদীৰ পাৱন শক্তি স্তৱ কৰি দয়া প্ৰাৰ্থনা কৰে। গঙ্গাই তাক বিন্ধ্যত শংকৰক লক্ষ্য কৰি তপস্যা কৰিবলৈ বিধান দিয়ে। দীঘলীয়া তপস্যাৰ পাছত শিৱ প্ৰসন্ন হৈ বৰ দিয়ে আৰু ৰেৱাৰ দক্ষিণ তীৰত বিধিপূৰ্বক স্নান কৰিবলৈ আদেশ কৰে। বাসুকি নৰ্মদাত প্ৰৱেশ কৰি শুদ্ধ হয়; তাত পাপহৰ প্ৰসিদ্ধ নাগেশ্বৰ-লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠাৰ বৰ্ণনা আছে। শেষত তীৰ্থবিধি আৰু ফলশ্ৰুতি—অষ্টমী বা চতুৰ্দশীত মধুৰে শিৱাভিষেক; সংগমত স্নান কৰিলে নিঃসন্তান লোকে সৎ সন্তান পায়; উপবাসসহ শ্ৰাদ্ধে পিতৃলোক শান্তি পায়; আৰু নাগপ্ৰসাদে বংশ সৰ্পভয়ৰ পৰা ৰক্ষিত থাকে।
Adhyaya 100
Mārkaṇḍeśa Tīrtha Māhātmya (मार्कण्डेशतीर्थमाहात्म्य) — Summary of Merits and Ritual Observances
এই অধ্যায়ত মাৰ্কণ্ডেয় মুনিয়ে ৰজাক “মহীপাল” আৰু “পাণ্ডুনন্দন” বুলি সম্বোধন কৰি নর্মদাৰ দক্ষিণ তীৰত অৱস্থিত অতি প্ৰশংসিত মাৰ্কণ্ডেশ তীৰ্থলৈ তীৰ্থযাত্ৰা কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে। এই স্থান দেৱতাসকলৰো পূজ্য আৰু শৈৱ উপাসনাৰ গোপন কেন্দ্ৰ বুলি বৰ্ণিত। মুনিয়ে সাক্ষ্যৰূপে কয় যে তেওঁ পূৰ্বে তাত পবিত্ৰ প্ৰতিষ্ঠা স্থাপন কৰিছিল আৰু শংকৰৰ কৃপাৰে তেওঁৰ ভিতৰত মোক্ষদায়ী জ্ঞান উদয় হৈছিল। তীৰ্থত পানীত প্ৰৱেশ কৰাৰ সময়ত জপ কৰিলে সঞ্চিত পাপ ক্ষয় হয়; মন, বাক্য আৰু কৰ্মজনিত দোষো শুদ্ধ হয়। দক্ষিণ দিশলৈ মুখ কৰি থিয় হৈ পিণ্ডিকা ধৰি, শূলধাৰী শিৱৰ নানা ৰূপত একাগ্ৰ ভক্তিযোগে পূজা কৰিলে দেহান্তে শিৱলোক প্ৰাপ্তি হয় বুলি ফলশ্ৰুতি আছে। অষ্টমীৰ ৰাতি ঘিউৰ দীপ জ্বলাইলে স্বৰ্গলোক লাভ, আৰু তাত শ্ৰাদ্ধ কৰিলে প্ৰলয় পৰ্যন্ত পিতৃসকল তৃপ্ত থাকে বুলি কোৱা হৈছে। ইঙ্গুদ, বদৰ, বিল্ব, অক্ষত বা কেৱল জলৰে তৰ্পণ কৰিলে বংশৰ বাবে ‘জন্মফল’ লাভ হয়—এইদৰে নিৰ্দিষ্ট নদীতীৰৰ সৈতে জড়িত সংক্ষিপ্ত আচাৰ-ফলবিধান দিয়া হৈছে।
Adhyaya 101
Saṅkarṣaṇa-Tīrtha Māhātmya (संकर्षणतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of Saṅkarṣaṇa Tīrtha
অধ্যায় ১০১ত মাৰ্কণ্ডেয় ৰজাক উদ্দেশি কয়—নর্মদাৰ উত্তৰ তীৰত, যজ্ঞৱাটৰ মধ্যভাগত ‘সঙ্কর্ষণ’ নামৰ অতি পুণ্য তীৰ্থ আছে; ই পাপনাশক। এই তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বলভদ্ৰে তাত পূৰ্বে কৰা তপস্যা আৰু তাত উমাসহ শম্ভু, কেশৱ তথা দেবগণৰ নিত্য সান্নিধ্যৰ বাবে প্ৰতিষ্ঠিত বুলি কোৱা হৈছে। প্ৰাণীৰ উপকাৰাৰ্থে বলভদ্ৰে পৰম ভক্তিৰে তাত শংকৰক প্ৰতিষ্ঠা কৰি স্থানটোক যাগ-কৰ্মৰ কেন্দ্ৰ ৰূপে স্থিৰ কৰে। বিধান অনুসাৰে—ক্ৰোধ আৰু ইন্দ্ৰিয় সংযত কৰি তাত স্নান কৰা ভক্তে শুক্লপক্ষ একাদশীত মধুৰে শিৱাভিষেক কৰি পূজা কৰিব লাগে। তাত পিতৃসকলৰ উদ্দেশ্যে শ্রাদ্ধ-দান কৰাও অনুমোদিত; বলভদ্ৰৰ ঘোষণামতে ইয়াৰ ফলত পৰম স্থান লাভ হয়।
Adhyaya 102
मन्मथेश्वर-तीर्थमाहात्म्य (Glory of the Manmatheśvara Tīrtha)
এই অধ্যায়ত মুনি মাৰ্কণ্ডেয়ে ৰাজশ্ৰোতাক দেবতাসকলৰ দ্বাৰা পূজিত শৈৱ তীৰ্থ ‘মন্মথেশ্বৰ’লৈ গমন‑স্নানৰ বিধি আৰু পুণ্যফলৰ ক্ৰম বৰ্ণনা কৰে। কেৱল স্নানকো ৰক্ষাকাৰী আৰু পুণ্যদায়ক বুলি কোৱা হৈছে; মনঃশুদ্ধিসহ স্নান কৰি এক ৰাতি উপবাস ৰাখিলে মহাফল; তিনিৰাতি ব্ৰত‑অনুষ্ঠান কৰিলে ক্ৰমে অধিক পুণ্য লাভ হয়। ৰাতি দেৱতাৰ সন্মুখত জাগৰণ, গীত‑বাদ্য, নৃত্য আদি ভক্তিকৰ্মে পৰমেশ্বৰক প্ৰসন্ন কৰে বুলি উল্লেখ আছে। মন্মথেশ্বৰক স্বৰ্গাৰোহণৰ ‘সোপান’ ৰূপে দেখুৱাই, কামকো শুদ্ধ ভক্তিৰ পথত পবিত্ৰভাৱে প্ৰবাহিত কৰাৰ ভাব প্ৰকাশ কৰা হৈছে। সন্ধ্যাকালে শ্ৰাদ্ধ আৰু দানৰ বিধান, বিশেষকৈ অন্নদানৰ মহিমা, আৰু চৈত্ৰ শুক্ল ত্ৰয়োদশীত গোদান তথা ৰাতিজাগৰণত ঘৃতদীপ অৰ্পণৰ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে। শেষত নাৰী‑পুৰুষ উভয়ৰ বাবে সমান পুণ্যফল বুলি সমাপ্তি কৰা হৈছে।
Adhyaya 103
एरण्डीसङ्गममाहात्म्य — The Māhātmya of the Eraṇḍī–Reva Confluence
অধ্যায় ১০৩ সংলাপৰ স্তৰবদ্ধ বিন্যাস। মাৰ্কণ্ডেয় ৰজাক এৰণ্ডী–ৰেবা সংগমলৈ পথ দেখুৱাই কয় যে এই তীৰ্থৰ কথা শিৱে পাৰ্বতীক “গুপ্ততকৈও অধিক গুপ্ত” ৰহস্যৰূপে কৈছিল। শিৱ অত্রি আৰু অনসূয়াৰ সন্তানহীনতাৰ কাহিনী কৈ, সন্তান কুলধৰ্মৰ আধাৰ আৰু পৰলোক-হিতৰ সহায় বুলি বুজাই দিয়ে। অনসূয়া ৰেবাৰ উত্তৰ তীৰৰ সংগমত দীঘলীয়া তপস্যা কৰে—গ্ৰীষ্মত পঞ্চাগ্নি, বৰষুণত চন্দ্ৰায়ণ ব্ৰত, শীতত জলবাস; নিত্য স্নান, সন্ধ্যা, দেব-ঋষি তৰ্পণ, হোম আৰু পূজা। তাৰ পাছত ব্ৰহ্মা–বিষ্ণু–ৰুদ্ৰ গোপন দ্বিজৰূপে আহি নিজৰ ঋতু-তত্ত্ব প্ৰকাশ কৰে—বৰষা/বীজ, শীত/পালন, গ্ৰীষ্ম/শোষণ—আৰু বৰ দিয়ে; ফলত তীৰ্থৰ চিৰপবিত্ৰতা আৰু মনোকামনা-সিদ্ধিৰ শক্তি স্থাপিত হয়। পিছত বিশেষকৈ চৈত্ৰ মাহত সংগমস্নান, ৰাতি জাগৰণ, দ্বিজভোজন, পিণ্ডদান, প্ৰদক্ষিণা আৰু দানবিধিৰ বিধান আছে, যাৰ পুণ্য বহুগুণে বৃদ্ধি পায় বুলি কোৱা হৈছে। দ্বিতীয় দৃষ্টান্তত গৃহস্থ গোবিন্দ কাঠ সংগ্ৰহ কৰোঁতে অনিচ্ছায় শিশুমৃত্যুৰ কাৰণ হয়; পাছত দেহযন্ত্ৰণা কৰ্মফল বুলি ধৰা হয়। সংগমস্নান আৰু পূজা-দানৰ দ্বাৰা সি উপশম পায়—ই তীৰ্থাচৰণে প্ৰায়শ্চিত্তৰ নীতি দেখুৱায়। শেষত শ্ৰৱণ-পাঠ, তাত বাস/উপবাস, আৰু জল-মাটি স্পৰ্শমাত্ৰেও পুণ্যবৃদ্ধিৰ ফলশ্ৰুতি ঘোষণা কৰি অধ্যায় শেষ হয়।
Adhyaya 104
सौवर्णशिला-तीर्थमाहात्म्य (Glory of the Sauvarṇaśilā Tīrtha)
মাৰ্কণ্ডেয় ৰজাক উপদেশ দিয়ে কয়—ৰেৱা নদীৰ উত্তৰ তীৰত সঙ্গমৰ ওচৰত থকা প্ৰসিদ্ধ সৌৱৰ্ণশিলা তীৰ্থলৈ যোৱা উচিত। এই স্থান সৰ্বপাপহৰ, পূৰ্বে ঋষিগণে প্ৰতিষ্ঠা কৰা, দুষ্প্ৰাপ্য (দুৰ্লভ) আৰু সৰু সীমাৰ ভিতৰত থাকিলেও অতি প্ৰবল পুণ্যক্ষেত্ৰ বুলি বৰ্ণিত। বিধি ক্ৰমে—সৌৱৰ্ণশিলাত স্নান কৰা, মহেশ্বৰক পূজা কৰা, ভাস্কৰ (সূৰ্য)ক প্ৰণাম কৰা, তাৰ পিছত ঘিউ মিহলি বিল্ব বা বিল্বপাত্ৰেৰে পবিত্ৰ অগ্নিত আহুতি দিয়া। প্ৰভু প্ৰসন্ন হওক আৰু ৰোগ নাশ হওক—এনে সংক্ষিপ্ত প্ৰাৰ্থনাও দিয়া হৈছে। তাৰ পাছত দানমাহাত্ম্য—যোগ্য ব্ৰাহ্মণক স্বৰ্ণদান কৰাটো বহু স্বৰ্ণদান আৰু মহাযজ্ঞৰ শ্ৰেষ্ঠ ফলৰ সমান বুলি কোৱা হৈছে। ইয়াৰ ফলত মৃত্যুৰ পাছত স্বৰ্গাৰোহণ, ৰুদ্ৰসান্নিধ্যত দীঘলীয়া সহবাস, আৰু পুনৰ অৱতৰণত শুদ্ধ-সমৃদ্ধ বংশত শুভ জন্ম, লগতে সেই তীৰ্থজলৰ স্মৃতি অটুট থকাৰ ফল বৰ্ণিত।
Adhyaya 105
करञ्जातीर्थगमनफलम् | The Merit of Going to the Karañjā Tīrtha
এই অধ্যায়ত মুনি মাৰ্কণ্ডেয় ‘ৰাজেন্দ্ৰ’ক উদ্দেশ্য কৰি কৰঞ্জা তীৰ্থগমনৰ বিধি আৰু ফল সংক্ষেপে বৰ্ণনা কৰিছে। উপবাস পালন কৰি আৰু ইন্দ্ৰিয়সংযমেৰে কৰঞ্জালৈ গ’লে, তাত স্নানমাত্ৰেই সকলো পাপৰ পৰা মুক্তি লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত ভক্তিভাৱে মহাদেৱৰ পূজা আৰু শ্ৰদ্ধাৰে দান কৰাৰ ক্ৰম নিৰ্দেশিত। দানদ্ৰব্য হিচাপে সোণ, ৰূপ, মণি‑মুক্তা‑প্ৰবাল আদি, লগতে পাদুকা, ছাতি, শয্যা, আচ্ছাদন আদি উপযোগী বস্তুৰ উল্লেখ আছে। তীৰ্থসেৱা‑শৈৱপূজা‑দানধৰ্মৰ ফল ‘কোটি‑কোটি গুণ’ বুলি মহিমা কীৰ্তিত।
Adhyaya 106
Mahīpāla Tīrtha Māhātmya (Auspiciousness Rite to Umā–Rudra) | महीपालतीर्थमाहात्म्य (उमारुद्र-सौभाग्यविधिः)
এই অধ্যায়ত মাৰ্কণ্ডেয় ঋষিয়ে ৰজাক মহীপাল-তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য আৰু আচৰণ-বিধি উপদেশ দিয়ে। নর্মদা-তীৰত অৱস্থিত এই তীৰ্থ অতি মনোমোহা আৰু সৌভাগ্যদায়ক বুলি কোৱা হৈছে; নাৰী-পুৰুষ উভয়ৰ বাবে, বিশেষকৈ দুর্ভাগ্যপীড়িত লোকৰ বাবে ই কল্যাণকাৰী। ইয়াত উমা–ৰুদ্ৰৰ বিশেষ পূজাৰ বিধান আছে—ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহসহ শীলাচৰণ, তৃতীয়া তিথিত উপবাস, আৰু যোগ্য ব্ৰাহ্মণ দম্পতীক ভক্তিভাৱে নিমন্ত্ৰণ। সত্কাৰত সুগন্ধ, মালা, সুগন্ধি বস্ত্ৰ আদি অৰ্ঘ্য দিয়ে পায়স আৰু কৃসৰা (খিচুড়ি)ৰে ভোজন কৰোৱা, তাৰ পিছত প্ৰদক্ষিণা কৰি মহাদেৱ গৌৰীৰ সৈতে প্ৰসন্ন হওক আৰু অবিয়োগ (বিচ্ছেদ নোহোৱা) লাভ হওক—এনে ভক্তিবাক্য উচ্চাৰণৰ কথা কোৱা হৈছে। এই বিধি অৱহেলা কৰিলে দাৰিদ্ৰ্য, শোক আৰু জন্মজন্মান্তৰলৈকে বন্ধ্যাত্ব আদি দীঘলীয়া দুর্ভাগ্য বাঢ়ে; কিন্তু বিশেষকৈ জ্যেষ্ঠ শুক্লপক্ষৰ তৃতীয়াত বিধিপূৰ্বক কৰিলে পাপনাশ হয় আৰু দানৰ দ্বাৰা পুণ্য বহুগুণ বৃদ্ধি পায়। ব্ৰাহ্মণী আৰু ব্ৰাহ্মণক গৌৰী–শিৱস্বৰূপ বুলি মানি পূজা, সিন্দূৰ-কুমকুম আদি মঙ্গলদ্ৰব্য অৰ্পণ, অলংকাৰ, ধান্য, অন্ন আদি দানৰ নিৰ্দেশো আছে। ফলশ্ৰুতিত পুণ্যবৃদ্ধি, শংকৰানুকূল উত্তম ভোগ, প্ৰচুৰ সৌভাগ্য, নিঃসন্তানৰ পুত্ৰলাভ, দৰিদ্ৰৰ ধনলাভ, আৰু নর্মদাত এই তীৰ্থ কামনা-পূৰণকাৰী বুলি প্ৰতিপাদিত।
Adhyaya 107
भण्डारीतीर्थमाहात्म्य (Bhaṇḍārī Tīrtha Māhātmya: The Glory of Bhaṇḍārī Pilgrimage Site)
এই অধ্যায়ত শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় ঋষিয়ে ৰেৱাখণ্ডৰ অন্তৰ্গত এক সংক্ষিপ্ত তীৰ্থ-উপদেশ ৰজাক প্ৰদান কৰে। তেওঁ শ্ৰোতাক মহিমান্বিত ভাণ্ডাৰী-তীৰ্থলৈ যাবলৈ কয় আৰু বৰ্ণনা কৰে যে তাত ধৰ্মফল ইমান প্ৰবল যে উনিশ যুগ পৰ্যন্ত ‘দাৰিদ্ৰ্যচ্ছেদ’—দাৰিদ্ৰ্যৰ বিনাশ—ঘটে। মাহাত্ম্যৰ কাৰণকথাত কুবেৰ (ধনদ) তাত তপস্যা কৰিছিল; পদ্মসম্ভৱ ব্ৰহ্মা প্ৰসন্ন হৈ সেই স্থানতে অল্প দান কৰিলেও ধন-ৰক্ষাৰ বৰ দিছিল। সেয়ে নিয়ম দিয়া হৈছে—যি ভক্তিভাৱে তাত গৈ স্নান কৰি দান কৰে, তাৰ ধনত ক্ষয় বা বাধা (বিত্ত-পরিচ্ছেদ) নাহে; সমৃদ্ধি সঞ্চয়ত নহয়, তীৰ্থযাত্ৰা, ভক্তি আৰু নিয়ত দানত স্থিৰ হয়।
Adhyaya 108
रोहिणीतीर्थमाहात्म्य (Rohiṇī Tīrtha Māhātmya)
এই অধ্যায়ত মাৰ্কণ্ডেয় ঋষিয়ে ৰজাক ৰোহিণী-তীৰ্থলৈ উপদেশ দিয়ে—ই ত্ৰিলোকত প্ৰসিদ্ধ আৰু পাপ-দোষ শোধনকাৰী বুলি কীৰ্তিত। যুধিষ্ঠিৰে তীৰ্থৰ ফল স্পষ্টকৈ জানিব খোজে; তেতিয়া কাহিনী প্ৰলয়কালৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত আৰম্ভ হয়: জলৰাশিৰ ওপৰত শয়ন কৰা পদ্মনাভ/চক্ৰধাৰী বিষ্ণুৰ নাভিৰ পৰা দীপ্ত পদ্ম উদ্ভৱ হয় আৰু তাতেই ব্ৰহ্মাৰ জন্ম। ব্ৰহ্মাই নিৰ্দেশ বিচাৰিলে বিষ্ণুৱে সৃষ্টিকাৰ্যত নিয়োজিত কৰে; তাৰ পিছত ঋষিসকল, দক্ষবংশ আৰু দক্ষৰ কন্যাসকলৰ উৎপত্তিৰ বৰ্ণনা আহে। চন্দ্ৰৰ পত্নীসকলৰ মাজত ৰোহিণীক বিশেষ প্ৰিয় বুলি কোৱা হলেও, সম্পৰ্কগত টানাপোড়েনৰ বাবে তেওঁ বৈৰাগ্য গ্ৰহণ কৰি নর্মদা-তীৰত তপস্যা কৰে। ধাপে ধাপে উপবাস-ব্ৰত, বাৰে বাৰে স্নান আৰু নাৰায়ণী/ভৱানী দেৱীৰ শৰণাগতি-ভক্তি—যাক ৰক্ষাকৰ্ত্ৰী আৰু দুঃখনাশিনী বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে—এইবোৰেই তেওঁৰ সাধনা। দেৱী ব্ৰত-নিয়মত প্ৰসন্ন হৈ ৰোহিণীৰ প্ৰাৰ্থনা পূৰণ কৰে; তেতিয়াই তীৰ্থৰ নাম আৰু মাহাত্ম্য স্থিৰ হয়—ইয়াত স্নান কৰা লোক দাম্পত্যত ৰোহিণীৰ দৰে প্ৰিয় হয়, আৰু ইয়াত দেহত্যাগ কৰিলে সাত জন্মলৈ দাম্পত্য-বিয়োগ নঘটে বুলি ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 109
चक्रतीर्थमाहात्म्य (Cakratīrtha Māhātmya) — The Glory of Cakra Tīrtha at Senāpura
এই অধ্যায়ত মার্কণ্ডেয় ঋষিয়ে সেনাপুৰত অৱস্থিত চক্ৰতীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰিছে। এই তীৰ্থ পাপক্ষয়কাৰী, দোষশোধক আৰু অতি পৱিত্ৰ বুলি কোৱা হৈছে। কাহিনিৰ প্ৰসঙ্গত মহাসেনৰ সেনাপত্যাভিষেকৰ অনুষ্ঠান উল্লেখ আছে—ইন্দ্ৰপ্ৰমুখ দেৱতাসকল দানৱদমন আৰু দেৱসেনাৰ বিজয়ৰ উদ্দেশ্যে সমবেত হয়; তেতিয়া ৰুরু নামৰ দানৱে বিঘ্ন ঘটাই ভয়ংকৰ যুদ্ধ আৰম্ভ কৰে, পুৰাণীয় ৰীতি অনুসাৰে অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ আৰু ব্যূহৰ বৰ্ণনা দেখা যায়। নির্ণায়ক মুহূর্তত বিষ্ণুৰ সুদৰ্শনচক্ৰ প্ৰয়োগ হৈ ৰুৰুৰ শিৰচ্ছেদ কৰে আৰু অভিষেকৰ বাধা নাশ হয়। মুক্ত চক্ৰ দানৱক বিদাৰণ কৰি শুদ্ধ জলে পতিত হোৱাত সেই স্থান ‘চক্ৰতীৰ্থ’ নামে প্ৰতিষ্ঠিত হয় আৰু তাৰ পাৱন শক্তি প্ৰকাশ পায়। পাছত ফলশ্ৰুতি: ইয়াত স্নান কৰি অচ্যুতক পূজা কৰিলে পুণ্ডৰীক যজ্ঞৰ ফল লাভ হয়; স্নানান্তে নিয়মশীল ব্ৰাহ্মণক সন্মান কৰিলে কোটিগুণ পুণ্য হয়; আৰু ভক্তিভাৱে ইয়াত দেহত্যাগ কৰিলে বিষ্ণুলোকপ্ৰাপ্তি, শুভ ভোগ আৰু পিছত শ্ৰেষ্ঠ বংশত পুনর্জন্ম হয়। শেষত তীৰ্থক ধন্য, দুঃখনাশক আৰু পাপনাশক বুলি কৈ আগলৈ অধিক উপদেশৰ সংকেত দিয়া হৈছে।
Adhyaya 110
Cakratīrtha-Nikaṭa Vaiṣṇava-Tīrtha Māhātmya (Glorification of the Vaiṣṇava Tīrtha near Cakratīrtha)
মাৰ্কণ্ডেয় শুদ্ধিদায়ক তীৰ্থযাত্ৰাৰ ক্ৰম বৰ্ণনা কৰে, যাৰ অন্ত চক্রতীৰ্থৰ ওচৰৰ এক বৈষ্ণৱ তীৰ্থত হয়; এই তীৰ্থ প্ৰাচীন কালত বিষ্ণু (জনাৰ্দন) স্থাপন কৰিছিল বুলি কোৱা হয়। ভয়ংকৰ দানৱ-বধৰ পাছত, সেই সংঘৰ্ষৰ পৰা ৰৈ যোৱা দোষশেষ আৰু পাপফল নিবারণ কৰিবলৈ ভগৱানে এই তীৰ্থ প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে—ইয়াই স্থান-মাহাত্ম্যৰ কাৰণকথা। ইয়াত ক্ৰোধজয় (জিতক্ৰোধ), কঠোৰ তপস্যা আৰু মৌনব্ৰতৰ বিশেষ মহত্ব কোৱা হৈছে; এনে সংযম দেৱ-দানৱৰ বাবেও সহজে অনুকৰণীয় নহয়। তাৰ পাছত সংক্ষিপ্ত বিধান—স্নান, যোগ্য দ্বিজাতিলৈ দান, আৰু বিধিমতে জপ—ই তৎক্ষণাৎ গম্ভীৰ পাপো মোচন কৰি সাধকক বৈষ্ণৱ পদলৈ আগবঢ়াই নিয়ে বুলি নিশ্চিত কৰা হৈছে।
Adhyaya 111
स्कन्दतीर्थ-सम्भवः (Origin and Merits of Skanda-Tīrtha on the Narmadā)
এই অধ্যায়ত যুধিষ্ঠিৰে স্কন্দৰ আবিৰ্ভাৱ-প্ৰসঙ্গ আৰু নর্মদা-তীৰৰ স্কন্দতীৰ্থৰ বিধি-ফল সম্পূৰ্ণকৈ শুনিবলৈ বিচাৰে। মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—সেনাপতি নথকাৰ বাবে দেৱগণে শিৱক প্ৰাৰ্থনা কৰে। তাৰ পাছত উমাৰ প্ৰতি শিৱৰ সংকল্প, দেৱকাৰ্যৰ বাবে অগ্নিৰ মাধ্যমে দিৱ্য তেজ গ্ৰহণ, উমাৰ ক্ৰোধজাত শাপ যাৰ ফলত দেৱসন্ততি ব্যাহত হয়, আৰু সেই তেজৰ ক্ৰমাগত স্থানান্তৰৰ কাহিনী বৰ্ণিত। অগ্নিয়ে তেজ ধাৰণ কৰিব নোৱাৰি গঙ্গাত ৰাখে; গঙ্গাই তাক শৰস্তম্বত (নলখাগড়াৰ জোপোহাত) নিক্ষেপ কৰে। কৃত্তিকাসকলে শিশুক পালন কৰে; সি ষণ্মুখ ৰূপে প্ৰকাশ পাই কাৰ্ত্তিকেয়, কুমাৰ, গঙ্গাগর্ভ, অগ্নিজ আদি নামত খ্যাত হয়। দীর্ঘ তপস্যা আৰু তীৰ্থপৰিক্ৰমাৰ পাছত স্কন্দে নর্মদাৰ দক্ষিণ তীৰত ঘোৰ তপ কৰে। শিৱ-উমা প্ৰসন্ন হৈ তেওঁক নিত্য সেনাপতি পদত নিযুক্ত কৰে আৰু ময়ূৰবাহন দান কৰে। সেই স্থান স্কন্দতীৰ্থ নামে প্ৰসিদ্ধ—দুৰ্লভ আৰু পাপনাশক। তাত স্নান আৰু শিৱপূজাই যজ্ঞসম পুণ্য দিয়ে; তিলমিশ্ৰিত জলে পিতৃতৰ্পণ আৰু এক বিধিবৎ পিণ্ডদান কৰিলে পিতৃগণ বাৰ বছৰ তৃপ্ত থাকে। তাত কৰা কৰ্ম অক্ষয় হয়; শাস্ত্ৰোক্ত বিধিৰে দেহত্যাগ কৰিলে শিৱলোকপ্ৰাপ্তি আৰু পাছত বেদবিদ্যা, স্বাস্থ্য, দীঘলীয়া আয়ু আৰু কুলধাৰা অব্যাহত থকা শুভ জন্ম লাভ হয়।
Adhyaya 112
Āṅgirasatīrtha-māhātmya (Glory of the Āṅgirasa Tīrtha)
মাৰ্কণ্ডেয়ে ৰাজ-সংবাদীক নর্মদাৰ উত্তৰ তীৰত অৱস্থিত আঙ্গিৰসতীৰ্থলৈ যোৱাৰ নিৰ্দেশ দিয়ে, তাক সৰ্বপাপ-বিনাশক আৰু সৰ্বলোক-পাৱন বুলি বৰ্ণনা কৰে। তাৰ পাছত তীৰ্থৰ উৎপত্তি-কথা কোৱা হয়—বেদজ্ঞ ব্ৰাহ্মণ ঋষি অঙ্গিৰাই যুগাৰম্ভত পুত্ৰলাভৰ উদ্দেশ্যে দীঘলীয়া তপস্যা কৰিছিল। ত্ৰিষৱণ স্নান, নিত্য দেবজপ, মহাদেৱ পূজা আৰু কৃচ্ছ্ৰ-চান্দ্ৰায়ণ আদি ব্ৰত-নিয়মেৰে শিৱক আৰাধনা কৰিছিল। বাৰ বছৰ তপস্যাৰ পাছত শিৱ প্ৰসন্ন হৈ বৰ দিবলৈ ক’লে। অঙ্গিৰাই বেদবিদ্যাসম্পন্ন, সংযমী আচৰণযুক্ত, বহু শাস্ত্ৰত নিপুণ, দেৱতাৰ মন্ত্ৰীসদৃশ আৰু সৰ্বত্র সন্মানিত এক উত্তম পুত্ৰ প্ৰাৰ্থনা কৰিলে। শিৱে বৰ দিয়া মাত্ৰে বৃহস্পতিৰ জন্ম হ’ল। কৃতজ্ঞতাৰে অঙ্গিৰাই সেই স্থানতে শংকৰৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—এই তীৰ্থত স্নান আৰু শিৱপূজাই পাপ নাশ কৰে, দৰিদ্ৰক ধন আৰু নিঃসন্তানক সন্তান দিয়ে, ইষ্টকামনা পূৰ্ণ কৰে আৰু ভক্তক ৰুদ্ৰলোকলৈ নিয়ে।
Adhyaya 113
Koṭitīrtha–Ṛṣikoṭi Māhātmya (Merit of Koṭitīrtha and Ṛṣikoṭi)
এই অধ্যায়ত মārkaṇḍেয় ঋষিয়ে ৰজাক যাত্ৰা-মাৰ্গদৰ্শনৰ দৰে উপদেশ দি কোṭিতীৰ্থলৈ যাবলৈ কয় আৰু তাক অতুল পবিত্ৰ তীৰ্থ বুলি বৰ্ণনা কৰে। কাহিনীত স্মৰণ কৰোৱা হয় যে ইয়াত বহু ঋষিয়ে পৰম সিদ্ধি লাভ কৰিছিল; সেয়েহে এই স্থান ‘ঋষিকোṭি’ নামেও প্ৰসিদ্ধ। তাৰ পিছত স্থান-নিবদ্ধ তিনিটা পুণ্যসাধনৰ কথা কোৱা হৈছে—(১) তীৰ্থস্নান কৰি ব্ৰাহ্মণভোজন; এজন ব্ৰাহ্মণক তৃপ্ত কৰাৰ ফল ‘কোṭি’ ব্ৰাহ্মণক ভোজন কৰোৱাৰ সমান বুলি পুণ্যবৃদ্ধি দেখুৱাইছে। (২) স্নানৰ পাছত পিতৃদেৱতাৰ সন্মান/তৰ্পণ-শ্ৰাদ্ধ কৰি তীৰ্থযাত্ৰাত পিতৃধৰ্ম সংযোগ কৰা হয়। (৩) তাত মহাদেৱৰ পূজা কৰিলে বাজপেয় যজ্ঞৰ সমান ফল লাভ হয় বুলি প্ৰতিজ্ঞা। এইদৰে অধ্যায়টোৱে কোṭিতীৰ্থৰ মাহাত্ম্যক স্থান–কৰ্ম–ফলশ্ৰুতি ৰূপে সংক্ষিপ্তভাৱে স্থাপন কৰে।
Adhyaya 114
अयोनिजतीर्थ-माहात्म्य (Ayonija Tīrtha: Ritual Procedure and Salvific Claim)
এই অধ্যায়ত ঋষি মাৰ্কণ্ডেয় ৰজাক উদ্দেশ্য কৰি অয়োনিজ নামৰ অতি পুণ্য তীৰ্থলৈ যোৱাৰ সংক্ষিপ্ত নিৰ্দেশ দিয়ে। তীৰ্থখনৰ গুণ বৰ্ণিত—অপূৰ্ব সৌন্দৰ্য, মহাপুণ্য, আৰু সকলো পাপৰ সম্পূৰ্ণ নাশ। সেই ঠাইত পালনীয় ন্যূনতম বিধি: অয়োনিজত স্নান কৰি পৰমেশ্বৰক পূজা কৰা, তাৰ পিছত পিতৃ আৰু দেৱতাৰ উদ্দেশে শ্ৰদ্ধাৰে তৰ্পণাদি কৰা। শেষত দৃঢ় ফলশ্ৰুতি—যি বিধিপূৰ্বক তাত প্ৰাণত্যাগ কৰে, সি ‘যোনি-দ্বাৰ’ অৰ্থাৎ পুনর্জন্মৰ দুৱাৰ এৰাই মুক্তিমুখী আশ্বাস লাভ কৰে; তীৰ্থাচৰণক নীতি-নিয়মযুক্ত সাধনা হিচাপে কৰ্মবন্ধনৰ পৰা মুক্তিৰ পথ বুলি দেখুওৱা হৈছে।
Adhyaya 115
अङ्गारकतीर्थमाहात्म्य (Aṅgāraka Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Aṅgāraka Tīrtha on the Narmadā
মাৰ্কণ্ডেয় ৰজাক নৰ্মদা তীৰত অৱস্থিত পৰম অঙ্গাৰক-তীৰ্থলৈ নিৰ্দেশ কৰে; ই ৰূপ-সৌন্দৰ্য দানকাৰী আৰু লোকসমাজত প্ৰসিদ্ধ। তাত ভূমিজ অঙ্গাৰকে অগণিত বছৰ ধৰি ঘোৰ তপস্যা কৰিছিল। তপস্যাত প্ৰসন্ন মহাদেৱ সাক্ষাতে প্ৰকট হৈ, দেৱতাসকলৰ মাজতো দুষ্প্ৰাপ্য বৰ দিব বুলি ক’লে। অঙ্গাৰকে অবিনাশী, স্থায়ী পদ বিচাৰিলে—গ্ৰহমণ্ডলত নিত্য বিচৰণৰ অধিকাৰ, আৰু পৰ্বত, সূৰ্য-চন্দ্ৰ, নদী-সমুদ্ৰ যিমান দিন থাকে সিমান দিন বৰ স্থিৰ থাকক। শিৱে বৰ দি প্ৰস্থান কৰিলে; দেৱ-অসুৰে তেওঁৰ স্তৱ কৰিলে। তাৰ পিছত অঙ্গাৰকে সেই স্থানত শংকৰক প্ৰতিষ্ঠা কৰি, গ্ৰহক্ৰমত নিজৰ স্থান লাভ কৰিলে। বিধান অনুসাৰে, এই তীৰ্থত স্নান কৰি পৰমেশ্বৰক পূজা কৰি, ক্ৰোধ জয় কৰি হোম-আহুতি আদি অৰ্পণ কৰা ব্যক্তিয়ে অশ্বমেধ যজ্ঞৰ ফল পায়। অঙ্গাৰক-চতুৰ্থীত বিধিপূৰ্বক স্নান আৰু গ্ৰহপূজাৰে শুভ ফল, ৰূপলাভ আৰু দীঘলীয়া কল্যাণ হয়; আৰু তাত মৃত্যু—ইচ্ছাকৃত বা অনিচ্ছাকৃত—ৰুদ্ৰসান্নিধ্য আৰু তেওঁৰ সান্নিধ্যত আনন্দ লাভৰ কাৰণ বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 116
Pāṇḍu-tīrtha Māhātmya (Glory of Pāṇḍu Tīrtha)
এই অধ্যায়ত মārkaṇḍeya ঋষিয়ে ৰজাক উদ্দেশ কৰি পাণ্ডু-তীৰ্থৰ সংক্ষিপ্ত তীৰ্থ-মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰিছে। পাণ্ডু-তীৰ্থক সৰ্বপাৱন বুলি কোৱা হৈছে; তাত স্নান কৰিলে ‘সৰ্ব-কিল্বিষ’—সকলো অশুচিতা/অপৰাধ দূৰ হৈ মুক্তি লাভ হয়—এইটো মুখ্য বিধান। স্নানৰ পাছত শুদ্ধ হৈ কাঞ্চন-দান (সোণ দান) কৰিবলৈ নৈতিক-আচাৰগত নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে; ইয়াৰ ফলত ভ্ৰূণহত্যা আদি ঘোৰ পাপো নাশ হয় বুলি দৃঢ় ফলশ্ৰুতি আছে। লগতে পিণ্ড আৰু জল অৰ্পণ (পিণ্ডোদক-প্ৰদান) কৰিলে বাজপেয় যজ্ঞৰ সমান ফল পোৱা যায় আৰু পিতৃসকল আৰু পিতামহসকল আনন্দিত হয়। এইদৰে তীৰ্থযাত্ৰা, দান আৰু পিতৃকৰ্মক একেটা পুণ্যময় পথত পাণ্ডু-তীৰ্থক কেন্দ্ৰ কৰি একত্ৰ কৰা হৈছে।
Adhyaya 117
त्रिलोचनतीर्थमाहात्म्य (Glory of the Trilocana Tīrtha)
এই অধ্যায়ত শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় ৰাজেন্দ্ৰক ত্ৰিলোচন তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। তীৰ্থখন পৰম পুণ্যদায়ক আৰু সকলো লোকৰ দ্বাৰা বন্দিত দেৱেশ ভগৱানৰ বিশেষ সান্নিধ্যস্থল বুলি কোৱা হৈছে। বিধি সহজ—তীৰ্থত স্নান কৰি ভক্তিভাৱে শংকৰৰ পূজা কৰা। এইদৰে পূজা কৰি যি ভক্ত দেহত্যাগ কৰে, সি নিঃসন্দেহে ৰুদ্ৰলোক লাভ কৰে—এইয়াই ফলশ্ৰুতি। আৰু কোৱা হয় যে কল্পক্ষয়ৰ পাছত সি পুনৰ প্ৰকাশ পাই বিচ্ছেদ নোহোৱাকৈ থাকে আৰু এশ বছৰ সন্মানিত হয়। পুৰাণীয় কালতত্ত্বৰ ভিতৰত তীৰ্থৰ প্ৰভাৱ এইদৰে স্থাপন কৰা হৈছে।
Adhyaya 118
इन्द्रतीर्थमाहात्म्य (Indratīrtha Māhātmya) — The Glory of Indra’s Ford on the Narmadā
এই অধ্যায়ত যুধিষ্ঠিৰে নর্মদাৰ দক্ষিণ তীৰত অৱস্থিত ইন্দ্ৰতীৰ্থৰ উৎপত্তি বিষয়ে প্ৰশ্ন কৰে, আৰু ঋষি মাৰ্কণ্ডেয় প্ৰশ্নোত্তৰ ৰূপে প্ৰাচীন ইতিহাস বৰ্ণনা কৰে। বৃত্ৰবধৰ পিছত ইন্দ্ৰক ব্ৰহ্মহত্যাৰ ঘোৰ দোষে অনবৰতে খেদি ফুৰে; বহু তীৰ্থ আৰু পবিত্ৰ জলস্থান ঘূৰিলেও তেওঁ শান্তি নাপায়—ইয়াৰ দ্বাৰা বুজোৱা হয় যে গভীৰ নৈতিক অপৰাধ কেৱল সাধাৰণ তীৰ্থভ্ৰমণে নাশ নহয়। ইন্দ্ৰে কঠোৰ তপস্যা, উপবাস আৰু দীঘলীয়া ব্ৰত পালন কৰে; শেষত দেৱসভা একত্ৰিত হয় আৰু ব্ৰহ্মাই পাপ চাৰিভাগত ভাগ কৰি জল, ভূমি, নাৰী আৰু কৰ্ম/বৃত্তি ক্ষেত্ৰ আদিত বণ্টন কৰে—ইয়াৰ মাজেৰে কিছুমান সামাজিক-ধাৰ্মিক বিধিনিষেধৰ কাৰণকথাও প্ৰকাশ পায়। নর্মদাতীৰত মহাদেৱৰ পূজাত শিৱ প্ৰসন্ন হৈ বৰ দিয়ে; ইন্দ্ৰে তাত চিৰস্থায়ী দিৱ্য সান্নিধ্য বিচাৰে আৰু ইন্দ্ৰতীৰ্থ প্ৰতিষ্ঠিত হয়। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—ইন্দ্ৰতীৰ্থত স্নান, তৰ্পণ আৰু পৰমেশ্বৰ পূজাৰে মহাপাপো নাশ হয় আৰু মহাযজ্ঞসম পুণ্য লাভ হয়; এই মাহাত্ম্য শ্ৰৱণ কৰাও পবিত্ৰকাৰী।
Adhyaya 119
कल्होडीतीर्थमाहात्म्यं तथा कपिलादानप्रशंसा (Kahlodī Tīrtha Māhātmya and the Eulogy of Kapilā-Dāna)
মাৰ্কণ্ডেয় ঋষিয়ে ৰজাক উপদেশ দিয়ে কয়—ৰেৱা/নৰ্মদাৰ উত্তৰ তীৰত অৱস্থিত শ্ৰেষ্ঠ কল্হোডী-তীৰ্থলৈ গমন কৰা; ই সৰ্বপাপনাশক বুলি খ্যাত। এই স্থান প্ৰাচীন মুনিসকলে সকলো জীৱৰ মঙ্গলাৰ্থে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল আৰু নৰ্মদাৰ মহাজলৰ সংযোগে তপোবলৰ দ্বাৰা ইয়াৰ মহিমা অধিক উজ্জ্বল হৈছে—এনে বৰ্ণনা আছে। তাৰ পিছত কপিলা-তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বিশেষভাৱে কোৱা হয় আৰু কপিলা-দানৰ বিধান দিয়া হয়—বিশেষকৈ সদ্য প্ৰসূতা শুভলক্ষণযুক্ত কপিলা গাই উপবাসসহ, সংযমী স্বভাৱৰে, বিশেষত ক্ৰোধজয় কৰি দান কৰা উচিত। ভূমি, ধন, ধান্য, হাতী, ঘোঁৰা, সোণ আদি দানতকৈ কপিলা-দান সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ বুলি দানতাৰতম্যত প্ৰতিপাদিত। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—এই তীৰ্থত দান কৰিলে সাত জন্মৰ বাক্, মন আৰু দেহে কৰা পাপ নাশ হয়; দাতা অপ্সৰাসকলৰ প্ৰশংসিত বিষ্ণুলোক লাভ কৰে; গাইৰ ৰোমসংখ্যা অনুসাৰে দীঘলীয়া সময় স্বৰ্গসুখ ভোগ কৰে; আৰু পাছত মানৱজন্মত সমৃদ্ধ বংশত জন্ম লৈ বেদবিদ্যা, শাস্ত্ৰদক্ষতা, স্বাস্থ্য আৰু দীঘলীয়া আয়ু লাভ কৰে। শেষত কল্হোডী-তীৰ্থৰ পাপমোচন-শক্তি অতুল বুলি পুনৰ দৃঢ় কৰা হয়।
Adhyaya 120
कम्बुतीर्थ-स्थापनम् (Establishment and Merit of Kambu Tīrtha)
এই অধ্যায়ত ‘কম্বুকেশ্বৰ/কম্বু’ক কেন্দ্ৰ কৰি তীৰ্থ-উৎপত্তি, কম্বুতীৰ্থ নামকৰণৰ কাৰণ আৰু মহিমা বৰ্ণিত। শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় হিৰণ্যকশিপুৰ পৰা প্ৰহ্লাদ, তাৰ পিছত বিৰোচন, বলি, বাণ, শম্বৰ হৈ শেষত কম্বুলৈকে বংশ-পৰম্পৰা ক’লে। কম্বু নামৰ অসুৰে বিষ্ণুৰ বিশ্বব্যাপী শক্তিৰ কথা স্মৰণ কৰি উদ্ভৱ হোৱা অস্তিত্বভয় বুজি, নৰ্মদাৰ জলে মৌনব্ৰত, নিয়মস্নান, তপস্বীৰ বস্ত্ৰ-আহাৰ নিয়ম আৰু কঠোৰ আচৰণেৰে দীঘলীয়া সময় মহাদেৱক আৰাধনা কৰে। শিৱ প্ৰসন্ন হৈ বৰ দিয়ে, কিন্তু এটা তত্ত্ব স্পষ্ট কৰে—জগতৰ সংঘাতে বিষ্ণুৰ পৰমত্ব কোনোয়ে, শিৱেও, নস্যাৎ কৰিব নোৱাৰে; হৰিদ্বেষে স্থায়ী মঙ্গল নাহে। শিৱ অন্তৰ্ধান হোৱাৰ পাছত কম্বুৱে তাত শিৱৰ শান্ত আৰু ৰোগমুক্ত ৰূপ স্থাপন কৰে; সেই স্থান ‘কম্বুতীৰ্থ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হৈ মহাদোষনাশক বুলি প্ৰশংসিত। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—তাত স্নান-পূজা, বিশেষকৈ ঋগ্/যজুঃ/সাম স্তুতিসহ সূৰ্যোপাসনা, বৈদিক কৰ্মসম ফল দিয়ে; পিতৃতৰ্পণ আৰু ঈশানপূজাত অগ্নিষ্টোম সদৃশ ফল; আৰু তাত দেহত্যাগ কৰিলে ৰুদ্ৰলোকপ্ৰাপ্তি হয়।
Adhyaya 121
Candrahāsa–Somatīrtha Māhātmya (Glory of Candrahāsa and Somatīrtha)
এই অধ্যায়ত যুধিষ্ঠিৰৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰত মাৰ্কণ্ডেয় কন্দ্ৰহাসক পৰৱৰ্তী পবিত্ৰ তীৰ্থ বুলি দেখুৱাই দিয়ে আৰু স্মৰণ কৰায় যে তাতেই সোমদেৱে ‘পৰা-সিদ্ধি’ লাভ কৰিছিল। দক্ষৰ শাপৰ ফলত সোমৰ দুখ-ক্লেশ হোৱা বুলি কোৱা হয়; লগতে গৃহস্থধৰ্মত দাম্পত্য কৰ্তব্য অৱহেলা কৰিলে কৰ্মফলজনিত দোষ জন্মে—এই নৈতিক উপদেশো সংযুক্ত। প্ৰায়শ্চিত্তৰূপে সোমে বহু তীৰ্থ ভ্ৰমণ কৰি পাপহাৰিণী নৰ্মদা/ৰেৱাৰ তীৰত উপস্থিত হয়। তাত বাৰ বছৰ উপবাস, দান, ব্ৰত আৰু নিয়ম-সংযম পালন কৰি অশুচিতাৰ পৰা মুক্ত হয়। শেষত মহাদেৱৰ অভিষেক কৰি শিৱ প্ৰতিষ্ঠা-পূজা কৰাত অক্ষয় পুণ্য আৰু উত্তম গতি লাভ হয় বুলি বৰ্ণিত। সোমতীৰ্থ আৰু কন্দ্ৰহাসত স্নান—বিশেষকৈ চন্দ্ৰ-সূৰ্য গ্ৰহণ, সংক্রান্তি, ব্যতীপাত, অয়ন আৰু বিষুৱ সময়ত—মহাশুদ্ধি, স্থায়ী পুণ্য আৰু সোমসদৃশ তেজ প্ৰদানকাৰী বুলি কোৱা হৈছে। ৰেৱাত কন্দ্ৰহাসৰ মাহাত্ম্য জানি যাত্ৰা কৰা ভক্তে ফল পায়; অজ্ঞসকলে বঞ্চিত থাকে। তাত গ্ৰহণ কৰা সন্ন্যাসো সোমলোক-সম্পৰ্কিত অপৰিবর্তনীয় শুভপথ প্ৰদান কৰে বুলি উপসংহাৰ।
Adhyaya 122
Ko-hanasva Tīrtha Māhātmya and Varṇa–Āśrama Ethical Discourse (कोहनस्वतीर्थमाहात्म्य तथा वर्णाश्रमधर्मोपदेशः)
অধ্যায় ১২২ দুটা ঘনিষ্ঠভাৱে সংযুক্ত অংশত আগবাঢ়ে। প্ৰথমে মাৰ্কণ্ডেয় ‘কোহনস্ব’ নামৰ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে—ই পাপহৰ আৰু মৃত্যুভয়নাশক বুলি কীৰ্তিত। তাৰ পাছত যুধিষ্ঠিৰৰ প্ৰশ্ন অনুসৰি চাৰিবৰ্ণৰ উৎপত্তি আৰু কৰ্মধৰ্ম ব্যাখ্যা কৰা হয়: ব্ৰহ্মাক আদিকাৰণ ধৰি দেহ-ৰূপক মতে ব্ৰাহ্মণ মুখৰ পৰা, ক্ষত্ৰিয় বাহুৰ পৰা, বৈশ্য উৰুৰ পৰা আৰু শূদ্ৰ পদৰ পৰা উৎপন্ন বুলি কোৱা হৈছে। ব্ৰাহ্মণৰ বাবে স্বাধ্যায়-অধ্যাপন, যজ্ঞ, অগ্নিহোত্ৰ, পঞ্চযজ্ঞ, গৃহস্থধৰ্ম আৰু পৰৱৰ্তী অৱস্থাত বাণপ্ৰস্থ/সন্ন্যাসৰ আদৰ্শ; ক্ষত্ৰিয়ৰ বাবে শাসন আৰু প্ৰজাৰক্ষা; বৈশ্যৰ বাবে কৃষি-গোৰক্ষা-বাণিজ্য; শূদ্ৰৰ বাবে সেবাধৰ্ম আদি নিৰ্দেশ আছে, লগতে মন্ত্ৰ-সংস্কাৰাধিকাৰ বিষয়ে গ্ৰন্থবাণীৰ সীমাবদ্ধ দৃষ্টিও প্ৰকাশ পায়। দ্বিতীয় অংশত দৃষ্টান্তকথা: এজন পণ্ডিত ব্ৰাহ্মণে ‘হনস্ব’ নামৰ অশুভ আদেশ শুনি যম আৰু তেওঁৰ দূতসকলক দেখি ভয় পাই, শতৰুদ্ৰীয়সহ ৰুদ্ৰস্তৱ জপ কৰি লিঙ্গৰ শৰণ লয়। তাত তেওঁ ঢলি পৰোঁতেই শিৱে ৰক্ষাবচন উচ্চাৰি যমসেনাক ছত্ৰভংগ কৰে। সেইবাবে স্থানটো ‘কো-হনস্ব’ নামে প্ৰসিদ্ধ হয়। শেষত ফলশ্ৰুতি—ইয়াত স্নান-পূজাই অগ্নিষ্টোম যজ্ঞসম পুণ্য দিয়ে, ইয়াত মৃত্যু হ’লে যমদৰ্শন নহয়; অগ্নি বা জলত মৃত্যুৰ বিশেষ ফল আৰু পাছত সমৃদ্ধিসহ পুনৰাগমনৰ কথাও কোৱা হৈছে।
Adhyaya 123
कर्मदीतीर्थे विघ्नेशपूजा-फलप्रशंसा | Karmadī Tīrtha and the Merit of Vighneśa Observance
এই অধ্যায়ত মুনি মাৰ্কণ্ডেয় ৰজাক উদ্দেশ্য কৰি কৰ্মদী-তীৰ্থৰ সংক্ষিপ্ত মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। তেওঁ শ্ৰোতাক সেই শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থলৈ গমন কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে, য’ত মহাবলী গণনাথ বিঘ্নেশৰ সান্নিধ্য আছে বুলি কোৱা হয়। কোৱা হৈছে যে তাত স্নান কৰিলে, আৰু বিশেষকৈ চতুৰ্থীৰ দিন উপবাসসহ স্নান কৰিলে, সাত জন্মৰ বিঘ্ন শান্ত হয়। সেই স্থানত দান কৰিলে অক্ষয় ফল লাভ হয়—এই কথা সন্দেহহীন ধৰ্মবচন ৰূপে স্থাপন কৰা হৈছে; এইদৰে তীৰ্থযাত্ৰা, চতুৰ্থী-নিয়ম আৰু দানধৰ্ম বিঘ্নেশৰ কৃপাৰে বিঘ্ননাশ তত্ত্বৰ সৈতে সংযুক্ত হয়।
Adhyaya 124
नर्मदेश्वरतीर्थमाहात्म्य (The Māhātmya of Narmadeśvara Tīrtha)
এই অধ্যায়ত সংলাপৰ ভিতৰত সংক্ষিপ্ত তীৰ্থ-উপদেশ দিয়া হৈছে। শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় মহীপাল ৰজাক নর্মদেশ্বৰ নামৰ পৰম পবিত্ৰ আৰু শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থলৈ যাবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে আৰু সেই স্থানৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰে। মূল বক্তব্য মোক্ষ আৰু প্ৰায়শ্চিত্ত-সম্পৰ্কীয়—যি কোনো ব্যক্তি সেই তীৰ্থত স্নান কৰে, সি সকলো কিল্বিষ (পাপ/দোষ)ৰ পৰা মুক্ত হয়। তাৰ পিছত ফল-নিৰ্ণয়ৰ বিশেষ কথা কোৱা হৈছে—অগ্নিত প্ৰৱেশ কৰি, জলে, বা ‘অননাশক’ (অপ্ৰভাৱী/অবিনাশী) ধৰণৰ মৃত্যুতেও তাৰ ‘অনিবর্তিকা গতি’ (অপৰিৱৰ্তনীয় গতি) হয়; এই কথা শংকৰৰ পূৰ্ব উপদেশ বুলি উল্লেখ আছে। শিৱ-প্ৰদত্ত অধিকাৰ-পরম্পৰাই তীৰ্থৰ তাৰক মহাত্ম্য স্থিৰ কৰে।
Adhyaya 125
रवीतीर्थ-माहात्म्य एवं आदित्य-तपःकथा (Ravītīrtha Māhātmya and the Discourse on Āditya’s Tapas)
এই অধ্যায়ত যুধিষ্ঠিৰে সোধে—জগতত প্ৰত্যক্ষ দেখা পোৱা আৰু সকলো দেৱতাই পূজা কৰা সূৰ্যক কেনেকৈ তপস্বী বুলি কোৱা হয়, আৰু তেওঁ কেনেকৈ আদিত্য/ভাস্কৰ নাম আৰু পদ লাভ কৰিলে। মাৰ্কণ্ডেয় উত্তৰত সৃষ্টিক্ৰম বৰ্ণনা কৰে—প্ৰথমে অন্ধকাৰৰ অৱস্থা, তাৰ পিছত দিৱ্য দীপ্ত তত্ত্বৰ প্ৰকাশ, তাতৰ পৰা ব্যক্ত ৰূপৰ উদ্ভৱ আৰু পাছত জগতৰ কাৰ্যব্যৱস্থাৰ নিৰূপণ। তাৰপিছত নর্মদা তীৰৰ ৰৱীতীৰ্থৰ মাহাত্ম্য কোৱা হয়; তাত স্নান, পূজা, মন্ত্রজপ আৰু প্ৰদক্ষিণাৰ দ্বাৰা সূৰ্যোপাসনা ফলপ্ৰসূ হয়। মন্ত্রক কৰ্মসিদ্ধিৰ অনিবাৰ্য শর্ত বুলি বিশেষভাৱে জোৰ দিয়া হৈছে; মন্ত্রবিহীন কৰ্ম নিষ্ফল—এই কথা উপমাৰে বুজোৱা হৈছে। শেষত সংক্রান্তি, ব্যতীপাত, অয়ন, বিষুৱ, গ্ৰহণ, মাঘ সপ্তমী আদি সময়ৰ বিধি, সূৰ্যৰ দ্বাদশ নামৰ পাঠ, আৰু শুদ্ধি, স্বাস্থ্য, কল্যাণ তথা শুভ সামাজিক ফল দিয়া ফলশ্ৰুতি বৰ্ণিত।
Adhyaya 126
अयोनिज-महादेव-तीर्थमाहात्म्य (Glory of the Ayoni-ja Mahādeva Tīrtha)
এই অধ্যায়ত মাৰ্কণ্ডেয় ‘অয়োনিজ’ নামৰ পৰম তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য উপদেশ কৰে। ই ‘যোনি-সংকট’—জন্মবন্ধন আৰু দেহধৰ্মজনিত ক্লেশ—ত পীড়িত লোকৰ বাবে শমন আৰু পৱিত্ৰতাৰ আশ্ৰয় বুলি কোৱা হৈছে। তাত তীৰ্থস্নান কৰিলে যোনি-সম্পৰ্কীয় দুখবোধ আৰু তাৰ ভাৰ দূৰ হয়। তাৰ পিছত ঈশ্বৰ/মহাদেৱৰ পূজা কৰি “সম্ভৱ (পুনঃপুনঃ জন্ম) আৰু যোনি-সংকটৰ পৰা মোক মুক্ত কৰা” বুলি প্ৰাৰ্থনা কৰিব লাগে; গন্ধ, পুষ্প, ধূপ আদি অৰ্পণে পাপক্ষয় হয়। ভক্তিৰে লিঙ্গ-পূৰণ/লিঙ্গসেৱা কৰিলে দেবদেৱৰ সান্নিধ্যত দীঘলীয়া নিবাসৰ ফল ‘সিক্থ-সংখ্যা’ (মোম/বিন্দুৰ সংখ্যা)ৰ দৰে অতিশয়োক্তিত বৰ্ণিত। সুগন্ধি জল, মধু, দুধ বা দধিৰে মহাদেৱক অভিষেক কৰিলে ‘বিপুল শ্ৰী’—সমৃদ্ধি—লাভ হয়। শুক্লপক্ষত, বিশেষকৈ চতুৰ্দশীত, গীত-বাদ্যসহ পূজা আৰু প্ৰদক্ষিণাৰ সৈতে সেই একে প্ৰাৰ্থনা-পংক্তিৰ নিৰন্তৰ জপ শ্ৰেষ্ঠ বুলি কোৱা হৈছে। শেষত ‘নমঃ শিবায়’ ষড়ক্ষৰৰ মহিমা প্ৰতিপাদন কৰি কোৱা হয়—ই বহু মন্ত্রবিস্তাৰৰো ওপৰত; ইয়াৰ জপেই অধ্যয়ন, শ্ৰৱণ আৰু ক্ৰিয়াসমাপ্তিৰ সাৰ। শিবযোগীৰ সেৱা, দান্ত-জিতেন্দ্ৰিয় তপস্বীক অন্নদান, দান আৰু জলপ্ৰদান স্নান-পূজাৰ পৰিপূৰক; তাৰ পুণ্য মেরু-সাগৰৰ দৰে মহৎ উপমাৰে তুলনা কৰা হৈছে।
Adhyaya 127
अग्नितीर्थ-माहात्म्य तथा कन्यादान-फलश्रुति (Agni Tīrtha Māhātmya and the Merit of Kanyādāna)
এই অধ্যায়ত ৰেৱাখণ্ডৰ যাত্ৰা-উপদেশৰূপে মাৰ্কণ্ডেয় ঋষিয়ে ৰজাক কয়—অনুপম আৰু পৰম পৱিত্ৰ তীৰ্থ অগ্নিতীৰ্থলৈ গমন কৰা। পক্ষৰ আৰম্ভণিতে তাত তীৰ্থস্নান কৰাৰ বিধান দিয়া হৈছে; এই স্নানে সকলো কিল্বিষ, পাপ আৰু আচাৰগত অশুচিতা নাশ হয় বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত কন্যাদান-ধৰ্মৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত—যথাশক্তি অলংকৃত কন্যাক দান কৰিলে মহাপুণ্য লাভ হয়। এই ফলক অগ্নীষ্টোম আৰু অতিরাত্ৰ আদি সোমযাগৰ ফলৰ সৈতে তুলনা কৰি, তাক অসাধাৰণভাৱে বহু গুণ অধিক বুলি ফলশ্ৰুতি প্ৰকাশ কৰে। শেষত দাতাৰ পুণ্য বংশ-পরম্পৰালৈ বিস্তাৰিত—সন্তানধাৰাৰ অবিচ্ছিন্নতাৰ অনুপাতে (কেশ-গণনাৰ উপমাৰে) দাতা শিৱলোকলৈ আৰোহণ কৰে বুলি শৈৱ ভাবত কোৱা হৈছে। এইদৰে সামাজিক ধাৰাবাহিকতা, দানকৰ্তব্য আৰু মোক্ষ-প্ৰতিশ্ৰুতি একেলগে সংযুক্ত হৈছে।
Adhyaya 128
भृकुटेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Bhrikuṭeśvara Tīrtha Māhātmya)
এই অধ্যায়ত মাৰ্কণ্ডেয় মুনিয়ে ৰজাক ভৃকুটেশ্বৰলৈ গমন কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে আৰু এই তীৰ্থক ‘শ্ৰেষ্ঠ’ পৱিত্ৰ স্থান বুলি বৰ্ণনা কৰে। তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য মহর্ষি ভৃগুৰ তপোচৰিত্ৰৰ দ্বাৰা প্ৰতিষ্ঠিত—তেওঁ অতি শক্তিমান আৰু কঠোৰ স্বভাৱৰ আছিল, আৰু সন্তানপ্ৰাপ্তিৰ উদ্দেশ্যে দীঘলীয়া সময় ধৰি ঘোৰ তপস্যা কৰিছিল। তেতিয়া ‘অন্ধকঘাতিন’ (অন্ধক-বধকাৰী) পৰমেশ্বৰে প্ৰসন্ন হৈ বৰ দান কৰে; ইয়াৰ দ্বাৰা তীৰ্থৰ শৈৱ অধিষ্ঠান স্পষ্ট হয়। পাছত কৰ্ম-ফল বৰ্ণনা কৰা হৈছে—তীৰ্থত স্নান কৰি পৰমেশ্বৰ পূজা কৰিলে অগ্নিষ্টোম যজ্ঞফলৰ অষ্টগুণ ফল লাভ হয়। পুত্ৰাৰ্থীয়ে ঘিউ আৰু মৌৰে ভৃকুটেশক স্নাপন কৰিলে ইচ্ছিত পুত্ৰ পায়। দানৰ মহিমা হিচাপে ব্ৰাহ্মণক সোণ দান, অথবা বিকল্পৰূপে গাই আৰু ভূমি দান, সাগৰ-গুহা-পৰ্বত-অৰণ্য-উপবনসহ সমগ্ৰ পৃথিৱী দানৰ সমান পুণ্য বুলি কোৱা হৈছে। শেষত দাতাই স্বৰ্গীয় সুখ ভোগ কৰি পুনৰ পৃথিৱীত ৰজা বা অতি সন্মানিত ব্ৰাহ্মণ ৰূপে উচ্চ মৰ্যাদা লাভ কৰে—স্থান-সংলগ্ন ভক্তি আৰু দানধৰ্মৰ নৈতিক ফলব্যৱস্থা ইয়াত প্ৰতিপাদিত।
Adhyaya 129
ब्रह्मतीर्थमाहात्म्य (Glory of Brahmatīrtha on the Narmadā)
এই অধ্যায়ত শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় ঋষিয়ে এজন ৰজাক নৰ্মদা-তীৰস্থিত ব্ৰহ্মতীৰ্থৰ মাহাত্ম্য উপদেশ দিয়ে। ব্ৰহ্মতীৰ্থক সকলো তীৰ্থৰ ভিতৰত অতুলনীয় আৰু শ্ৰেষ্ঠ পবিত্ৰ স্থান বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে; ইয়াত ব্ৰহ্মা অধিষ্ঠাতা দেৱতা ৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত। পাপশুদ্ধিক বাক্, মন আৰু কৰ্ম—এই তিন স্তৰত ব্যাখ্যা কৰি কোৱা হৈছে যে কেৱল দৰ্শন/সন্দৰ্শন মাত্ৰেও শুদ্ধি লাভ হয়। যিসকলে স্নান কৰি শ্ৰুতি-স্মৃতি-নির্দেশিত বিধি মানে, তেওঁলোকে প্ৰায়শ্চিত্ত সম্পন্ন কৰি স্বৰ্গবাস পায়; কিন্তু কাম-লোভৰ বশত শাস্ত্ৰমাৰ্গ ত্যাগ কৰাসকল নিন্দিত, সঠিক প্ৰায়শ্চিত্তপথৰ পৰা বিচ্যুত বুলি দেখুওৱা হৈছে। স্নানৰ পাছত পিতৃ আৰু দেৱপূজা কৰিলে অগ্নিষ্টোম যজ্ঞসম পুণ্য লাভ হয়; ব্ৰহ্মাৰ উদ্দেশ্যে দান অক্ষয় বুলি কোৱা হৈছে। সংক্ষিপ্ত গায়ত্ৰীজপকো ঋগ্-যজুঃ-সাম—তিন বেদৰ ফলসম বুলি মহিমা কৰা হৈছে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে যে তীৰ্থত দেহত্যাগ কৰিলে ব্ৰহ্মলোকপ্ৰাপ্তি হয় আৰু পুনৰাগমন নাথাকে; তাত দেহাৱশেষৰ সৈতে সম্পৰ্কও পুণ্যদায়ক। এই পুণ্যৰ ফলত মানুহ ব্ৰহ্মজ্ঞানসম্পন্ন, বিদ্বান, মান্য, নিৰোগ আৰু দীৰ্ঘায়ু হৈ জন্ম লয়; আৰু মহাত্মা দৰ্শনাৰ্থীসকলে তাত্ত্বিক অৰ্থত ‘অমৃতত্ব’ লাভ কৰে।
Adhyaya 130
Devatīrtha Māhātmya (Glory of Devatīrtha on the Southern Bank of the Narmadā)
এই অধ্যায়ত ঋষি মাৰ্কণ্ডেয় ৰেৱা/নর্মদাৰ দক্ষিণ তীৰত অৱস্থিত ‘দেৱতীৰ্থ’ নামৰ অতুল পুণ্যতীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। তাত দেৱগণ সমবেত হয় আৰু পৰমেশ্বৰ সেই স্থানত প্ৰসন্ন হয়—এই দিৱ্য দৃষ্টান্তে তীৰ্থৰ পৱিত্ৰতা প্ৰতিষ্ঠা কৰে। ইয়াত যাত্ৰীজনৰ নৈতিক যোগ্যতাও কোৱা হৈছে: তীৰ্থস্নান কাম (আসক্তি) আৰু ক্ৰোধ ত্যাগ কৰি, শুদ্ধ অন্তঃকৰণে কৰিব লাগে। এইদৰে স্নান কৰিলে সহস্ৰ গোধনৰ ফলৰ সমান নিশ্চিত পুণ্য লাভ হয় বুলি ফলশ্ৰুতি ঘোষণা কৰে; বাহ্য আচাৰৰ সৈতে অন্তৰৰ সংযম একেলগে থাকিব লাগিব বুলি উপদেশ দিয়ে।
Adhyaya 131
Nāgatīrtha Māhātmya (Legend of the Nāgas’ Fear and Śiva’s Protection) / नागतीर्थमाहात्म्य
অধ্যায় ১৩১ ঋষি মাৰ্কণ্ডেয় আৰু ৰজা যুধিষ্ঠিৰৰ সংলাপৰূপে আগবাঢ়ে। আৰম্ভণিতে নর্মদাৰ দক্ষিণ তীৰত অৱস্থিত ‘অনুত্তম’ নাগতীৰ্থৰ উল্লেখ কৰি প্ৰশ্ন তোলা হয়—তীব্ৰ ভয়ৰ প্ৰভাৱত মহান নাগসকলে কিয় তপস্যা কৰিছিল। তাৰ পিছত মাৰ্কণ্ডেয় এক প্ৰাচীন ইতিহাস বৰ্ণনা কৰে—কাশ্যপৰ দুজনী পত্নী বিনতা (গৰুড়-সম্পৰ্কিত) আৰু কদ্ৰূ (নাগ-সম্পৰ্কিত) দিৱ্য অশ্ব উচ্চৈঃশ্ৰৱস দেখি এটা পণ ধৰে। কদ্ৰূ কপটৰে নিজৰ নাগ-পুত্ৰসকলক প্ৰতাৰণাৰ বাবে বাধ্য কৰে; কিছুমানে মাতৃশাপৰ ভয়ত মানি লয়, আৰু কিছুমানে অন্য শৰণ বিচাৰি দীঘলীয়া তপস্যাত লিপ্ত হয়। দীর্ঘ তপস্যাত প্ৰসন্ন মহাদেৱে বৰ দিয়ে—বাসুকি শিৱসান্নিধ্যত নিত্য ৰক্ষক ৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত হয় আৰু নাগসকলক অভয় দিয়া হয়, বিশেষকৈ নর্মদাজলত স্নান/অৱগাহনেৰে। শেষত বিধি আৰু ফলশ্ৰুতি: পঞ্চমী তিথিত এই তীৰ্থত শিৱপূজা কৰিলে আঠ নাগবংশে উপাসকক ক্ষতি নকৰে, আৰু মৃত ব্যক্তি ইচ্ছিত কাললৈ শিৱৰ গণ/অনুচৰ পদ লাভ কৰে।
Adhyaya 132
वाराहतीर्थमाहात्म्यम् (Glory of Varāha Tīrtha on the Northern Bank of the Narmadā)
মাৰ্কণ্ডেয় ৰজাক উপদেশ দিয়ে কয়—নর্মদাৰ উত্তৰ তীৰত অৱস্থিত ‘ৱৰাহ’ নামৰ তীৰ্থলৈ যোৱা উচিত; ই সৰ্বপাপহৰ বুলি খ্যাত। তাত লোকহিতাৰ্থে জগদ্ধাতা সৃষ্টিকৰ্তা ভগৱান বৰাহ অৱস্থান কৰে আৰু সংসাৰসাগৰ পাৰ কৰোৱা উদ্ধাৰক পথপ্ৰদৰ্শক বুলি অধ্যায়ে বৰ্ণনা কৰে। বিধিত তীৰ্থস্নান, ধৰণীধৰ/বৰাহক সুগন্ধি, পুষ্পমালা আদি অৰ্পণ কৰি পূজা, মঙ্গলধ্বনি, আৰু উপবাস—বিশেষকৈ দ্বাদশীত—পালন কৰিবলৈ কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত ৰাত্ৰিজাগৰণ কৰি পবিত্ৰ কাহিনী শ্ৰৱণ/কথন কৰাটো বিধেয়। লগতে সীমা-নিয়ম দিয়া হৈছে—পাপাচাৰত লিপ্ত লোকৰ সৈতে সংস্পৰ্শ আৰু সহভোজন বর্জনীয়; বাক্য, স্পৰ্শ, শ্বাস আৰু একেলগে আহাৰ দ্বাৰা অশৌচ সঞ্চাৰিত হয় বুলি কোৱা হৈছে। সামৰ্থ্য অনুসাৰে বিধিপূৰ্বক ব্ৰাহ্মণসকলক সন্মান কৰাও নিৰ্দেশিত। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হয়—বৰাহৰ মুখদৰ্শন মাত্ৰেই কঠিন পাপো শীঘ্ৰ নাশ হয়; যেনে গৰুড় দেখিলে সাপ পলাই যায়, সূৰ্য উঠিলে অন্ধকাৰ দূৰ হয়। মন্ত্রৰ সৰলতা দেখুৱাই ‘নমো নাৰায়ণায়’ক সৰ্বাৰ্থসাধক বুলি কোৱা হৈছে; আৰু শ্ৰীকৃষ্ণক একবাৰ প্ৰণাম কৰাও মহাযজ্ঞফলসম হৈ পুনর্জন্মৰ ওপৰলৈ লৈ যায়। নিয়মনিষ্ঠ ভক্তে তাত দেহত্যাগ কৰিলে ক্ষৰ-অক্ষৰ ভেদাতীত বিষ্ণুৰ পৰম নিৰ্মল ধাম লাভ কৰে—এইয়াই উপসংহাৰ।
Adhyaya 133
लोकपालतीर्थचतुष्टयमाहात्म्य तथा भूमिदानपालन-उपदेशः (Glory of the Four Lokapāla Tīrthas and Counsel on Protecting Land-Gifts)
মাৰ্কণ্ডেয় ঋষিয়ে পাপহৰ পৰম চাৰিটা তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে—কুবেৰ, বৰুণ, যম আৰু বায়ু লোকপালৰ সৈতে জড়িত স্থানসমূহ; কেৱল দৰ্শনেই পাপ নাশ হয় বুলি কোৱা হৈছে। যুধিষ্ঠিৰে সোধে—লোকপালসকলে নর্মদা তীৰত কিয় তপস্যা কৰিছিল? ঋষিয়ে বুজাই দিয়ে যে অস্থিৰ জগতত স্থিৰ আধাৰ বিচাৰি তেওঁলোকে তপত প্ৰবৃত্ত হৈছিল, আৰু সকলো জীৱৰ ধাৰণাধাৰ ধৰ্মই। ঘোৰ তপস্যাৰ ফলত শিৱে বৰ দিয়ে—কুবেৰ যক্ষ আৰু ধনৰ অধিপতি হয়, যম সংযম আৰু ন্যায়-বিচাৰৰ অধিকাৰ পায়, বৰুণ জলৰাজ্যত সাৰ্বভৌমত্ব ভোগ কৰে, আৰু বায়ু সৰ্বব্যাপী ৰূপ লাভ কৰে। তেওঁলোকে নিজ নিজ নামত পৃথক মন্দিৰ স্থাপন কৰি পূজা আৰু নিবেদন কৰে। তাৰ পিছত সামাজিক-নৈতিক বিধান—পণ্ডিত ব্ৰাহ্মণক আমন্ত্ৰণ কৰি দান, বিশেষকৈ ভূমিদান দিয়া আৰু তাক ৰক্ষা কৰা। ভূমিদান কেঢ়ি লোৱা বা বাতিল কৰা মহাপাপ; তেনে কৰ্মৰ বাবে দণ্ডবিধান কোৱা হৈছে, আৰু দান ৰক্ষা কৰাক দান কৰাতকৈও শ্ৰেষ্ঠ বুলি প্ৰশংসা কৰা হৈছে। তীৰ্থফল কোৱা হৈছে—কুবেৰেশত পূজাত অশ্বমেধসম পুণ্য, যমেশ্বৰত জন্মজন্মান্তৰৰ পাপমোচন, বৰুণেশত বাজপেয়সম ফল, আৰু বাতেশ্বৰত জীৱনৰ লক্ষ্যসমূহৰ পৰিপূৰ্ণতা। শেষত ফলশ্ৰুতি—এই কাহিনী শ্ৰৱণ-পাঠে পাপ নাশ কৰি মঙ্গল বৃদ্ধি কৰে।
Adhyaya 134
Rāmeśvara-tīrtha Māhātmya (रामेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of Rāmeśvara on the Southern Bank of the Narmadā
এই অধ্যায়ত শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয়য়ে সংক্ষিপ্তভাৱে তীৰ্থ-মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰিছে। ৰেৱা-নর্মদাৰ দক্ষিণ তীৰত অৱস্থিত ‘ৰামেশ্বৰ’ নামৰ অতুলনীয় তীৰ্থক পাপহৰ, পুণ্যপ্ৰদ আৰু সৰ্বদুঃখনাশক বুলি কোৱা হৈছে। বিধান অনুসাৰে, এই তীৰ্থত স্নান কৰি মহেশ্বৰ—মহাদেৱ, মহাত্মা—ৰ পূজা কৰা ভক্ত সকলো কিল্বিষ (দোষ/অশুচিতা)ৰ পৰা মুক্ত হয় বুলি ফলশ্ৰুতি আছে। এইদৰে স্থান, ক্ৰম (স্নান→পূজা) আৰু ফল (অশুদ্ধিক্ষয়) একেলগে কৰি তীৰ্থযাত্ৰাৰ সংক্ষিপ্ত নীতি দেখুওৱা হৈছে।
Adhyaya 135
सिद्धेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Siddheśvara Tīrtha Māhātmya)
মাৰ্কণ্ডেয় সিদ্ধেশ্বৰ নামৰ এক মহাতীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে—যি সৰ্বলোকত পূজিত আৰু পৰম সিদ্ধিদায়ক। এই অধ্যায়ৰ মূল উপদেশ সংক্ষিপ্ত: তীৰ্থত স্নান কৰি উমা‑ৰুদ্ৰ (উমা‑মহেশ্বৰ)ৰ বিধিপূৰ্বক পূজা কৰা উচিত। এনে কৰিলে বজপেয় যজ্ঞৰ সমতুল্য ফল লাভ হয় বুলি ফলসমতা কোৱা হৈছে। ফলশ্ৰুতিত—সঞ্চিত পুণ্যবলে মৃত্যুৰ পিছত স্বৰ্গাৰোহণ, অপ্সৰাসকলৰ সঙ্গ আৰু মঙ্গলধ্বনিত সন্মান; দীৰ্ঘকাল স্বৰ্গভোগৰ পিছত ধন‑ধান্যসমৃদ্ধ, প্ৰতিষ্ঠিত বংশত পুনর্জন্ম, বেদ‑বেদাঙ্গজ্ঞান, সামাজিক আদৰ, ৰোগ‑শোকমুক্ত জীৱন আৰু শতবৰ্ষ আয়ু লাভৰ কথা বৰ্ণিত।
Adhyaya 136
अहल्येश्वरतीर्थमाहात्म्य (Ahalyeśvara Tīrtha Māhātmya)
মাৰ্কণ্ডেয় ‘অহল্যেশ্বৰ’ মন্দিৰ আৰু তাৰ কাষৰ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ অহল্যা–গৌতম–ইন্দ্ৰ উপাখ্যানক তীৰ্থকেন্দ্ৰিকভাৱে বৰ্ণনা কৰে। গৌতম আদৰ্শ ব্ৰাহ্মণ-তপস্বী, আৰু অহল্যা অপূৰ্ব সৌন্দৰ্যৰ বাবে খ্যাত। কামবশ ইন্দ্ৰ (শক্ৰ) গৌতমৰ ছদ্মবেশ ধৰি আশ্ৰমৰ ওচৰত অহল্যাৰ কাষলৈ যায়। গৌতম ঘূৰি আহি অপৰাধ বুজি ইন্দ্ৰক শাপ দিয়ে; তাৰ দেহত বহু ‘ভগ’ প্ৰকাশ পোৱাৰ দৰে এক চিহ্ন জন্মে, আৰু ইন্দ্ৰে ৰাজ্য ত্যাগ কৰি তপস্যা কৰে। অহল্যাও শাপত শিলাৰূপা হয়, কিন্তু মুক্তিৰ সময়-শৰ্ত আছে—হাজাৰ বছৰৰ পাছত বিশ্বামিত্ৰসহ তীৰ্থযাত্ৰাত অহা শ্ৰীৰামৰ দৰ্শনত তাই শুদ্ধ হৈ মুক্ত হয়। তাৰ পাছত তাই নর্মদা তীৰ্থৰ তীৰত স্নান কৰি চন্দ্ৰায়ণ আদি কৃচ্ছ্ৰ-ব্ৰতসহ তপ আচার কৰে। মহাদেৱ প্ৰসন্ন হৈ বৰ দিয়ে; অহল্যাই শিৱক ‘অহল্যেশ্বৰ’ নামে প্ৰতিষ্ঠা কৰে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—যিয়ে এই তীৰ্থত স্নান কৰি পৰমেশ্বৰক পূজা কৰে, সি স্বৰ্গ লাভ কৰে আৰু পৰৱৰ্তী মানৱজন্মত সমৃদ্ধি, বিদ্যা, স্বাস্থ্য, দীঘলীয়া আয়ু আৰু বংশধাৰা পায়।
Adhyaya 137
कर्कटेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Karkaṭeśvara Tīrtha-Māhātmya)
এই অধ্যায়ত মাৰ্কণ্ডেয় মুনিয়ে ৰজাক তীৰ্থ-উপদেশ দি নৰ্মদাৰ উত্তৰ তীৰত অৱস্থিত পৰম শৈৱ তীৰ্থ ‘কর্কটেশ্বৰ’ৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰিছে। এই স্থান পাপ-নাশক বুলি খ্যাত। বিধি মতে স্নান কৰি যি শিৱপূজা কৰে, সি মৃত্যুৰ পাছত ৰুদ্ৰলোকলৈ অপ্রত্যাৱর্তনীয়, স্থিৰ গতি লাভ কৰে। মুনিয়ে কয় যে এই তীৰ্থৰ মহিমা সম্পূৰ্ণভাৱে সংক্ষিপ্ত কৰি ক’ব নোৱাৰি; তথাপি মূল তত্ত্ব প্ৰকাশ কৰে—ইয়াত কৰা শুভ বা অশুভ যিকোনো কৰ্ম ‘অক্ষয়’ হয়, অৰ্থাৎ পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত কৰ্মফলৰ স্থায়িত্ব বিশেষভাৱে বৃদ্ধি পায়। বালখিল্য ঋষি আৰু মৰীচি-সম্পৰ্কীয় তপস্বীসকল স্বেচ্ছায় ইয়াত বাস কৰি আনন্দ পায়; দেৱী নাৰায়ণীও ইয়াত ঘোৰ তপস্যা অবিৰত কৰি থাকে। শেষত পিতৃতৰ্পণৰ বিধান—যি ইয়াত স্নান কৰি তৰ্পণ কৰে, সি বাৰ বছৰলৈ পিতৃসকলক তৃপ্ত কৰে। এইদৰে ব্যক্তিগত মুক্তি, ধৰ্মাচৰণ আৰু বংশধৰ্ম একে তীৰ্থকেন্দ্ৰিক আচাৰত একত্ৰিত হয়।
Adhyaya 138
Śakratīrtha Māhātmya (The Glory of Śakra-tīrtha) — Indra’s Restoration and the Merit of Śiva-Pūjā
মাৰ্কণ্ডেয় উপদেশ দিয়ে কয় যে যাত্ৰীসকলে অনুপম শক্ৰতীৰ্থলৈ গমন কৰিব লাগে। এই তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য এটা কাৰণ-কথাৰে প্ৰকাশ পায়: গৌতম ঋষিৰ শাপত শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) নিজৰ ৰাজশ্ৰী হেৰুৱায়। তেতিয়া দেৱতা আৰু তপস্বী ঋষিসকলে ব্যাকুল হৈ গৌতমৰ ওচৰলৈ গৈ বিনয়বচনেৰে প্ৰাৰ্থনা কৰে—ইন্দ্ৰবিহীন জগতত দেৱ-মানৱ ধৰ্মব্যৱস্থা আৰু শাসন-শৃঙ্খলা শোভা নাপায়; নিজৰ দোষত লজ্জিত হৈ আঁতৰি থকা দেৱতাৰ প্ৰতি দয়া দেখুৱাওক। বেদজ্ঞ শ্ৰেষ্ঠ গৌতম প্ৰসন্ন হৈ বৰ দিয়ে—যি ‘সহস্ৰচিহ্ন’ বুলি কলংক আছিল, মুনিৰ অনুগ্ৰহত সেয়া ‘সহস্ৰনয়ন’ হৈ পৰে আৰু ইন্দ্ৰৰ মৰ্যাদা পুনৰুদ্ধাৰ হয়। তাৰ পাছত ইন্দ্ৰ নৰ্মদালৈ গৈ পবিত্ৰ জলে স্নান কৰে, ত্ৰিপুৰান্তক শিৱক স্থাপন কৰি পূজা কৰে আৰু অপ্সৰাসকলৰ সন্মানসহ স্বধামলৈ উভতি যায়। ফলশ্ৰুতি অনুসাৰে, এই তীৰ্থত স্নান কৰি পৰমেশ্বৰক পূজা কৰা জনে পৰস্ত্ৰীগমনজনিত পাপৰ পৰা মুক্ত হয়; শৈৱ ভাবধাৰাত ই তীৰ্থ শুদ্ধি-প্ৰায়শ্চিত্তৰ উপায় বুলি প্ৰশংসিত।
Adhyaya 139
Somatīrtha Māhātmya (Glory of Somatīrtha) — Ritual Bathing, Solar Contemplation, and Merit of Feeding the Learned
অধ্যায় ১৩৯ত মাৰ্কণ্ডেয় যাত্ৰা-নিৰ্দেশৰ ধৰণে সোমতীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। ই এক অতুল পুণ্যস্থান; ইয়াত সোমে তপস্যা কৰি দিৱ্য নক্ষত্ৰ-পথ লাভ কৰিছিল। ইয়াত প্ৰথমে তীৰ্থস্নান, তাৰ পিছত বিধিমতে আচমন আৰু জপ, আৰু শেষত ৰবি (সূৰ্য) ধ্যান—এই ক্ৰম নিৰ্দিষ্ট কৰা হৈছে। এই তীৰ্থত কৰা সাধনাৰ ফল ঋগ্-যজুঃ-সাম বেদপাঠ আৰু গায়ত্ৰীজপৰ ফলৰ সমান বুলি কোৱা হৈছে। বহ্বৃচ, অধ্বৰ্যু, ছান্দোগ আদি বেদজ্ঞ আৰু অধ্যয়ন-সমাপ্ত ব্ৰাহ্মণসকলক ভোজন কৰোৱা, আৰু শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণক পাদুকা/চপ্পল, ছাতি, বস্ত্ৰ, কম্বল, ঘোঁৰা আদি দান দিয়া ‘কোটি’ পুণ্যৰূপে প্ৰশংসিত। শেষত সংযম-ৱৈৰাগ্যৰ নীতি—য’ত মুনি ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহ কৰে, সেই স্থান কুৰুক্ষেত্ৰ, নৈমিষ আৰু পুষ্কৰৰ সমান; সেয়ে গ্ৰহণ, সংক্রান্তি আৰু ব্যতীপাত সময়ত যোগীসকলক বিশেষ সন্মান কৰিবলৈ কোৱা হৈছে। যিয়ে এই তীৰ্থত সন্ন্যাস গ্ৰহণ কৰে, সি বিমানেৰে স্বৰ্গলৈ গৈ সোমৰ পৰিচাৰক হৈ সোমৰ দিৱ্য সুখত অংশীদাৰ হয়।
Adhyaya 140
नन्दाह्रदमाहात्म्य (Nandāhrada Māhātmya: The Glory of Nandā Lake)
এই অধ্যায়ত ৰেৱাখণ্ডৰ ভিতৰত তীৰ্থযাত্ৰাৰ উপদেশমূলক পথনির্দেশ দিয়া হৈছে। মাৰ্কণ্ডেয় ৰজাশ্ৰোতাক নন্দাহ্ৰদলৈ যাবলৈ কয়—ই এক অতুল পৱিত্ৰ সৰোবৰ, য’ত সিদ্ধগণে সন্নিধান কৰে আৰু দেৱী নন্দা বৰপ্ৰদায়িনী ৰূপে খ্যাত। তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য এটা পৌৰাণিক ঘটনাৰে প্ৰতিষ্ঠিত: দেৱতাসকলক ভীত কৰা মহিষাসুৰক দেৱী শূলিনী-স্বৰূপে ত্ৰিশূলৰে বিদ্ধ কৰি সংহাৰ কৰে। তাৰ পাছত বিশালনয়না দেৱীয়ে তাত স্নান কৰিছিল বুলিয়েই সৰোবৰটোৰ নাম “নন্দাহ্ৰদ” প্ৰসিদ্ধ হয়। বিধান অনুসাৰে নন্দাৰ স্মৰণ কৰি তাত স্নান কৰি ব্ৰাহ্মণসকলক দান দিলে অশ্বমেধসম পুণ্য লাভ হয়। ভৈৰৱ, কেদাৰ আৰু ৰুদ্ৰমহালয় আদি দুৰ্লভ মহাতীৰ্থৰ সৈতে ইয়াৰ গণনা কৰা হৈছে; কিন্তু কামাসক্তি আৰু মোহৰ বাবে বহুতে ইয়াৰ মহিমা বুজি নাপায়। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—সমুদ্ৰপৰ্যন্ত পৃথিৱীৰ সৰ্বত্ৰ স্নান-দানৰ যি ফল, সেয়া নন্দাহ্ৰদ-স্নানতেই একত্ৰে লাভ হয়।
Adhyaya 141
Tāpeśvara Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Tāpeśvara Ford)
মাৰ্কণ্ডেয় তাপেশ্বৰ তীৰ্থৰ উৎপত্তি-কথা বৰ্ণনা কৰে। এজন ব্যাধে দেখিলে—ভয়ত কঁপা হৰিণী পানীত জঁপিয়াই ভয়মুক্ত হৈ পাছত আকাশলৈ উৰি উঠিল। এই আশ্চৰ্য দৃশ্য দেখি তাৰ মনত বৈৰাগ্য জাগিল; সি ধনু ত্যাগ কৰি সহস্ৰ দিব্যবছৰ ধৰি কঠোৰ তপস্যা কৰিলে। তপস্যাত প্ৰসন্ন মহেশ্বৰ প্ৰত্যক্ষ হৈ বৰ দিবলৈ ক’লে; ব্যাধে শিৱসান্নিধ্যত বাস বিচাৰিলে, ভগৱানে অনুগ্ৰহ কৰি অন্তৰ্ধান হ’ল। তাৰ পাছত ব্যাধে মহেশ্বৰক স্থাপন কৰি বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি স্বৰ্গ লাভ কৰিলে। তেতিয়াৰ পৰা এই তীৰ্থ ত্ৰিলোকত “তাপেশ্বৰ” নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ল—ব্যাধৰ অনুতাপ আৰু তপৰ তাপৰ সৈতে সম্পৰ্কিত। ইয়াত স্নান কৰি শংকৰক পূজা কৰিলে শিৱলোক প্ৰাপ্তি হয়; নৰ্মদাৰ জলে তাপেশ্বৰত স্নান কৰিলে তাপত্রয়ৰ পৰা মুক্তি মেলে। অষ্টমী, চতুৰ্দশী আৰু তৃতীয়াত বিশেষ স্নানাচৰণ সৰ্বপাপশমনৰ বাবে প্ৰশস্ত বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 142
रुक्मिणीतीर्थमाहात्म्य (Rukmiṇī Tīrtha Māhātmya) and the Naming of Yodhanīpura
এই অধ্যায়ত মাৰ্কণ্ডেয় য়ুধিষ্ঠিৰক ৰুক্মিণী-তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। তাত স্নানমাত্ৰেই সৌন্দৰ্য আৰু সৌভাগ্য লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে; বিশেষকৈ অষ্টমী, চতুৰ্দশী আৰু বিশেষভাবে তৃতীয়া তিথিত স্নান-পূজাৰ মহাফল উল্লেখ কৰা হৈছে। তাৰ পিছত তীৰ্থৰ প্ৰামাণ্য স্থাপন কৰিবলৈ ইতিহাস—কুণ্ডিনৰ ৰজা ভীষ্মকৰ কন্যা ৰুক্মিণীৰ বিষয়ে অশৰীৰী বাণী হয় যে তেওঁক চতুৰ্ভুজ দেৱকেই অৰ্পণ কৰিব লাগে। ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাৰ বাবে তেওঁক শিশুপালৰ সৈতে প্ৰতিশ্ৰুত কৰা হয়; তেতিয়া কৃষ্ণ আৰু সংকর্ষণ আহে, হৰি ছদ্মৰূপে ৰুক্মিণীক সাক্ষাৎ কৰি কৃষ্ণে তেওঁক হৰণ কৰে। পিছুৱা যুদ্ধত বলদেৱৰ বীৰ্যবৰ্ণনা আৰু ৰুক্মীৰ সৈতে সংঘৰ্ষ; ৰুক্মিণীৰ অনুৰোধত সুদৰ্শনৰ আঘাত নিবৃত্ত হয়, তাৰ পাছত ভগৱানে দিব্যৰূপ প্ৰকাশ কৰি মিলন ঘটায়। শেষত কৃষ্ণে মানসপুত্ৰ পৰম্পৰাৰ সাত ঋষিসদৃশ ব্যক্তিক সন্মান কৰি গ্ৰামদান কৰে আৰু দানভূমি হৰণ নকৰিবলৈ কঠোৰ উপদেশ দিয়ে, তাৰ কৰ্মফলও কয়। তীৰ্থ-মাহাত্ম্যত স্নান, বলদেৱ-কেশৱ পূজা, প্ৰদক্ষিণা, কপিলা-দান, সোণ-ৰূপা, পাদুকা, বস্ত্ৰাদি দান, অন্য প্ৰসিদ্ধ তীৰ্থসম পুণ্যতুলনা আৰু এই ক্ষেত্ৰত অগ্নি/জল/উপবাসে দেহত্যাগ কৰাসকলৰ পৰলোকগতিৰ ফলশ্ৰুতি বৰ্ণিত।
Adhyaya 143
Yojaneśvara Tīrtha Māhātmya and the Worship of Balakeśava
এই অধ্যায়ত শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় ঋষিয়ে এজন ৰজাক যোজনেশ্বৰ নামৰ পৰম পুণ্য তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। কোৱা হৈছে যে তাত নৰ–নাৰায়ণ ঋষিসকলে তপস্যা কৰি দেৱ–দানৱৰ আদিযুদ্ধত দেৱতাসকলক বিজয় দিছিল। যুগানুক্ৰমে একে দিৱ্য তত্ত্বৰ মহিমা সংক্ষিপ্তভাৱে প্ৰকাশ পায়—ত্রেতাযুগত ৰাম–লক্ষ্মণ ৰূপে, য’ত তীৰ্থস্নানৰ পিছত ৰাৱণবধেৰে ধৰ্ম প্ৰতিষ্ঠা হয়। কলিযুগত সেই শক্তি বাসুদেৱ বংশত বল–কেশৱ (বলৰাম–কৃষ্ণ) ৰূপে জন্ম লৈ কংস, চাণূৰ, মুষ্টিক, শিশুপাল, জৰাসন্ধ আদি প্ৰধান শত্রুক সংহাৰ কৰে; ধৰ্মক্ষেত্ৰ কুৰুক্ষেত্ৰ যুদ্ধতো মুখ্য বীৰসকলৰ পতনত দিৱ্য কাৰ্য নিৰ্ণায়ক বুলি ইঙ্গিত দিয়া হৈছে। তাৰ পিছত বিধান দিয়া হৈছে—তীৰ্থত স্নান, বল–কেশৱৰ পূজা, উপবাস, ৰাতি জাগৰণ (প্ৰজাগৰ), ভক্তিগীত/কীৰ্তন আৰু ব্ৰাহ্মণসকলৰ সন্মান-সত্কাৰ। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে যে ইয়াত কৰা দান-পূজাৰ ফল অক্ষয়, মহাপাপসহ পাপ নাশ হয়, আৰু ধৰ্মনিষ্ঠ লোকে এই অধ্যায় শুনিলে, পঢ়িলে বা পাৰায়ণ কৰিলে পাপমুক্তি আৰু কল্যাণ/মোক্ষ লাভ কৰে।
Adhyaya 144
Cakratīrtha–Dvādaśī Tīrtha Māhātmya (Non-diminishing Merit at Cakratīrtha)
এই অধ্যায়ত শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় ৰজাশ্ৰোতাক সংক্ষিপ্ত ভ্ৰমণ-নিৰ্দেশৰ ধৰণে উপদেশ দিয়ে। তেওঁ শ্ৰোতাক “উৎকৃষ্ট” দ্বাদশী-তীৰ্থলৈ আগবাঢ়িবলৈ কয় আৰু সাধাৰণ ধৰ্মকর্মৰ ফল-ব্যৱস্থাৰ সৈতে চক্ৰতীৰ্থৰ অসাধাৰণ মহিমাৰ তুলনা কৰে। কোৱা হৈছে—সাধাৰণতে দান, জপ, হোম আৰু বলি/অৰ্পণৰ ফল সময়ৰ সৈতে ক্ষয় বা নিঃশেষ হ’ব পাৰে; কিন্তু চক্ৰতীৰ্থত কৰা কৰ্ম অক্ষয়, তাৰ পুণ্য কেতিয়াও কমে নাযায়। শেষত অতীত-ভৱিষ্যৎলৈকে বিস্তৃত এই তীৰ্থৰ পৰম মাহাত্ম্য বিশেষভাৱে স্পষ্ট আৰু সম্পূৰ্ণকৈ ব্যাখ্যা কৰা হ’ল বুলি উপসংহাৰ বাক্যৰে এই স্তুতি-অংশৰ সমাপ্তি ঘোষণা কৰা হয়।
Adhyaya 145
Śivātīrtha Māhātmya (Glory of the Śiva Tīrtha)
এই অধ্যায়ত মাৰ্কণ্ডেয় ‘দেশৰ ৰক্ষক/নেতা’ক উদ্দেশ্য কৰি সংক্ষিপ্ত তত্ত্বোপদেশ দিয়ে অতুলনীয় শিৱতীৰ্থলৈ পথ দেখুৱায়। কোৱা হৈছে, শিৱতীৰ্থত দেৱদৰ্শন-মাত্ৰেই সকলো পাপ-কলুষ (সৰ্ব-কিল্বিষ) নাশ হয়। তাৰ পাছত ক্ৰোধজয় আৰু ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহসহ তীৰ্থস্নান কৰি মহাদেৱৰ পূজা কৰাৰ বিধান আছে; ইয়াৰ পুণ্য অগ্নিষ্টোম যজ্ঞৰ সমান বুলি বৰ্ণিত। পুনৰ ভক্তিসহ উপবাস (সোপবাস) কৰি শিৱপূজা কৰিলে সাধকৰ গতি অপৰিবর্তনীয় হয় আৰু শেষত ৰুদ্ৰলোকপ্ৰাপ্তি নিশ্চিত ফলৰূপে ঘোষণা কৰা হৈছে।
Adhyaya 146
Asmahaka Pitṛtīrtha Māhātmya and Piṇḍodaka-Vidhi (अस्माहक-पितृतीर्थ-माहात्म्य एवं पिण्डोदक-विधि)
এই অধ্যায়ত যুধিষ্ঠিৰে ‘অস্মাহক’ নামৰ শ্ৰেষ্ঠ পিতৃতীৰ্থৰ মাহাত্ম্য সুধে। মাৰ্কণ্ডেয় মুনিয়ে ঋষি–দেৱসভাত পূৰ্বে হোৱা প্ৰামাণ্য প্ৰশ্নোত্তৰ উদ্ধৃত কৰি কয় যে এই তীৰ্থ অন্য তীৰ্থসমূহৰ সমষ্টিতকৈও অধিক শ্ৰেষ্ঠ। ইয়াত এটা পিণ্ড আৰু জল-তৰ্পণ মাত্ৰে পিতৃসকলে প্ৰেতপীড়াৰ পৰা মুক্ত হৈ দীঘলীয়া সময় তৃপ্ত থাকে, আৰু সাধকলৈ স্থায়ী পুণ্য লাভ হয়। শ্ৰুতি–স্মৃতি অনুসাৰে মৰ্যাদা ৰক্ষা, কৰ্মফল নীতি, দেহীৰ ‘বায়ুৰ দৰে’ প্ৰস্থান আদি উল্লেখ কৰি স্নান, দান, জপ, হোম, স্বাধ্যায়, দেৱাৰ্চনা, অতিথিপূজা আৰু বিশেষকৈ পিণ্ডোদক-প্ৰদানক ধৰ্মকৰ্তব্য ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছে। অমাৱস্যা, ব্যতীপাত, মন্বাদি–যুগাদি, অয়ন–বিষুব আৰু সূৰ্যসংক্রান্তি আদি সময়ত ইয়াত শ্ৰাদ্ধাদি কৰ্ম বিশেষ ফলদায়ক বুলি বিধি কোৱা হৈছে। দেৱকৃত ব্ৰহ্মশিলাক গজকুম্ভসদৃশ বৰ্ণনা কৰি কলিযুগত বৈশাখ অমাৱস্যাৰ ওচৰত তাৰ বিশেষ প্ৰকাশৰ কথা কোৱা হয়। স্নানৰ পাছত নাৰায়ণ/কেশৱৰ মন্ত্ৰস্তৱ, ব্ৰাহ্মণভোজন, দৰ্ভা–দক্ষিণাসহ শ্ৰাদ্ধ, আৰু দুধ, মধু, দই, ঠাণ্ডা পানী আদি ঐচ্ছিক অৰ্পণক পিতৃসকলৰ প্ৰত্যক্ষ পোষণ ৰূপে ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। দেৱতা, পিতৃ, নদী, সাগৰ আৰু বহু ঋষিক এই তীৰ্থৰ সাক্ষী বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে। ফলশ্ৰুতিত মহাপাপশুদ্ধি, মহা বৈদিক যজ্ঞসম ফল, নৰকস্থিত পিতৃসকলৰ উদ্ধাৰ আৰু লৌকিক সমৃদ্ধিৰ বৰ্ণনা আছে; লগতে ব্ৰহ্মা–বিষ্ণু–মহেশ্বৰক কাৰ্যগত ঐক্যত এক শক্তি ৰূপে সমন্বয় কৰা হৈছে।
Adhyaya 147
Siddheśvara-tīrtha-māhātmya (सिद्धेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Merits of Bathing, Śiva Worship, and Śrāddha on the Narmadā’s Southern Bank
এই অধ্যায়ত মাৰ্কণ্ডেয় মুনিয়ে মহীপাল/নৃপসত্তম ৰজাক উপদেশ দিয়ে কয়—ৰেৱা (নৰ্মদা) নদীৰ দক্ষিণ তীৰত অৱস্থিত অতুল সিদ্ধেশ্বৰ তীৰ্থলৈ গমন কৰা। সেই স্থান অতি পৱিত্ৰ আৰু মঙ্গলদায়ক; তাত স্নান কৰি বৃষভধ্বজ ভগৱান শিৱক ভক্তিপূৰ্বক পূজা কৰিব লাগে। তীৰ্থত স্নান আৰু শিৱাৰাধনাই সকলো পাপ নাশ কৰে আৰু অশ্বমেধ যজ্ঞকাৰীৰ সমান পুণ্য দান কৰে বুলি কোৱা হৈছে। যত্নসহ স্নান কৰি শ্ৰাদ্ধ কৰিলে পিতৃসকল সম্পূৰ্ণ তৃপ্ত হয়—ইয়াক তীৰ্থফল ৰূপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। যি প্ৰাণী এই তীৰ্থত বা ইয়াৰ সৈতে সম্পৰ্কিত অৱস্থাত মৃত্যু বৰণ কৰে, সি স্বভাৱতঃ দুখময় ‘গৰ্ভবাস’ৰ পুনৰাবৃত্তিৰ পৰা মুক্ত হয় বুলি প্ৰতিজ্ঞা কৰা হৈছে। শেষত তীৰ্থজলত স্নানক পুনৰ্ভৱ-নিবৃত্তিৰ উপায় বুলি কৈ, শৈৱ ভক্তিৰ পৰিসৰত ইয়াক মোক্ষসাধক কৰ্ম ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছে।
Adhyaya 148
Āṅgāraka-Śiva Tīrtha Vidhi on the Northern Bank of the Narmadā (अङ्गारक-शिवतीर्थविधिः)
মাৰ্কণ্ডেয় ৰজাক নর্মদাৰ উত্তৰ তীৰত অৱস্থিত অঙ্গাৰক-সম্পৰ্কিত শিৱতীৰ্থলৈ আগবাঢ়িবলৈ উপদেশ দিয়ে; এই তীৰ্থক পাপক্ষয়কাৰী স্থান বুলি কোৱা হৈছে। তাত চতুৰ্থী আৰু মঙ্গলবাৰ (চতুৰ্থী–অঙ্গাৰক দিন) উপলক্ষে নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ ব্ৰত—সংকল্প, সূৰ্যাস্তত স্নান, আৰু অবিৰত সন্ধ্যা-উপাসনা—বিশেষভাৱে বিধান কৰা হৈছে। তাৰ পাছত পূজাক্ৰম: স্থণ্ডিলত স্থাপন, ৰক্তচন্দন লেপন, পদ্ম/মণ্ডল পদ্ধতিত পূজা, আৰু কুজ/অঙ্গাৰকৰ “ভূমিপুত্ৰ, স্বেদজ” আদি নামৰে অর্চনা। তাম্ৰপাত্ৰত ৰক্তচন্দনজল, ৰঙা ফুল, তিল আৰু চাউলসহ অৰ্ঘ্য অৰ্পণ কৰিবলৈ কোৱা হৈছে। আহাৰত টেঙা আৰু নুনীয়া বর্জন কৰি মৃদু, হিতকৰ স্বাদৰ খাদ্য গ্ৰহণৰ নিৰ্দেশ আছে। বিধি অধিক বিস্তৃত—সম্ভৱ হ’লে সোণৰ প্ৰতিমা, দিশানুসাৰে একাধিক কৰক স্থাপন, শঙ্খ-তূৰ্যৰ মঙ্গলধ্বনি, আৰু বিদ্বান, ব্ৰতশীল, দয়ালু ব্রাহ্মণক সন্মান। দানত ৰঙা গাই আৰু ৰঙা বলদ, প্ৰদক্ষিণা, পৰিয়ালসহ অংশগ্ৰহণ, ক্ষমাপ্ৰাৰ্থনাসহ সমাপন আৰু বিসর্জনৰ কথা আছে। ফলশ্ৰুতিত বহু জন্মত সৌন্দৰ্য-সৌভাগ্য, মৃত্যুৰ পাছত অঙ্গাৰকপুৰ লাভ, দিব্য ভোগ, আৰু শেষত ধৰ্মযুক্ত ৰাজত্ব, স্বাস্থ্য আৰু দীঘলীয়া আয়ু লাভৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হৈছে।
Adhyaya 149
Liṅgeśvara Tīrtha Māhātmya and Dvādaśī-Māsa-Nāma Kīrtana (लिङ्गेश्वरतीर्थमाहात्म्यं तथा द्वादशी-मासनामकीर्तनम्)
মাৰ্কণ্ডেয় লিঙ্গেশ্বৰ নামৰ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে; তাত ‘দেৱদেৱ’ৰ দৰ্শনে পাপক্ষয় হয় বুলি কোৱা হৈছে। অধ্যায়টো বিষ্ণু-কেন্দ্ৰিত ভাবধাৰাত ভগৱানৰ ৰক্ষাশক্তি আৰু বৰাহ অৱতাৰ-স্মৰণ উত্থাপন কৰি, তীৰ্থযাত্ৰাৰ আচাৰ নিৰ্দেশ কৰে—তীৰ্থস্নান, দেৱতালৈ প্ৰণাম-পূজা, আৰু ব্ৰাহ্মণসকলক দান, সন্মান, ভোজনৰ দ্বাৰা সৎকাৰ। তাৰ পিছত দ্বাদশীৰ ব্ৰত-নিয়ম: উপবাস/সংযমসহ সুগন্ধি দ্ৰব্য আৰু পুষ্পমালাৰে প্ৰভুৰ পূজা, পিতৃ আৰু দেৱতাসকললৈ তৰ্পণ, আৰু বাৰটা দিব্য নামৰ কীৰ্তন। চন্দ্ৰমাস অনুসাৰে কেশৱৰ পৰা দামোদৰলৈ বিষ্ণুনাম নিৰ্দিষ্ট কৰি, নামস্মৰণক বাক্-মন-কায়াৰ দোষ শোধন কৰা পবিত্ৰ সাধনা বুলি কোৱা হৈছে। শেষত ভক্তৰ সৌভাগ্য আৰু ভক্তিহীন জীৱনৰ আধ্যাত্মিক ক্ষতি উল্লেখ কৰা হয়। গ্ৰহণ আৰু অষ্টকা কালত তিল-মিশ্ৰিত জলে পিতৃতৰ্পণৰ উপদেশ দি, শান্তিদায়ক বৰাহ-ৰূপ হৰিৰ স্তৱেৰে অধ্যায় সমাপ্ত হয়।
Adhyaya 150
कुसुमेश्वर-माहात्म्य (Kusumeśvara Māhātmya: Ananga, Kāma, and the Narmadā-bank Liṅga स्थापना)
মাৰ্কণ্ডেয় ঋষিয়ে ৰজাক নর্মদাৰ দক্ষিণ তীৰত অৱস্থিত প্ৰসিদ্ধ কুসুমেশ্বৰ তীৰ্থলৈ পথ দেখুৱায়—ই উপপাপ নাশক আৰু কামদেৱে প্ৰতিষ্ঠা কৰা বাবে ত্ৰিলোকত খ্যাত। তাৰ পিছত যুধিষ্ঠিৰে সোধে: দেহহীন ‘অনঙ্গ’ কামে কেনেকৈ পুনৰ ‘অঙ্গিত্ব’ (দেহ/অঙ্গ-প্ৰাপ্তি) লাভ কৰিলে? কাহিনী কৃতযুগলৈ যায়—মহাদেৱ গঙ্গাসাগৰত ঘোৰ তপস্যা কৰাত লোকসমূহ ব্যাকুল হয়। দেৱতাসকলে ইন্দ্ৰৰ ওচৰলৈ গৈ অপ্সৰা, বসন্ত, কোকিল, দক্ষিণ বতাহ আৰু কামক শিৱৰ তপ ভংগ কৰিবলৈ পঠায়; কিন্তু শিৱৰ ত্ৰিবিধ ভাব বৰ্ণিত হোৱাৰ অন্তত তৃতীয় নয়নৰ অগ্নিত কাম ভস্মীভূত হয় আৰু জগত ‘নিষ্কাম’ হৈ পৰে। দেৱতাসকলে ব্ৰহ্মাৰ শৰণ লয়; ব্ৰহ্মাই বৈদিক স্তোত্ৰে শিৱক প্ৰসন্ন কৰে। শিৱে কয় কামৰ দেহ পুনৰ স্থাপন কঠিন, তথাপি অনঙ্গ প্ৰাণদাতা ৰূপে পুনৰ প্ৰকাশ পায়। তাৰ পিছত কামে নর্মদাতীৰত তপস্যা কৰি বিঘ্নকাৰী সত্তাৰ পৰা ৰক্ষাৰ বাবে কুণ্ডলেশ্বৰক আহ্বান কৰে আৰু বৰ পায়—সেই তীৰ্থত শিৱৰ নিত্য সান্নিধ্য থাকিব; তেতিয়া কামে ‘কুসুমেশ্বৰ’ নামৰ লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। অধ্যায়ত তীৰ্থস্নান-উপবাস, বিশেষকৈ চৈত্ৰ চতুৰ্দশী/মদন-দিনত, প্ৰাতে সূৰ্যপূজা, তিল-মিশ্ৰিত জলে তৰ্পণ আৰু পিণ্ডদানৰ বিধান আছে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হয়—ইয়াত পিণ্ডদান দ্বাদশবৰ্ষীয় সত্রযজ্ঞসম, পিতৃসকলক দীঘলীয়া তৃপ্তি দিয়ে, আৰু এই স্থানত মৰোঁতা সৰু জীৱৰ বাবেও কল্যাণকাৰী; কুসুমেশ্বৰত ভক্তি-ৱৈৰাগ্য-সংযমে শিৱলোকে ভোগ আৰু শেষত সন্মানিত, সুস্থ, বাক্পটু ৰজা ৰূপে পুনর্জন্ম লাভ হয়।
Adhyaya 151
जयवाराहतीर्थमाहात्म्य तथा दशावतारकथनम् (Jaya-Vārāha Tīrtha Māhātmya and the Account of the Ten Avatāras)
এই অধ্যায়টো সংলাপৰূপে ৰচিত। মাৰ্কণ্ডেয় নর্মদাৰ উত্তৰ তীৰত ‘জয়-বৰাহ’ নামে খ্যাত অতি পুণ্য তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। তাত স্নান আৰু মধুসূদনৰ দৰ্শন পাপক্ষয়কাৰী, আৰু বিশেষকৈ ভগৱানৰ দহ জন্ম (দশাৱতাৰ) স্মৰণ বা পাঠ মহাশুদ্ধিদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। যুধিষ্ঠিৰে সোধে—মৎস্যৰ পৰা কল্কিলৈকে প্ৰতিটো অৱতাৰত ভগৱানে কি কি কৰ্ম কৰিলে? মাৰ্কণ্ডেয় সংক্ষিপ্তভাৱে কয়—মৎস্যে ডুবি যোৱা বেদ উদ্ধাৰ কৰিলে; কূৰ্মে মথনত আধাৰ হৈ পৃথিৱী স্থিৰ কৰিলে; বৰাহে পাতালৰ পৰা ভূমি উঠালে; নৰসিংহে হিৰণ্যকশিপুক বধ কৰিলে; বামনে তিন পদক্ষেপে বলিক বশ কৰি সাৰ্বভৌমত্ব প্ৰকাশ কৰিলে; পৰশুৰামে অত্যাচাৰী ক্ষত্ৰিয়ক দণ্ড দি ভূমি কশ্যপক অৰ্পণ কৰিলে; ৰামে ৰাৱণবধ কৰি ধৰ্মৰাজ্য স্থাপন কৰিলে; কৃষ্ণে দুষ্ট ৰজাসকলক নিবারণ কৰি যুধিষ্ঠিৰৰ জয়ৰ সংকেত দিলে; বুদ্ধক কলিযুগত মোহ/বিভ্ৰান্তি সৃষ্টিকাৰী ৰূপ বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে; আৰু কল্কিক দশম জন্ম হিচাপে ভবিষ্যতে অৱতীৰ্ণ হ’ব বুলি কোৱা হৈছে। শেষত দশাৱতাৰ-স্মৰণ পাপনাশৰ হেতু বুলি পুনৰ দৃঢ় কৰি, তীৰ্থমাহাত্ম্যক অৱতাৰতত্ত্ব আৰু সমাজধৰ্ম-পতনৰ সতৰ্কবাণীৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে।
Adhyaya 152
भार्गलेश्वर-माहात्म्य (Bhārgaleśvara Māhātmya) — Merit of Worship and Final Passage at the Tīrtha
এই সংক্ষিপ্ত ধৰ্মীয় বৰ্ণনাত মাৰ্কণ্ডেয় তীৰ্থযাত্ৰীক মহিমান্বিত ভাৰ্গলেশ্বৰ ধামলৈ আগবাঢ়িবলৈ উপদেশ দিয়ে। তেওঁ শংকৰক “জগতৰ প্ৰাণ” বুলি ক’লে আৰু কেবল তেওঁৰ স্মৰণমাত্ৰেই পাপ নাশ হয় (স্মৃতমাত্ৰ-অঘনাশন) বুলি প্ৰতিপাদন কৰে। তাৰ পিছত এই তীৰ্থৰ দুটা ফল কোৱা হৈছে—(১) যিয়ে তাত স্নান কৰি পৰমেশ্বৰক পূজা কৰে, সি অশ্বমেধ যজ্ঞৰ ফল লাভ কৰে; (২) যিয়ে সেই তীৰ্থতে প্ৰাণত্যাগ কৰে, সি “অনিবর্তিকা গতি” পাই নিঃসন্দেহে ৰুদ্ৰলোক প্ৰাপ্ত হয়। ভক্তি, স্থান আৰু স্মৰণ—শৈৱ মোক্ষপথত শক্তিশালী সাধন বুলি এই অধ্যায়ে বুজাই দিয়ে।
Adhyaya 153
रवितीर्थ-आदित्येश्वर-माहात्म्य (Ravi Tīrtha and Ādityeśvara: Theological Account and Merit Framework)
অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে মাৰ্কণ্ডেয় ‘অনুপম’ ৰৱিতীৰ্থৰ বৰ্ণনা কৰে—যাৰ কেৱল দৰ্শনেই পাপক্ষয় হয় বুলি কোৱা হৈছে। ৰৱিতীৰ্থত স্নান আৰু ভাস্কৰ (সূৰ্য) দৰ্শনৰ নিৰ্দিষ্ট ফল উল্লেখ আছে। ৰৱিক উদ্দেশ কৰি যোগ্য ব্ৰাহ্মণক বিধিপূৰ্বক দিয়া দান অমাপ ফলদায়ক—বিশেষকৈ অয়ন, বিষুৱ, সংক্রান্তি, সূৰ্য/চন্দ্ৰগ্ৰহণ আৰু ব্যতীপাতৰ সময়ত। তত্ত্বগতভাৱে সূৰ্যক ‘প্ৰতিদাতা’ ৰূপে দেখুওৱা হৈছে—অৰ্পণৰ প্ৰতিফল সময়ৰ সীমানা পাৰ হৈ, বহু জন্মলৈকে ঘূৰাই দিয়ে; সময়ভেদে পুণ্যৰ তাৰতম্যও কোৱা হৈছে। যুধিষ্ঠিৰে সোধে—ৰৱিতীৰ্থ কিয় ইমান মহাপুণ্য? তেতিয়া মাৰ্কণ্ডেয় কৃতযুগৰ কাহিনী কয়: জাবালি নামৰ বিদ্বান ব্ৰাহ্মণে ব্ৰতপালনৰ বাবে পত্নীৰ ঋতুকালত সংযোগ বাৰে বাৰে অস্বীকাৰ কৰে; দুখিনী পত্নী উপবাস কৰি মৃত্যু বৰণ কৰে, আৰু সেই দোষফলত জাবালি কুষ্ঠসদৃশ ৰোগ আৰু দেহক্ষয়ত ভোগে। তেওঁ নৰ্মদাৰ উত্তৰ তীৰৰ ভাস্কৰতীৰ্থ/আদিত্যেশ্বৰ সৰ্বৰোগনাশক বুলি শুনে; কিন্তু যাব নোৱাৰি ঘোৰ তপস্যাৰে আদিত্যেশ্বৰক নিজৰ ঠাইতে প্ৰকট কৰাবলৈ সংকল্প কৰে। এশ বছৰৰ তপস্যাৰ পিছত সূৰ্য বৰ দিয়ে আৰু তাতেই প্ৰকট হয়; সেই স্থান পাপ-শোকহৰ তীৰ্থ বুলি ঘোষিত হয়। বিধান দিয়া হৈছে—এটা বছৰ ধৰি প্ৰতিটো ৰবিবাৰে স্নান, সাত প্ৰদক্ষিণা, অৰ্ঘ্য-দান আদি আৰু সূৰ্যদৰ্শন; ইয়াৰ ফলত চর্মৰোগ সোনকালে শমে আৰু লৌকিক সমৃদ্ধি লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। সংক্রান্তিত তাত কৰা শ্ৰাদ্ধে পিতৃসকলক তৃপ্ত কৰে, কিয়নো ভাস্কৰক পিতৃদেৱতাসকলৰ সৈতে সংযুক্ত বুলি দেখুওৱা হৈছে। শেষত আদিত্যেশ্বৰৰ শুদ্ধিকাৰক আৰু ৰোগনিবাৰক মাহাত্ম্য পুনৰ দৃঢ় কৰা হয়।
Adhyaya 154
कलकलेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Glory of the Kalakaleśvara Tīrtha)
এই অধ্যায়ত শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় নর্মদাৰ দক্ষিণ তীৰত অৱস্থিত প্ৰসিদ্ধ ‘কলকলেশ্বৰ’ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে; ইয়াক স্বয়ং দেৱে নিৰ্মাণ কৰা বুলি কীৰ্তিত। অন্ধক বধৰ পাছত মহাদেৱক দেৱতা, গন্ধৰ্ব, কিন্নৰ আৰু মহাসৰ্পসকলে শঙ্খ, তূৰ্য, মৃদংগ, পণৱ, বীণা, বেণুৰ নিনাদৰ সৈতে, লগতে সাম, যজুঃ, ছন্দ, ঋক্ মন্ত্রঘোষেৰে স্তৱ-স্তুতি কৰি পূজা-সন্মান জনোৱা শৈৱ প্ৰসঙ্গ ইয়াত উল্লেখিত। প্ৰমথ আৰু বন্দীজনৰ ‘কলকল’ ধ্বনিৰ মাজতে লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা হোৱা বাবে ‘কলকলেশ্বৰ’ নামৰ ব্যুৎপত্তি কোৱা হৈছে। এই তীৰ্থত স্নান কৰি কলকলেশ্বৰ দৰ্শন কৰিলে বাজপেয় যজ্ঞতকৈও অধিক পুণ্য লাভ হয়—এই বিধান দিয়া হৈছে। ফলশ্ৰুতিত পাপশুদ্ধি, দিৱ্য বিমানেৰে স্বৰ্গাৰোহণ, অপ্সৰাসকলৰ প্ৰশংসা, স্বৰ্গীয় ভোগ আৰু শেষত শুদ্ধ বংশত দীঘলীয়া আয়ু, নিৰোগ, বিদ্বান ব্ৰাহ্মণ ৰূপে পুনর্জন্ম লাভৰ কথা বৰ্ণিত।
Adhyaya 155
शुक्लतीर्थमाहात्म्यम् (The Glory of Śukla Tīrtha on the Narmadā)
এই অধ্যায়ত মাৰ্কণ্ডেয় নর্মদাৰ উত্তৰ তীৰত অৱস্থিত শুক্লতীৰ্থক অতুলনীয় আৰু সৰ্বোত্তম তীৰ্থ বুলি চিনাক্ত কৰে। তীৰ্থসমূহৰ মাজত এক শ্ৰেষ্ঠতা-ক্ৰম স্থাপন কৰি কোৱা হয় যে অন্য পবিত্ৰ স্থানসমূহ শুক্লতীৰ্থৰ প্ৰভাৱৰ অংশমাত্ৰৰো সমান নহয়। লগতে নর্মদাৰ সৰ্বপাপহাৰিণী আৰু সৰ্বলোকপাৱনী মহিমা বৰ্ণিত হৈছে। উৎপত্তিকথাত বিষ্ণুৱে শুক্লতীৰ্থত দীঘলীয়া তপস্যা কৰে; তেতিয়া শিৱ প্ৰকট হৈ সেই ক্ষেত্ৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে, যি লোককল্যাণ আৰু মোক্ষ—দুয়োটাই দান কৰে। তাৰ পিছত চাণক্য ৰজাৰ কাহিনীত শাপগ্ৰস্ত দুজন সত্তা কাকৰূপে যমলোকলৈ পঠোৱা হয়; যমে ঘোষণা কৰে—শুক্লতীৰ্থত যিসকলে মৃত্যু বৰণ কৰে, তেওঁলোক মোৰ অধিকাৰৰ বাহিৰ, বিচাৰ নকৰাকৈয়ে উচ্চ গতি লাভ কৰে। সেই কাকদ্বয়ে যমপুৰীৰ দৰ্শন, নৰকৰ ভেদ আৰু কৰ্মানুসাৰে দণ্ড, আৰু দানীসকলৰ দানফলভোগৰ বিৱৰণ দিয়ে। শেষত চাণক্য আসক্তি ত্যাগ কৰি ধন দান কৰে আৰু তীৰ্থস্নানৰ দ্বাৰা বৈষ্ণৱ গতি লাভ কৰে; এইদৰে অধ্যায়ে নীতি, দান আৰু মুক্তিমাৰ্গ দৃঢ় কৰে।
Adhyaya 156
शुक्लतीर्थमाहात्म्य (Śukla-tīrtha Māhātmya) — The Glory of Śukla Tīrtha on the Revā
মাৰ্কণ্ডেয় ৰেৱাতীৰৰ নৰ্মদাৰ কাষত অৱস্থিত শুক্লতীৰ্থক অতুলনীয় আৰু সৰ্বোত্তম তীৰ্থ বুলি বৰ্ণনা কৰে। দিশালৈ ঢাল থকা ভূমিত, ঋষিসেৱিত এই স্থানত স্নান কৰিলে পাপক্ষয় হয়—ধোবাই কাপোৰ শুদ্ধ কৰা দৰে দোষ দূৰ হয় বুলি কোৱা হৈছে। বিশেষকৈ বৈশাখত (কাৰ্ত্তিকতো) কৃষ্ণপক্ষ চতুৰ্দশীত কৈলাসৰ পৰা শিৱ উমাসহিত ইয়ালৈ আহে আৰু বিধিপূৰ্বক স্নানৰ পাছত দৰ্শন লাভ হয় বুলি উল্লেখ আছে। ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু, ইন্দ্ৰ, গন্ধৰ্ব, অপ্সৰা, যক্ষ, সিদ্ধ, বিদ্যাধৰ আৰু নাগ আদি দিব্য পৰিষদ তীৰ্থৰ পাৱন কৰ্মধাৰাত অংশ লয়। ৰেৱাজলে তৰ্পণ আৰু অৰ্ঘ্যাদি অৰ্পণ কৰিলে পিতৃসকল দীঘলীয়া সময় তৃপ্ত হয়। ঘৃতসিক্ত কম্বল, যথাশক্তি স্বৰ্ণ, লগতে পাদুকা, ছত্ৰ, শয্যা, আসন, অন্ন, জল, ধান্য আদি দানৰ বিধান আছে; ইয়াৰ ফলত শিৱলোক/ৰুদ্ৰলোক প্ৰাপ্তি, আৰু এটা তপোব্ৰত-প্ৰসঙ্গত বৰুণপুৰী গতিৰ কথাও কোৱা হৈছে। মাহভৰ উপবাস, প্ৰদক্ষিণা (পৃথিৱী প্ৰদক্ষিণাৰ সমান), বৃষমোক্ষ, যথাশক্তি অলংকৃত কন্যাদান, আৰু ৰুদ্ৰাৰ্পিত ‘সুন্দৰ যুগল’ পূজা জন্মে জন্মে বিচ্ছেদ নিবারক বুলি কোৱা হৈছে। শেষত ফলশ্ৰুতি—ভক্তিভাৱে শ্ৰৱণ কৰিলে সন্তান, ধন বা মোক্ষ আদি ইষ্টসিদ্ধি লাভ হয়।
Adhyaya 157
हुङ्कारतीर्थ-माहात्म्य (Glory of Hūṅkāra Tīrtha and Vāsudeva’s Sacred Site)
এই অধ্যায়ত শুক্লতীৰ্থৰ ওচৰত ৰজাক উদ্দেশ্য কৰি ঋষি মাৰ্কণ্ডেয় নৰ্মদা (ৰেবা) তীৰৰ প্ৰসিদ্ধ বাসুদেৱ-তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। কাহিনী অনুসাৰে “হুঁকাৰ” শব্দৰ মাত্ৰ উচ্চাৰণতে নদী এক ক্ৰোশ আঁতৰি গ’ল; সেইবাবে স্থানটো পণ্ডিতসমাজত “হুঁকাৰ” আৰু স্নানঘাট “হুঁকাৰতীৰ্থ” নামে খ্যাত হ’ল। হুঁকাৰতীৰ্থত স্নান কৰি অক্ষয় অচ্যুতৰ দৰ্শন কৰিলে বহু জন্মৰ সঞ্চিত পাপ নাশ হয়—এদৰে বৈষ্ণৱ ভক্তিৰ সৈতে তীৰ্থযাত্ৰাৰ প্ৰভাৱ দেখুওৱা হৈছে। সংসাৰত ডুবি থকা জীৱৰ বাবে নাৰায়ণতকৈ ডাঙৰ উদ্ধাৰক নাই; হৰিৰ বাবে নিবেদিত জিভা, মন আৰু হাত ধন্য, আৰু হৃদয়ত হৰিক স্থাপন কৰা লোকৰ বাবে সৰ্বমঙ্গল বুলি কোৱা হৈছে। আন দেৱতাৰ উপাসনাৰে যি ফল কামনা কৰা হয়, সেয়া হৰিক অষ্টাঙ্গ প্ৰণাম কৰিলেও লাভ হয়। মন্দিৰৰ ধূলিৰ স্পৰ্শ, ঝাড়ু দিয়া, পানী ছটিয়োৱা, লেপন আদি সেৱাকাৰ্যও পাপনাশক; সম্পূৰ্ণ আন্তৰিকতা নাথাকিলেও কৰা নমস্কাৰে শীঘ্ৰ দোষ ক্ষয় কৰি বিষ্ণুলোকপ্ৰাপ্তি দিয়ে—এমন ফলশ্ৰুতি আছে। শেষত কোৱা হৈছে যে হুঁকাৰতীৰ্থত কৰা শুভ-অশুভ কৰ্মৰ ফল স্থায়ী হয়, যাৰ দ্বাৰা এই তীৰ্থৰ বিশেষ নৈতিক-আচাৰগত শক্তি প্ৰকাশ পায়।
Adhyaya 158
Saṅgameśvara-Tīrtha Māhātmya (Glory of the Saṅgameśvara Confluence Shrine)
অধ্যায় ১৫৮ত মārkaṇḍেয় ঋষিয়ে নর্মদাৰ দক্ষিণ তীৰত অৱস্থিত শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থ ‘সঙ্গমেশ্বৰ’ৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰিছে। এই তীৰ্থ পাপ আৰু ভয় নাশক বুলি কোৱা হৈছে। বিন্ধ্য পৰ্বতৰ পৰা ওলোৱা এক পুণ্যধাৰা ইয়াত নর্মদাত মিলি সঙ্গম গঠন কৰে; ক’লা শিলত স্ফটিক সদৃশ দীপ্তি আদি স্থায়ী চিহ্ন আজিও দেখা যায় বুলি কৈ স্থানৰ প্ৰামাণ্য স্থাপন কৰা হৈছে। তাৰ পাছত ভক্তিকৰ্মৰ স্তৰভেদে ফলশ্ৰুতি দিয়া হৈছে—সঙ্গমত স্নান কৰি সঙ্গমেশ্বৰক পূজা কৰিলে অশ্বমেধ যজ্ঞৰ ফল লাভ হয়। ঘণ্টা, পতাকা, ছত্ৰ আদি দান কৰিলে দিব্য বিমানপ্ৰাপ্তি আৰু ৰুদ্ৰসান্নিধ্য মিলে। দই, নাৰিকল আদি দিয়ে লিঙ্গ-পূৰণ আৰু দই-মধু-ঘৃত আদি দ্ৰব্যে বিধিপূৰ্বক অভিষেক কৰিলে শিৱলোকত দীঘলীয়া বাস, স্বৰ্গীয় ফল আৰু ‘সাত জন্ম’ পৰ্যন্ত পুণ্যধাৰা অব্যাহত থকাৰ কথা কোৱা হৈছে। নৈতিক উপদেশো আছে—মহাদেৱ পৰম ‘মহাপাত্ৰ’; ব্ৰহ্মচৰ্যসহ পূজা প্ৰশংসনীয়; আৰু শিৱযোগীৰ সন্মান সৰ্বোচ্চ পুণ্য। এজন শিৱযোগীক অন্নদান কৰা বহু বেদজ্ঞ ব্ৰাহ্মণক ভোজন কৰোৱাতকৈও অধিক ফলদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। শেষত স্পষ্ট মুক্তিবাক্য—সঙ্গমেশ্বৰত দেহত্যাগ কৰিলে শিৱলোকৰ পৰা পুনৰাগমন নহয়, পুনর্জন্ম নঘটে।
Adhyaya 159
नरकेश्वरतीर्थ-माहात्म्यं, वैतरणीदाना-विधानं च (Narakeśvara Tīrtha Glory and the Procedure of Vaitaraṇī-Gift)
অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে মাৰ্কণ্ডেয় ৰজাক নর্মদাৰ এক দুৰ্লভ আৰু অতি পৱিত্ৰ তীৰ্থ ‘নৰকেশ্বৰ’ৰ দিশ দেখুৱায়; ইয়াক ভয়ংকৰ ‘নৰকদ্বাৰ’ৰ আশংকাৰ পৰা ৰক্ষা কৰা আশ্ৰয় বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। তাৰ পিছত যুধিষ্ঠিৰে সোধে—শুভ-অশুভ কৰ্মফল ভোগ কৰাৰ পাছত জীৱসমূহ কেনেকৈ চিনাক্ত কৰিব পৰা লক্ষণসহ পুনৰ জন্ম লয়? মাৰ্কণ্ডেয় কৰ্ম-ন্যায়ৰ সুশৃঙ্খল ব্যাখ্যা দিয়ে; নিৰ্দিষ্ট অপৰাধ আৰু নৈতিক পতনৰ সৈতে দেহদোষ, দাৰিদ্ৰ্য, সামাজিক বঞ্চনা বা তিৰ্যক-যোনি আদি জন্মৰ সম্পৰ্ক দেখুৱাই উপদেশমূলক তালিকা আগবঢ়ায়। তাৰ পাছত গৰ্ভৰ মাহে মাহে বিকাশ, পঞ্চভূতৰ সংযোগ আৰু ইন্দ্ৰিয়-মন-বুদ্ধিৰ উদয়—সকলো দেৱাধীন দেহতত্ত্বৰূপে বৰ্ণিত। উত্তৰাৰ্ধত যমদ্বাৰত বৈতৰণী নদীৰ ভয়াবহ ৰূপ প্ৰকাশ পায়—মলিন জল, হিংস্ৰ জলচৰ আৰু পাপীৰ বাবে তীব্ৰ যাতনা; বিশেষকৈ যিসকলে মাতৃ, আচার্য, গুৰুক অৱমাননা কৰে, আশ্ৰিতক কষ্ট দিয়ে, দান-প্ৰতিজ্ঞাত প্ৰবঞ্চনা কৰে বা কাম-সামাজিক নীতি ভংগ কৰে। প্ৰতিকাৰ হিচাপে ‘বৈতৰণী-ধেনু’ দানবিধান দিয়া হৈছে—বিধিমতে অলংকৃত গাই সাজি মন্ত্ৰসহ দান আৰু প্ৰদক্ষিণা কৰিলে নদী ‘সুখবাহিনী’ হৈ সহজে পাৰ কৰায়। শেষত আশ্বযুজ কৃষ্ণ চতুৰ্দশী আদি তিথিত নর্মদাস্নান, শ্ৰাদ্ধ, ৰাত্ৰিজাগৰণ, তৰ্পণ, দীপদান, ব্ৰাহ্মণভোজন আৰু শিৱপূজাৰ নিৰ্দেশ দি নৰকনিবৃত্তি, উত্তম পৰলোকগতি আৰু পৰৱৰ্তী শুভ মানৱফল লাভৰ কথা কোৱা হৈছে।
Adhyaya 160
मोक्षतीर्थमाहात्म्य (Mokṣatīrtha Māhātmya) — The Glory of the Liberation-Fording Place
মাৰ্কণ্ডেয় পাণ্ডুবংশীয় এজনক উপদেশ দিয়ে কয় যে এক “অনুপম” মোক্ষতীৰ্থ আছে, য’ত দেৱতা, গন্ধৰ্ব আৰু তপস্বী ঋষিসকল সদায় আহে। বিষ্ণুৰ মায়াজনিত মোহৰ বাবে বহুতে এই তীৰ্থ চিনিব নোৱাৰে; কিন্তু সিদ্ধ ঋষিসকলে ইয়াতেই মুক্তি লাভ কৰিছে বুলি কোৱা হয়। পুলস্ত্য, পুলহ, ক্রতু, প্ৰাচেতস, বসিষ্ঠ, দক্ষ, নাৰদ আদি মহর্ষিৰ নাম উল্লেখ কৰি কোৱা হৈছে—সাত হাজাৰ মহাত্মা পুত্ৰসহ ইয়াত মোক্ষপ্ৰাপ্ত হৈছে; সেয়ে এই তীৰ্থ মোক্ষদায়ক। তাৰ পিছত সঙ্গমৰ বৰ্ণনা আছে—প্ৰবাহৰ মাজভাগত তমহা নামৰ নদী আহি মিলে; সেই সঙ্গম সৰ্বপাপনাশক বুলি প্ৰশংসিত। ইয়াত বিধিপূৰ্বক গায়ত্ৰীজপ কৰিলে ঋগ্/যজুঃ/সাম বেদৰ বিস্তৃত অধ্যয়নৰ ফল পোৱা যায়; ইয়াত কৰা দান, হোম, জপ-পাঠ আদি অক্ষয় হয় আৰু মোক্ষলৈ শ্ৰেষ্ঠ সাধন হয়। শেষত কোৱা হয়, দ্বিজ সন্ন্যাসীয়ে এই তীৰ্থত দেহত্যাগ কৰিলে তীৰ্থপ্ৰভাৱত অনিবর্তিকা গতি (পুনৰ নুঘূৰা অৱস্থা) লাভ কৰে; বিধি সংক্ষেপে কোৱা হৈছে, বিস্তাৰ পুৰাণত বৰ্ণিত।
Adhyaya 161
सर्पतीर्थमाहात्म्य (Glory of Sarpa-tīrtha)
অধ্যায় ১৬১ত মাৰ্কণ্ডেয় ঋষিয়ে ৰজা যুধিষ্ঠিৰক সৰ্পতীৰ্থ দৰ্শনৰ বিধি বুজাই দিয়ে। এই তীৰ্থ অতি বিশিষ্ট বুলি কোৱা হৈছে; ইয়াত মহান নাগসকলে ঘোৰ তপস্যাৰে সিদ্ধি লাভ কৰিছিল। বাসুকি, তক্ষক, ঐৰাৱত, কালিয়, কৰ্কোটক, ধনঞ্জয়, শঙ্খচূড়, ধৃতৰাষ্ট্ৰ, কুলিক, বামন আদি নাগ আৰু তেওঁলোকৰ বংশ-পরম্পৰা উল্লেখ কৰি, তপস্যাৰ ফলত সন্মান আৰু ভোগ দুয়োটাই লাভ হয় বুলি তীৰ্থ-মাহাত্ম্য প্ৰকাশ কৰা হৈছে। তাৰ পিছত আচাৰ-ধৰ্মৰ উপদেশ: সৰ্পতীৰ্থত স্নান কৰি পিতৃ আৰু দেৱতালৈ তৰ্পণ দিলে, শংকৰৰ পূৰ্বঘোষণা অনুসাৰে, বাজপেয় যজ্ঞসম পুণ্য লাভ হয়। লগতে কোৱা হৈছে—ইয়াত স্নান কৰা তীৰ্থযাত্ৰী সাপ-বিছা আদি ভয়ৰ পৰা ৰক্ষিত থাকে। মাৰ্গশীৰ্ষ কৃষ্ণ অষ্টমীত বিশেষ ব্ৰত: উপবাস, শুচিতা পালন কৰি তিলৰে লিঙ্গ পূৰণ কৰি গন্ধ-পুষ্পে পূজা, তাৰ পাছত প্ৰণাম আৰু ক্ষমা/প্ৰায়শ্চিত্ত। ফলশ্ৰুতিত তিল আৰু অৰ্পণ অনুসাৰে স্বৰ্গভোগ, আৰু পিছত শুদ্ধ কুলত জন্ম, সৌন্দৰ্য, শ্ৰী আৰু মহাধনৰ প্ৰাপ্তি প্ৰতিশ্ৰুত।
Adhyaya 162
गोपेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Gopeśvara Tīrtha-Māhātmya)
অধ্যায় ১৬২ত অবন্তীখণ্ডৰ গোপেশ্বৰ তীৰ্থৰ সংক্ষিপ্ত মাহাত্ম্য বৰ্ণিত। মাৰ্কণ্ডেয় ঋষিয়ে সৰ্পক্ষেত্ৰৰ পিছত পৰৱৰ্তী তীৰ্থযাত্ৰাৰ গন্তব্য হিচাপে গোপেশ্বৰক উল্লেখ কৰি, কৰ্ম আৰু উপাসনাৰ সৈতে জড়িত ক্ৰমবদ্ধ ফল-সিদ্ধান্ত স্থাপন কৰে। কোৱা হৈছে যে তীৰ্থত এবাৰ স্নান কৰিলেই পাতক নাশ হয়। কিন্তু স্নানৰ পিছত স্বেচ্ছাৰে দেহত্যাগ কৰাটো নিন্দনীয়—এনে ব্যক্তি শিৱালয়লৈ গৈ পেলালেও ‘পাপ-সংযুক্ত’ হৈয়ে থাকে; তীৰ্থশক্তিৰ দুৰ্ব্যৱহাৰ ৰোধৰ বাবে এই ধৰ্মসীমা দেখুওৱা হৈছে। স্নানৰ পিছত ঈশ্বৰৰ পূজা কৰিলে সৰ্বপাপমুক্তি লাভ কৰি ৰুদ্ৰলোক প্ৰাপ্তি হয়। ৰুদ্ৰলোকৰ ভোগৰ পিছত ধৰ্মিষ্ঠ ৰজা ৰূপে পুনর্জন্ম, আৰু লৌকিক ফলস্বৰূপে হাতী-ঘোঁৰা-ৰথ, পৰিচাৰক, অন্য ৰজাৰ সন্মান আৰু দীঘলীয়া সুখময় জীৱন লাভ হয় বুলি ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 163
नागतीर्थमाहात्म्य (Nāgatīrtha-māhātmya) — Observances at Nāga Tīrtha
মাৰ্কণ্ডেয় ৰজাশ্ৰোতাক উপদেশ দিয়ে কয়—ৰেৱাতটৰ পৰম পবিত্ৰ নাগতীৰ্থলৈ গৈ আশ্বিন শুক্লপক্ষৰ শুক্ল-পঞ্চমীত নিৰ্দিষ্ট সময়ত ব্ৰত পালন কৰিব লাগে। শৌচ আৰু সংযম ৰক্ষা কৰি ৰাতি জাগৰণ কৰিব, আৰু গন্ধ, ধূপ আদি উপচাৰেৰে বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিব। প্ৰভাতে শুদ্ধ অৱস্থাত তীৰ্থস্নান কৰি যথাবিধি শ্ৰাদ্ধ কৰাৰ বিধান আছে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—এই অনুষ্ঠানে সকলো পাপ নাশ কৰে; আৰু যি সেই তীৰ্থত দেহত্যাগ কৰে, সি শিৱবচন অনুসাৰে অনিবর্তনীয় গতি লাভ কৰে।
Adhyaya 164
सांवाौरतीर्थमाहात्म्य — The Māhātmya of the Sāṃvaura Tīrtha
শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় সাঁৱাউৰা নামৰ ‘উত্তম’ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে, য’ত ভানু (সূৰ্য)ৰ বিশেষ সান্নিধ্য আছে আৰু দেৱ-অসুৰ সকলোৱে সূৰ্যক আৰাধনা কৰে। এই তীৰ্থক গভীৰ দুখত নিমজ্জিত লোকৰ আশ্ৰয় বুলি কোৱা হৈছে—শাৰীৰিক অক্ষমতা, ৰোগসদৃশ যন্ত্ৰণা, পৰিত্যাগ আৰু সামাজিক একাকিত্বত পীড়িতসকলৰ বাবে। নর্মদা তীৰত অৱস্থিত সাঁৱাউৰনাথ তেওঁলোকৰ ৰক্ষক, আৰ্তিহৰ আৰু দুখনাশক বুলি প্ৰশংসিত। বিধান অনুসাৰে এক মাহ ধৰি নিৰন্তৰ তীৰ্থস্নান কৰি ভাস্কৰ (সূৰ্য)ৰ পূজা কৰিব লাগে। ইয়াৰ ফল দিশাদিশৰ সাগৰত স্নানৰ সমান বুলি কোৱা হৈছে, আৰু যৌৱন, প্ৰৌঢ় আৰু বাৰ্ধক্যত সঞ্চিত পাপ স্নানমাত্ৰে নাশ হয় বুলি ঘোষণা কৰে। ৰোগ, দাৰিদ্ৰ্য আৰু ইষ্টবিয়োগ দূৰ হয়; সাত জন্মলৈকে শুভফল বিস্তাৰিত হয়। সপ্তমী তিথিত উপবাস আৰু ৰক্তচন্দনসহ অৰ্ঘ্যদান বিশেষ পুণ্যদায়ক। নর্মদাজল সৰ্বপাপনাশিনী বুলি স্তৱ কৰা হৈছে; স্নান কৰি সাঁৱাউৰেশ্বৰ দৰ্শন কৰা ভক্ত ধন্য, আৰু প্ৰলয় পৰ্যন্ত সূৰ্যলোকবাস লাভ কৰে বুলি উপসংহাৰ।
Adhyaya 165
सिद्धेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Siddheśvara Tīrtha—Glory and Observances)
মাৰ্কণ্ডেয় নর্মদাৰ দক্ষিণ তীৰত অৱস্থিত ‘সিদ্ধেশ্বৰ’ নামৰ প্ৰসিদ্ধ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। সকলো তীৰ্থৰ মাজত ইয়াক অতি পৱিত্ৰ বুলি কোৱা হৈছে। তাত স্নান কৰি পিতৃ আৰু দেৱতাসকললৈ তৰ্পণ দিয়া আৰু পিতৃউদ্দেশ্যে শ্ৰাদ্ধ কৰা—এই বিধি উল্লেখ আছে; ফলশ্ৰুতি মতে তাত কৰা শ্ৰাদ্ধে পিতৃসকলক বাৰ বছৰলৈ তৃপ্তি দিয়ে। তাৰ পিছত শৈৱ ভক্তিৰ আচৰণ-ক্ৰম বৰ্ণিত—ভক্তিসহ স্নান, শিৱপূজা, ৰাতিৰ জাগৰণ, পুৰাণকথা পাঠ/শ্ৰৱণ, আৰু নিয়মানুসাৰে প্ৰভাতত পুনৰ শুদ্ধ স্নান। ইয়াৰ পৰম ফল হিচাপে ভক্তে গিৰিজাকান্ত শিৱৰ দৰ্শন লাভ কৰি উচ্চ অৱস্থালৈ উপনীত হয় বুলি কোৱা হৈছে। শেষত কপিল আদি প্ৰাচীন সিদ্ধ আৰু ঋষিসকলৰ উল্লেখে তীৰ্থৰ প্ৰামাণ্য স্থাপন কৰা হয়; নর্মদাৰ মহিমাবলে তেওঁলোকে যোগসিদ্ধি লাভ কৰি পৰম সিদ্ধি প্ৰাপ্ত কৰিছিল—এয়া প্ৰতিপাদিত।
Adhyaya 166
Siddheśvarī-Vaiṣṇavī Tīrtha Māhātmya (सिद्धेश्वरी-वैष्णवी तीर्थमाहात्म्य) — Ritual Merits of Seeing and Worship
মাৰ্কণ্ডেয় এক পবিত্ৰ তীৰ্থৰ বৰ্ণনা কৰে, য’ত দেৱী সিদ্ধেশ্বৰী আৰু বৈষ্ণৱী ৰূপে প্ৰসিদ্ধ আৰু পাপনাশিনী বুলি কীৰ্তিত। এই তীৰ্থৰ দৰ্শন অতি মঙ্গলদায়ক; তাত স্নান কৰি বিধিপূৰ্বক আচৰণ কৰিবলৈ কোৱা হৈছে। স্নানৰ পাছত পিতৃ-দেৱতাসকলৰ উদ্দেশ্যে ক্ৰিয়া অৰ্পণ কৰি, শ্ৰদ্ধা-ভক্তিৰে দেৱীক সমীপ কৰি পূজা কৰাৰ ক্ৰম বৰ্ণিত। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হয়—ভক্তিভাৱে দৰ্শন কৰিলে পাপমোচন হয়। সন্তানশোকগ্ৰস্ত বা বন্ধ্যা নাৰীৰ সন্তানপ্ৰাপ্তি হয়; আৰু সংগমত স্নান কৰা নাৰী-পুৰুষৰ পুত্ৰ আৰু ধনলাভ হয়। দেৱী গোত্ৰৰক্ষা কৰে আৰু বিধিবৎ পূজিত হ’লে সন্তান আৰু সমাজক সদায় ৰক্ষা কৰে। অষ্টমী আৰু চতুৰ্দশীত বিশেষ অনুশ্ঠান, আৰু নবমীত স্নান, উপবাস/নিয়ম আৰু শ্ৰদ্ধাশুদ্ধ মনৰে পূজা কৰাৰ বিধান আছে। শেষত দেৱতাসকলৰো দুৰ্লভ পৰম লোক লাভৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হৈছে।
Adhyaya 167
Mārkaṇḍeya Tīrtha on the Southern Bank of the Narmadā (Śaiva–Vaiṣṇava Installation and Vrata Protocols)
এই অধ্যায়ত তীৰ্থ-প্ৰশ্নোত্তৰ ৰূপে যুধিষ্ঠিৰে মুনি মাৰ্কণ্ডেয়ক নর্মদাৰ দক্ষিণ তীৰত থকা লক্ষণচিহ্নিত তীৰ্থটোৰ পৰিচয় আৰু উৎপত্তি সুধে। মাৰ্কণ্ডেয়ে কয় যে তেওঁ আগতে বিন্ধ্য–দণ্ডকাৰণ্য অঞ্চলত তপস্যাত আছিল, তাৰ পাছত নর্মদাতীৰলৈ উভতি আহি ব্ৰহ্মচাৰী, গৃহস্থ, বানপ্ৰস্থ আৰু যতি—এই নিয়মনিষ্ঠ আশ্ৰমবাসীৰ সৈতে এক আশ্ৰম স্থাপন কৰে। দীঘলীয়া তপ আৰু বাসুদেৱ-ভক্তিত প্ৰসন্ন হৈ কৃষ্ণ আৰু শংকৰ সাক্ষাৎ প্ৰকট হয়; মাৰ্কণ্ডেয়ে দিৱ্য পৰিষদসহ তাতেই চিৰকাল, যৌৱনময় আৰু নিৰাময় হৈ বাস কৰিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰে। দেৱদ্বয়ে সন্মতি দি অন্তৰ্ধান হয়; তাৰ পাছত মাৰ্কণ্ডেয়ে শংকৰ আৰু কৃষ্ণৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰি তীৰ্থত পূজাবিধি স্থিৰ কৰে। পিছত বিধানমূলক অংশত তীৰ্থস্নানৰ পাছত পৰমেশ্বৰৰ ‘মাৰ্কণ্ডেশ্বৰ’ নামত বিশেষ পূজা আৰু বিষ্ণুক ত্ৰিলোকাধিপতি ৰূপে আৰাধনা কোৱা হৈছে। ঘী, দুধ, দই, মধু, নর্মদাজল, সুগন্ধি, ধূপ, পুষ্প, নৈবেদ্য আদি অৰ্ঘ্য, ৰাতিৰ জাগৰণ, জ্যেষ্ঠ শুক্লপক্ষত উপবাসসহ ব্ৰত আৰু দেৱপূজা নিৰ্দিষ্ট। শ্ৰাদ্ধ-তৰ্পণ, সন্ধ্যা-উপাসনা, ঋগ্/যজুঃ/সাম মন্ত্রজপ, আৰু লিঙ্গৰ দক্ষিণফালে কলশ স্থাপন কৰি ‘ৰুদ্ৰ-একাদশ’ মন্ত্রে স্নানবিধি—ইয়াৰ ফল স্বৰূপে সন্তানলাভ আৰু দীঘলীয়া আয়ু প্ৰতিশ্ৰুত। ফলশ্ৰুতিত শ্ৰৱণ-পাঠে পাপশুদ্ধি আৰু শৈৱ–বৈষ্ণৱ উভয় ভাবত মোক্ষাভিমুখ ফল ঘোষণা কৰা হৈছে।
Adhyaya 168
अङ्कूरेश्वरतीर्थमाहात्म्य — The Glory and Origin of Aṅkūreśvara Tīrtha
এই অধ্যায়ত মাৰ্কণ্ডেয় ঋষিয়ে নৰ্মদাৰ দক্ষিণ তীৰত অৱস্থিত ত্ৰিলোকখ্যাত অঙ্কূৰেশ্বৰ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। যুধিষ্ঠিৰৰ প্ৰশ্নত তাত সম্পৰ্কিত ৰাক্ষসৰ বংশকথা কোৱা হয়—পুলস্ত্যৰ পৰা বিশ্ৰৱা, তাৰপিছত বৈশ্ৰৱণ (কুবেৰ), কাইকসীৰ পুত্ৰ ৰাৱণ-কুম্ভকৰ্ণ-বিভীষণ; তাৰপিছত কুম্ভকৰ্ণৰ বংশত কুম্ভ আৰু বিকুম্ভ, আৰু কুম্ভৰ পুত্ৰ অঙ্কূৰ। অঙ্কূৰে নিজৰ বংশ চিনাক্ত কৰি আৰু বিভীষণৰ ধৰ্মনিষ্ঠা দেখি, দিশেদিশে আৰু শেষত নৰ্মদাতীৰত কঠোৰ তপস্যা কৰে। শিৱ প্ৰসন্ন হৈ প্ৰত্যক্ষ হয় আৰু বৰ দিয়ে। অঙ্কূৰে প্ৰথমে দুৰ্লভ বৰ—অমৰত্ব—বিচাৰে, আৰু তাৰপিছত নিজৰ নামত এই তীৰ্থত শিৱৰ নিত্য সান্নিধ্য প্ৰাৰ্থনা কৰে। শিৱ শর্ত দিয়ে—যেতিয়ালৈকে অঙ্কূৰৰ আচৰণ বিভীষণৰ ধৰ্মভাবৰ সৈতে সঙ্গত থাকিব, তেতিয়ালৈকে নিকট সান্নিধ্য থাকিব। তাৰপিছত অঙ্কূৰে বিধিপূৰ্বক অঙ্কূৰেশ্বৰ লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰি ধ্বজা-ছত্ৰ, মঙ্গলধ্বনি আৰু নানা উপহাৰে মহাপূজা সম্পন্ন কৰে। তীৰ্থসেৱাৰ বিধিও নিৰ্দিষ্ট কৰা হৈছে—স্নান, সন্ধ্যা, জপ, পিতৃ-দেৱ-মানৱ তৰ্পণ, অষ্টমী বা চতুৰ্দশীত উপবাস আৰু নিয়মিত মৌন। ইয়াত পূজাৰ ফল অশ্বমেধসম, যথাবিধি দান অক্ষয় পুণ্যদায়ক, আৰু হোম-জপ-উপবাস-স্নানৰ ফল বহু গুণ বৃদ্ধি পায় বুলি কোৱা হৈছে। এই তীৰ্থত মৃত্যু হোৱা পশুপক্ষী আদিয়েও উদ্ধাৰ লাভ কৰে। শেষত ফলশ্ৰুতি—শ্ৰদ্ধাৰে শুনা লোক শিৱলোক প্ৰাপ্ত হয়।
Adhyaya 169
माण्डव्यतीर्थमाहात्म्य-प्रस्तावः (Mandavya Tīrtha: Prologue to the Sacred Narrative)
অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে মাৰ্কণ্ডেয় এক পৰম পুণ্যদায়ক, পাপ-প্ৰণাশক তীৰ্থৰ কথা উল্লেখ কৰে, যি মাণ্ডব্য ঋষি আৰু নাৰায়ণৰ সৈতে সম্পৰ্কিত। ‘শূলস্থ’ অৱস্থাতো নাৰায়ণৰ প্ৰতি ভক্তিভাৱে কৰা শুশ্ৰূষাৰ পুৰণি ঘটনাৰ কথা শুনি যুধিষ্ঠিৰ বিস্মিত হৈ সম্পূৰ্ণ বৃত্তান্ত বিচাৰে। তাৰ পিছত মাৰ্কণ্ডেয় ত্ৰেতাযুগৰ কাহিনী আৰম্ভ কৰে—দেৱপন্ন নামৰ এক ধৰ্মশীল, দানশীল আৰু প্ৰজাৰক্ষক ৰজা সমৃদ্ধ হ’লেও সন্তান-অভাবত দুখী আছিল। তেওঁ পত্নী দাত্যায়নীসহ বাৰ বছৰ স্নান, হোম, উপবাস আৰু ব্ৰত আদি তপস্যা কৰি স্তোত্ৰেৰে দেৱী চামুণ্ডাক প্ৰসন্ন কৰে। দেৱী দৰ্শন দি কয়—যজ্ঞপুৰুষৰ আৰাধনা নকৰিলে সন্তান লাভ নহ’ব; ৰজাই বিধিপূৰ্বক যজ্ঞ কৰি তেজস্বিনী কন্যা লাভ কৰে, যাৰ নাম কামপ্ৰমোদিনী। কন্যা ডাঙৰ হোৱাৰ লগে লগে তাইৰ ৰূপ-লাবণ্যৰ বিস্তৃত বৰ্ণনা আহে। দেৱীপূজালৈ গৈ সখীসকলৰ সৈতে পুখুৰীত ক্ৰীড়া কৰোঁতে শম্বৰ নামৰ ৰাক্ষসে পক্ষীৰূপ ধৰি তাইক অপহৰণ কৰে আৰু অলংকাৰো কেঢ়ি লয়। উৰি যোৱাৰ সময়ত কিছুমান অলংকাৰ নৰ্মদা তীৰৰ ওচৰৰ পানীত পৰে, য’ত নাৰায়ণৰ পৰম স্থানৰ সৈতে সংলগ্ন মাহেশ্বৰ-স্থানত মাণ্ডব্য ঋষি গভীৰ সমাধিত আছে। অধ্যায়ৰ শেষত তেওঁৰ ভ্ৰাতা/পৰিচাৰক জনাৰ্দনৰ ধ্যান আৰু সেৱাত ৰত বুলি উল্লেখ কৰি তীৰ্থ-মাহাত্ম্যৰ পৰৱৰ্তী ঘটনাৰ ভূমিকা স্থাপন কৰা হয়।
Adhyaya 170
कामप्रमोदिनी-हरणं तथा तपस्वि-दण्डविधान-विपर्यासः (Abduction of Kāmapramodinī and the Misapplied Punishment of an Ascetic)
মাৰ্কণ্ডেয় পবিত্ৰ তীৰ্থ-জলস্থানত উদ্ভৱ হোৱা সংকটৰ কথা বৰ্ণনা কৰে। দেৱসন্নিধিৰ ওচৰৰ পুখুৰীত ক্ৰীড়াৰত কামপ্ৰমোদিনী হঠাৎ ‘শ্যেন’ নামৰ পক্ষীয়ে ধৰি উৰুৱাই লৈ যায়। তাইৰ সখীসকলে ৰজাক ঘটনাটো জনাই অনুসন্ধানৰ অনুৰোধ কৰে; ৰজাই বৃহৎ চতুৰঙ্গিনী সেনা সমবেত কৰে আৰু নগৰ জুৰি যুদ্ধ-প্ৰস্তুতিৰ হুলস্থুল আৰম্ভ হয়। তাৰ পিছত নগৰ-ৰক্ষকে অপহৃতাৰ অলংকাৰ আনি কয় যে সেয়া তপস্বী মাণ্ডব্যৰ আশ্ৰমৰ ওচৰত বহু তপস্বীৰ মাজত দেখা গৈছিল। ক্ৰোধ আৰু ভ্ৰান্ত ধাৰণাত ৰজাই প্ৰমাণ-বিচাৰ নকৰাকৈ মাণ্ডব্যক ছদ্মবেশী চোৰ বুলি ভাবে—যেন পক্ষীৰূপ ধৰি পলাইছিল—আৰু কাৰ্য-অকাৰ্য বিবেক ত্যাগ কৰি ব্ৰাহ্মণ তপস্বীক শূলত আৰোপ কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে। নাগৰবাসী আৰু গাঁওবাসীয়ে বিলাপ কৰি প্ৰতিবাদ কৰে—তপোনিষ্ঠ ব্ৰাহ্মণৰ বধ অনুচিত; অভিযোগ থাকিলেও সৰ্বাধিক দণ্ড নিৰ্বাসনহে হ’ব লাগে। এই অধ্যায়ে ৰাজধৰ্মৰ পৰীক্ষা দেখুৱায়—অতিদ্ৰুত দণ্ড, প্ৰমাণৰ অনিশ্চয়তা, আৰু তীৰ্থভূমিত তপস্বীৰ পবিত্ৰতা ৰক্ষাৰ বিশেষ কৰ্তব্য।
Adhyaya 171
माण्डव्य-शूलावस्था, कर्मविपाकोपदेशः, शाण्डिली-सत्यव्रत-प्रसङ्गश्च (Māṇḍavya on the Stake: Karmic Consequence Teaching and the Śāṇḍilī Episode)
এই অধ্যায়ত মাৰ্কণ্ডেয়ৰ বৰ্ণনাৰ ভিতৰত বহু ঋষি—নাৰদ, বশিষ্ঠ, জমদগ্নি, যাজ্ঞবল্ক্য, বৃহস্পতি, কশ্যপ, অত্রি, ভৰদ্বাজ, বিশ্বামিত্ৰ আদি—শূলত বিদ্ধ তপস্বী মাণ্ডব্যক দেখি নাৰায়ণৰ শৰণ লয়। নাৰায়ণ ৰজাক দণ্ড দিবলৈ উদ্যত হ’লেও মাণ্ডব্যে তেওঁক নিবৃত্ত কৰি কৰ্ম-বিপাকৰ তত্ত্ব বুজায়—প্ৰত্যেকে নিজৰ কৰ্মফল নিজেই ভোগ কৰে, যেনেকৈ বাছুৰে বহু গাভীৰ মাজত নিজৰ মাতৃক চিনে। তেওঁ শৈশৱৰ এক সৰু দোষ—উকুনক কাঁটা/সুঁইৰ আগত থোৱা—কেই আজিৰ যন্ত্ৰণাৰ বীজ বুলি দেখুৱাই সূক্ষ্ম কৰ্মৰো দায়িত্বৰ উপদেশ দিয়ে। পিছত দান, স্নান, জপ, হোম, অতিথি-সৎকাৰ, দেবাৰ্চনা আৰু পিতৃ-শ্ৰাদ্ধ অৱহেলা কৰিলে অধোগতি, আৰু সংযম, দয়া, শুচি আচৰণে উত্তম গতি লাভ হয় বুলি নীতিউপদেশ বিস্তাৰ পায়। শেষাংশত পতিব্ৰতা শাণ্ডিলী স্বামীক কঢ়িয়াই লৈ যাওঁতে অনিচ্ছাতে শূলস্থ মুনিক স্পৰ্শ কৰে; ভুল বুজাবুজিত তিৰস্কৃত হ’লে সি নিজৰ পতিব্ৰত আৰু আতিথ্যধৰ্মৰ মহিমা ঘোষণা কৰি সংকল্প কৰে—স্বামীৰ মৃত্যু হ’লে সূৰ্যোদয় নহ’ব। ফলত জগত স্থবিৰ হয়; স্বাহা-স্বধা, পঞ্চযজ্ঞ, স্নান-দান-জপ আৰু শ্ৰাদ্ধাৰ্পণ আদি কৰ্ম ব্যাহত হোৱা বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়—কৰ্মনিয়ম আৰু ব্ৰতশক্তিৰ সমন্বয় ইয়াত প্ৰকাশ পায়।
Adhyaya 172
माण्डव्यतीर्थमाहात्म्यं — Māṇḍavya Tīrtha Māhātmya (Glory of the Māṇḍavya Sacred Ford)
এই অধ্যায়ত দুটা ভাগত বিষয় বৰ্ণনা কৰা হৈছে। প্ৰথম ভাগত নৰ্মদা তীৰৰ মাণ্ডব্যৰ পুণ্য আশ্ৰমত দেৱতা আৰু ঋষিসকল সমবেত হৈ তেওঁৰ তপস্যাজনিত সিদ্ধিৰ প্ৰশংসা কৰে আৰু বৰদান দিয়ে। তাৰ পাছত শাপ আৰু ৰাক্ষস-সম্পৰ্কীয় ঘটনা আহে; মাণ্ডব্যলৈ কন্যাদান হয়, বিবাহ সম্পন্ন হয়, আৰু ৰাজ আশ্ৰয়ত সন্মান, দান আৰু উপহাৰৰ আদান-প্ৰদান ঘটে। দ্বিতীয় ভাগত মাণ্ডব্যেশ্বৰ/মাণ্ডব্য-নাৰায়ণ আৰু দেবখাতা আদি স্থানৰ তীৰ্থমাহাত্ম্য তথা বিধি-ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে। স্নান, অভ্যংগ, পূজা, দীপ প্ৰজ্বলন, প্ৰদক্ষিণা, ব্ৰাহ্মণভোজন, শ্ৰাদ্ধৰ সময়-নিয়ম, আৰু ব্ৰত—বিশেষকৈ চতুৰ্দশীৰ ৰাতি জাগৰণ—উল্লেখ আছে। মহাযজ্ঞ আৰু প্ৰসিদ্ধ তীৰ্থসম পুণ্যৰ তুলনা কৰি পাপনাশ আৰু পৰলোকত শুভগতি লাভৰ আশ্বাস দিয়া হৈছে।
Adhyaya 173
शुद्धरुद्रतीर्थ-माहात्म्य (Māhātmya of Śuddharudra Tīrtha / Siddheśvara on the Southern Bank of the Narmadā)
মাৰ্কণ্ডেয় ঋষিয়ে ৰজাক নর্মদাৰ দক্ষিণ তীৰত অৱস্থিত অতি পুণ্যময় তীৰ্থৰ কথা উপদেশ দিয়ে; ই সকলো পাপ আৰু মহাপাতকো নাশ কৰে বুলি কোৱা হৈছে। কাৰণ-কথাত বৰ্ণিত—ব্ৰহ্মাৰ অসত্য বাক্যৰ প্ৰসঙ্গত শিৱ (ত্ৰিশূলধাৰী)য়ে ব্ৰহ্মাৰ এটা শিৰচ্ছেদ কৰাত শিৱৰ ওপৰত ব্ৰহ্মহত্যাৰ দোষভাৰ পৰে; সেই কপাল শিৱৰ হাতত লেগি থাকে আৰু কোনোভাৱে নপৰে। শিৱে বাৰাণসী, চাৰিও দিশৰ সাগৰ আৰু বহু তীৰ্থ ভ্ৰমণ কৰিলেও দোষ নঘুচিল; শেষত কুলকোটিৰ ওচৰত নর্মদাতীৰৰ এই তীৰ্থত প্ৰায়শ্চিত্ত কৰি তেওঁ মলিনতাৰ পৰা মুক্ত হয়। তেতিয়াৰ পৰা এই স্থান ‘শুদ্ধৰুদ্ৰ’ নামে ত্ৰিলোকত প্ৰসিদ্ধ হৈ ব্ৰহ্মহত্যা-নাশক পৰম তীৰ্থ বুলি খ্যাত হয়। ইয়াত আচৰণবিধি কোৱা হৈছে—শুক্ল পক্ষৰ অমাৱস্যাৰ দিনা বিধিমতে স্নান কৰি পিতৃ আৰু দেৱতালৈ তৰ্পণ দিব লাগে, আৰু অন্তৰৰ পবিত্ৰ সংকল্পে পিণ্ড নিবেদন কৰিব লাগে। পৰমেশ্বৰক গন্ধ, ধূপ আৰু দীপেৰে পূজা কৰিবলৈ কোৱা হৈছে; দেৱতা ‘শুদ্ধেশ্বৰ’ নামে পৰিচিত আৰু শিৱলোকতো সন্মানিত বুলি বৰ্ণনা। এই তীৰ্থৰ স্মৰণ আৰু অনুশাসন মানিলে সকলো পাপমোচন আৰু ৰুদ্ৰলোকপ্ৰাপ্তি ফল বুলি অধ্যায়ে ঘোষণা কৰে।
Adhyaya 174
गोपेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Gopeśvara Tīrtha Māhātmya) — Lamp-offering and Śaiva Merit on the Northern Narmadā Bank
এই অধ্যায়ত ঋষি মাৰ্কণ্ডেয় ৰজাক উপদেশ দিয়ে কয় যে অবন্তীখণ্ডত নর্মদাৰ উত্তৰ তীৰত অৱস্থিত গোপেশ্বৰ তীৰ্থলৈ যাত্ৰা কৰা উচিত। তাত একবাৰ স্নান কৰিলেই পাপদোষ নাশ হৈ মুক্তিৰ পথ মেলে বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত পুণ্যৰ ক্ৰম বৰ্ণিত—প্ৰথমে তীৰ্থস্নান; তাৰ পাছত ইচ্ছানুসাৰে প্ৰাণসংক্ষয় (স্বেচ্ছামৃত্যু) কৰিলে দিব্য বিমানে শিৱধাম প্ৰাপ্তি; শিৱলোকে ভোগৰ পিছত শুভ পুনর্জন্ম, দীঘল আয়ু, ঐশ্বৰ্য আৰু পৰাক্ৰমেৰে সমৃদ্ধ ৰজা-ভাৱ লাভ। কাৰ্ত্তিক মাহৰ শুক্ল নবমীত ব্ৰতবিধান—উপবাস, শুচিতা, দীপদান, গন্ধ-পুষ্পে পূজা আৰু ৰাতিভৰ জাগৰণ। দীপৰ সংখ্যাৰ অনুপাতে শিৱলোকে হাজাৰ হাজাৰ যুগ সন্মান লাভৰ ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে। লিঙ্গ-পূৰণ বিধি, পদ্মাৰ্পণ, দধ্যান্ন (দই-ভাত) দান আদি উল্লেখ কৰি তিল আৰু পদ্মৰ সংখ্যামতে পুণ্য বৃদ্ধি পায় বুলি বৰ্ণনা আছে। শেষত কোৱা হয় যে এই তীৰ্থত কৰা যিকোনো দান কোটি গুণে বৃদ্ধি পাই অগণিত ফল দিয়ে, আৰু তীৰ্থসমূহৰ মাজত ই অনুপম।
Adhyaya 175
कपिलेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Kapileśvara Tīrtha Māhātmya)
মাৰ্কণ্ডেয় ঋষিয়ে ভৃগু-ক্ষেত্ৰৰ মাজত, নর্মদাৰ উত্তৰ তীৰত অৱস্থিত কপিলেশ্বৰক পাপ-নাশক শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থ বুলি চিনাক্ত কৰে। ইয়াত কপিলক বাসুদেৱ/জগন্নাথৰেই প্ৰকাশ বুলি কোৱা হৈছে; আৰু অধোলোকসমূহৰ ক্ৰমাৱতৰণেৰে মহৎ সপ্তম পাতাললৈকে—য’ত প্ৰাচীন পৰমেশ্বৰ বিৰাজমান—দেৱতাৰ অৱস্থান বৰ্ণিত। কপিলৰ সান্নিধ্যত সাগৰপুত্ৰসকলৰ আকস্মিক বিনাশ স্মৰণ কৰি, বৈৰাগ্যবুদ্ধিৰে কপিলে সেই মহাসংহাৰক ‘অনুচিত’ বুলি মানি শোক কৰে আৰু প্ৰায়শ্চিত্তৰ বাবে কপিল-তীৰ্থৰ আশ্ৰয় লয়। তাৰ পিছত নর্মদা তীৰত ঘোৰ তপস্যা কৰি অক্ষয় ৰুদ্ৰৰ আৰাধনা কৰে আৰু পৰম নিৰ্বাণসদৃশ অৱস্থা লাভ কৰে। এই অধ্যায়ত বিধি-ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে—স্নান-পূজাৰে সহস্ৰ গোদানৰ পুণ্য; জ্যেষ্ঠ শুক্ল চতুৰ্দশীত যোগ্য ব্ৰাহ্মণক দিয়া দান অক্ষয় হয়; নিৰ্দিষ্ট তিথিত (অঙ্গাৰক-সম্পৰ্কিত ব্ৰতসহ) উপবাস-স্নান কৰিলে সৌন্দৰ্য, সমৃদ্ধি আৰু বংশলাভ বহু জন্মলৈকে হয়। পূৰ্ণিমা-অমাৱস্যাত পিতৃতৰ্পণে পিতৃসকল বাৰ বছৰ তৃপ্ত হৈ স্বৰ্গগামী হয়; দীপদান দেহকান্তি বৃদ্ধি কৰে; আৰু তীৰ্থত দেহত্যাগ কৰিলে শিৱধামলৈ পুনৰাগমন-ৰহিত পথ লাভ হয়।
Adhyaya 176
देवखात-उत्पत्ति एवं पिङ्गलेश्वर-माहात्म्य (Origin of Devakhāta and the Māhātmya of Piṅgaleśvara)
মাৰ্কণ্ডেয় ঋষিয়ে ৰজাক উপদেশ দিয়ে কয় যে পৃথিৱীত দুৰ্লভ পুণ্যতীৰ্থ পিংগলাবর্তলৈ গৈ পিংগলেশ্বৰৰ সান্নিধ্য লাভ কৰিলে বাক্, মন আৰু কৰ্মজাত পাপ লয় পায়। তেওঁ কয়, দেবখাতত স্নান আৰু দান কৰিলে অক্ষয় ফল হয়; যুধিষ্ঠিৰৰ প্ৰশ্ন অনুসৰি সেই কুণ্ডৰ উৎপত্তি-কথা বৰ্ণনা কৰে। অন্তৰ্কথাত ৰুদ্ৰ (শিৱ) কমণ্ডলু ধৰি দেৱতাসকলৰ সৈতে ত্ৰিশূল-শুদ্ধিৰ বাবে বিচৰণ কৰে। দেৱতাসকলে নানা তীৰ্থত স্নান কৰি জল এক পাত্ৰত সঞ্চয় কৰে; ত্ৰিশূল শুদ্ধ হোৱাৰ পাছত ভৃগুকচ্ছত উপস্থিত হৈ অগ্নিক আৰু ৰোগাক্ৰান্ত, পিংগল-নয়ন পিংগলক মহেশ্বৰ ধ্যানত ঘোৰ তপস্যা কৰি থকা দেখে। দেৱতাসকলে শিৱক প্ৰাৰ্থনা কৰে—পিংগলক সুস্থ কৰক যাতে তেওঁ অৰ্ঘ্য-হবি গ্ৰহণ কৰিব পাৰে; শিৱ আদিত্যসদৃশ ৰূপ ধৰি তাৰ ব্যাধি দূৰ কৰি দেহ নবীন কৰে। সকলো প্ৰাণীৰ মঙ্গলৰ বাবে শিৱৰ স্থায়ী উপস্থিতি পিংগলে বিচাৰে—ৰোগশমন, পাপনাশ আৰু কল্যাণবৃদ্ধিৰ উদ্দেশ্যে। তেতিয়া শিৱ দেৱতাসকলক আদেশ দিয়ে—তাঁৰ উত্তৰে দিৱ্য দেবখাত খনন কৰি সঞ্চিত তীৰ্থজল তাত নিক্ষেপ কৰক; সেই জল সৰ্বপাৱন আৰু ৰোগনাশক হয়। ৰবিবাৰে স্নান, নর্মদাজলে স্নান, শ্রাদ্ধ-দান আৰু পিংগেশ পূজাৰ বিধান, লগতে জ্বৰ, চর্মৰোগ, কুষ্ঠসদৃশ ব্যাধিৰ শমন-প্ৰায়শ্চিত্তফল বৰ্ণিত; বিশেষকৈ বহু ৰবিবাৰ পুনঃপুনঃ স্নান কৰি দ্বিজক তিলপাত্ৰ দান কৰাৰ নিয়মো আছে। শেষত দেবখাত-স্নানৰ শ্রেষ্ঠতা আৰু পিতৃকাৰ্যৰ পাছত পিংগলেশ্বৰ পূজাৰ ফল অশ্বমেধ-বাজপেয় সমান বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 177
Bhūtīśvara-tīrtha Māhātmya and the Taxonomy of Purificatory Snānas (भूतीश्वरतीर्थमाहात्म्यं स्नानविधिवर्गीकरणं च)
এই অধ্যায়ত মাৰ্কণ্ডেয় য়ুধিষ্ঠিৰক ভূতীশ্বৰ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বুজাই দিয়ে। কোৱা হৈছে যে এই তীৰ্থৰ কেৱল দৰ্শনেই পাপ ক্ষয় হয়; আৰু শূলধাৰী শিৱে ইয়াত উদ্ধূলন (ভস্মলেপন) কৰিছিল বুলিয়েই ‘ভূতীশ্বৰ’ নামৰ উৎপত্তি। পুষ্য-সম্পৰ্কীয় জন্মনক্ষত্ৰৰ দিন আৰু অমাৱস্যাত ইয়াত স্নান কৰিলে পিতৃলোকৰ বিশেষ উদ্ধাৰ হয় বুলি ফলশ্ৰুতি আছে। তাৰ পিছত অঙ্গ-গুণ্ঠন/ভস্মধাৰণৰ ফলক্ৰম—দেহত যিমান ভস্মকণা লেগি থাকে, সিমানেই দীঘলীয়া সময় শিৱলোকত মান-সত্কাৰ লাভ হয়—বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়। ভস্মস্নানক শ্ৰেষ্ঠ শুদ্ধিকৰ্ম বুলি ধৰি স্নানৰ শ্ৰেণীবিভাগ দিয়া হয়—আগ্নেয়, বাৰুণ, ব্ৰাহ্ম্য, বায়ব্য আৰু দিব্য। আগ্নেয় ভস্মস্নান, বাৰুণ জলাবগাহন, ব্ৰাহ্ম্য ‘আপো হি ষ্ঠা’ মন্ত্রে, বায়ব্য গোধূলিৰে, আৰু দিব্য সূৰ্যদৰ্শনৰ সময় স্নান—গঙ্গাস্নানসম পুণ্যদায়ক। শেষত স্নান আৰু ঈশানপূজাই বাহ্য-আন্তৰ শুদ্ধি দিয়ে; জপে পাপশোধন কৰে আৰু ধ্যানে অনন্তৰ দিশে আগবঢ়ায়—এনে উপদেশ দিয়া হয়। শিৱস্তোত্ৰত নিৰাকাৰ পৰমতত্ত্বৰ স্তৱ আছে, আৰু ভূতীশ্বৰত স্নানৰ ফল অশ্বমেধ যজ্ঞৰ পুণ্যৰ সমান বুলি উপসংহাৰ টানা হয়।
Adhyaya 178
Gaṅgāvāhaka-tīrtha Māhātmya (The Glory of the Gaṅgāvāhaka Ford)
মাৰ্কণ্ডেয় নৰ্মদা/ৰেৱা নদীত ভৃগুতীৰ্থৰ ওচৰত অৱস্থিত ‘গঙ্গাবাহক’ নামৰ এক শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। ইয়াত গঙ্গাই দীঘলীয়া তপস্যা কৰি জনাৰ্দন-নাৰায়ণ বিষ্ণুৰ সৈতে ধৰ্মসংবাদ কৰে। তেওঁ নিজৰ অৱতৰণ-কথা কৈ, বহু মহাপাপভাৰাক্ৰান্ত লোকে শুদ্ধিৰ বাবে তেওঁৰ জল বিচাৰে বুলি জনায়; সেই পাপসঞ্চয়ৰ প্ৰতীকী ভাৰতে তেওঁ নিজকে ‘তপ্ত’ অনুভৱ কৰা দুখ প্ৰকাশ কৰে। বিষ্ণুৱে গঙ্গাৰ ব্যথা নিবারণ কৰি তাত নিজৰ বিশেষ সান্নিধ্য স্থাপন কৰে আৰু গঙ্গাধৰক সহায়ক ৰূপে নিৰ্দেশ দিয়ে। গঙ্গাক দেহধাৰিণী হৈ ৰেৱাত প্ৰৱেশ কৰিবলৈ ক’লে গঙ্গা-ৰেৱাৰ মিশ্ৰজল এক অনন্য পবিত্ৰতা লাভ কৰে। বৰ্ষাকালৰ জলবৃদ্ধি আৰু বিষ্ণুৰ শঙ্খচিহ্নৰ সৈতে সম্পৰ্কিত এক বিশেষ পৰ্ব নিৰ্ধাৰিত হয়, যাক সাধাৰণ কালসন্ধিতকৈও শ্ৰেষ্ঠ বুলি কোৱা হৈছে। এই তীৰ্থত মিশ্ৰজলত স্নান, তৰ্পণ-শ্ৰাদ্ধ, বাল-কেশৱৰ পূজা আৰু ৰাত্ৰিজাগৰণৰ বিধান আছে। ফলত পাপসমষ্টিৰ ক্ষয়, পিতৃলোকৰ দীঘলীয়া তৃপ্তি, আৰু তাত দেহত্যাগ কৰা ভক্তৰ বাবে অচল শুভ পৰলোকগতি নিশ্চিত হয় বুলি প্ৰতিপাদিত।
Adhyaya 179
Gautameśvara-tīrtha Māhātmya (गौतमेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Rituals, Offerings, and Phala
মাৰ্কণ্ডেয় যুধিষ্ঠিৰক প্ৰসিদ্ধ গৌতমেশ্বৰ তীৰ্থলৈ আগবঢ়াৰ উপদেশ দিয়ে। এই তীৰ্থ পাপশোধক বুলি সৰ্বজনপ্ৰসিদ্ধ। গৌতম ঋষিৰ দীঘলীয়া তপস্যাত মহেশ্বৰ প্ৰসন্ন হৈ তাত প্ৰতিষ্ঠিত হয়; সেয়েহে দেৱতাৰ নাম গৌতমেশ্বৰ। দেৱ, গন্ধৰ্ব, ঋষি আৰু পিতৃ-সম্পৰ্কীয় দেৱতাসকলে এই স্থানত পৰমেশ্বৰক পূজা কৰি শ্ৰেষ্ঠ সিদ্ধি লাভ কৰিছিল বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত আচাৰ-নিৰ্দেশ দিয়া হয়—তীৰ্থস্নান, পিতৃদেৱতাৰ পূজন আৰু শিৱপূজা পাপমুক্তিৰ উপায়। বহুতে বিষ্ণুমায়াত মোহিত হৈ এই মহিমা নাজানে, তথাপি শিৱ তাত সন্নিধান বুলি গ্ৰন্থে প্ৰকাশ কৰে। ব্ৰহ্মচৰ্যসহ স্নান-অৰ্চনা কৰিলে অশ্বমেধসম পুণ্য হয়; দ্বিজাতিলৈ দান দিলে অক্ষয় ফল পোৱা যায় বুলি ঘোষণা। বিশেষ তিথি-অনুষ্ঠান: আশ্বযুজ কৃষ্ণ চতুৰ্দশীত শত দীপ দান; কাৰ্তিক অষ্টমী আৰু চতুৰ্দশীত উপবাস আৰু ঘী, পঞ্চগব্য, মধু, দধি বা শীতল জলে অভিষেক। পুষ্প-পত্ৰ অৰ্পণত অখণ্ড বিল্বপাত বিশেষ প্ৰশংসিত। ছয় মাহ নিৰন্তৰ পূজাৰে কামনা সিদ্ধ হয় আৰু শেষত শিৱলোকপ্ৰাপ্তি ঘটে।
Adhyaya 180
Daśāśvamedhika Tīrtha Māhātmya (दशाश्वमेधिकतीर्थमाहात्म्यम्) — Merit of Ten Aśvamedhas through Narmadā Worship
এই অধ্যায়ত ৰাজর্ষি-সংবাদৰ মাজেৰে ধৰ্মতত্ত্বৰ আলোচনা কৰা হৈছে। মাৰ্কণ্ডেয় নৰ্মদা-তীৰত অৱস্থিত ‘দশাশ্বমেধিক’ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰি কয়—নিয়ম-সংযমসহ উপাসনা কৰিলে দশটা অশ্বমেধ যজ্ঞৰ সমান পুণ্য লাভ হয়। যুধিষ্ঠিৰে প্ৰশ্ন তোলে, অশ্বমেধ ত অতি ব্যয়বহুল আৰু সাধাৰণ লোকৰ বাবে দুৰ্লভ; তেন্তে তাৰ ফল সাধাৰণ সাধকে কেনেকৈ পাব? উত্তৰত মাৰ্কণ্ডেয় এটা দৃষ্টান্ত-কথা কয়। শিৱ পাৰ্বতীৰ সৈতে তীৰ্থলৈ আহি ক্ষুধাৰ্ত তপস্বী-ব্ৰাহ্মণৰ ৰূপ ধৰি লোকৰ শ্ৰদ্ধা আৰু আচাৰ পৰীক্ষা কৰে। বহুতে অৱজ্ঞা কৰে; কিন্তু এজন বিদ্বান ব্ৰাহ্মণে বেদ–স্মৃতি–পুৰাণৰ প্ৰমাণত আস্থা ৰাখি স্নান, জপ, শ্ৰাদ্ধ, দান আৰু কপিলা-দান সম্পন্ন কৰি অতিথিধৰ্মে ছদ্ম শিৱক সন্মান কৰে। শিৱ প্ৰসন্ন হৈ বৰ দিয়ে; ব্ৰাহ্মণে তীৰ্থত শিৱৰ নিত্য সান্নিধ্য প্ৰাৰ্থনা কৰে, ফলত তীৰ্থৰ পবিত্ৰ প্ৰতিষ্ঠা দৃঢ় হয়। তাৰ পিছত আশ্বিন শুক্ল দশমীৰ বিধান দিয়া হৈছে—উপবাস, ত্ৰিপুৰান্তক শিৱপূজা, তীৰ্থত সৰস্বতীৰ সান্নিধ্যক সন্মান, প্ৰদক্ষিণা, গোধন, দীপসহ ৰাতিজাগৰণ, পাঠ-সঙ্গীত, আৰু ব্ৰাহ্মণ তথা শিৱভক্তক ভোজন। ফলশ্ৰুতিত পাপশুদ্ধি, ৰুদ্ৰলোকপ্ৰাপ্তি, শুভ জন্ম, আৰু তাত বিভিন্ন পৰিস্থিতিত মৃত্যু হ’লে আস্থিক্য আৰু বিধিপালনৰ অনুসাৰে ভিন্ন ভিন্ন পৰলোকগতি বৰ্ণিত।
Adhyaya 181
Bhṛgutīrtha–Vṛṣakhāta Māhātmya (भृगुतीर्थ–वृषखात माहात्म्य)
এই অধ্যায়টো সংলাপৰূপে ৰচিত। যুধিষ্ঠিৰৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰত মাৰ্কণ্ডেয় নর্মদা-তীৰৰ প্ৰসিদ্ধ তীৰ্থ, ‘বৃষখাত’ নাম আৰু ভৃগুকচ্ছত মহর্ষি ভৃগুৰ উপস্থিতিৰ কথা বৰ্ণনা কৰে। তেওঁ ভৃগুৰ ঘোৰ তপস্যাৰ কাহিনী কৈ শিৱ-উমাৰ এক দিৱ্য প্ৰসঙ্গ উত্থাপন কৰে। উমাই সোধে—বৰ কিয় দিয়া নহয়? শিৱে নীতিশিক্ষা দিয়ে যে ক্ৰোধে তপস্যা ক্ষয় কৰে আৰু আধ্যাত্মিক সিদ্ধিত বাধা আনে। এই কথা দেখুৱাবলৈ শিৱে বৃষৰূপ দূতক প্ৰকট/প্ৰেৰণ কৰি ভৃগুক উত্তেজিত কৰে। সেই বৃষে ভৃগুক নর্মদাত নিক্ষেপ কৰে; ভৃগু তীব্ৰ ক্ৰোধে তাক ধাওঁ কৰে। পলাই যোৱা বৃষে দ্বীপ, পাতাল আৰু ঊৰ্ধ্বলোক অতিক্ৰম কৰে—অসংযত ৰোষৰ বিস্তৃত পৰিণতি ইয়াত প্ৰকাশ পায়। শেষত বৃষে শিৱশৰণ লয়; উমাই অনুৰোধ কৰে যে ঋষিৰ ক্ৰোধ শমাৰ আগতেই বৰ দিয়া হওক। শিৱে সেই স্থানক ‘ক্ৰোধস্থান’ বুলি ঘোষণা কৰে। তাৰ পিছত ভৃগুৱে ‘কৰুণাভ্যুদয়’ নামৰ স্তৱসহ দীঘলীয়া স্তোত্ৰ পাঠ কৰি শিৱক স্তুতি কৰে আৰু শিৱে বৰ প্ৰদান কৰে। ভৃগুৱে প্ৰাৰ্থনা কৰে—স্থানটো তেওঁৰ নামত সিদ্ধিক্ষেত্ৰ হওক আৰু তাত দেৱসান্নিধ্য স্থিৰ হওক; শেষত তেওঁ শ্ৰী (লক্ষ্মী)ৰ সৈতে শুভ স্থান-প্ৰতিষ্ঠা বিষয়ে পৰামৰ্শ কৰি তীৰ্থৰ পৰিচয় ভক্তি আৰু স্থান-প্ৰতিষ্ঠাৰ ধৰ্মতত্ত্বত দৃঢ় কৰে।
Adhyaya 182
Bhṛgukaccha-utpattiḥ and Koṭitīrtha Māhātmya (भृगुकच्छोत्पत्तिः / कोटितीर्थमाहात्म्यम्)
অধ্যায় ১৮২ত মাৰ্কণ্ডেয়ৰ বৰ্ণনাৰ জৰিয়তে ৰেৱা নদীৰ উত্তৰ তীৰত ভৃগুকচ্ছৰ উৎপত্তিকথা কোৱা হৈছে। ভৃগু ঋষি শ্ৰী (লক্ষ্মী/ৰমা)সহ কূৰ্মাৱতাৰ কচ্ছপৰ ওচৰলৈ গৈ চাতুৰ্বিদ্যা-আধাৰিত বসতি স্থাপনৰ অনুমতি বিচাৰে; কূৰ্মে সন্মতি দি নিজৰ নামত দীঘলীয়া সময় টিকি থকা নগৰী হ’ব বুলি ভবিষ্যদ্বাণী কৰে। তাৰ পাছত মাঘ মাহ, শুভ তিথি-নক্ষত্ৰযোগ, উত্তৰ তীৰৰ গভীৰ জল আৰু কোটিতীৰ্থ-সম্পৰ্কীয় চিহ্নসহ ক্ষেত্ৰৰ অৱস্থান আৰু নতুন বসতিত বৰ্ণধৰ্ম অনুসৰি কৰ্তব্যব্যৱস্থা বৰ্ণিত হয়। লক্ষ্মী দেৱলোকলৈ গৈ ভৃগুক কুঞ্চিকা-ট্টাল (চাবি-তালা) সঁপে; উভতি আহি মালিকানা লৈ বিবাদ তোলে। বিচাৰ কৰিবলৈ মাতি অনা ব্ৰাহ্মণসকল ভৃগুৰ ক্ৰোধভয়ত নীৰৱ থাকে আৰু ‘যাৰ হাতত চাবি, অধিকাৰ তাৰ’ বুলি নিয়ম প্ৰস্তাৱ কৰে। তেতিয়া লক্ষ্মীয়ে লোভ আৰু সত্যত্যাগক কাৰণ দেখুৱাই দ্বিজসকলৰ বিদ্যা, স্থিৰতা আৰু ধৰ্মবিবেক ক্ষয় হওক বুলি শাপ দিয়ে। ব্যথিত ভৃগু শংকৰক আৰাধনা কৰিলে, শিৱে স্থানটোক ‘ক্ৰোধস্থান’ বুলি ক’লেও নিজৰ অনুগ্ৰহে ভৱিষ্যৎ ব্ৰাহ্মণসকলৰ বিদ্যা স্থিৰ থাকিব বুলি আশ্বাস দিয়ে আৰু ইয়াক কোটিতীৰ্থ ৰূপে পাপনাশক তীৰ্থ হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে। শিৱে কয়—স্নান-পূজাই মহাযজ্ঞসম ফল দিয়ে, তৰ্পণে পিতৃসকল তৃপ্ত হয়, আৰু দুধ-দই-ঘী-মধুৰে অভিষেক কৰিলে স্বৰ্গবাস লাভ হয়। সূৰ্যগ্ৰহণ আদি সময়ত দান-ব্ৰতৰ মহিমা, ব্ৰত-ত্যাগ-সন্ন্যাস আৰু এই ক্ষেত্ৰত মৃত্যু পৰ্যন্তো শুভগতি দায়ক বুলি কোৱা হৈছে। শিৱে অম্বিকা (সৌভাগ্যসুন্দৰী)সহ তাত নিত্যনিবাস ঘোষণা কৰে; ভৃগু শেষত ব্ৰহ্মলোকলৈ গমন কৰে। শ্ৰৱণমাত্ৰেই পাৱনতা আৰু ফলশ্ৰুতিৰে অধ্যায় সমাপ্ত।
Adhyaya 183
Kedāra-tīrtha Māhātmya on the Northern Bank of the Narmadā (केदारतीर्थमाहात्म्य)
অধ্যায় ১৮৩ সংলাপৰূপে বৰ্ণিত। মাৰ্কণ্ডেয় যুধিষ্ঠিৰক কেদাৰ-সঞ্জ্ঞক তীৰ্থৰ যাত্ৰাক্ৰম আৰু বিধি কয়—কেদাৰলৈ গৈ শ্রাদ্ধ কৰিব, তীৰ্থজল পান কৰিব আৰু দেবদেবেশৰ পূজা কৰিব; তাতে কেদাৰজন্য পুণ্য লাভ হয়। তাৰ পিছত যুধিষ্ঠিৰে নর্মদাৰ উত্তৰ তীৰত কেদাৰ কেনেকৈ প্ৰতিষ্ঠিত হ’ল, সেয়া বিস্তাৰে সোধে। মাৰ্কণ্ডেয় বৰ্ণনা কৰে—কৃতযুগৰ আদিতে পদ্মা/শ্ৰী-সম্পৰ্কীয় শাপৰ ফলত ভৃগুৰ ক্ষেত্ৰ অপবিত্ৰ আৰু “বেদবিহীন” হৈ পৰে। ভৃগুৱে সহস্ৰ বছৰ কঠোৰ তপস্যা কৰিলে; তেতিয়া শিৱ পাতালস্তৰ ভেদ কৰি লিঙ্গৰূপে প্ৰকট হয়। ভৃগুৱে স্থাণু আৰু ত্ৰ্যম্বকৰ স্তৱ কৰি ক্ষেত্ৰশুদ্ধিৰ প্ৰাৰ্থনা জনায়। শিৱে ‘আদি-লিঙ্গ’ ৰূপে কেদাৰ নাম প্ৰতিষ্ঠা কৰি, তাৰ পিছত আৰু দহটা লিঙ্গ স্থাপন কৰে; মাজত একাদশ এক অদৃশ্য সান্নিধ্য থাকে যিয়ে ক্ষেত্ৰ পবিত্ৰ কৰে। তাত দ্বাদশ আদিত্য, অষ্টাদশ দুর্গা, ষোড়শ ক্ষেত্ৰপাল আৰু বীৰভদ্ৰ-সম্পৰ্কীয় মাতৃগণ ৰক্ষাকবচৰূপে অৱস্থান কৰে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—নাঘ মাহত নিয়মে প্ৰাতঃস্নান, কেদাৰপূজা আৰু তীৰ্থত বিধিপূৰ্বক শ্রাদ্ধ কৰিলে পিতৃসকল তৃপ্ত হয়; পাপ ক্ষয় হয়, শোক নাশ হয় আৰু মঙ্গলফল লাভ হয়।
Adhyaya 184
धौतपापतीर्थमाहात्म्यम् (Māhātmya of the Dhoutapāpa Tīrtha)
এই অধ্যায়ত নৰ্মদাৰ উত্তৰ তীৰত ভৃগু-তীৰ্থৰ ওচৰত অৱস্থিত ধৌতপাপ (বিধৌতপাপ) তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত হৈছে। মাৰ্কণ্ডেয়ে কয় যে এই স্থান পাপ ধুই পেলোৱা বাবে প্ৰসিদ্ধ, আৰু ভৃগু মুনিক সন্মান জনাবলৈ মহাদেৱ শিৱ ইয়াত নিত্য সন্নিহিত। ইয়াত স্নান কৰিলে সংকল্পত দোষ থাকিলেও পাপমোচন হয়; আৰু বিধিপূৰ্বক স্নান, শিৱপূজা, লগতে দেৱতা আৰু পিতৃসকলৰ উদ্দেশ্যে তৰ্পণ-দান কৰিলে সম্পূৰ্ণ শুদ্ধি লাভ হয়। যুধিষ্ঠিৰে সোধে—ব্ৰহ্মহত্যাৰ দৰে মহাদোষ ইয়াত কেনেকৈ প্ৰৱেশ নকৰে বা কেনেকৈ নাশ হয়? মাৰ্কণ্ডেয়ে এক পুৰাকথা কয়: ব্ৰহ্মাৰ এটা শিৰচ্ছেদ কৰাৰ ফলত শিৱৰ ওপৰত ব্ৰহ্মহত্যা দোষ লাগিল; দোষটো পিছে পিছে আহিল, তেতিয়া ধৰ্ম বৃষভ-ৰূপে তাক জোকাৰি আঁতৰাই দিয়ে আৰু ধৌতেশ্বৰী দেৱী ব্ৰহ্মহত্যা-নাশিনী শক্তিৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত হয়। ব্ৰহ্মহত্যাক ভয়ংকৰ সত্তা ৰূপে ব্যক্ত কৰি কোৱা হৈছে যে সি এই তীৰ্থৰ পৰা দূৰত থাকে। কালবিধানত আশ্বযুজ শুক্ল নবমী আৰু শুক্ল সপ্তমীৰ পৰা তিনিদিনৰ অৱকাশ, উপবাস, ঋগ্/যজুঃ/সাম পাঠ আৰু গায়ত্ৰী-জপ প্ৰায়শ্চিত্তৰ সাধন বুলি উল্লেখ আছে। ফলশ্ৰুতিত ঘোৰ পাপমোচন, সন্তান-সম্পৰ্কীয় বৰ আৰু মৃত্যুৰ পাছত উত্তম গতি; লগতে তীৰ্থতত্ত্ব অনুসাৰে ইয়াত স্বেচ্ছামৰণ কৰিলেও দিব্যলোকপ্ৰাপ্তি হয় বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।
Adhyaya 185
Ēraṇḍī-tīrtha Māhātmya (एरण्डीतीर्थमाहात्म्य) — Ritual Bathing, Upavāsa, and Tarpaṇa on Āśvayuja Śukla Caturdaśī
এই অধ্যায়ত শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় সংক্ষিপ্তভাৱে ধৰ্মীয় আচাৰ-বিধি উপদেশ দিয়ে। তেওঁ মহীপালক কয়—পূজ্য এৰণ্ডী-তীৰ্থলৈ গৈ স্নান কৰা; তাত স্নানমাত্ৰেই মহাপাপ ক্ষয় হয় আৰু গুৰু দোষ নাশ পায়। পিছত তেওঁ তিথি-নিয়ম নিৰ্দিষ্ট কৰে—আশ্বযুজ মাহৰ শুক্লপক্ষৰ চতুৰ্দশীত উপবাস কৰি, নিয়ম-সংযমেৰে স্নান কৰি, পিতৃ আৰু দেৱতাসকললৈ তৰ্পণ কৰিব লাগে। ফলশ্ৰুতিত সমৃদ্ধি-সৌন্দৰ্যযুক্ত পুত্ৰলাভ, দীঘলীয়া আয়ু আৰু দেহান্তৰ পিছত শিৱলোকপ্ৰাপ্তি কোৱা হৈছে; এই ফলত কোনো সন্দেহ নকৰিবলৈ দৃঢ়ভাৱে কোৱা হয়।
Adhyaya 186
Garuḍa-tapas, Mahādeva-varadāna, and Cāmuṇḍā–Kanakeśvarī-stuti at a Tīrtha
মাৰ্কণ্ডেয় তীৰ্থকেন্দ্ৰিক এক কাহিনী বৰ্ণনা কৰে। এক পৰম পবিত্ৰ স্থানত গৰুড়ে মহেশ্বৰক উদ্দেশ্য কৰি ঘোৰ তপস্যা আৰু পূজা কৰে; তাতে শিৱ প্ৰত্যক্ষ হৈ বৰ-সংলাপ কৰে। গৰুড়ে দুটা দুৰ্লভ বৰ বিচাৰে—বিষ্ণুৰ বাহন হোৱা আৰু পক্ষীৰ মাজত ‘ইন্দ্ৰত্ব/দ্বিজেন্দ্ৰত্ব’ অৰ্থাৎ সৰ্বোচ্চ অধিপত্য লাভ কৰা। শিৱে নাৰায়ণৰ সৰ্বাধাৰ স্বৰূপ আৰু ইন্দ্ৰপদৰ অনন্যতা স্মৰণ কৰাই এই প্ৰাৰ্থনাৰ তাত্ত্বিক কঠিনতা দেখুৱায়; তথাপি উপযুক্তভাৱে বৰ দিয়ে—গৰুড় শঙ্খ-চক্ৰ-গদাধাৰী প্ৰভুৰ বাহক হ’ব আৰু পক্ষীৰ প্ৰধানো হ’ব। শিৱ অন্তৰ্ধান হোৱাৰ পাছত গৰুড়ে শ্মশান-চিহ্ন আৰু যোগিনী-সম্পৰ্কে বৰ্ণিত উগ্ৰ দেৱী চামুণ্ডাক প্ৰসন্ন কৰি বিস্তৃত স্তৱ কৰে। স্তৱত সেই দেৱীক দীপ্ত ৰক্ষিকা ‘কনকেশ্বৰী’ ৰূপে পৰাশক্তি বুলি কোৱা হয়, যি সৃষ্টি-স্থিতি-লয়ত ক্ৰিয়াশীল। চামুণ্ডাই গৰুড়ক অজেয়তা, সুৰ-অসুৰৰ ওপৰত বিজয় আৰু তীৰ্থৰ ওচৰত নিবাসৰ বৰ দিয়ে। শেষত তীৰ্থফল—স্নান-পূজাত যজ্ঞসম পুণ্য, যোগসিদ্ধি আৰু যোগিনী-গণসহ শুভ পৰলোকগতি লাভ হয়।
Adhyaya 187
कालाग्निरुद्र-स्वयम्भू-लिङ्गमाहात्म्य (Kālāgnirudra Svayambhū Liṅga Māhātmya)
এই অধ্যায়ত মাৰ্কণ্ডেয় মুনিয়ে এজন ৰজাক তীৰ্থযাত্ৰাৰ ক্ৰম আৰু এটা প্ৰসিদ্ধ লিঙ্গৰ তত্ত্ব-মাহাত্ম্য উপদেশ দিয়ে। ভৃগুকচ্ছত অৱস্থিত জালেশ্বৰক অতি প্ৰাচীন স্বয়ম্ভূ লিঙ্গ বুলি কোৱা হৈছে, যি ‘কালাগ্নিৰুদ্ৰ’ নামে বিখ্যাত। এই ক্ষেত্ৰ ‘ক্ষেত্ৰ-পাপ’ দূৰ কৰিবলৈ কৰুণাৰে প্ৰাদুৰ্ভূত, পাপশমন আৰু দুঃখনাশক পবিত্ৰ কেন্দ্ৰ বুলি বৰ্ণিত। পূৰ্বকল্পত অসুৰে ত্ৰিলোক আক্রমণ কৰি বৈদিক যজ্ঞ-ধৰ্ম ক্ষীণ হোৱাত কালাগ্নিৰুদ্ৰৰ পৰা আদ্য ধূম উৎপন্ন হয়; সেই ধূমৰ পৰা লিঙ্গ প্ৰকাশ পাই সপ্ত পাতাল ভেদ কৰি দক্ষিণাৱর্ত গর্তসহ প্ৰতিষ্ঠিত হয়—এনে কাহিনী দিয়া হৈছে। শিৱৰ পুরদাহ-সম্পৰ্কিত জ্বালা-উৎপন্ন কুণ্ড আৰু ‘ধূমাৱর্ত’ নামৰ ঘূৰ্ণিৰ দৰে স্থানৰো উল্লেখ আছে। বিধি অনুসাৰে তীৰ্থত আৰু নর্মদা জলে স্নান, পিতৃশ্ৰাদ্ধ, ত্ৰিলোচন (শিৱ) পূজা, আৰু কালাগ্নিৰুদ্ৰৰ নামজপ কৰিলে ‘পৰমা গতি’ লাভ হয় বুলি ফলশ্ৰুতি আছে। লগতে কোৱা হৈছে যে কাম্যকর্ম, অপায়নিবাৰণ/শান্তিকর্ম, শত্রুক্ষয়ৰ উদ্দেশ্য আৰু বংশ-সম্পৰ্কিত সংকল্প ইয়াত শীঘ্ৰ সিদ্ধ হয়—ই তীৰ্থপ্ৰভাৱৰ ঘোষণা।
Adhyaya 188
Śālagrāma-tīrtha Māhātmya (शालग्रामतीर्थमाहात्म्य) — Observances on the Revā/Narmadā Bank
মাৰ্কণ্ডেয় ঋষিয়ে ৰজাক উপদেশ দিয়ে কয়—ৰেৱা/নৰ্মদা নদীৰ তীৰত অৱস্থিত ‘শালগ্ৰাম’ নামৰ পবিত্ৰ তীৰ্থলৈ গমন কৰা উচিত। এই স্থান সকলো দেৱতাই পূজা কৰা, আৰু ইয়াত ভগৱান বাসুদেৱ—ত্রিবিক্ৰম আৰু জনাৰ্দন ৰূপে—জীৱসমূহৰ কল্যাণৰ বাবে অধিষ্ঠান কৰে বুলি কোৱা হৈছে। তপস্বীৰ পূৰ্বপৰম্পৰা আৰু দ্বিজ-সাধকৰ বাবে স্থাপিত ধৰ্মকর্ম-ভূমিয়ে এই তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৃদ্ধি কৰে। মাৰ্গশীৰ্ষ শুক্ল একাদশী আহিলে ৰেৱাত স্নান কৰি উপবাস ধৰিব লাগে; ৰাত্ৰি জাগৰণসহ জনাৰ্দনৰ পূজা কৰিব লাগে। পৰদিন দ্বাদশীত পুনৰ স্নান কৰি দেৱতা আৰু পিতৃসকলক তৰ্পণ দি বিধিপূৰ্বক শ্রাদ্ধ সম্পন্ন কৰিব। সামৰ্থ্য অনুসাৰে ব্ৰাহ্মণসকলক সন্মান কৰি সোণ, বস্ত্ৰ, অন্ন আদি দান দিব, ক্ষমা প্ৰাৰ্থনা কৰিব, আৰু খগধ্বজ আদি নামৰে ভক্তিভাৱে ভগৱানক স্মৰণ কৰিব। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—ইয়াৰ দ্বাৰা শোক-দুঃখ নাশ হয় আৰু ব্ৰহ্মহত্যাসহ ঘোৰ পাপৰ পৰা মুক্তি লাভ হয়। শালগ্ৰামৰ পুনঃপুন দৰ্শন আৰু নাৰায়ণ-স্মৰণে মোক্ষাভিমুখ অৱস্থা প্ৰদান কৰে; ধ্যাননিষ্ঠ সন্ন্যাসীয়েও তাত মুৰাৰিৰ পৰম পদ লাভ কৰে।
Adhyaya 189
पञ्चवराहदर्शन-व्रत-फलश्रुति (Vision of the Five Varāhas: Vrata Procedure and Promised Fruits)
মাৰ্কণ্ডেয় যুধিষ্ঠিৰক এক ‘পৰম-শোভন’ তীৰ্থৰ কথা কয়, য’ত বৰাহৰূপ বিষ্ণুক ধৰণীধৰ—পৃথিৱী উদ্ধাৰক—বুলি স্মৰণ কৰা হয়। অন্তৰ্নিহিত সৃষ্টিকথাত হৰি ক্ষীৰসাগৰত শেষশয্যাৰ ওপৰত যোগনিদ্ৰাত থাকে; পৃথিৱী ভাৰে ডুবিবলৈ ধৰিলে দেৱতাসকল ব্যাকুল হৈ জগতৰ স্থিৰতাৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা কৰে। তেতিয়া বিষ্ণু ভয়ংকৰ দন্তধাৰী বৰাহৰূপ ধৰি দন্তত পৃথিৱীক তুলি স্থিতি স্থাপন কৰে। তাৰ পিছত নর্মদাৰ উত্তৰ তীৰত বৰাহৰ পাঁচবিধ প্ৰকাশৰ বৰ্ণনা আহে—গ্ৰন্থত উল্লেখিত প্ৰথমৰ পৰা পঞ্চম স্থানলৈ দৰ্শন- পূজাৰ বিধান; পঞ্চম ‘উদীৰ্ণ-বৰাহ’ ভৃগুকচ্ছৰ সৈতে সম্পৰ্কিত। জ্যেষ্ঠ মাহৰ শুক্লপক্ষত, বিশেষকৈ একাদশীত, তীৰ্থযাত্ৰী হবিশ্য আহাৰ, ৰাতি জাগৰণ, নদীস্নান, তিল-যৱেৰে পিতৃ আৰু দেৱতালৈ তৰ্পণ, আৰু যোগ্য ব্ৰাহ্মণক ক্ৰমে গাই, ঘোঁৰা, সোণ আৰু ভূমিদান কৰি প্ৰতিটো বৰাহস্থানত উপাসনা কৰে। ফলশ্ৰুতি মতে পাঁচ বৰাহৰ একেলগে দৰ্শন, নর্মদা-বিধি আৰু নাৰায়ণস্মৰণে মহাপাপো নাশ কৰি মোক্ষ দিয়ে; শংকৰ-প্ৰমাণে সময়মতে লোṭাণেশ্বৰ দৰ্শন দেহবন্ধন-মোচনৰ কাৰণ বুলিও কোৱা হৈছে।
Adhyaya 190
चन्द्रहास-समतीर्थमाहात्म्य (Chandra-hāsa & Somatīrtha Māhātmya)
এই অধ্যায়টো সংলাপৰূপে গঠিত। যুধিষ্ঠিৰে মাৰ্কণ্ডেয় ঋষিক সোধে—সকলো দেৱতাই পূজা কৰা সোমতীৰ্থ, যাক চন্দ্ৰহাস বুলিও কোৱা হয়, তাত সোম (চন্দ্ৰদেৱ) কেনেকৈ পৰম সিদ্ধি লাভ কৰিলে। মাৰ্কণ্ডেয় কাৰণকথা কয়—গৃহধৰ্ম আৰু দাম্পত্য কৰ্তব্য অৱহেলা কৰাৰ বাবে দক্ষে সোমক ক্ষয়ৰোগৰ শাপ দিলে; এই প্ৰসঙ্গত গৃহস্থধৰ্মৰ নীতি, কৰ্তব্য-অকৰ্তব্য আৰু কৰ্মফলৰ ব্যাখ্যা বিস্তাৰিত হয়। তাৰ পাছত তীৰ্থযাত্ৰা আৰু তপস্যাৰ বিধান বৰ্ণিত। সোম বহু তীৰ্থ ভ্ৰমণ কৰি নৰ্মদা তীৰত উপস্থিত হৈ বাৰ বছৰ উপবাস, দান, ব্ৰত, নিয়ম আৰু সংযম পালন কৰে আৰু শেষত ৰোগমুক্ত হয়। তেওঁ মহাদেৱ (শিৱ)ক মহাপাপনাশক ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰি পূজা কৰে আৰু উচ্চ লোক লাভ কৰে; লগতে চন্দ্ৰহাস/সোমতীৰ্থত স্নান-অৰ্চনা, তিথি, সোমবাৰ আৰু গ্ৰহণকালৰ বিশেষ আচাৰৰ ফলস্বৰূপ শুদ্ধি, আৰোগ্য, মঙ্গল আৰু দোষনিবৃত্তিৰ কথা কোৱা হৈছে।
Adhyaya 191
सिद्धेश्वर-लिङ्गमाहात्म्यं तथा द्वादशादित्य-तपःफल-प्रशंसा (Siddheśvara Liṅga Māhātmya and the Merit of the Twelve Ādityas’ Austerity)
অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে মাৰ্কণ্ডেয় তীৰ্থযাত্ৰীক সিদ্ধেশ্বৰলৈ যাবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে আৰু কাষতে থকা স্বয়ম্ভূ ‘অমৃত-স্ৰাৱী’ লিঙ্গৰ বৰ্ণনা কৰে; তাৰ দৰ্শনমাত্ৰেই বিশেষ পুণ্য লাভ হয় বুলি তীৰ্থ-মহিমা স্থাপন কৰে। তাৰ পাছত যুধিষ্ঠিৰে সুধে—দেৱতাসকলে সিদ্ধেশ্বৰত কেনেকৈ সিদ্ধি লাভ কৰিলে, বিশেষকৈ ‘দ্বাদশ আদিত্য’ৰ উল্লেখৰ অৰ্থ কি। মাৰ্কণ্ডেয় দ্বাদশ আদিত্য—ইন্দ্ৰ, ধাতা, ভাগ, ত্বষ্টা, মিত্ৰ, বৰুণ, আৰ্যমণ, বিবস্বান, সবিতা, পূষণ, অংশুমান আৰু বিষ্ণু—ৰ নাম গণি কয় যে সূৰ্যত্বৰ কামনাৰে তেওঁলোকে নৰ্মদা তীৰত সিদ্ধেশ্বৰত ঘোৰ তপস্যা কৰিছিল। তপস্যাৰ ফলত সূৰ্যৰ ‘অংশ’ বিভাজনৰ দ্বাৰা সেই তীৰ্থত দিবাকৰৰ প্ৰতিষ্ঠা হয় আৰু স্থানৰ খ্যাতি বিস্তাৰ পায়। পিছত প্ৰলয়কালত আদিত্যসকলৰ বিশ্বকাৰ্য আৰু দিশসমূহত সৌৰশক্তিৰ বিন্যাস (দিক্-ব্যৱস্থা) সম্পৰ্কেও বৰ্ণনা আছে। শেষত তীৰ্থাচাৰ আৰু ফলশ্ৰুতি—প্ৰভাত স্নান কৰি দ্বাদশাদিত্য-দৰ্শন কৰিলে বাক্, মন আৰু কৰ্মজনিত পাপ নাশ হয়; প্ৰদক্ষিণা পৃথিৱী-পরিক্ৰমাৰ সমান; এই তীৰ্থত সপ্তমীৰ উপবাস অতি উত্তম ফলদায়ক; পুনঃপুনঃ প্ৰদক্ষিণাৰে ৰোগনিবৃত্তি, স্বাস্থ্য, সমৃদ্ধি আৰু সন্তানলাভ নিয়মিত ভক্তিৰে লাভ হয়।
Adhyaya 192
देवतीर्थ-दर्शनम्, नरनारायण-तपः, उर्वश्युत्पत्तिः (Devatīrtha, the Nara–Nārāyaṇa Austerity, and the Origin of Urvaśī)
অধ্যায় ১৯২ত মাৰ্কণ্ডেয় এক মহাপুণ্য দেৱতীৰ্থৰ কথা কয়, যাৰ দৰ্শনে পাপক্ষয় হয় বুলি কোৱা হৈছে। এই প্ৰসঙ্গতে যুধিষ্ঠিৰে সোধে—“শ্ৰীপতি কোন? আৰু কেশৱৰ ভৃগুবংশৰ সৈতে কেনে সম্পৰ্ক?” মাৰ্কণ্ডেয় সংক্ষেপে বংশ-ধাৰা বৰ্ণনা কৰে—নাৰায়ণৰ পৰা ব্ৰহ্মা, ব্ৰহ্মাৰ পৰা দক্ষ, তাৰ পিছত ধৰ্ম; ধৰ্মৰ দহ ধৰ্মপত্নীৰ নাম উল্লেখ হয়, আৰু তেওঁলোকৰ পৰা উৎপন্ন সাধ্যসকলৰ পুত্ৰ হিচাপে নৰ, নাৰায়ণ, হৰি আৰু কৃষ্ণৰ কথা কোৱা হয়—ইসকল বিষ্ণুৰ অংশ বুলি প্ৰতিপাদিত। তাৰ পাছত নৰ-নাৰায়ণ গন্ধমাদনত ঘোৰ তপস্যা কৰে, যাৰ প্ৰভাৱত জগতত আলোড়ন উঠে। তেওঁলোকৰ তপোবলত শংকিত ইন্দ্ৰে কাম আৰু বসন্তাসহ অপ্সৰাসকলক পঠায়—নৃত্য-গীত, সৌন্দৰ্য আৰু ইন্দ্ৰিয়-আকৰ্ষণে তপস্যা ভাঙিবলৈ। কিন্তু দুয়ো ঋষি অচঞ্চল থাকে—নিৰ্বাত দীপ আৰু অক্ষুব্ধ সাগৰৰ দৰে। তেতিয়া নাৰায়ণে নিজৰ উৰুৰ পৰা এক অপূৰ্ব নাৰী প্ৰকাশ কৰে—উৰ্বশী—যাৰ সৌন্দৰ্য অপ্সৰাসকলকো অতিক্ৰম কৰে। দেৱদূতসকলে নৰ-নাৰায়ণক স্তৱ কৰে। নাৰায়ণে তত্ত্বোপদেশ দিয়ে—পৰমাত্মা সকলো ভূতত ব্যাপ্ত; সেয়ে ৰাগ-দ্বেষ আৰু বিভেদবুদ্ধি সম্যক বিবেকীৰ আশ্ৰয় নাপায়। উৰ্বশীক ইন্দ্ৰৰ ওচৰলৈ লৈ যাবলৈ কৈ, তেওঁ স্পষ্ট কৰে যে তেওঁলোকৰ তপস্যা ভোগ বা দেৱতাসকলৰ সৈতে প্ৰতিযোগিতাৰ বাবে নহয়; সৎপথ দেখুৱাই লোকৰক্ষা কৰাই ইয়াৰ উদ্দেশ্য।
Adhyaya 193
नारायणस्य विश्वरूपदर्शनम् (Nārāyaṇa’s Vision of the Cosmic Form)
এই অধ্যায়ত শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয়ৰ বৰ্ণনাৰ মাজেৰে গভীৰ তত্ত্বোপদেশ প্ৰকাশ পায়। বসন্তকামা আৰু উৰ্বশী আদি অপ্সৰাসকলে বাৰে বাৰে নাৰায়ণক প্ৰণাম কৰি প্ৰত্যক্ষ বিশ্বৰূপ-দৰ্শনৰ অনুৰোধ জনায় আৰু কয় যে পূৰ্ব উপদেশে তেওঁলোকৰ বিচৰা সিদ্ধান্ত স্পষ্ট হৈছে। তেতিয়া নাৰায়ণে প্ৰকাশ কৰে যে সকলো লোক আৰু সকলো জীৱ তেওঁৰ দেহতেই অৱস্থিত; তাত ব্ৰহ্মা, ইন্দ্ৰ, ৰুদ্ৰ, আদিত্য, বসু, যক্ষ-গন্ধৰ্ব-সিদ্ধ, মানুহ, পশুপক্ষী, বৃক্ষলতা, নদী, পৰ্বত, সাগৰ, দ্বীপ আৰু আকাশমণ্ডল পৰ্যন্ত দেখা যায়। অপ্সৰাসকলে দীঘলীয়া স্তৱে নাৰায়ণক পঞ্চভূত আৰু ইন্দ্ৰিয়সমূহৰ আধাৰ, একমাত্ৰ জ্ঞাতা-দ্ৰষ্টা আৰু সকলোৰে পৰম উৎস বুলি বন্দনা কৰে—যাৰ ভিতৰত সকলো সত্তা অংশৰূপে অংশীদাৰ। দৰ্শনৰ তীব্ৰতাত বিহ্বল হৈ তেওঁলোকে বিশ্বৰূপ সংহাৰৰ প্ৰাৰ্থনা জনালে, নাৰায়ণে সেই ৰূপ লীন কৰি কয় যে সকলো ভূত তেওঁৰ অংশ, আৰু দেৱ-মানৱ-পশু সকলোৰ প্ৰতি সমদৃষ্টি (সমতা) ৰাখিবলৈ উপদেশ দিয়ে। শেষত মাৰ্কণ্ডেয় ৰজাক কয়—সৰ্বভূতত অৱস্থিত কেশৱৰ ধ্যান মুক্তিৰ সহায়; জগতক বাসুদেৱময় বুলি বুজিলে বৈৰ, দ্বেষ আৰু বিভেদভাৱ ক্ষয় হয়।
Adhyaya 194
मूलश्रीपतिवैश्वानरूपदर्शनम् तथा नारायणगिरि-देवतीर्थ-प्रादुर्भावः (Vision of the Vaiśvarūpa, the cult of Mūlaśrīpati, and the arising of Nārāyaṇagiri & Devatīrtha)
মাৰ্কণ্ডেয় যুধিষ্ঠিৰক কয়—বৈষ্ণৱ বিশ্বৰূপৰ ঘোষণা শুনি দেৱতাসকল বিস্মিত হয়, আৰু উৰ্বশীৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱেও তেওঁলোকক আশ্চৰ্যচকিত কৰে। ভৃগুবংশজাত শ্ৰী (লক্ষ্মী) নাৰায়ণক স্বামী ৰূপে লাভ কৰিবলৈ ব্ৰত, দান, নিয়ম আৰু সেৱা বিবেচনা কৰি সাগৰতীৰত সহস্ৰ দিব্যবছৰ কঠোৰ তপস্যা কৰে। দেৱতাসকল নিজে বিশ্বৰূপ প্ৰকাশ কৰিব নোৱাৰি নাৰায়ণক নিবেদন কৰে; বিষ্ণু শ্ৰীৰ ওচৰলৈ আহি তাইৰ প্ৰাৰ্থনা পূৰণ কৰি বিশ্বৰূপ দৰ্শন কৰায়। নাৰায়ণে পাঞ্চৰাত্ৰ ভক্তিৰ অনুকূলে উপাসনাৰ উপদেশ দিয়ে—নিত্য পূজাত ঐশ্বৰ্য, যশ আৰু মান বৃদ্ধি পায়; ব্ৰহ্মচৰ্যক মূল তপ বুলি কোৱা হৈছে; দেৱতাৰ উপাধি “মূলশ্ৰীপতি”। সংযমসহ ৰেৱা-জলত স্নান ইষ্টফলদায়ক আৰু দানৰ পুণ্য বহু গুণ বৃদ্ধি কৰে বুলি বৰ্ণনা কৰে। শ্ৰীয়ে ধৰ্মময় গৃহস্থাশ্ৰমৰ দিশা প্ৰাৰ্থনা কৰাত নাৰায়ণে “নাৰায়ণগিৰি” নাম স্থাপন কৰি তাৰ স্মৰণ উদ্ধাৰক বুলি ব্যাখ্যা কৰে। তাৰ পিছত দিব্য বিবাহ-যজ্ঞৰ বৰ্ণনা—ব্ৰহ্মা আৰু ঋষিসকল ঋত্বিক হয়, সাগৰসমূহে ৰত্ন-সম্পদ দিয়ে, কুবেৰ ধন যোগায়, আৰু বিশ্বকৰ্মাই মণিময় বাসগৃহ নিৰ্মাণ কৰে। নিয়মশীল ব্ৰাহ্মণসকলৰ বসতি স্থাপিত হয়। শেষত অবভৃথ স্নানৰ বাবে তীৰ্থ উদ্ভৱ হয়—বিষ্ণুৰ পদোদকৰ পৰা জাহ্নবী সদৃশ শুদ্ধ ধাৰা ৰেৱালৈ গৈ “দেৱতীৰ্থ” নামে খ্যাত হয়; বহু অশ্বমেধ অবভৃথৰ ফলতকৈও শ্ৰেষ্ঠ পুণ্যদায়ক বুলি প্ৰশংসিত।
Adhyaya 195
Devatīrtha Māhātmya and Ekādaśī–Nīrājana Observances (देवतीर्थमाहात्म्य तथा एकादशी-नीराजनविधानम्)
এই অধ্যায়ত যুধিষ্ঠিৰে দেবতীৰ্থৰ নাম, মাহাত্ম্য আৰু তাত স্নান-দান কৰিলে কি ফল হয় সেয়া সুধে। মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—দেৱতা আৰু ঋষিসকলে পূজা কৰা সকলো তীৰ্থ বিষ্ণুৰ ধ্যানত দেবতীৰ্থত একীভূত হয়; সেয়ে ই পৰম বৈষ্ণৱ তীৰ্থ, আৰু ইয়াত স্নান কৰাটো যেন সকলো তীৰ্থত স্নান কৰাৰ সমান। গ্ৰহণকালত কৰা কৰ্ম ‘অনন্ত’ ফলদায়ক বুলি কৈ, সোণ, ভূমি, গৰু আদি দানৰ দেৱতা-সম্পৰ্কীয় মহিমা বৰ্ণনা কৰা হয়; শেষত দেবতীৰ্থত শ্ৰদ্ধাৰে কৰা যিকোনো দান অক্ষয় ফল দিয়ে বুলি সিদ্ধান্ত দিয়া হয়। তাৰ পিছত একাদশী-কেন্দ্ৰিক ভক্তিবিধান—স্নান (নর্মদাজলসহ), উপবাস, শ্ৰীপতি পূজা, ৰাতি জাগৰণ আৰু ঘিউৰ দীপে নীৰাজন। দ্বাদশীৰ পুৱাতে ব্ৰাহ্মণ আৰু দম্পতীক বস্ত্ৰ, অলংকাৰ, তাম্বুল, ফুল, ধূপ আৰু অনুলেপনে সন্মান কৰি দান কৰিবলৈ কোৱা হৈছে। দুধজাত দ্ৰব্য, তীৰ্থজল, উত্তম বস্ত্ৰ, সুগন্ধ, নৈবেদ্য আৰু দীপ আদি পূজাসামগ্ৰীও উল্লেখ আছে; এইদৰে আচৰণ কৰা সাধকে বৈষ্ণৱ লক্ষণসহ বিষ্ণুলোক লাভ কৰে। শেষত নিত্য নীৰাজনৰ ৰক্ষা আৰু স্বাস্থ্যদায়ক ফল, দীপশেষ চকুত ব্যৱহাৰ, আৰু মাহাত্ম্য শ্ৰৱণ-পাঠৰ পুণ্য—শ্ৰাদ্ধত পাঠ কৰিলে পিতৃতৃপ্তি—ফলশ্ৰুতি ৰূপে কোৱা হৈছে।
Adhyaya 196
हंसतीर्थमाहात्म्य (Hamsa Tīrtha Māhātmya) — Merit of Bathing, Donation, and Renunciation
অধ্যায় ১৯৬ত মাৰ্কণ্ডেয় শ্ৰোতাক হংসতীৰ্থলৈ যাত্ৰাৰ নিৰ্দেশ দিয়ে আৰু ইয়াক অতুলনীয়, শ্ৰেষ্ঠ পৱিত্ৰ তীৰ্থ বুলি বৰ্ণনা কৰে। তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য এটা কাৰণ-কথাৰে প্ৰতিষ্ঠিত—এই স্থানত এটা হংসে তপস্যা কৰি ব্ৰহ্মাৰ বাহন হোৱাৰ পদ (ব্ৰহ্ম-ৱাহনতাঃ) লাভ কৰে; সেয়েহে এই তীৰ্থৰ প্ৰভাৱ অতি মহান বুলি কোৱা হয়। তাৰ পাছত আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ বিধান দিয়া হয়—যি তীৰ্থযাত্ৰী হংসতীৰ্থত স্নান কৰি সোণ দান (কাঞ্চন-দান) কৰে, সি সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হৈ ব্ৰহ্মলোক প্ৰাপ্ত কৰে। ফলশ্ৰুতি দিৱ্য চিত্ৰকল্পে বৰ্ণিত—হংসযোজিত বিমানে, নবসূৰ্যৰ দৰে দীপ্ত, ইচ্ছিত ভোগে সমৃদ্ধ, অপ্সৰাগণৰ সেবাৰে সি গমন কৰে। ইচ্ছামতে ভোগ উপভোগ কৰি, জাতিস্মৰণসহ পুনৰ মানৱজন্ম লাভ কৰে—ইয়াৰে জন্মান্তৰৰ নৈতিক ধাৰাবাহিকতা সূচিত হয়। শেষত মোক্ষৰ উপসংহাৰ—যি সন্ন্যাস গ্ৰহণ কৰি দেহত্যাগ কৰে, সি মোক্ষ লাভ কৰে। এই তীৰ্থফল পাপনাশক, পুণ্যদায়ক আৰু শোকনিবাৰক বুলি সংক্ষেপে কোৱা হৈছে।
Adhyaya 197
Mūlasthāna-Sūryatīrtha Māhātmya (Glorification of the Mūlasthāna Solar Tīrtha)
এই অধ্যায়ত মাৰ্কণ্ডেয় নৰ্মদা-তীৰত অৱস্থিত ‘মূলস্থান’ নামৰ এক শ্ৰেষ্ঠ সূৰ্যতীৰ্থৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰিছে। ই শুভ ‘মূল-স্থান’, পদ্মজা (ব্ৰহ্মা)ৰ সৈতে সম্পৰ্কিত আৰু ইয়াত ভাস্কৰ (সূৰ্য)ৰ প্ৰতিষ্ঠা হোৱা বুলি কোৱা হৈছে। নিয়মনিষ্ঠ তীৰ্থযাত্ৰীয়ে সংযতচিত্তে স্নান কৰি পিণ্ড আৰু জলেৰে পিতৃ আৰু দেবতাসকলক তৰ্পণ কৰিব লাগে, তাৰ পিছত মূলস্থান মন্দিৰ দৰ্শন কৰিব লাগে। বিশেষ অনুষ্ঠান—শুক্ল সপ্তমী যদি ৰবিবাৰ (আদিত্যবাসৰ)ৰ সৈতে মিলে, তেন্তে ৰেৱা-জলত স্নান, তৰ্পণ, যথাশক্তি দান, কৰবীৰ ফুল আৰু ৰঙা চন্দন-মিশ্ৰিত জলেৰে ভাস্কৰৰ স্থাপন/পূজা, কুন্দা ফুলসহ ধূপাৰ্পণ, সকলো দিশত দীপ প্ৰজ্বলন, উপবাস আৰু ভক্তিগীত-বাদ্যসহ ৰাত্ৰিজাগৰণ কৰিব বুলি বিধান আছে। ফলশ্ৰুতিত তীব্ৰ দুঃখৰ নিবৃত্তি আৰু দীঘলীয়া কাল সূৰ্যলোকত বাস, গন্ধৰ্ব-অপ্সৰাৰ সান্নিধ্যসহ, লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 198
Śūlatīrtha–Śūleśvarī–Śūleśvara Māhātmya (Origin of the Shula Tirtha and the Manifestation of Devī and Śiva)
মাৰ্কণ্ডেয় শ্ৰোতাক ভদ্ৰকালী-সঙ্গমৰ দিশে নিৰ্দেশ কৰে, যি দেৱতাসকলৰ নিত্যসেৱিত, দিব্যভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত আৰু ‘শূলতীৰ্থ’ নামে খ্যাত। কোৱা হয় যে তাত কেৱল দৰ্শনো—বিশেষকৈ স্নান আৰু দানৰ সৈতে—দুৰ্ভাগ্য, অপশকুন, শাপ-প্ৰভাৱ আৰু অন্যান্য পাপদোষ নাশ কৰে। তেতিয়া যুধিষ্ঠিৰে সোধে—নর্মদা তীৰত দেৱী কেনেকৈ ‘শূলেশ্বৰী’ আৰু শিৱ কেনেকৈ ‘শূলেশ্বৰ’ নামে পৰিচিত হ’ল। মাৰ্কণ্ডেয় মাণ্ডব্য নামৰ ব্ৰাহ্মণ তপস্বীৰ কাহিনী কয়। তেওঁ মৌনব্ৰত আৰু ঘোৰ তপস্যাত লীন থাকোঁতে চোৰে চুৰি কৰা বস্তু তেওঁৰ আশ্ৰমত লুকুৱাই থয়। ৰাজভটসকলে সোধা-সোধি কৰিলেও মৌনী ঋষিয়ে উত্তৰ নিদিয়ে; ফলত তেওঁক শূলে বিদ্ধ কৰি দণ্ড দিয়া হয়। দীঘলীয়া যন্ত্ৰণাতো মাণ্ডব্য শিৱস্মৰণে অচল থাকে। শিৱ প্ৰকট হৈ শূল কাটি দিয়ে আৰু কৰ্মবিপাক বুজায়—পূৰ্বকৰ্মৰ ফলতেই সুখ-দুখ আহে; ধৰ্মনিন্দা নকৰাকৈ ধৈৰ্যৰে সহ্য কৰাও তপস্যা। মাণ্ডব্য শূলৰ অমৃতসম প্ৰভাৱৰ ৰহস্য সোধে আৰু শূলৰ মূল আৰু অগ্ৰত শিৱ-উমা স্থায়ীভাৱে থাকিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰে। তৎক্ষণাৎ শূলমূলে শিৱলিঙ্গ আৰু বাওঁফালে দেৱীমূর্তি প্ৰকাশ পায়; এইদৰে শূলেশ্বৰ-শূলেশ্বৰীৰ উপাসনা প্ৰতিষ্ঠিত হয়। তাৰ পিছত দেৱীয়ে বিভিন্ন তীৰ্থত নিজৰ বহু নাম-ৰূপ উল্লেখ কৰি দেৱী-ভূগোল প্ৰকাশ কৰে। শেষত ফলশ্ৰুতি আৰু বিধি—পূজা, নৈবেদ্য, পিতৃতৰ্পণ, উপবাস-জাগৰণে শুদ্ধি আৰু শিৱলোকসান্নিধ্য দিয়ে; তীৰ্থ ‘শূলেশ্বৰী-তীৰ্থ’ নামে চিৰখ্যাত হয়।
Adhyaya 199
Aśvinī Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Aśvinī Pilgrimage Ford)
মাৰ্কণ্ডেয় ঋষিয়ে তীৰ্থ-তালিকাৰ ধাৰাবাহিক বৰ্ণনাত অশ্বিনী তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য প্ৰকাশ কৰে। এই তীৰ্থক “কামিক” অৰ্থাৎ ইচ্ছিত ফল দানকাৰী আৰু জীৱসমূহক সিদ্ধি প্ৰদানকাৰী বুলি কোৱা হৈছে। ইয়াত দিব্য চিকিৎসক অশ্বিনীকুমাৰ নাসত্যৌ মহাতপস্যা কৰি যজ্ঞভাগৰ অধিকাৰ লাভ কৰে আৰু দেৱসমাজৰ বিস্তৃত অনুমোদন পায়। যুধিষ্ঠিৰে সোধে—তেওঁলোক কিয় সূৰ্যৰ পুত্ৰ বুলি পৰিচিত? মাৰ্কণ্ডেয় সংক্ষেপে কাহিনী কয়—এগৰাকী ৰাণী সূৰ্যৰ অতিতেজ সহিব নোৱাৰি মেরু-প্ৰদেশত কঠোৰ তপস্যা কৰে; সূৰ্য কামবশত অশ্বৰূপ ধৰি ওচৰলৈ আহে; নাসিকা-মাৰ্গে গৰ্ভাধান ঘটে আৰু প্ৰসিদ্ধ নাসত্যৌ জন্ম গ্ৰহণ কৰে। পিছত কাহিনী নর্মদা তীৰলৈ ঘূৰে—ভৃগুকচ্ছৰ ওচৰত নদীতীৰত তেওঁলোকে দুষ্কৰ তপস্যা কৰি পৰম সিদ্ধি লাভ কৰে। শেষত ফলশ্ৰুতি—যি এই তীৰ্থত স্নান কৰি পিতৃ আৰু দেৱতাসকলক তৰ্পণ দিয়ে, সি য’তেই জন্ম লওক, সৌন্দৰ্য আৰু সৌভাগ্য লাভ কৰে।
Adhyaya 200
Sāvitrī-tīrtha Māhātmya and Sandhyā–Gāyatrī Discipline (सावित्रीतीर्थमाहात्म्यं तथा सन्ध्यागायत्रीविधानम्)
এই অধ্যায়টো সংলাপৰূপে ৰচিত। ইয়াত মārkaṇḍeya যুধিষ্ঠিৰক সāvitrī-তীৰ্থৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰি একে অতি পৱিত্ৰ আৰু শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থ বুলি প্ৰশংসা কৰে। তাৰ পিছত যুধিষ্ঠিৰৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰত সāvitrī দেৱীৰ পৰিচয় দিয়া হয়—তাঁক বেদ-মাতা ৰূপে, পদ্ম-চিহ্নযুক্ত ধ্যানমূৰ্তি ৰূপে ধাৰণা কৰি, প্ৰাতঃ, মধ্যাহ্ন আৰু সায়ং—তিনো সন্ধ্যাৰ সময়ত সময়ভেদে পৃথক ধ্যান আৰু উপাসনা-বিধি নিৰ্দেশ কৰা হয়। তীৰ্থযাত্ৰীৰ শুদ্ধিক্ৰমো কোৱা হৈছে: স্নান আৰু আচমন, প্ৰাণায়ামৰ দ্বাৰা সঞ্চিত দোষদাহ, ‘আপো হি ষ্ঠা’ মন্ত্রে প্ৰোক্ষণ, আৰু অঘমর্ষণ আদি বৈদিক মন্ত্রে পাপ-নিবাৰণ। সন্ধ্যাৰ পাছত নিয়মপূৰ্বক গায়ত্ৰী-জপক মুখ্য সাধনা বুলি কোৱা হৈছে—ই পাপক্ষয় আৰু উচ্চ লোকপ্ৰাপ্তিৰ ফলশ্ৰুতি দিয়ে। লগতে তীৰ্থত পিতৃকৰ্ম/শ্ৰাদ্ধ আৰু অন্তিম আচৰণ কৰিলে বিশেষ ফল, মৃত্যুৰ পাছত উত্তম গতি আৰু পৰৱৰ্তী শুভ জন্মৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দি অধ্যায়ে বিধিনিষ্ঠ আচারধৰ্মক গুৰুত্ব দিয়ে।
Adhyaya 201
देवतीर्थमाहात्म्यम् | Devatīrtha Māhātmya (Glorification of Devatīrtha)
এই অধ্যায়ত শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় ঋষিয়ে মহীপালক উদ্দেশ্য কৰি তীৰ্থ-উপদেশৰূপে দেবতীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে আৰু ধৰ্মনিষ্ঠ ৰাজধৰ্মৰ আদৰ্শ হিচাপে যুধিষ্ঠিৰক স্মৰণ কৰায়। দেবতীৰ্থক ‘অনুপম’ বুলি কোৱা হৈছে—য’ত সিদ্ধগণ আৰু ইন্দ্ৰসহ দেবতাসকলৰ সান্নিধ্য থাকে। ইয়াত স্নান, দান, জপ, হোম, স্বাধ্যায় আৰু দেবতা-অৰ্চনা আদি পুণ্যকৰ্ম তীৰ্থৰ স্বাভাৱিক শক্তিৰে ‘অনন্ত’ ফল প্ৰদান কৰে বুলি কোৱা হৈছে। ভাদ্ৰপদ মাহৰ কৃষ্ণপক্ষৰ ত্ৰয়োদশীক বিশেষ প্ৰধান তিথি হিচাপে নিৰ্দেশ কৰা হৈছে, কাৰণ প্ৰাচীনকালত সেই দিন দেবতাসকলৰ বাস আছিল বুলি মানা হয়। ত্ৰয়োদশীত স্নান কৰি বিধিমতে শ্ৰাদ্ধ সম্পন্ন কৰি, দেবতাসকলে প্ৰতিষ্ঠা কৰা বৃষভধ্বজ (শিৱ)ৰ পূজা কৰিবলৈ উপদেশ দিয়া হৈছে। ইয়াৰ ফলত সকলো পাপ শুদ্ধ হয় আৰু শেষত ৰুদ্ৰলোক প্ৰাপ্তিৰ আশ্বাস দিয়া হৈছে।
Adhyaya 202
Śikhitīrtha-māhātmya (The Glory of Śikhitīrtha) / शिखितीर्थमाहात्म्य
মাৰ্কণ্ডেয় শিখিতীৰ্থ নামৰ এক মহাপুণ্য তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে—ইয়াক প্ৰধান তীৰ্থ আৰু উৎকৃষ্ট ‘পঞ্চায়তন’ উপাসনা-সমুচ্চয় বুলি কোৱা হৈছে। তাত হব্যবাহন (অগ্নি) তপস্যা কৰি ‘শিখা’ লাভ কৰি ‘শিখী’ নামে প্ৰসিদ্ধ হয় আৰু ‘শিখা’সংশ্লিষ্ট উপাধিৰে ‘শিখাখ্য’ শিৱসন্নিধি (শিৱলিঙ্গ) স্থাপন কৰে। আশ্বযুজ মাহৰ নিৰ্দিষ্ট চন্দ্ৰকালত যাত্ৰী তীৰ্থলৈ গৈ নর্মদাত স্নান কৰিব, দেৱ-ঋষি-পিতৃসকলক তিলজলৰে তৰ্পণ দিব, ব্ৰাহ্মণক স্বৰ্ণদান কৰিব আৰু অগ্নিক সন্মান/তৃপ্তি কৰিব। তাৰ পাছত সুগন্ধ, মালা আৰু ধূপেৰে শিৱপূজা সম্পন্ন কৰিলে ফলশ্ৰুতি অনুসাৰে ৰুদ্ৰলোকপ্ৰাপ্তি হয়—সূৰ্যবৰ্ণ বিমানে অপ্সৰাসকলৰ সৈতে, গন্ধৰ্বসকলৰ স্তুতিমধ্যে; আৰু ইহলোকে শত্রুনাশ আৰু তেজৰ লাভ হয়।
Adhyaya 203
कोटितीर्थमाहात्म्य (Koṭitīrtha Māhātmya) — Ritual Efficacy of the Koṭitīrtha
মাৰ্কণ্ডেয় কোটিতীৰ্থক ‘অতুল’ তীৰ্থক্ষেত্ৰ বুলি বৰ্ণনা কৰে; ইয়াত বিস্তৰ সিদ্ধসান্নিধ্য আছে আৰু বহু মহর্ষিৰ সমাগমে ক্ষেত্ৰখন অতি পৱিত্ৰ বুলি মান্য। দীঘলীয়া তপস্যাৰ অন্তত ঋষিসকলে ইয়াত শিৱক প্ৰতিষ্ঠা কৰে, লগতে দেৱীক কোটীশ্বৰী আৰু চামুণ্ডা (মহিষাসুৰমৰ্দিনী) ৰূপে স্থাপন কৰে—ই শৈৱ-শাক্ত একত্ৰিত পুণ্যধামৰ সূচনা। ভাদ্ৰপদ মাহৰ কৃষ্ণপক্ষ চতুৰ্দশীত, হস্ত নক্ষত্ৰ থাকিলে, এই তীৰ্থ সৰ্বপাপনাশক বুলি কোৱা হৈছে। সেই দিনা তীৰ্থস্নান, তিলোদক অৰ্পণ আৰু শ্ৰাদ্ধ কৰিলে মহাফল লাভ হয়; পিতৃসকল তৃপ্ত হয় আৰু নিৰ্দিষ্ট সংখ্যক লোকৰ নৰকৰ পৰা শীঘ্ৰ উদ্ধাৰৰ কথাও উল্লেখ আছে। শেষত সাধাৰণ নীতি দিয়া হৈছে—এই তীৰ্থৰ মহিমাত স্নান, দান, জপ, হোম, স্বাধ্যায় আৰু দেৱতাৰ্চনা ‘কোটি-গুণ’ ফলদায়ক হয়; অৰ্থাৎ স্থানবিশেষৰ প্ৰভাৱে ধৰ্মকৰ্মৰ শক্তি বহুগুণ বৃদ্ধি পায়।
Adhyaya 204
Paitāmaha Tīrtha (Bhṛgu Tīrtha) Māhātmya — ब्रह्मशाप-शमनं, श्राद्ध-फलश्रुति, रुद्रलोक-गति
এই অধ্যায়ত মাৰ্কণ্ডেয় ভৃগু-তীৰ্থক অতি পুণ্যদায়ক ‘পৈতামহ তীৰ্থ’ বুলি বৰ্ণনা কৰে, যি পাপক্ষয়কাৰী। যুধিষ্ঠিৰে সোধে—পিতামহ ব্ৰহ্মাই কিয় মহেশ্বৰক তীব্ৰ ভক্তিৰে আৰাধনা কৰিছিল? মাৰ্কণ্ডেয় প্ৰাচীন ইতিহাস কয়—নিজ কন্যাৰ প্ৰতি আসক্তি জন্মাৰ বাবে শিৱে ব্ৰহ্মাক শাপ দিলে; ফলত তেওঁৰ বেদবিদ্যা ক্ষীণ হ’ল আৰু লোকত পূজ্যতা হ্ৰাস পালে। দুঃখিত ব্ৰহ্মাই ৰেৱা (নৰ্মদা) নদীৰ উত্তৰ তীৰত তিনিশ বছৰ তপস্যা কৰি, স্নান কৰি শিৱক প্ৰসন্ন কৰিলে। শংকৰে প্ৰসন্ন হৈ পৰ্ব-উৎসৱৰ সময়ত ব্ৰহ্মাৰ পূজ্যতা পুনঃস্থাপন কৰে আৰু দেৱতা-পিতৃগণসহ তাত নিজৰ নিত্য সান্নিধ্য ঘোষণা কৰে। সেয়ে এই তীৰ্থ ‘পৈতামহ’ নামে তীৰ্থসমূহৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ বুলি প্ৰসিদ্ধ হ’ল। তাৰ পাছত কাল-নির্দেশ আৰু ফলশ্ৰুতি—ভাদ্ৰপদ কৃষ্ণপক্ষ অমাৱস্যাত স্নান কৰি পিতৃ আৰু দেৱতালৈ তৰ্পণ কৰিলে, অতি সামান্য অৰ্পণ (এটা পিণ্ড বা তিলজল) দিয়েও পিতৃগণ দীঘলীয়া সময় তৃপ্ত হয়। সূৰ্য কন্যা ৰাশিত থাকোঁতে শ্ৰাদ্ধাচৰণৰ বিশেষ মাহাত্ম্য কোৱা হৈছে, আৰু সকলো পিতৃতীৰ্থৰ শ্ৰাদ্ধফল ইয়াত অমাৱস্যাত লাভ হয় বুলি উল্লেখ আছে। শেষত—স্নান কৰি শিৱপূজা কৰা জন মহা-লঘু দোষৰ পৰা মুক্ত হয়; আৰু নিয়মিতচিত্তে এই তীৰ্থত দেহত্যাগ কৰিলে ৰুদ্ৰলোক প্ৰাপ্তি হয়, পুনৰাগমন নাথাকে।
Adhyaya 205
कुर्कुरीतीर्थमाहात्म्य (Kurkuri Tīrtha Māhātmya)
এই অধ্যায়ত শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় ৰজাক ‘কুৰ্কুৰী’ নামৰ অতি পুণ্য তীৰ্থলৈ যাবলৈ উপদেশ দিয়ে। তীৰ্থখন সৰ্বপাপপ্ৰণাশক আৰু অতি মঙ্গলদায়ক বুলি বৰ্ণিত। ইয়াৰ তীৰ্থদেৱতা ‘কুৰ্কুৰী’ ইষ্টাৰ্থপ্ৰদায়িনী—ভক্তিত প্ৰসন্ন হৈ পশুধন, পুত্ৰ আৰু ধন আদি কাম্য ফল দান কৰে বুলি কোৱা হৈছে। লগতে ‘ঢৌণ্ডেশ’ নামৰ ক্ষেত্ৰপাল তাত অধিষ্ঠিত; নাৰী-পুৰুষ উভয়ে তেওঁৰ পূজা কৰা কল্যাণকাৰী বুলি নিৰ্দেশ আছে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে যে দৰ্শন-আৰাধনাৰে অনিষ্ট কমে, সন্তানহীনতা দূৰ হয়, দাৰিদ্ৰ্য নাশ পায় আৰু অভীষ্ট সিদ্ধি লাভ হয়। শেষত বিধিপূৰ্বক তীৰ্থ স্পৰ্শ আৰু দৰ্শন কৰাই এই ফলপ্ৰাপ্তিৰ মূল উপায় বুলি জোৰ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 206
Daśakanyā-Tīrtha Māhātmya (The Glory of the ‘Ten Maidens’ Sacred Ford)
মাৰ্কণ্ডেয় ঋষিয়ে ক্ষোণিনাথ/নরাধিপ ৰজাক সম্বোধন কৰি ‘দশকন্যা’ নামৰ অতি পুণ্য তীৰ্থৰ কথা কয়—ই পৰম সুন্দৰ আৰু সৰ্বপাপহৰ বুলি বৰ্ণিত। তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য শৈৱ কাৰণ-কথাৰে প্ৰতিষ্ঠিত: এই তীৰ্থত মহাদেৱৰ সৈতে দহজনী সদ্গুণী কন্যাৰ সম্পৰ্ক আৰু ব্ৰহ্মাৰ সৈতে তেওঁলোকৰ বিবাহ-ব্যৱস্থাৰ প্ৰসঙ্গ আছে; সেইকাৰণে স্থানখন ‘দশকন্যা’ নামে প্ৰসিদ্ধ হয়। তাৰ পিছত বিধানমূলক উপদেশ: এই তীৰ্থত অলংকৃত কন্যাক বিবাহত দান (কন্যাদান) কৰিলে অপাৰ পুণ্য লাভ হয়—কেশৰ সংখ্যামান বছৰ শিৱসান্নিধ্যত বাস, তাৰ পাছত দুৰ্লভ মানৱজন্ম আৰু শেষত মহাধন-সমৃদ্ধি। লগতে ভক্তিভাৱে স্নান কৰি শান্ত ব্ৰাহ্মণক স্বৰ্ণদান কৰিবলৈ কোৱা হৈছে; স্বৰ্ণৰ অতি সামান্য পৰিমাণেও বাক্, মন আৰু দেহৰ পূৰ্বদোষ নাশ কৰে। ফলশ্ৰুতিত স্বৰ্গাৰোহণ, বিদ্যাধৰ-সিদ্ধসকলৰ মাজত সন্মান, আৰু প্ৰলয় পৰ্যন্ত বাস—কর্ম, নীতি আৰু বিশ্বফল একেলগে মিলিত হোৱা তীৰ্থ হিচাপে ইয়াৰ মহিমা প্ৰকাশ পায়।
Adhyaya 207
स्वर्णबिन्दुतीर्थमाहात्म्य (Glory of the Svarṇabindu Tīrtha)
মাৰ্কণ্ডেয় ‘স্বৰ্ণবিন্দু’ নামৰ এক পৱিত্ৰ তীৰ্থৰ কথা চিনাকি দি তাৰ আচাৰ-বিধান আৰু ফলশ্ৰুতি বৰ্ণনা কৰে। এই অধ্যায়ৰ মূল বিষয় তীৰ্থস্নান আৰু ব্ৰাহ্মণক কাঁচন (সোণ) দান; ইয়াক মহাপুণ্যকৰ কৰ্ম বুলি কোৱা হৈছে। সোণক অগ্নিৰ তেজৰ পৰা উৎপন্ন ‘শ্ৰেষ্ঠ ৰত্ন’ বুলি ধাৰ্মিকভাৱে প্ৰতিপন্ন কৰি দানত তাৰ বিশেষ শক্তি উল্লেখ কৰা হৈছে। কেশাগ্ৰ-পরিমাণ অতি সামান্য সোণো যদি এই তীৰ্থৰ সৈতে সংযুক্ত কৰি বিধিপূৰ্বক দান কৰা হয়, তেন্তে তাত দেহান্ত হ’লে স্বৰ্গাৰোহণ লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। দাতা বিদ্যাধৰ আৰু সিদ্ধসকলৰ মাজত সন্মানিত হয়, উৎকৃষ্ট বিমানে কল্পান্তলৈ বাস কৰে, আৰু তাৰ পিছত ধনৱান কুলত দ্বিজ ৰূপে উত্তম মানৱজন্ম লাভ কৰে। মন-বাক্য-কায়াৰ দোষ এই স্বৰ্ণদানৰ দ্বাৰা শীঘ্ৰ নাশ হয়—এই কৰ্মশুদ্ধিৰ উপদেশেই অধ্যায়ৰ নৈতিক সাৰ।
Adhyaya 208
पितृऋणमोचनतीर्थप्रशंसा — Praise of the Tīrtha that Releases Ancestral Debt (Pitṛ-ṛṇa-mocana)
এই অধ্যায়ত ঋষি মাৰ্কণ্ডেয় এজন ৰজাক ‘পিতৃণাম্ ঋণমোচনম্’ নামে ত্ৰিলোকপ্ৰসিদ্ধ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য উপদেশ দিয়ে, যি পিতৃঋণ মোচনকাৰী বুলি খ্যাত। বিধি মতে স্নান, তাৰ পিছত পিতৃদেৱতালৈ তৰ্পণ আৰু দান—এই ক্ৰমে মানুহ ‘অনৃণ’ অৰ্থাৎ ঋণ/বাধ্যতাৰ পৰা মুক্ত হয় বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। পুত্ৰ আৰু কৰ্ম-পৰম্পৰা অব্যাহত ৰখাৰ তাত্ত্বিক কাৰণো দিয়া হৈছে—পিতৃসকলে পুত্ৰ কামনা কৰে, কিয়নো পুত্ৰক ‘পুণ্ণামা’ নৰকৰ পৰা উদ্ধাৰক বুলি পুৰাণমতে ধৰা হয়; সেয়ে শ্ৰাদ্ধ-তৰ্পণাদি আচাৰ নিৰন্তৰ চলি থাকিব লাগে। তাৰ পিছত ঋণ-ত্ৰয়ৰ ব্যাখ্যা: পিতৃঋণ পিণ্ডদান আৰু জল-তৰ্পণে, দেবঋণ অগ্নিহোত্ৰ আৰু যজ্ঞে, আৰু মানৱ/সামাজিক ঋণ ব্ৰাহ্মণলৈ প্ৰতিশ্ৰুত দান, তীৰ্থসেৱা আৰু মন্দিৰকাৰ্যত কৰ্তব্যপালনে শোধ হয়। শেষত ফলশ্ৰুতি—এই তীৰ্থত কৰা দান-তৰ্পণ আৰু গুৰুজনক সন্তুষ্ট কৰা অক্ষয় ফল প্ৰদান কৰে; সেই পুণ্য সাত জন্মলৈকে দিৱংগত পিতৃসকলকো উপকাৰ কৰে বুলি কোৱা হৈছে। অধ্যায়ে বংশকল্যাণ আৰু ধৰ্মকর্তব্যৰ নৈতিক-আচাৰগত দিশ দৃঢ় কৰে।
Adhyaya 209
भारभूतीतीर्थ-माहात्म्य / The Māhātmya of Bhārabhūti Tīrtha (Bhāreśvara) on the Revā (Narmadā)
মাৰ্কণ্ডেয় মুনিয়ে ক্ৰমে নর্মদা-তীৰৰ পুষ্কলী, ক্ষমানাথ আদি তীৰ্থসমূহ চিনাক্ত কৰি, ৰেৱা (নর্মদা) নদীত য’ত শিৱ ৰুদ্ৰ-মহেশ্বৰ ৰূপে সন্নিহিত, সেই ভাৰভূতি তীৰ্থৰ উৎপত্তি বৰ্ণনা কৰে। যুধিষ্ঠিৰে ‘ভাৰভূতি’ নামৰ কাৰণ সুধে। প্ৰথম দৃষ্টান্তত ধৰ্মশীল ব্ৰাহ্মণ বিষ্ণুশৰ্মা শুচিতা, সংযম আৰু তপস্যাৰে জীৱন যাপন কৰে; মহাদেৱ বটু (ছাত্ৰ) ৰূপে আহি তেওঁৰ ওচৰত অধ্যয়ন কৰে। আহাৰ প্ৰস্তুতি লৈ আন শিষ্যসকলৰ সৈতে বিবাদ হ’লে পণ স্থিৰ হয়; শিৱে প্ৰচুৰ অন্ন প্ৰকাশ কৰে আৰু পাছত নদীতীৰত পণ অনুসাৰে শিষ্যসকলক ‘ভাৰ’সহ নর্মদাত পেলাই নিজেই উদ্ধাৰ কৰে। তেতিয়াই ‘ভাৰভূতি’ নামে লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা হয় আৰু ব্ৰাহ্মণৰ পাপভয় দূৰ হয়। দ্বিতীয় দৃষ্টান্তত এজন বণিকে বিশ্বাসী বন্ধুক হত্যা কৰি দ্ৰোহ কৰে; মৃত্যুৰ পাছত সি ঘোৰ দণ্ড ভোগ কৰি বহু যোনিত ঘূৰি শেষত ধৰ্মবান ৰজাৰ ঘৰত ভাৰবাহী বলদ হৈ জন্ম লয়। কাৰ্ত্তিক শিৱৰাত্ৰিত ভাৰেশ্বৰ ক্ষেত্ৰত ৰজাই স্নান, অৰ্পণ, ৰাত্ৰিৰ প্ৰহৰত চতুৰ্বিধ লিঙ্গ-পূৰণ, সোণ-তিল-বস্ত্ৰ-গোদান আদি দান আৰু জাগৰণ কৰে; তাৰ ফলত বলদ শুদ্ধ হৈ উত্তম গতি লাভ কৰে। ফলশ্ৰুতি—ভাৰভূতিত স্নান আৰু ব্ৰতাচৰণে মহাপাপো নাশ কৰে, অল্প দানেও অক্ষয় পুণ্য হয়; ইয়াত মৃত্যু হ’লে অবিচ্ছিন্ন শিৱলোক, অথবা শুভ জন্ম পাই পুনৰ মোক্ষপথ লাভ হয়।
Adhyaya 210
पुङ्खतीर्थमाहात्म्य (Puṅkha Tīrtha Māhātmya)
এই অধ্যায়ত শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় পুঙ্খ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰি তাক “উত্তম” তীৰ্থ বুলি প্ৰতিষ্ঠা কৰে। পূৰ্বকালত এই তীৰ্থত পুঙ্খে সিদ্ধি লাভ কৰিছিল—এই দৃষ্টান্ত স্মৰণ কৰাই তীৰ্থৰ পৱিত্ৰতা স্থাপন কৰা হয়। তাৰ পিছত তীৰ্থৰ খ্যাতি জামদগ্ন্য (পৰশুৰাম)ৰ তপস্যাৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে—ক্ষত্ৰিয় প্ৰভাৱ নিবারণ কৰা সেই মহাবলী নৰ্মদাৰ উত্তৰ তীৰত দীঘলীয়া সময় কঠোৰ তপ কৰে। তাৰপিছত ফলশ্ৰুতি ক্ৰমে কোৱা হয়—তীৰ্থস্নান আৰু পৰমেশ্বৰ পূজাই ইহলোকে বল আৰু পৰলোকে মোক্ষ দিয়ে; দেৱ- পিতৃ তৰ্পণ/পূজাই পিতৃঋণমুক্তি আনে; তাত প্ৰাণত্যাগ কৰিলে ৰুদ্ৰলোকলৈকে নফিৰা গতি নিশ্চিত হয়। স্নানত অশ্বমেধ যজ্ঞফল, ব্ৰাহ্মণভোজনত অপাৰ পুণ্যবৃদ্ধি (এজনক ভোজন কৰালেও বহুজনৰ সমান ফল), আৰু বৃষভধ্বজ (শিৱ) আৰাধনাত বাজপেয় যজ্ঞফল লাভ হয়। এইদৰে স্থান-নির্ভৰ শৈৱ আচাৰক উচ্চ ফলদায়ক ধৰ্মপথ হিচাপে এই অধ্যায় দিশা দেখুৱায়।
Adhyaya 211
Atithi-dharma Parīkṣā on the Narmadā Bank and the Māheśvara Āyatana ‘Muṇḍināma’ (अतिथिधर्मपरीक्षा तथा ‘मुण्डिनाम’ आयतनमाहात्म्यम्)
মাৰ্কণ্ডেয় যুধিষ্ঠিৰক নর্মদা-তীৰত শ্ৰাদ্ধকালত ঘটা এটা কাহিনী কয়। এজন ব্ৰাহ্মণ গৃহস্থে ব্ৰাহ্মণসকলক ভোজনৰ বাবে বহুৱাইছিল। সেই সময়ত মহেশ্বৰ কুষ্ঠৰোগী আৰু দুৰ্গন্ধযুক্ত ব্ৰাহ্মণৰ ছদ্মবেশে আহি সকলোৰে সৈতে ভোজন কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে; কিন্তু গৃহস্থ আৰু উপস্থিত ব্ৰাহ্মণসকলে তেওঁক অশুচি বুলি ধৰি কঠোৰ বাক্যৰে তিৰস্কাৰ কৰি পঠিয়াই দিয়ে। দেৱতা গুচি যোৱাৰ পিছতে ভোজন অদ্ভুতভাৱে নষ্ট হয়—পাত্ৰত কৃমি ওলাই পৰে আৰু সকলোৱে বিস্মিত হয়। তেতিয়া এজন বিবেকী ব্ৰাহ্মণে কয় যে এইটো অতিথি-অপমানৰ বিপাক; আগন্তুক স্বয়ং পৰমেশ্বৰ ধৰ্ম-পৰীক্ষাৰ বাবে আহিছিল। তেওঁ বিধান স্মৰণ কৰায়—অতিথিক ৰূপ (সুন্দৰ/কুৎসিত), অৱস্থা (শুচি/অশুচি) বা বাহ্য পৰিচয় দেখি বিচাৰ কৰা উচিত নহয়; বিশেষকৈ শ্ৰাদ্ধত অৱহেলা কৰিলে বিনাশকাৰী শক্তিয়ে অৰ্পণ গ্ৰাস কৰে। সকলোয়ে বিচাৰি পায় যে তেওঁ স্তম্ভৰ দৰে নিশ্চলভাৱে থিয় হৈ আছে; তেওঁলোকে প্ৰণাম কৰি প্ৰাৰ্থনা কৰে। মহেশ্বৰ কৰুণাৰে প্ৰসন্ন হৈ ভোজন পুনৰ শুদ্ধ/প্ৰদান কৰে আৰু নিজৰ মণ্ডল-পূজা অব্যাহত ৰাখিবলৈ উপদেশ দিয়ে। শেষত ত্ৰিশূলধাৰী প্ৰভুৰ ‘মুণ্ডিনাম’ নামৰ আয়তনৰ মাহাত্ম্য কোৱা হৈছে—ই মঙ্গলদায়ক, পাপনাশক, কাৰ্ত্তিকত বিশেষ ফলদায়ক আৰু পুণ্যত গয়া-তীৰ্থসম।
Adhyaya 212
Dīṇḍimeśvaranāmotpattiḥ (Origin of the Name Dīṇḍimeśvara) / The Etiology of Dindimeshvara
মাৰ্কণ্ডেয় বৰ্ণনা কৰে—মহেশ্বৰ ভিক্ষুৰূপ ধৰি ভোক-তৃষ্ণাত কাতৰ হৈ এখন গাঁৱত প্ৰৱেশ কৰে। দেহ ভস্মলিপ্ত, গলাত অক্ষসূত্ৰ, হাতত ত্ৰিশূল, জটা আৰু অলংকাৰৰে ভূষিত; তেওঁ ডমৰু বজায়, যাৰ নাদ দিণ্ডিম (নগাড়া) সদৃশ বুলি কোৱা হৈছে। শিশু আৰু গাঁৱৰ লোকসকলে ঘেৰি ধৰিলে তেওঁ কেতিয়াবা গান, কেতিয়াবা হাঁহি, কেতিয়াবা কথা, কেতিয়াবা নৃত্য কৰি—দৰ্শকৰ আগত কেতিয়াবা দেখা দিয়ে, কেতিয়াবা অদৃশ্য হয়। এটা সতৰ্কবাণীও আছে—য’ত তেওঁ খেলাচ্ছলে সেই বাদ্য থয়, সেই ঘৰ ‘ভাৰগ্ৰস্ত’ হৈ নষ্ট হয় বুলি কোৱা হয়; ই দেৱতাৰ প্ৰতি অবমাননা, চিনাক্তকৰণত ভুল, বা অনিয়ন্ত্ৰিত দিৱ্য-সান্নিধ্যৰ অস্থিৰ শক্তিৰ নৈতিক-আচাৰগত ইংগিত। পাছত লোকসকলে ভক্তিভাৱে শংকৰক স্তৱ কৰিবলৈ ধৰিলে প্ৰভু ‘দিণ্ডিম-ৰূপে’ প্ৰকাশ পায় আৰু তেতিয়াৰ পৰা দিণ্ডিমেশ্বৰ নামেৰে প্ৰসিদ্ধ হয়। এই ৰূপ/স্থানৰ দৰ্শন আৰু স্পৰ্শে সকলো পাপৰ পৰা মুক্তি দিয়ে বুলি ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 213
Āmaleśvara-Māhātmya: Śambhu in Child-Form and the Fruit of Worship (आमलेश्वर-माहात्म्य)
শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় সংক্ষিপ্ত কিন্তু তত্ত্বগম্ভীৰ এক উপাখ্যান বৰ্ণনা কৰে, যি তীৰ্থ-মাহাত্ম্য আৰু নীতিশিক্ষা—দুয়োটাই। তেওঁ দেৱতাৰ “মহৎ চৰিত” উল্লেখ কৰি কয় যে কেৱল শ্ৰৱণমাত্ৰেই সকলো পাপ নাশ হয়—এই ফলশ্ৰুতি স্থাপন কৰা হৈছে। কথাত শম্ভু (শিৱ) শিশুৰূপে গাঁৱৰ ল’ৰাবোৰৰ সৈতে আমলক (আমলখি) ফল লৈ খেল কৰে। ল’ৰাবোৰে ফল নিক্ষেপ কৰিলে শিৱে ক্ষণতে তুলি পুনৰ উভতাই দিয়ে; খেল দিশেদিশে বিস্তাৰিত হোৱাত তেওঁলোকে উপলব্ধি কৰে—এই আমলকেই পৰমেশ্বৰ স্বৰূপ। শেষত সকলো স্থানৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থ “আমলেশ্বৰ” বুলি ঘোষণা কৰি, তাত একবাৰো ভক্তিভৰে পূজা কৰিলে পৰম পদ লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 214
Devamārga–Balākeśvara Māhātmya (कन्थेश्वर–बलाकेश्वर–देवमार्ग माहात्म्य)
এই অধ্যায়ত মাৰ্কণ্ডেয় ঋষিয়ে শৈৱ তীৰ্থৰ উৎপত্তি আৰু মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰিছে। আৰম্ভণিতে ফলশ্ৰুতি—এই কাহিনী কেৱল শ্ৰৱণ কৰিলেই সকলো পাপৰ পৰা মুক্তি লাভ হয়। শিৱক কপালী/কান্তিক ৰূপত ভৈৰৱস্বৰূপে দেখুওৱা হৈছে—পিশাচ, ৰাক্ষস, ভূত, ডাকিনী আৰু যোগিনীৰে পৰিবেষ্টিত, প্ৰেতাসনত আসীন, ঘোৰ তপস্যাৰত হ’লেও ত্ৰিলোকক অভয় দানকাৰী। আষাঢ়ী উপলক্ষে শিৱৰ কন্থা (চোগা) য’ত পতিত হয়, তাতেই তেওঁ ‘কন্থেশ্বৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ; তেওঁৰ দৰ্শনে অশ্বমেধসম পুণ্য লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত দেবমাৰ্গত কামনা আৰু কৃপাৰ বিষয়ে শিক্ষামূলক প্ৰসঙ্গ আহে। শিৱে এজন বণিকক লগ পাই ‘বলাক’ৰ দ্বাৰা লিঙ্গ পূৰণ/উন্নত কৰাৰ পৰীক্ষা দিয়ে; লোভ-মোহত বণিকে নিজৰ সঞ্চিত সম্পদ নিঃশেষ কৰে। শিৱে কৌতুকভাৱে লিঙ্গ খণ্ডিত কৰি ‘সম্পূৰ্ণতা’ৰ ধাৰণাক প্ৰশ্ন কৰে; বণিকে দোষ স্বীকাৰ কৰি অনুতাপ কৰাত তেওঁ অক্ষয় ধনৰ বৰ লাভ কৰে। বলাক-অলংকৃত সেই লিঙ্গ লোককল্যাণৰ ‘প্ৰত্যয়’ ৰূপে তাতেই স্থিত থাকে; স্থান ‘দেবমাৰ্গ’ আৰু দেবতা ‘বলাকেশ্বৰ’ নামে খ্যাত হয়। তাত দৰ্শন- পূজাৰে পাপক্ষয় হয়; পঞ্চায়তন ভাবত বলাকেশ্বৰ আৰাধনা ৰুদ্ৰলোক প্ৰদান কৰে; আৰু দেবমাৰ্গত মুমুক্ষুৰ মৃত্যু হ’লে ৰুদ্ৰলোকৰ পৰা পুনৰাগমন নাথাকে বুলি নিশ্চিত কৰা হৈছে।
Adhyaya 215
Śṛṅgitīrtha-Māhātmya (Glory of Śṛṅgī Tīrtha): Mokṣa and Piṇḍadāna
এই অধ্যায়ত শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয়ৰ সংক্ষিপ্ত উপদেশ দিয়া হৈছে যে দেহধাৰী জীৱসকলৰ বাবে মোক্ষদায়ী শৃংগিতীৰ্থলৈ তীৰ্থযাত্ৰা কৰা উচিত। তীৰ্থখনক “মোক্ষদ” বুলি মহিমা কৰা হৈছে আৰু দৃঢ় আশ্বাস দিয়া হৈছে—যি কোনোবাই তাত দেহত্যাগ কৰে, সি নিঃসন্দেহে মোক্ষ লাভ কৰে। একেই স্থানক পিতৃকৰ্তব্যৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে। তাত পিণ্ডদান কৰিলে মানুহ পিতৃঋণৰ পৰা মুক্ত (অনৃণ) হয়; আৰু সঞ্চিত পুণ্যৰ ফলত শুদ্ধ হৈ “গাণেশ্বৰী গতি” নামে শৈৱ পৰলোক-ব্যৱস্থাৰ উচ্চ অৱস্থা লাভ কৰে বুলি কোৱা হৈছে। এইদৰে অধ্যায়টোৱে মোক্ষ, পিতৃধৰ্ম আৰু তীৰ্থাচৰণক একেলগে এক স্থানকেন্দ্ৰিক পথনিৰ্দেশত গাঁথে।
Adhyaya 216
Aṣāḍhī Tīrtha Māhātmya (Glory of the Aṣāḍhī Sacred Ford)
মাৰ্কণ্ডেয় ৰজাক সম্বোধন কৰি কয়—অষাঢ়ী তীৰ্থলৈ যোৱা; তাত মহেশ্বৰ “কামিক” (ইচ্ছা-পূৰণকাৰী) ৰূপে সন্নিহিত। তাৰ পিছত তেওঁ তীৰ্থটোৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰি কয় যে ই “চাতুৰ্যুগ”—চাৰিও যুগতে ফলদায়ক—আৰু সকলো পবিত্ৰ স্থানৰ মাজত অনুত্তম। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে, এই তীৰ্থত স্নান কৰিলে মানুহ ৰুদ্ৰৰ পৰিচাৰক হয়, অৰ্থাৎ শিৱসান্নিধ্য আৰু সেৱাৰ সৌভাগ্য লাভ কৰে। লগতে, ইয়াত দেহত্যাগ কৰা জনৰ গতি অপৰিবর্তনীয়; নিঃসন্দেহে সি ৰুদ্ৰলোক প্ৰাপ্ত হয়। এই অধ্যায়ে তীৰ্থযাত্ৰা, স্নানক্ৰিয়া আৰু মোক্ষ-আশ্বাসনক সংক্ষিপ্ত ধৰ্মীয় নিৰ্দেশ ৰূপে একেলগে গাঁথে।
Adhyaya 217
एरण्डीसङ्गमतīर्थमाहात्म्य (Glory of the Eraṇḍī Confluence Tīrtha)
এই অধ্যায়ত ঋষি মাৰ্কণ্ডেয় সংক্ষিপ্ত তীৰ্থ-উপদেশ প্ৰদান কৰে। তেওঁ এৰণ্ডী-সঙ্গমক দেৱ আৰু অসুৰ—উভয়ে পূজিত, অতি পবিত্ৰ আৰু শ্ৰেষ্ঠ সঙ্গম-তীৰ্থ বুলি বৰ্ণনা কৰি তাৰ মহিমা স্থাপন কৰে। যাত্ৰীজনে ইন্দ্ৰিয় আৰু মন সংযম কৰি উপবাস কৰিব লাগে আৰু বিধি অনুসাৰে স্নান আচৰণ কৰিব লাগে বুলি নিয়ম দিয়া হৈছে। এই আচৰণে শুদ্ধি লাভ হয় আৰু ব্ৰহ্মহত্যাৰ দৰে ঘোৰ পাপভাৰৰ পৰাও মুক্তি মেলে—এয়া তত্ত্বৰূপে ঘোষণা কৰা হৈছে। শেষত ফলশ্ৰুতি: যি ভক্ত এই তীৰ্থত দেহত্যাগ কৰে, সি নিঃসন্দেহে ৰুদ্ৰলোক প্ৰাপ্ত হৈ অনিবর্তিকা গতি—অৰ্থাৎ পুনৰাগমন-ৰহিত পথ—লাভ কৰে।
Adhyaya 218
जमदग्नितीर्थ-माहात्म्यं तथा कार्तवीर्यार्जुन-परशुराम-चरितम् (Jamadagni Tīrtha Māhātmya and the Kārtavīrya–Paraśurāma Narrative)
মাৰ্কণ্ডেয় যুধিষ্ঠিৰক অতি প্ৰশংসিত জমদগ্নি-তীৰ্থৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰে; জনাৰ্দন/বাসুদেৱৰ মানৱ-ৰূপত কল্যাণকাৰী লীলাৰ সৈতে ইয়াত ‘সিদ্ধি’ৰ প্ৰসঙ্গ জড়িত বুলি কোৱা হয়। তাৰ পাছত হৈহয় ৰজা সহস্ৰবাহু কাৰ্তবীৰ্য অৰ্জুন শিকাৰৰ সময়ত জমদগ্নিৰ আশ্ৰমলৈ আহে। কামধেনু/সুৰভীৰ অলৌকিক শক্তিৰে ঋষিয়ে অতিথি-সৎকাৰ কৰে; সমৃদ্ধিৰ উৎস জানি ৰজাই গাইখন দাবী কৰে, অসংখ্য সাধাৰণ গাই বিনিময়ত দিব খুজিলেও জমদগ্নিয়ে অস্বীকাৰ কৰে। তেতিয়া সংঘাত আৰম্ভ হয়—জমদগ্নিয়ে তপোবলে ‘ব্ৰহ্মদণ্ড’ প্ৰয়োগ কৰে আৰু কামধেনুৰ দেহৰ পৰা অস্ত্ৰধাৰী গণ উদ্ভৱ হৈ যুদ্ধ তীব্ৰ কৰে। শেষত কাৰ্তবীৰ্য আৰু সহায় ক্ষত্ৰিয়সকলে জমদগ্নিক বধ কৰে; ইয়াৰ প্ৰতিশোধত পৰশুৰামে ব্ৰত লয়—পুনঃপুনঃ ক্ষত্ৰিয় বংশ ধ্বংস কৰি সমন্তপঞ্চকত পাঁচটা ৰক্ত-হ্ৰদ সৃষ্টি কৰি পিতৃকাৰ্য সম্পন্ন কৰে। পিছত পিতৃসকল আৰু ঋষিসকলে সংযমৰ উপদেশ দিয়ে আৰু সেই হ্ৰদসমূহৰ চৌপাশ পুণ্যক্ষেত্ৰ ৰূপে পবিত্ৰ মানা হয়। অধ্যায়ৰ শেষত নৰ্মদা–সাগৰ সংগমত আচাৰবিধি—সিধা স্পৰ্শত সাৱধানতা, স্পৰ্শন-মন্ত্ৰ, স্নান, অৰ্ঘ্যদান আৰু বিসৰ্জন—কোৱা হৈছে; আৰু ফলশ্ৰুতি যে ভক্তিভাৱে জমদগ্নি-ৰেণুকাৰ দৰ্শন কৰি এই কৰ্ম কৰিলে শুদ্ধি, পিতৃউদ্ধাৰ আৰু দিব্যলোকত শুভবাস লাভ হয়।
Adhyaya 219
Koṭīśvara Tīrtha Māhātmya (कोटीश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Multiplication of Merit at Koṭīśvara on the Narmadā
এই অধ্যায়ত মুনি মাৰ্কণ্ডেয় নৰ্মদাৰ দক্ষিণ তীৰত অৱস্থিত পৰম তীৰ্থ কোটীশ্বৰৰ মাহাত্ম্য আৰু তত্ত্ববিচাৰ বৰ্ণনা কৰে। তাত স্নান, দান আৰু সাধাৰণতে যিকোনো কৰ্ম—শুভ হওক বা অশুভ—‘কোটিগুণ’ হৈ, অৰ্থাৎ কোটি গুণ ফলদায়ক হয় বুলি মুখ্য নীতি প্ৰতিপাদিত হৈছে। কোটিতীৰ্থৰ প্ৰামাণ্য স্থাপন কৰিবলৈ পূৰ্বদৃষ্টান্ত দিয়া হয়—দেৱ, গন্ধৰ্ব আৰু শুদ্ধ ঋষিসকলে তাত দুষ্প্ৰাপ্য সিদ্ধি লাভ কৰিছিল। সেই স্থানত মহাদেৱ ‘কোটীশ্বৰ’ ৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত; দেৱাদিদেৱেশৰ কেৱল দৰ্শনো অনুত্তৰ প্ৰাপ্তিৰ সাধন বুলি কোৱা হৈছে। অন্তত দিশানুসৰি ধৰ্মীয় ভূগোল নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়—দক্ষিণ পথৰ তপস্বীসকল পিতৃলোক-সম্পৰ্কীয়, আৰু নৰ্মদাৰ উত্তৰ তীৰৰ শ্ৰেষ্ঠ মুনিসকল দেৱলোক-সম্পৰ্কীয়—ইয়াক শাস্ত্ৰীয় সিদ্ধান্ত বুলি প্ৰকাশ কৰা হৈছে। এইদৰে স্থান-মাহাত্ম্য, স্থানে কৰ্মফল-বৃদ্ধি আৰু নদীতীৰ-লোকব্যৱস্থা একেলগে সংযোজিত হৈছে।
Adhyaya 220
लोटणेश्वर-रेवासागर-सङ्गम-माहात्म्य (Lotaneśvara at the Revā–Sāgara Confluence: Ritual Procedure and Merit)
মাৰ্কণ্ডেয় ৰজাশ্ৰোতাক লোটণেশ্বৰ তীৰ্থলৈ নিৰ্দেশ কৰে। নর্মদাৰ উত্তৰ তীৰত অৱস্থিত এই পৰম শৈৱ তীৰ্থত দৰ্শন আৰু পূজাৰে বহু জন্মৰ সঞ্চিত পাপো নাশ হয়। নর্মদাৰ পাৱন মহিমা শুনি যুধিষ্ঠিৰে সুধে—সকলো তীৰ্থৰ ফল দিয়া এক শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থ কোনটো? উত্তৰ ৰেৱা–সাগৰ সঙ্গমৰ মাহাত্ম্যত কেন্দ্ৰিত—সাগৰে শ্ৰদ্ধাৰে ৰেৱাক গ্ৰহণ কৰে, আৰু সাগৰত লিঙ্গ প্ৰাদুৰ্ভাৱৰ কাহিনীয়ে নর্মদাৰ পবিত্ৰতাক লিঙ্গোৎপত্তি-তত্ত্বৰ সৈতে সংযোগ কৰে। অধ্যায়ত আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ ক্ৰম দিয়া হৈছে—কাৰ্ত্তিক ব্ৰত, বিশেষকৈ চতুৰ্দশীৰ উপবাস, নর্মদাস্নান, তৰ্পণ আৰু শ্ৰাদ্ধ, ৰাতি জাগৰণসহ লোটণেশ্বৰ পূজা, আৰু পুৱাতে সাগৰ আহ্বান আৰু স্নানমন্ত্ৰসহ স্নানবিধি। স্নানৰ পাছত ‘লোটণ/লুঠন’ নামৰ এক বিশেষ পৰীক্ষা—যাত্ৰী গড়াগড়ি দি নিজৰ পাপকর্ম নে ধৰ্মকর্ম তাৰ সংকেত বুজে; তাৰ পাছত পণ্ডিত ব্ৰাহ্মণ আৰু লোকপাল-প্ৰতিনিধিৰ সন্মুখত পূৰ্ব দুষ্কৃত্য স্বীকাৰ কৰি পুনৰ স্নান কৰি যথাবিধি শ্ৰাদ্ধ সম্পন্ন কৰে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—সঙ্গমস্নান আৰু লোটণেশ্বৰ পূজাৰে অশ্বমেধসম পুণ্য, দান-শ্ৰাদ্ধে মহান স্বৰ্গফল, আৰু ভক্তিসহ শ্ৰৱণ-পাঠে ৰুদ্ৰলোকপ্ৰাপ্তি তথা মোক্ষাভিমুখ ফল লাভ হয়।
Adhyaya 221
Haṃseśvara-Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Haṃseśvara Sacred Ford)
মাৰ্কণ্ডেয় যুধিষ্ঠিৰক ৰেৱা (নৰ্মদা) নদীৰ দক্ষিণ তীৰত, মাতৃতীৰ্থৰ পৰা দু’ ক্রোশ দূৰত অৱস্থিত এক শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থৰ কথা কয়—হংসেশ্বৰ তীৰ্থ, যি মনৰ বৈমনস্য আৰু বিষাদ নাশ কৰে বুলি কোৱা হৈছে। এই অধ্যায়ত তীৰ্থটোৰ উৎপত্তি-কথা বৰ্ণিত। কশ্যপ বংশত জন্ম লোৱা আৰু ব্ৰহ্মাৰ বাহন বুলি পৰিচিত এক হাঁহ, দক্ষযজ্ঞৰ বিশৃঙ্খলাৰ সময়ত ভয়তে আজ্ঞা নমানি পলাই যায়। ব্ৰহ্মাই মাতিলেও সি উভতি নাহিল; তেতিয়া ক্ৰুদ্ধ হৈ ব্ৰহ্মাই শাপ দিলে আৰু হাঁহৰ পতন ঘটিল। শাপপীড়িত হাঁহ ব্ৰহ্মাৰ শৰণলৈ গৈ প্ৰাণীস্বভাৱৰ সীমা বুজাই নিজৰ দোষ স্বীকাৰ কৰে, স্বামী ত্যাগ কৰাৰ বাবে ক্ষমা বিচাৰে আৰু ব্ৰহ্মাৰ দীঘল স্তৱ কৰে—তেওঁক একমাত্ৰ স্ৰষ্টা, জ্ঞানৰ উৎস, ধৰ্ম-অধৰ্মৰ নিয়ন্তা আৰু শাপ-অনুগ্ৰহশক্তিৰ মূল বুলি বন্দনা কৰে। তেতিয়া ব্ৰহ্মাই উপদেশ দিয়ে—তপস্যাৰে শুদ্ধ হৈ ৰেৱাত স্নান-সেৱা কৰিবা আৰু তীৰত মহাদেৱ/ত্র্যম্বকক প্ৰতিষ্ঠা কৰিবা। কোৱা হয়, তাত শিৱপ্ৰতিষ্ঠাৰ ফলত বহু যজ্ঞ আৰু মহাদানৰ ফল লাভ হয়, আৰু ঘোৰ পাপো মোচন হয়। হাঁহে তপস্যা কৰি নিজৰ নামত শংকৰক ‘হংসেশ্বৰ’ ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰি পূজা কৰে আৰু উত্তম গতি পায়। শেষৰ ফলশ্ৰুতিত হংসেশ্বৰ তীৰ্থযাত্ৰাৰ বিধান আছে—স্নান, পূজন, স্তৱ-পাঠ, শ্রাদ্ধ, দীপদান, ব্ৰাহ্মণভোজন, আৰু ইচ্ছা অনুসাৰে সময়-নিয়মে শিৱপূজা। ইয়াৰ ফলত পাপমুক্তি, নিৰাশা দূৰ হোৱা, স্বৰ্গত মান-সম্মান আৰু যথোচিত দানসহ শিৱলোকে দীঘল বাসৰ কথা ঘোষণা কৰা হৈছে।
Adhyaya 222
तिलादा-तीर्थमाहात्म्य / Tilādā Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Tilādā Pilgrimage Site)
মাৰ্কণ্ডেয় এক ক্ৰোশ পৰিসৰৰ ভিতৰত অৱস্থিত শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থ ‘তিলাদা’ৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। তাত জাবালি ‘তিলপ্ৰাশন’ আৰু দীঘলীয়া তপস্যাৰ দ্বাৰা শুদ্ধি লাভ কৰে। কিন্তু তাৰ পূৰ্বজীৱন দোষপূৰ্ণ আছিল—মাতাপিতাৰ পৰিত্যাগ, অনাচাৰ কামনা, ছল-কপট আৰু সমাজনিন্দ্য কৰ্মৰ বাবে সি জননিন্দিত হৈ সমাজৰ পৰা বহিষ্কৃত হয়। তাৰ পিছত সি তীৰ্থযাত্ৰা কৰি নর্মদাত বাৰে বাৰে স্নান কৰে আৰু অণিবাপান্তৰ ওচৰৰ দক্ষিণ তীৰত বাস স্থাপন কৰে। সেই ঠাইত সি তিল (এলাচি নহয়, তিলবীজ)ক আধাৰ কৰি ক্ৰমে কঠোৰ ব্ৰত পালন কৰে—একভক্ত, একান্তৰ, তিন/ছয়/বাৰ দিনৰ নিয়ম, পক্ষ আৰু মাসিক ব্ৰত, লগতে কৃচ্ছ্ৰ আৰু চন্দ্ৰায়ণ আদি মহাব্ৰত; বহু বছৰ ধৰি এই সাধনা চলি থাকে। শেষত ঈশ্বৰ প্ৰসন্ন হৈ তাক পবিত্ৰতা আৰু সালোখ্য (দেৱলোকত সহবাস) দান কৰে। জাবালিয়ে স্থাপন কৰা দেৱতা ‘তিলাদেশ্বৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হয় আৰু তিলাদা তীৰ্থ পাপনাশক বুলি খ্যাত হয়। অধ্যায়ত বিধানও কোৱা হৈছে—চতুৰ্দশী, অষ্টমী আৰু হৰিৰ দিনত বিশেষ পূজা; তিল-হোম, তিল-লেপন, তিল-স্নান আৰু তিলজলৰ প্ৰয়োগ। লিঙ্গত তিল ভৰি তিলতেলে দীপ জ্বলাইলে ৰুদ্ৰলোকপ্ৰাপ্তি আৰু সাত পুৰুষৰ শুদ্ধি ফলো বুলি কোৱা হৈছে। শ্ৰাদ্ধত তিল-পিণ্ড দিলে পিতৃগণ দীঘলীয়া সময় তৃপ্ত থাকে আৰু পিতৃকুল, মাতৃকুল আৰু পত্নীকুল—এই কুলত্রয়ৰ উন্নতি ঘটে।
Adhyaya 223
Vāsava Tīrtha Māhātmya (वसवतीर्थमाहात्म्य) — Foundation by the Eight Vasus and the Merit of Śiva-Pūjā
মাৰ্কণ্ডেয় নৰ্মদা-তীৰত এক ক্ৰোশ পৰিসৰৰ ভিতৰত অৱস্থিত ‘বাসৱ’ নামৰ পৰম তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে, যি অষ্ট বসুৱে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। ধৰা, ধ্ৰুৱ, সোম, আপ, অনিল, অনল, প্ৰত্যূষ আৰু প্ৰভাস—এই বসুসকল পিতৃশাপত পীড়িত হৈ ‘গৰ্ভবাস’ৰ দুখত পতিত হৈছিল। মুক্তিৰ আশাৰে তেওঁলোকে নৰ্মদাৰ এই তীৰ্থলৈ আহি ভৱানীপতি মহাদেৱক কঠোৰ তপস্যাৰে আৰাধনা কৰিলে। বাৰ বছৰৰ পাছত শিৱ সাক্ষাৎ প্ৰকট হৈ অভীষ্ট বৰ দিলে; বসুসকলে নিজৰ নামত তাত শিৱ প্ৰতিষ্ঠা কৰি আকাশমাৰ্গে প্ৰস্থান কৰিলে, সেয়ে স্থানখন ‘বাসৱ-তীৰ্থ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ল। এই অধ্যায়ত ভক্তি-আচাৰো নিৰ্দিষ্ট—এই তীৰ্থত যথাশক্তি শিৱপূজা কৰিব; পাতা, ফুল, ফল, জল আদি যি পোৱা যায় তাৰে অৰ্চনা, বিশেষকৈ দীপদান মহাপুণ্যকৰ। শুক্লপক্ষৰ অষ্টমী তিথিত বিশেষ ফল, অথবা সামৰ্থ্য অনুসাৰে নিয়মিত পূজাৰ বিধান আছে। ফলশ্ৰুতিত শিৱসান্নিধ্য, গৰ্ভবাস-নিবাৰণ, দাৰিদ্ৰ্য-শোকনাশ, স্বৰ্গত মান, আৰু এক দিন বাস কৰিলেও পাপনাশ কোৱা হৈছে। শেষত ব্ৰাহ্মণভোজন, বস্ত্ৰদান আৰু দক্ষিণাদান কৰ্তব্য বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।
Adhyaya 224
Koṭīśvara Tīrtha Māhātmya (कोटीश्वरतीर्थमाहात्म्य) — The Merit of Koṭīśvara at the Revā–Ocean Confluence
মাৰ্কণ্ডেয় যুধিষ্ঠিৰক ৰেৱা (নর্মদা)–সাগৰ সঙ্গমৰ ওচৰত, এক ক্ৰোশ পৰিসৰৰ ভিতৰত অৱস্থিত পৰম তীৰ্থ ‘কোটীশ্বৰ’ৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। ইয়াত ভক্তিভাৱে স্নান, দান, জপ, হোম আৰু অৰ্চনা কৰিলে তাৰ ফল ‘কোটি-গুণ’ বৃদ্ধি পায়—এই অধ্যায়ৰ মূল তত্ত্ব। নদী–সাগৰ মিলনৰ অপূৰ্ব দৰ্শন কৰিবলৈ দেৱ, গন্ধৰ্ব, ঋষি, সিদ্ধ আৰু চাৰণসকল তাত সমবেত হয়। স্নানৰ পিছত ভক্তি অনুসাৰে শিৱ (কোটীশ্বৰ) স্থাপন কৰি বিল্বপত্ৰ, অৰ্কফুল, ঋতু-উপযোগী অৰ্পণ, ধুতুৰা, কুশ আদি দ্ৰব্যেৰে মন্ত্রপূৰ্বক উপচাৰ, ধূপ-দীপ আৰু নৈবেদ্য সহ পূজা কৰিবলৈ বিধি দিয়া হৈছে। এই তীৰ্থ-আশ্ৰিত যাত্ৰী আৰু তপস্বীসকলক পিতৃলোক, দেৱলোক আদি উত্তম গতি লাভৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হয়। পৌষ কৃষ্ণ অষ্টমী বিশেষ পুণ্যদিন; লগতে চতুৰ্দশী আৰু অষ্টমীত নিয়ম-পূজা কৰি যোগ্য ব্ৰাহ্মণক ভোজন কৰোৱাটো প্ৰশস্ত বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 225
Alikā’s Austerity at Revā–Sāgara Saṅgama and the Manifestation of Alikeśvara (अलिकेश्वर-माहात्म्य)
মাৰ্কণ্ডেয় যুধিষ্ঠিৰক এক তীৰ্থকেন্দ্ৰিক নৈতিক সংকট আৰু তাৰ নিষ্কৃতি বৰ্ণনা কৰে। চিত্ৰসেন-বংশসংশ্লিষ্ট গন্ধৰ্বী অলিকা ঋষি বিদ্যানন্দৰ সৈতে দহ বছৰ বাস কৰাৰ পাছত, অজ্ঞাত কাৰণত নিদ্ৰাৰত স্বামীক বধ কৰে। তাই পিতা ৰত্নৱল্লভক জনালে, পিতৃ-মাতৃয়ে কঠোৰ নিন্দা কৰি তাইক ত্যাগ আৰু বহিষ্কাৰ কৰে, আৰু পতিঘ্নী, গৰ্ভঘ্নী, ব্ৰহ্মঘ্নী আদি পাপদোষ আৰোপ কৰে। দুঃখাকুল অলিকা ব্ৰাহ্মণসকলৰ ওচৰত প্ৰায়শ্চিত্ত-তীৰ্থ বিচাৰে। তেওঁলোকে ৰেৱা–সাগৰ সংগমৰ পাপহৰ তীৰ্থ দেখুৱায়। তাত তাই নিৰাহাৰ, ব্ৰত-নিয়ম, কৃচ্ছ্ৰ/অতিকৃচ্ছ্ৰ আৰু চন্দ্ৰায়ণ আদি তপস্যা, লগতে শিৱধ্যান-উপাসনা দীঘলীয়া সময় ধৰি কৰে। পাৰ্বতীৰ প্ৰেৰণা অনুসৰি প্ৰসন্ন শিৱ প্ৰকট হৈ তাইক শুদ্ধ ঘোষণা কৰে আৰু বৰ দিয়ে—তাই যেন তাত নিজৰ নামত শিৱৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে আৰু অন্তত স্বৰ্গ লাভ কৰে। অলিকা স্নান কৰি শংকৰৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে; এই স্থান ‘অলিকেশ্বৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হয়। তাই ব্ৰাহ্মণসকলক দান দিয়ে, পাছত পৰিয়ালৰ সৈতে পুনৰ মিলন ঘটে আৰু শেষত দিব্য বিমানে গৌৰীলোকলৈ যায়। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—ইয়াত স্নান আৰু উমাসহিত মহাদেৱ পূজাই মন-বাক্য-কায়াৰ পাপ নাশ কৰে; দ্বিজভোজন আৰু দীপদান ৰোগশমন কৰে; ধূপপাত্ৰ, বিমান-প্ৰতিমা, ঘণ্টা আৰু কলস দানে উৎকৃষ্ট স্বৰ্গফল লাভ হয়।
Adhyaya 226
Vimaleśvara-Tīrtha Māhātmya (विमलेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of the Vimaleśvara Sacred Site
মাৰ্কণ্ডেয় অবন্তী খণ্ডত ‘বিমলেশ্বৰ’ নামৰ এক পুণ্যতীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। এক ক্ৰোশ-সীমাৰ ভিতৰত অৱস্থিত এই তীৰ্থত স্নান, পূজা আৰু তপস্যাৰ দ্বাৰা পাপশুদ্ধি আৰু মনোবাঞ্ছিত ফল লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। দৃষ্টান্তৰ শৃংখলাত—ত্বষ্টাৰ পুত্ৰ ত্ৰিশিৰাক বধ কৰাৰ পিছত ইন্দ্ৰই ইয়াত স্নান কৰি শুদ্ধি পায়; এজন তপস্বী ব্ৰাহ্মণ তপস্যাৰে তেজস্বী আৰু নিৰ্মল হয়; ভানুৱে কঠোৰ তপ আৰু শিৱকৃপাৰে বিকৃত ৰোগৰ পৰা মুক্তি লাভ কৰে। বিভাণ্ডকৰ পুত্ৰ (ঋষ্যশৃংগ) সামাজিক জড়াজড়িৰ পৰা জন্মা অশৌচ বুজি পত্নী শান্তাৰ সৈতে ৰেৱা–সাগৰ সঙ্গমত বাৰ বছৰ নিয়ম পালন কৰে; কৃচ্ছ্ৰ আৰু চন্দ্ৰায়ণ ব্ৰত আদি কৰি ত্ৰ্যম্বকক সন্তুষ্ট কৰি ‘বৈমল্য’ লাভ কৰে। দাৰুবন প্ৰসঙ্গত শৰ্বাণীৰ প্ৰেৰণাত শিৱে নৰ্মদা–সাগৰ সঙ্গমত শুদ্ধ স্থান স্থাপন কৰি লোকহিতকাৰী ৰূপে ‘বিমলেশ্বৰ’ নামৰ অৰ্থ ব্যাখ্যা কৰে। ব্ৰহ্মাই তিলোত্তমা সৃষ্টি কৰাত উদ্ভৱ হোৱা নৈতিক অস্থিৰতা মৌন, ত্ৰিবাৰ স্নান, শিৱস্মৰণ আৰু সঙ্গমপূজাৰে শান্ত হৈ পুনৰ পবিত্ৰতা ঘূৰি আহে। শেষত বিধান—ইয়াত স্নান আৰু শিৱপূজাই পাপ নাশ কৰি ব্ৰহ্মলোকপ্ৰাপ্তি দিয়ে; অষ্টমী, চতুৰ্দশী আৰু উৎসৱদিনত উপবাস-দৰ্শনে দীৰ্ঘসঞ্চিত পাপ ক্ষয় হৈ শিৱধাম লাভ হয়; বিধিমতে শ্ৰাদ্ধ কৰিলে পিতৃঋণ মোচন হয়। সোণ, ধান্য, বস্ত্ৰ, ছত্ৰ, পাদুকা, কমণ্ডলু দান, ভক্তিগীত-নৃত্য-পাঠ আৰু মন্দিৰ নিৰ্মাণ (ৰাজাসকলৰ বাবে বিশেষ পুণ্য) প্ৰশংসিত।
Adhyaya 227
Revā-Māhātmya and Narmadā-Yātrā Vidhi (Expiatory Rules and Yojana Measure)
এই অধ্যায়টো সংলাপৰূপে মাৰ্কণ্ডেয় য়ুধিষ্ঠিৰক ৰেৱা/নৰ্মদাৰ অপূৰ্ব পৱিত্ৰতা বৰ্ণনা কৰে। ৰেৱাক মহাদেৱৰ প্ৰিয়া, ‘মাহেশ্বৰী গঙ্গা’ আৰু ‘দক্ষিণ গঙ্গা’ বুলি মহিমা কৰা হৈছে; লগতে কোৱা হৈছে যে অবিশ্বাস, নিন্দা আৰু অবমাননাই সাধনাৰ ফল নষ্ট কৰে। শ্ৰদ্ধা আৰু শাস্ত্ৰানুগত আচৰণেৰে কৰা কৰ্মেই ফলদায়ক; ইচ্ছা-প্ৰেৰিত স্বেচ্ছাচাৰ নিষ্ফল—এই নীতি স্পষ্ট কৰা হৈছে। তাৰ পাছত নৰ্মদা-যাত্ৰাৰ আচাৰ-সংহিতা দিয়া হয়—ব্ৰহ্মচৰ্য, মিতাহাৰ, সত্যবচন, ছল-কপট বর্জন, বিনয়, আৰু ক্ষতিকৰ সঙ্গ ত্যাগ। তীৰ্থকর্মত স্নান, দেবপূজা, য’ত প্ৰযোজ্য ত’ত শ্ৰাদ্ধ/পিণ্ডদান, আৰু সামৰ্থ্য অনুসাৰে ব্ৰাহ্মণভোজন/দানৰ বিধান আছে। তাৰ পিছত প্ৰায়শ্চিত্তৰ স্তৰবিন্যাসত যাত্ৰাদূৰ (বিশেষকৈ ২৪ যোজন) কৃচ্ছ্ৰ আদি ফলৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা হয়; সংগম আৰু প্ৰসিদ্ধ স্থানত ফলবৃদ্ধি গুণিত ৰূপে কোৱা হৈছে। শেষত অঙ্গুল, বিতস্তি, হস্ত, ধনু, ক্রোশ, যোজন আদি মাপৰ সংজ্ঞা আৰু নদীৰ প্ৰস্থ/পৰিমাপ অনুসাৰে শ্ৰেণীবিভাগ দি ৰেৱা-যাত্ৰাক নিয়মবদ্ধ শুদ্ধিকৰণ-পথ হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছে।
Adhyaya 228
परार्थतीर्थयात्राफलनिर्णयः | Determining the Merit of Pilgrimage Performed for Another
অধ্যায় ২২৮ ধৰ্মভিত্তিক সংলাপ। যুধিষ্ঠিৰে মাৰ্কণ্ডেয় মুনিক সোধে—অন্যৰ কল্যাণৰ বাবে (পৰাৰ্থ) কৰা তীৰ্থযাত্ৰাৰ ফল কিমান, আৰু সেই ফল কেনেকৈ নিৰ্ণয় হয়। মুনিয়ে কৰ্মকৰ্তৃত্বৰ ধাপ বৰ্ণনা কৰে—শ্ৰেষ্ঠ হৈছে নিজে ধৰ্ম আচৰণ কৰা; অক্ষম হ’লে সৱৰ্ণ বা নিকট আত্মীয়ৰ দ্বাৰা বিধিপূৰ্বক কৰোৱা উচিত, কিন্তু অনুপযুক্ত প্ৰতিনিধিৰ হাতত দিলে ফল হ্ৰাস পায় বুলি সতৰ্ক কৰে। তাৰ পিছত প্ৰতিনিধি যাত্ৰা আৰু আকস্মিক যাত্ৰাৰ ফল অনুপাত অনুসাৰে কোৱা হয়, আৰু সম্পূৰ্ণ যাত্ৰাৰ ফল আৰু কেৱল স্নানৰ ফল পৃথক বুলি স্পষ্ট কৰা হয়। পিতৃ-মাতৃ, জ্যেষ্ঠ, গুৰু আৰু বিস্তৃত আত্মীয়বৰ্গক যোগ্য লাভভোগী হিচাপে উল্লেখ কৰি, সম্পৰ্কৰ নৈকট্য অনুসাৰে পুণ্যৰ অংশ নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়—পিতৃ-মাতৃৰ ভাগ অধিক, দূৰ সম্পৰ্কীয়ৰ ভাগ কম। শেষত ঋতু-কাল অনুসাৰে কিছুমান সময়ত নদীক ‘ৰজস্বলা’ ধৰা হয় বুলি উল্লেখ কৰি জলকর্মত কাল-সাৱধানতা আৰু কিছুমান ব্যতিক্ৰম নামসহ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 229
नर्मदाचरितश्रवणफलप्रशंसा | Praise of the Fruits of Hearing the Narmadā Narrative
এই অধ্যায়ত ঋষি মাৰ্কণ্ডেয় ৰাজন/ভূপালক উপসংহাৰধৰ্মী ধৰ্মতত্ত্ব বৰ্ণনা কৰে। তেওঁ কয় যে দিৱ্যসভাত উচ্চাৰিত, শিৱপ্ৰিয় এই পুৰাণবৃত্তান্ত এতিয়া সংক্ষিপ্ত ৰূপে তোমালৈ প্ৰেৰণ কৰা হ’ল। নর্মদাৰ আৰম্ভণি, মধ্যধাৰা আৰু অন্তিম অংশ—সৰ্বত্র অসংখ্য তীৰ্থ বিস্তৃত বুলি তেওঁ বিশেষকৈ উল্লেখ কৰে। তাৰ পাছত ফলশ্ৰুতি—নর্মদা-চৰিত শ্ৰৱণ বহুবেদপাঠ আৰু মহাযজ্ঞতকৈও অধিক পুণ্যদায়ক, আৰু বহু তীৰ্থস্নানৰ সমান ফলপ্ৰদ। ইয়াৰ দ্বাৰা শিৱলোকপ্ৰাপ্তি আৰু ৰুদ্ৰগণৰ সান্নিধ্য লাভ হয়; তীৰ্থদৰ্শন, স্পৰ্শ, স্তৱ বা কেৱল শ্ৰৱণেই পাপক্ষয় হয় বুলি কোৱা হৈছে। বৰ্ণভেদে আৰু নাৰীৰ ক্ষেত্ৰতো ফল উল্লেখ কৰি, ঘোৰ অপৰাধো নর্মদা-মাহাত্ম্য শুনিলে শুদ্ধ হয় বুলি প্ৰশংসা কৰা হৈছে। শেষত পূজা-উপহাৰেৰে আৰাধনা, গ্ৰন্থ লিখি দ্বিজক দান কৰাৰ মহিমা, আৰু সৰ্বজনকল্যাণৰ মঙ্গলপ্ৰাৰ্থনাৰ সৈতে ৰেৱা/নর্মদাক জগত্পাৱনী আৰু ধৰ্মপ্ৰদা বুলি স্তৱ কৰা হৈছে।
Adhyaya 230
Revā-Tīrthāvalī-Prastāvaḥ (Introduction to the Catalogue of Revā Tīrthas)
অধ্যায় ২৩০ ৰেৱা-তীৰ্থসমূহৰ বৃহৎ তালিকাৰ এক প্ৰস্তাৱনা আৰু সংক্ষিপ্ত সূচি। সূত, মাৰ্কণ্ডেয়ৰ নামেৰে প্ৰাপ্ত উপদেশ প্ৰচাৰ কৰি, পূৰ্ব কাহিনী সমাপ্ত কৰে আৰু কয় যে ৰেৱা-মাহাত্ম্য সাৰ ৰূপে আগতেই কোৱা হৈছে; এতিয়া ওঙ্কাৰৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা শুভ ‘তীৰ্থাৱলী’ আগবঢ়োৱা হ’ব। আৰম্ভণিতে সোম, মহেশ, ব্ৰহ্মা, অচ্যুত, সৰস্বতী, গণেশ আৰু দেৱীক বন্দনা কৰি, দিৱ্য পাৱনকাৰিণী নৰ্মদাক বিশেষ প্ৰণাম জনোৱা হয়। তাৰ পাছত দীঘলীয়া কাহিনী নহয়; তীৰ্থনাম, সংগমস্থান, আৱৰ্ত, লিঙ্গস্থান, পবিত্ৰ বন-আশ্ৰম আদি ঘনভাৱে আৰু দ্ৰুতগতিত তালিকাভুক্ত কৰা হয়—যেন যাত্ৰাৰ পথ-নির্দেশিকা। শেষত পাঠবিধি আৰু ফলশ্ৰুতি দিয়া হৈছে: সজ্জনৰ মঙ্গলাৰ্থে এই তীৰ্থাৱলী ৰচিত; ইয়াৰ পাঠে দৈনিক, মাসিক, ঋতুগত আৰু বাৰ্ষিক পাপক্ষয় হয়, শ্ৰাদ্ধ-পূজাত বিশেষ ফল লাভ হয়, পৰিয়ালসহ শুদ্ধি আৰু স্বীকৃত কৰ্মকাণ্ডসম পুণ্য প্ৰাপ্ত হয় বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 231
Revātīrtha-stabaka-nirdeśaḥ (Enumeration of Tīrtha Clusters on the Revā)
এই অধ্যায়ত সূতে, পাৰ্থক মাৰ্কণ্ডেয়ৰ সংক্ষিপ্ত উপদেশ অনুসৰি ‘ৰেৱা-তীৰ্থ-স্তবক’—অৰ্থাৎ ৰেৱা (নৰ্মদা) নদীৰ দুয়ো কূলত থকা তীৰ্থসমূহৰ গুচ্ছ—বিষয়ে তালিকাভিত্তিক, প্ৰযুক্তিগত বৰ্ণনা দিয়ে। ৰেৱাক ‘কল্পলতা’ ৰূপে কল্পনা কৰি, তাৰ পুষ্পই তীৰ্থ বুলি কোৱা হৈছে; তাৰ পাছত ওঙ্কাৰতীৰ্থৰ পৰা পশ্চিম সমুদ্ৰলৈকে সঙ্গমসমূহৰ সুসংগঠিত গণনা দিয়া হয়, উত্তৰ কূল আৰু দক্ষিণ কূলৰ বিভাজনসহ, আৰু ৰেৱা–সমুদ্ৰ সঙ্গমক শ্ৰেষ্ঠ বুলি প্ৰতিপন্ন কৰা হয়। পিছত মুঠ সংখ্যা (প্ৰসিদ্ধ চাৰিশ তীৰ্থ আদি) আৰু দেৱতা-প্ৰকাৰ অনুসৰি শ্ৰেণীবিভাগ আহে—বিশেষকৈ বৃহৎ শৈৱ গুচ্ছ, লগতে বৈষ্ণৱ, ব্ৰাহ্ম আৰু শাক্ত গোট। তাৰ পাছত বহু সঙ্গম, বনিকা, গাঁও আৰু নামধাৰী ক্ষেত্ৰত গুপ্ত আৰু প্ৰকাশ তীৰ্থৰ পৰিমাণ (শতৰ পৰা লক্ষ-কোটি পৰ্যন্ত) নিৰ্দিষ্ট কৰা হয়—কপিলা-সঙ্গম, অশোকবনিকা, শুক্লতীৰ্থ, মহীষ্মতী, লুঙ্কেশ্বৰ, বৈদ্যনাথ, ব্যাসদ্বীপ, কৰঞ্জা-সঙ্গম, ধূতপাপ, স্কন্দতীৰ্থ আদি—আৰু শেষত কোৱা হয় যে তীৰ্থসমূহৰ সম্পূৰ্ণ বিস্তাৰ বৰ্ণনাতীত।
Adhyaya 232
रेवामाहात्म्य-समापनम् (Conclusion of the Revā/Narmadā Māhātmya and Phalaśruti)
এই অধ্যায়ত ৰেৱাখণ্ডৰ নৰ্মদা-মাহাত্ম্যৰ বিধিবৎ সমাপ্তি কৰা হৈছে। সূতে ব্ৰাহ্মণসমাজক ক’লে যে মাৰ্কণ্ডেয়ই পূৰ্বে পাণ্ডুপুত্ৰক যিদৰে উপদেশ দিছিল, সেই ৰেৱামাহাত্ম্যই তেওঁ যথাক্ৰমে বৰ্ণনা কৰিছে আৰু তীৰ্থ-সমূহৰ গুচ্ছো ক্ৰমবদ্ধভাৱে সম্পূৰ্ণ কৰা হৈছে। ৰেৱাকথা আৰু ৰেৱাজলক অতি পৱিত্ৰ আৰু পাপনাশক বুলি ঘোষণা কৰা হয়; নৰ্মদাক শৈৱ-প্ৰভৱ, লোকহিতাৰ্থে প্ৰতিষ্ঠিত দিৱ্য নদী হিচাপে প্ৰতিপাদন কৰা হয়। ৰেৱাৰ তীৰ্থসমূহৰ ঘনত্ব আৰু শ্ৰেষ্ঠতা অতিশয়োক্তিভাৱে উল্লেখ কৰি কোৱা হয় যে কলিযুগত ৰেৱাস্মৰণ, পাঠ আৰু সেৱা বিশেষ ফলদায়ক। ফলশ্ৰুতিত শ্ৰৱণ-পাঠক বেদাধ্যয়ন আৰু দীঘলীয়া যজ্ঞতকৈও অধিক ফলপ্ৰদ বুলি কোৱা হয় আৰু কুৰুক্ষেত্ৰ, প্ৰয়াগ, বাৰাণসী আদি প্ৰসিদ্ধ তীৰ্থসম পুণ্য দান কৰে বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়। গ্ৰন্থভক্তিৰ নীতি দিয়া হয়—লিখিত গ্ৰন্থ ঘৰতে ৰাখিব, পাঠক আৰু গ্ৰন্থক দান-অৰ্ঘ্যৰে সন্মান কৰিব; তাতে সংসাৰসমৃদ্ধি, সামাজিক মঙ্গল আৰু পৰলোকে শিৱলোকৰ সান্নিধ্য লাভ হয়। ঘোৰ পাপো দীঘলীয়া শ্ৰৱণত শমিত হয় বুলি কৈ, শেষত শিৱৰ পৰা বায়ু, ঋষি আৰু সূতলৈ পৰম্পৰা পুনৰ দৃঢ় কৰা হয়।
FAQs about Reva Khanda
The section emphasizes the glory of the Revā/Narmadā as a purifying sacred presence whose banks and waters are treated as tīrtha-space, integrating hymn, doctrine, and pilgrimage cartography.
The discourse repeatedly frames Revā’s waters and riverbanks as instruments of removing dūrīta (moral and ritual impurity), presenting bathing, remembrance, and reverential approach as merit-generating ethical guidelines.
Chapter 1 introduces the inquiry into Revā’s location and Rudra-linked origin (śrī-rudra-sambhavā), setting up subsequent tīrtha narratives; it also embeds a meta-legend on Purāṇic authority and compilation attributed to Vyāsa and earlier divine transmission.