Adhyaya 193

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । इत्युक्तेऽप्सरसः सर्वाः प्रणिपत्य पुनः पुनः । ऊचुर्नारायणं देवं तद्दर्शनसमीहया

শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে: এই কথা কোৱা হোৱাৰ পাছত, সকলো অপ্সৰাই বাৰে বাৰে প্ৰণিপাত কৰি, তেওঁৰ দৰ্শনৰ আকাঙ্ক্ষাৰে, দেৱ নাৰায়ণক সম্বোধন কৰিলে।

Verse 2

वसन्तकामाप्सरस ऊचुः । भगवन्भवता योऽयमुपदेशो हितार्थिना । प्रोक्तः स सर्वो विज्ञातो माहात्म्यं विदितं च ते

বসন্তকামা অপ্সৰাসসকলে ক’লে: হে ভগৱান! আমাৰ হিতৰ বাবে আপুনি যি উপদেশ দিছিল, সেয়া সম্পূৰ্ণৰূপে বুজিলোঁ; আৰু আপোনাৰ মাহাত্ম্যও আমাৰ ওচৰত প্ৰকাশিত হ’ল।

Verse 3

यत्त्वेतद्भवता प्रोक्तं प्रसन्नेनान्तरात्मना । दर्शितेयं विशालाक्षी दर्शयिष्यामि वो जगत्

আপুনি প্ৰসন্ন অন্তৰাত্মাৰে যি কথা কৈছিল, হে বিশালনয়না দেৱী, সেয়া মোৰ আগত প্ৰকাশিত হৈছে; আৰু মই তোমালোকক এই জগত দেখুৱাম।

Verse 4

तत्रार्थे सर्वभावेन प्रपन्नानां जगत्पते । दर्शयात्मानमखिलं दर्शितेयं यथोर्वशी

সেই উদ্দেশ্যে, হে জগত্পতি! যিসকলে সম্পূৰ্ণ ভাৱে শৰণাগত, তেওঁলোকক তোমাৰ সমগ্ৰ স্বৰূপ দৰ্শন কৰোৱা; যেনেকৈ তুমি উৰ্বশীক দৰ্শন কৰাইছিলা।

Verse 5

यदि देवापराधेऽपि नास्मासु कुपितं तव । नमस्ते जगतामीश दर्शयात्मानमात्मना

যদি দেৱাপৰাধ হ’লেও তুমি আমাৰ ওপৰত ক্ৰুদ্ধ নহোৱা, তেন্তে হে জগতসমূহৰ ঈশ্বৰ, তোমাক নমস্কাৰ—নিজ শক্তিৰে তোমাৰ স্বৰূপ দৰ্শন কৰোৱা।

Verse 6

नारायण उवाच । पश्यतेहाखिलांल्लोकान्मम देहे सुराङ्गनाः । मधुं मदनमात्मानं यच्चान्यद्द्रष्टुमिच्छथ

নাৰায়ণ ক’লে: হে সুৰাঙ্গনা সকল, মোৰ দেহত ইয়াত সকলো লোক দৰ্শন কৰা; আৰু মধু, মদন, মোৰ নিজ আত্মস্বরূপ, আৰু যি আন যি কিবা তোমালোকে চাব খোজা।

Verse 7

श्रीमार्कण्डेय उवाच । इत्युक्त्वा भगवान्देवस्तदा नारायणो नृप । उच्चैर्जहास स्वनवत्तत्राभूदखिलं जगत्

শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে: এইদৰে কৈ, হে নৃপ, ভগৱান নাৰায়ণ তেতিয়া উচ্চস্বৰে হাসিলে; আৰু সেই নাদৰ অনুৰণনত তাত সমগ্ৰ জগত প্ৰকাশিত হ’ল।

Verse 8

ब्रह्मा प्रजापतिः शक्रः सह रुद्रैः पिनाकधृक् । आदित्या वसवः साध्या विश्वेदेवा महर्षयः

ব্ৰহ্মা, প্ৰজাপতি, শক্ৰ (ইন্দ্ৰ), আৰু ৰুদ্ৰসকলৰ সৈতে পিনাকধাৰী (শিৱ); আদিত্য, বসু, সাধ্য, বিশ্বেদেৱ আৰু মহর্ষিসকল—সকলো তাত দৰ্শিত হ’ল।

Verse 9

नासत्यदस्रावनिलः सर्वशश्च तथाग्नयः । यक्षगन्धर्वसिद्धाश्च पिशाचोरगकिन्नराः

নাসত্য আৰু দস্ৰ (অশ্বিনী কুমাৰ), অনিল (বায়ু) আৰু সকলো দেৱাধিপতি, লগতে অগ্নিসকল; যক্ষ, গন্ধৰ্ব, সিদ্ধ; আৰু পিশাচ, নাগ, কিন্নৰো দেখা গ’ল।

Verse 10

समस्ताप्सरसो विद्याः साङ्गा वेदास्तदुक्तयः । मनुष्याः पशवः कीटाः पक्षिणः पादपास्तथा

সমস্ত অপ্সৰা; বিদ্যা আৰু জ্ঞানসমূহ; অঙ্গসহ বেদ আৰু তদুক্ত উপদেশ; মানুহ, পশু, কীট, পক্ষী আৰু তেনেদৰে বৃক্ষো সেই দৰ্শনত দেখা গ’ল।

Verse 11

सरीसृपाश्चाथ सूक्ष्मा यच्चान्यज्जीवसंज्ञितम् । समुद्राः सकलाः शैलाः सरितः काननानि च

তেওঁলোকেই তাত সৰীসৃপ আৰু সূক্ষ্ম জীৱ, আৰু যি যি ‘জীৱ’ বুলি জনা যায় সেয়া সকলো—সকল সাগৰ, পৰ্বতসমূহ, নদী আৰু অৰণ্যো দেখিলে।

Verse 12

द्वीपान्यशेषाणि तथा तथा सर्वसरांसि च । नगरग्रामपूर्णा च मेदिनी मेदिनीपते । देवाङ्गनाभिर्देवस्य देहे दृष्टं महात्मनः

অশেষ দ্বীপ-দেশসমূহ আৰু সকলো সৰোবৰ; আৰু নগৰ-গ্ৰামে পূৰ্ণ পৃথিৱী—হে মেদিনীপতি—সেই মহাত্মা দেৱৰ দেহৰ ভিতৰত দেৱাঙ্গনাসকলে দেখিলে।

Verse 13

नक्षत्रग्रहताराभिः सुसम्पूर्णं नभस्तलम् । ददृशुस्ताः सुचार्वङ्ग्यस्तस्यान्तर्विश्वं रूपिणः

নক্ষত্ৰ, গ্ৰহ আৰু তাৰাৰে সম্পূৰ্ণ ভৰা আকাশমণ্ডল তেওঁলোকে দেখিলে; সেই সুন্দৰাঙ্গীসকলে বিশ্বৰূপী তেওঁৰ অন্তৰত সমগ্ৰ বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ড দৰ্শন কৰিলে।

Verse 14

ऊर्ध्वं न तिर्यङ्नाधस्ताद्यदान्तस्तस्य दृश्यते । तमनन्तमनादिं च ततस्तास्तुष्टुवुः प्रभुम्

যেতিয়া তেওঁৰ কোনো সীমা দেখা নগ’ল—ন ওপৰত, ন কাষে, ন তলত—তেতিয়া তেওঁলোকে সেই প্ৰভুক স্তৱ কৰিলে, যি অনন্ত আৰু অনাদি।

Verse 15

मदनेन समं सर्वा मधुना च वराङ्गनाः । ससाध्वसा भक्तिपराः परं विस्मयमागताः

মদন আৰু মধুৰ সৈতে সেই সকলো মনোহৰ নাৰীসকল সাধুভয়ত ভৰপূৰ, ভক্তিত পৰায়ণ হৈ পৰম বিস্ময়ত নিমগ্ন হ’ল।

Verse 16

वसन्तकामाप्सरस ऊचुः । पश्याम नादिं तव देव नान्तं न मध्यमव्याकृतरूपपारम् । परायणं त्वां जगतामनन्तं नताः स्म नारायणमात्मभूतम्

বসন্তা আৰু কামা অপ্সৰাসীসকলে ক’লে: “হে দেৱ! আমি তোমাৰ ন আদ্য দেখোঁ, ন অন্ত, ন মধ্য; তোমাৰ ৰূপৰ পাৰ অব্যক্ত। তুমি জগতসমূহৰ পৰম আশ্ৰয়, অনন্ত। আমি নাৰায়ণক প্ৰণাম কৰোঁ, যি সকলোৰে আত্মাস্বৰূপ।”

Verse 17

महीनभोवायुजलाग्नयस्त्वं शब्दादिरूपस्तु परापरात्मन् । त्वत्तो भवत्यच्युते सर्वमेतद्भेदादिरूपोऽसि विभो त्वमात्मन्

তুমিয়েই পৃথিৱী, আকাশ, বায়ু, জল আৰু অগ্নি; শব্দ আদি ৰূপসমূহো তুমিয়েই, হে পৰাপৰ আত্মন। হে অচ্যুত, এই সকলো তোমাৰ পৰাই উদ্ভৱ হয়; ভেদ আৰু তাৰ নানাৰূপে তুমি প্ৰকাশ পাওঁ—তথাপি তুমি সৰ্বব্যাপী আত্মা, হে বিভো।

Verse 18

द्रष्टासि रूपस्य परस्य वेत्ता श्रोता च शब्दस्य हरे त्वमेकः । स्रष्टा भवान् सर्वगतोऽखिलस्य घ्राता च गन्धस्य पृथक्शरीरी

হে হৰি, তুমিয়েই একাই ৰূপৰ দ্ৰষ্টা, পৰমৰ জ্ঞাতা, আৰু শব্দৰ শ্ৰোতা। তুমিয়েই সকলোৰে স্ৰষ্টা, সৰ্বগত; আৰু গন্ধৰ ঘ্ৰাতাো তুমিয়েই, পৃথক পৃথক দেহত অৱস্থিত হৈ।

Verse 19

सुरेषु सर्वेषु न सोऽस्ति कश्चिन्मनुष्यलोकेषु न सोऽस्ति कश्चित् । पश्वादिवर्गेषु न सोऽस्ति कश्चिद्यो नांशभूतस्तव देवदेव

হে দেবদেৱ! সকলো দেৱতাৰ মাজত, মানুহলোকত, পশু আদি সকলো জীৱশ্ৰেণীত—এজনো নাই যি তোমাৰ অংশ-ভূত নহয়।

Verse 20

ब्रह्माम्बुधीन्दुप्रमुखानि सौम्य शक्रादिरूपाणि तवोत्तमानि । समुद्ररूपं तव धैर्यवत्सु तेजः स्वरूपेषु रविस्तथाग्निः

হে সৌম্য প্ৰভু! ব্ৰহ্মা, সাগৰ, চন্দ্ৰ আদি আৰু শক্ৰ আদি ৰূপসমূহ তোমাৰ উত্তম প্ৰকাশ। ধৈৰ্যৱানসকলৰ মাজত তোমাৰ ৰূপ সাগৰ; তেজস্বী ৰূপসমূহত তোমাৰ ৰূপ সূৰ্য, তদ্ৰূপ অগ্নিও।

Verse 21

क्षमाधनेषु क्षितिरूपमग्र्यं शीघ्रो बलवत्सु वायुः । मनुष्यरूपं तव राजवेषो मूढेषु सर्वेश्वर पादपोऽसि

হে সৰ্বেশ্বৰ! ক্ষমাশীলসকলৰ মাজত তোমাৰ শ্ৰেষ্ঠ ৰূপ পৃথিৱী—অচল ধৈৰ্য। বলৱান আৰু শীঘ্ৰসকলৰ মাজত তুমি বায়ু—বেগৰ শক্তি। মানুহৰূপে তুমি ৰাজবেশ ধাৰণ কৰা; আৰু মূঢ়সকলৰ বাবে, হে প্ৰভু, তুমি গছৰ দৰে নীৰৱ আৰু অচল হৈ থাক।

Verse 22

सर्वानयेष्वच्युत दानवस्त्वं सनत्सजातश्च विवेकवत्सु । रसस्वरूपेण जलस्थितोऽसि गन्धस्वरूपं भवतो धरित्र्याम्

হে অচ্যুত! সকলো কুটিল পথত তুমি দানৱসদৃশ প্ৰবৃত্তিৰূপে প্ৰকাশ পাওঁ; কিন্তু বিবেকীসকলৰ মাজত তুমি সনৎসুজাত—চিৰপ্ৰাচীন জ্ঞান। ৰসস্বৰূপে তুমি জলত অৱস্থিত, আৰু গন্ধস্বৰূপে পৃথিৱীত তোমাৰ নিবাস।

Verse 23

दृश्यस्वरूपश्च हुताशनस्त्वं स्पर्शस्वरूपं भवतः समीरे । शब्दादिकं ते नभसि स्वरूपं मन्तव्यरूपो मनसि प्रभो त्वम्

তুমি অগ্নিৰূপে দৃশ্যস্বৰূপ; চলন্ত বায়ুত তোমাৰ স্পৰ্শস্বৰূপ। শব্দ আদি আৰু তাৰ সূক্ষ্ম ক্ষেত্ৰ আকাশত তোমাৰেই স্বৰূপ; আৰু মনত, হে প্ৰভু, তুমি ধ্যানযোগ্য মন্তব্যৰূপ।

Verse 24

बोधस्वरूपश्च मतौ त्वमेकः सर्वत्र सर्वेश्वर सर्वभूत । पश्यामि ते नाभिसरोजमध्ये ब्रह्माणमीशं च हरं भृकुट्याम्

হে সৰ্বভূতৰ সৰ্বেশ্বৰ! বোধ-স্বৰূপ তুমি বুদ্ধিত একমাত্ৰ সত্য, সৰ্বত্ৰ ব্যাপ্ত। মই তোমাৰ নাভি-পদ্মৰ মাজত ব্ৰহ্মাক আৰু তোমাৰ ভ্ৰূকুটিত ঈশ—হৰ (শিৱ)ক দর্শন কৰোঁ।

Verse 25

तवाश्विनौ कर्णगतौ समस्तास्तवास्थिता बाहुषु लोकपालाः । घ्राणोऽनिलो नेत्रगतौ रवीन्दु जिह्वा च ते नाथ सरस्वतीयम्

হে নাথ! অশ্বিনীদ্বয় তোমাৰ কৰ্ণত বাস কৰে; লোকপালসকল তোমাৰ বাহুত প্ৰতিষ্ঠিত। তোমাৰ ঘ্ৰাণ ইন্দ্ৰিয় বায়ু; তোমাৰ নয়নত সূৰ্য আৰু চন্দ্ৰ স্থিত; আৰু সৰস্বতী দেৱী নিজেই তোমাৰ জিহ্বা।

Verse 26

पादौ धरित्री जठरं समस्तांल्लोकान् हृषीकेश विलोकयामः । जङ्घे वयं पादतलाङ्गुलीषु पिशाचयक्षोरगसिद्धसङ्घाः

তোমাৰ পদযুগলেই ধৰিত্ৰী; তোমাৰ উদৰত সকলো লোক নিহিত—এইদৰে, হে হৃষীকেশ, আমি তোমাক দর্শন কৰোঁ। আমি নিজেই তোমাৰ জঙ্ঘাত আছোঁ, আৰু পদতল-আঙুলিত পিশাচ, যক্ষ, নাগ আৰু সিদ্ধসকলৰ দল আছে।

Verse 27

पुंस्त्वे प्रजानां पतिरोष्ठयुग्मे प्रतिष्ठितास्ते क्रतवः समस्ताः । सर्वे वयं ते दशनेषु देव दंष्ट्रासु देवा ह्यभवंश्च दन्ताः

তোমাৰ পুৰুষ-সৃষ্টিশক্তিত প্ৰজাপতি তোমাৰ ওষ্ঠযুগলত প্ৰতিষ্ঠিত; সকলো যজ্ঞক্ৰিয়া তোমাতেই স্থাপিত। হে দেৱ! আমি সকলোৱে তোমাৰ দন্তত আছোঁ; তোমাৰ দংশ্ট্ৰাত দেৱসকল বাস কৰে—আৰু দন্তসমূহ নিজেই দিৱ্য শক্তি।

Verse 28

रोमाण्यशेषास्तव देवसङ्घा विद्याधरा नाथ तवाङ्घ्रिरेखाः । साङ्गाः समस्तास्तव देव वेदाः समास्थिताः सन्धिषु बाहुभूताः

হে নাথ! তোমাৰ প্ৰতিটো ৰোমেই দেৱসঙ্ঘ; তোমাৰ পদৰ ৰেখাসমূহ বিদ্যাধৰ। হে দেৱ! বেদসমূহ সাঙ্গোপাঙ্গে সম্পূৰ্ণৰূপে তোমাতেই স্থিত—তোমাৰ সন্ধিসমূহত বিশ্ৰাম লৈ, যেন মহাবাহু হৈ সকলোকে ধৰি ৰাখে।

Verse 29

वराहभूतं धरणीधरस्ते नृसिंहरूपं च सदा करालम् । पश्याम ते वाजिशिरस्तथोच्चैस्त्रिविक्रमे यच्च तदाप्रमेयम्

হে দেৱ! ধৰণী ধাৰণ কৰা তোমাৰ শক্তি বৰাহ; সদা ভয়ংকৰ তোমাৰ ৰূপ নৰসিংহ। আমি তোমাৰ উচ্চ, মহিমান্বিত অশ্বশিৰ (হয়গ্ৰীৱ) ৰূপো দৰ্শন কৰোঁ, আৰু ত্ৰিবিক্ৰমৰ সেই অপ্ৰমেয় পদক্ষেপো।

Verse 30

अमी समुद्रास्तव देव देहे मौर्वालयः शैलधरास्तथामी । इमाश्च गङ्गाप्रमुखाः स्रवन्त्यो द्वीपाण्यशेषाणि वनादिदेशाः

হে দেৱ! তোমাৰ দিৱ্য দেহৰ ভিতৰত এই সমুদ্ৰসমূহ আছে, আৰু পৰ্বতমালা তথা শিখৰধাৰী পৰ্বতসমূহো আছে। গঙ্গা আদি স্ৰৱন্তী নদীসমূহ, আৰু সকলো দ্বীপ, বন আৰু দেশ-প্ৰদেশ—সকলো তোমাতেই অৱস্থিত।

Verse 31

स्तुवन्ति चेमे मुनयस्तवेश देहे स्थितास्त्वन्महिमानमग्र्यम् । त्वामीशितारं जगतामनन्तं यजन्ति यज्ञैः किल यज्ञिनोऽमी

হে ঈশ! দেহধাৰী জীৱনত অৱস্থিত এই মুনিসকলে তোমাৰ শ্ৰেষ্ঠ মহিমা স্তৱ কৰে। তুমি জগতসমূহৰ অনন্ত অধিপতি; যজ্ঞকাৰীসকলে পবিত্ৰ যজ্ঞৰ দ্বাৰাই নিশ্চয় তোমাক পূজা কৰে।

Verse 32

त्वत्तोहि सौम्यं जगतीह किंचित्त्वत्तो न रौद्रं च समस्तमूर्ते । त्वत्तो न शीतं च न केशवोष्णं सर्वस्वरूपातिशयी त्वमेव

হে সমস্ত-মূৰ্তে! এই জগতত যি কিছুমান সৌম্য, সেয়া তোমাৰ পৰাই উদ্ভৱ; আৰু যি ৰৌদ্ৰ, ভয়ংকৰ, সেয়াও তোমাৰ পৰাই। হে কেশৱ! শীত আৰু উষ্ণতাও পৃথক শক্তি নহয়—তুমিয়েই সকলো ৰূপক অতিক্ৰম কৰি সকলোকে নিজৰ ভিতৰত ধাৰণ কৰিছা।

Verse 33

प्रसीद सर्वेश्वर सर्वभूत सनातनात्मपरमेश्वरेश । त्वन्मायया मोहितमानसाभिर्यत्तेऽपराद्धं तदिदं क्षमस्व

হে সৰ্বেশ্বৰ, সৰ্বভূতৰ অন্তৰ্যামী, সনাতন আত্মা, পৰমেশ্বৰেশ! কৃপা কৰা। তোমাৰ মায়াত মোহিত মনৰ বাবে আমি যি অপৰাধ কৰিছোঁ, সেয়া সকলো ক্ষমা কৰা।

Verse 34

किं वापराद्धं तव देवदेव यन्मायया नो हृदयं तवापि । मायाभिशङ्किप्रणतार्तिहन्तर्मनो हि नो विह्वलतामुपैति

হে দেবদেৱ! তোমাৰ কি অপৰাধ হ’ব পাৰে? তোমাৰ মায়াই আমাৰ হৃদয়ক তোমাৰ পৰা আঁতৰাই লৈ যায়। হে শৰণাগতজনৰ দুখ-নাশক! এই মায়াৰ আশংকাত আমাৰ মন নিশ্চয়েই ব্যাকুলতালৈ পৰে।

Verse 35

न तेऽपराद्धं यदि तेऽपराद्धमस्माभिरुन्मार्गविवर्तिनीभिः । तत्क्षम्यतां सृष्टिकृतस्तवैव देवापराधः सृजतो विवेकम्

যদি তোমাৰ ওপৰত অপৰাধ লাগিবই নোৱাৰে, তথাপি যদি আমি কুপথলৈ ঘূৰি তোমাৰ বিৰুদ্ধে অপৰাধ কৰি পেলাইছোঁ, তেন্তে সেয়া ক্ষমা কৰা হওক। হে সৃষ্টিকৰ্তা! এই ‘দেৱ-অপৰাধ’ও সৃষ্টিত তুমি দিয়া বিবেকৰ সৈতে জড়িত।

Verse 36

नमो नमस्ते गोविन्द नारायण जनार्दन । त्वन्नामस्मरणात्पापमशेषं नः प्रणश्यतु

নমো নমস্তে, হে গোবিন্দ, নারায়ণ, জনাৰ্দন। তোমাৰ নাম স্মৰণে আমাৰ সকলো পাপ, একো নথাকি, বিনষ্ট হওক।

Verse 37

नमोऽनन्त नमस्तुभ्यं विश्वात्मन्विश्वभावन । त्वन्नामस्मरणात्पापमशेषं नः प्रणश्यतु

নমো অনন্ত, তোমাক নমস্কাৰ। হে বিশ্বাত্মা, বিশ্বভাবন! তোমাৰ নাম স্মৰণে আমাৰ সকলো পাপ একো নথাকি বিনষ্ট হওক।

Verse 38

वरेण्य यज्ञपुरुष प्रजापालन वामन । त्वन्नामस्मरणात्पापमशेषं नः प्रणश्यतु

হে বৰেণ্য, হে যজ্ঞপুৰুষ, হে প্ৰজাপালন বামন! তোমাৰ নাম স্মৰণে আমাৰ সকলো পাপ সম্পূৰ্ণৰূপে বিনষ্ট হওক।

Verse 39

नमोऽस्तु तेऽब्जनाभाय प्रजापतिकृते हर । त्वन्नामस्मरणात्पापमशेषं नः प्रणश्यतु

হে পদ্মনাভ হৰি, প্ৰজাপতি-কৃত কাৰ্য সম্পাদনকাৰী, তোমাক নমস্কাৰ। তোমাৰ নাম-স্মৰণে আমাৰ সকলো পাপ নিঃশেষে বিনাশ হওক।

Verse 40

संसारार्णवपोताय नमस्तुभ्यमधोक्षज । त्वन्नामस्मरणात्पापमशेषं नः प्रणश्यतु

হে অধোক্ষজ, সংসাৰ-সাগৰ পাৰ কৰোৱা নাও, তোমাক নমস্কাৰ। তোমাৰ নাম-স্মৰণে আমাৰ পাপ নিঃশেষে নাশ হওক।

Verse 41

नमः परस्मै श्रीशाय वासुदेवाय वेधसे । स्वेच्छया गुणयुक्ताय सर्गस्थित्यन्तकारिणे

পৰম শ্ৰীশ, বাসুদেৱ, বেধস—সৰ্ববিধাতা—লৈ নমস্কাৰ; যি স্বইচ্ছাৰে গুণ ধাৰণ কৰি সৃষ্টি, স্থিতি আৰু প্ৰলয় সাধন কৰে।

Verse 42

उपसंहर विश्वात्मन्रूपमेतत्सनातनम् । वर्धमानं न नो द्रष्टुं समर्थं चक्षुरीश्वर

হে বিশ্বাত্মন, এই সনাতন ৰূপ উপসংহাৰ কৰা। ই বৃদ্ধি পাইছে; হে ঈশ্বৰ, আমাৰ চকু ইয়াক চাবলৈ সক্ষম নহয়।

Verse 43

प्रलयाग्निसहस्रस्य समा दीप्तिस्तवाच्युत । प्रमाणेन दिशो भूमिर्गगनं च समावृतम्

হে অচ্যুত, তোমাৰ জ্যোতি প্ৰলয়কালৰ সহস্ৰ অগ্নিৰ দৰে দীপ্ত। তাৰ বিশাল পৰিমাপে দিশসমূহ, ভূমি আৰু গগন সকলো আৱৃত হৈছে।

Verse 44

न विद्मः कुत्र वर्तामो भवान्नाथोपलक्ष्यते । सर्वं जगदिऐकस्थं पिण्डितं लक्षयामहे

আমি নাজানোঁ আমি ক’ত অৱস্থিত; হে নাথ-ৰক্ষক, কেৱল আপোনাকেই প্ৰত্যক্ষ দেখোঁ। সমগ্ৰ জগতখন একে ঠাইত একত্ৰ, যেন এক পিণ্ডৰ দৰে সংকুচিত হোৱা, আমি লক্ষ্য কৰোঁ।

Verse 45

किं वर्णयामो रूपं ते किं प्रमाणमिदं हरे । माहात्म्यं किं नु ते देव यज्जिह्वाया न गोचरे

হে হৰি, আপোনাৰ ৰূপ আমি কেনেকৈ বৰ্ণনা কৰোঁ, আৰু কোন মাপেই বা তাক আৱৰি ধৰিব? হে দেৱ, আপোনাৰ মাহাত্ম্য কিমান মহান, যি জিহ্বাৰ গোচৰলৈকে নাহে।

Verse 46

वक्तारो वायुतेनापि बुद्धीनामयुतायुतैः । गुणनिर्वर्णनं नाथ कर्तुं तव न शक्यते

হে নাথ, যদি বক্তা বতাহৰ সংখ্যাৰ দৰে অসংখ্য হয় আৰু বুদ্ধি কোটি-কোটি গুণে সমৃদ্ধ হয়, তথাপিও আপোনাৰ গুণসমূহ সম্পূৰ্ণকৈ বৰ্ণনা কৰা সম্ভৱ নহয়।

Verse 47

तदेतद्दर्शितं रूपं प्रसादः परमः कृतः । छन्दतो जगतामीश तदेतदुपसंहर

এই ৰূপেই আপুনি দৰ্শন দিছা; আপুনি পৰম প্ৰসাদ দান কৰিছা। এতিয়া, হে জগতৰ ঈশ্বৰ, আপোনাৰ ইচ্ছামতে এই প্ৰকাশক উপসংহাৰ কৰক।

Verse 48

मार्कण्डेय उवाच । इत्येवं संस्तुतस्ताभिरप्सरोभिर्जनार्दनः । दिव्यज्ञानोपपन्नानां तासां प्रत्यक्षमीश्वरः

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে: এইদৰে সেই অপ্সৰাসকলৰ স্তৱত প্ৰসন্ন হৈ জনাৰ্দন—প্ৰভু—তেওঁলোকৰ আগত প্ৰত্যক্ষভাৱে প্ৰকাশিত হ’ল, কিয়নো তেওঁলোক দিৱ্য জ্ঞানৰে সমৃদ্ধ আছিল।

Verse 49

विवेश सर्वभूतानि स्वैरंशैर्भूतभावनः । तं दृष्ट्वा सर्वभूतेषु लीयमानमधोक्षजम्

ভূতভাৱন, সকলো জীৱৰ পালনকৰ্তা, নিজৰেই অংশৰ দ্বাৰা সকলো প্ৰাণীত প্ৰৱেশ কৰিলে। অধোক্ষজক সকলো ভূতৰ ভিতৰত লীন হোৱা দেখি সকলোৱে বিস্ময়ে অভিভূত হ’ল।

Verse 50

विस्मयं परमं चक्रुः समस्ता देवयोषितः । स च सर्वेश्वरः शैलान्पादपान्सागरान्भुवम्

সমস্তা দেবযোষিতাসকলে পৰম বিস্ময় কৰিলে। আৰু সেই সৰ্বেশ্বৰ—যাৰ ভিতৰত পৰ্বত, বৃক্ষ, সাগৰ আৰু পৃথিৱী অন্তৰ্ভুক্ত—জগতত লীন হ’বলৈ আগবাঢ়িল।

Verse 51

जलमग्निं तथा वायुमाकाशं च विवेश ह । काले दिक्ष्वथ सर्वात्म ह्यात्मनश्चान्यथापि च

সেই সৰ্বাত্মাই জলত, অগ্নিত, বায়ুত আৰু আকাশত প্ৰৱেশ কৰিলে; তদ্ৰূপে কালত আৰু দিশসমূহতো। নিশ্চয়েই তেওঁ বিশ্বাত্মা ৰূপে সকলোতে ব্যাপ্ত হ’ল, আৰু নিজৰ সত্তাৰ অন্য অন্য ভাৱতো।

Verse 52

आत्मरूपस्थितं स्वेन महिम्ना भावयञ्जगत् । देवदानवरक्षांसि यक्षीविद्याधरोरगाः

নিজৰ আত্মৰূপত স্থিত হৈ, নিজ মহিমাৰে জগতক ধাৰণ আৰু প্ৰকাশ কৰিলে—দেৱ, দানৱ, ৰাক্ষস, যক্ষিণী, বিদ্যাধৰ আৰু উৰগ (নাগ) আদি সকলোকে।

Verse 53

मनुष्यपशुकीटादिमृगपश्वन्तरिक्षगाः । येऽन्तरिक्षे तथा भूमौ दिवि ये च जलाश्रयाः

মানৱ, পশু, কীট আদি সকলো প্ৰাণী; আৰু অন্তৰীক্ষগামী জীৱসমূহ—যিসকল আকাশত, তদ্ৰূপে পৃথিৱীত, দিৱ্যলোকত, আৰু যিসকলে জলত আশ্ৰয় লয়।

Verse 54

तान्विवेश स विश्वात्मा पुनस्तद्रूपमास्थितः । नरेण सार्धं यत्ताभिर्दृष्टपूर्वमरिन्दम

সেই বিশ্বাত্মাই সকলোৰে ভিতৰত প্ৰৱেশ কৰিলে; পুনৰ সেই একে ৰূপ ধৰি—হে অরিন্দম—সেই নৰৰ সৈতে তেওঁলোকৰ আগতে দেখা ৰূপে প্ৰকাশ পালে।

Verse 55

ताः परं विस्मयं जग्मुः सर्वास्त्रिदशयोषितः । प्रणेमुः साध्वसात्पाण्डुवदना नृपसत्तम

সেই সকলো ত্ৰিদশ-যোষিতাই পৰম বিস্ময়ত পৰিল; ভয়-ভক্তিত পাণ্ডুবদন হৈ—হে নৃপসত্তম—তেওঁলোকে প্ৰণাম কৰিলে।

Verse 56

नारायणोऽपि भगवानाह तास्त्रिदशाङ्गनाः

তেতিয়া ভগৱান নাৰায়ণে সেই ত্ৰিদশ-অঙ্গনাসকলক সম্বোধন কৰি ক’লে।

Verse 57

नारायण उवाच । नीयतामुर्वशी भद्रा यत्रासौ त्रिदशेश्वरः । भवतीनां हितार्थाय सर्वभूतेष्वसाविति

নাৰায়ণে ক’লে: “ভদ্ৰা উৰ্বশীক তাত লৈ যোৱা, য’ত সেই ত্ৰিদশেশ্বৰ আছে। তোমালোকৰ মঙ্গলৰ বাবে জানিবা—সেইজন সকলো ভূতৰ ভিতৰতেই অৱস্থিত।”

Verse 58

ज्ञानमुत्पादितं भूयो लयं भूतेषु कुर्वता । तद्गच्छध्वं समस्तोऽयं भूतग्रामो मदंशकः

“পুনৰ জ্ঞান উৎপন্ন হৈছে, আৰু ভূত-তত্ত্বসমূহত লয় ঘটোৱা হৈছে। সেয়ে তোমালোক আগবাঢ়া; এই সমগ্ৰ ভূত-গ্ৰাম মোৰেই এক অংশ।”

Verse 59

अहमद्यात्मभूतस्य वासुदेवस्य योगिनः । अस्मात्परतरं नास्ति योऽनन्तः परिपथ्यते

মই যোগী বাসুদেৱৰ অন্তৰাত্মা-স্বরূপ; ইয়াতকৈ উচ্চ একো নাই। যি অনন্ত, সেয়াই পৰম আশ্ৰয় ৰূপে উপলব্ধ হয়।

Verse 60

तमजं सर्वभूतेशं जानीत परमं पदम् । अहं भवत्यो देवाश्च मनुष्याः पशवश्च ये । एतत्सर्वमनन्तस्य वासुदेवस्य वै कृतम्

সেই অজ, সকলো ভূতৰ ঈশ্বৰক পৰম ধাম বুলি জানিবা। মই, তোমালোক দেবীসকল, দেৱতা, মানুহ আৰু পশু—এই সকলো অনন্ত বাসুদেৱৰেই কৃত্য।

Verse 61

एवं ज्ञात्वा समं सर्वं सदेवासुरमानुषम् । सपश्वादिगुणं चैव द्रष्टव्यं त्रिदशाङ्गनाः

এইদৰে জানি, হে ত্ৰিদশাঙ্গনা, দেৱ-অসুৰ-মানৱ সকলোকে সমদৃষ্টিৰে চাবা; পশু আদি জীৱকো তেওঁলোকৰ নানা গুণসহ একে দৃষ্টিত দ্ৰষ্টব্য।

Verse 62

मार्कण्डेय उवाच । इत्युक्तास्तेन देवेन समस्तास्ताः सुरस्त्रियः । प्रणम्य तौ समदनाः सवसन्ताश्च पार्थिव

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে: সেই দেৱতাৰ বাক্য শুনি, হে ৰাজন, সেই সকলো সুৰস্ত্ৰী দুয়োকে প্ৰণাম কৰিলে; আৰু অহংকাৰ দমন কৰি তেওঁলোকে প্ৰস্থান কৰিলে।

Verse 63

आदाय चोर्वशीं भूयो देवराजमुपागताः । आचख्युश्च यथावृत्तं देवराजाय तत्तथा

পুনৰ উৰ্বশীক লগত লৈ তেওঁলোকে দেৱৰাজৰ ওচৰলৈ গ’ল আৰু যি ঘটিছিল, সেয়া যিদৰে হৈছিল তেনেদৰেই দেৱৰাজক জনালে।

Verse 64

मार्कण्डेय उवाच । तथा त्वमपि राजेन्द्र सर्वभूतेषु केशवम् । चिन्तयन्समतां गच्छ समतैव हि मुक्तये

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে: হে ৰাজশ্ৰেষ্ঠ, তুমিও সকলো প্ৰাণীৰ ভিতৰত কেশৱক ধ্যান কৰা। সমতাত আগবাঢ়া; কিয়নো সমতাই মুক্তিলৈ লৈ যায়।

Verse 65

राजन्नेवं विशेषेण भूतेषु परमेश्वरम् । वासुदेव कथं दोषांल्लोभादीन्न प्रहास्यसि

হে ৰাজন, যেতিয়া তুমি এইদৰে বিশেষকৈ প্ৰাণীসমূহত পৰমেশ্বৰ বাসুদেৱক দেখা পোৱা, তেতিয়া লোভ আদি দোষসমূহ কেনেকৈ নাছাড়িবা?

Verse 66

सर्वभूतानि गोविन्दाद्यदा नान्यानि भूपते । तदा वैरादयो भावाः क्रियतां न तु पुत्रक

হে ভূপতে, যেতিয়া সকলো প্ৰাণীক গোবিন্দৰ পৰা পৃথক নহয় বুলি বুজা যায়, তেতিয়া বৈৰ আদি ভাব কেতিয়াও নকৰিবা—হে পুত্ৰক, কদাপি নহয়।

Verse 67

इति पश्य जगत्सर्वं वासुदेवात्मकं नृप । एतदेव हि कृष्णेन रूपमाविष्कृतं नृप

হে নৃপ, এইদৰে সমগ্ৰ জগতক বাসুদেৱাত্মক বুলি দেখা। হে ৰাজন, এই একে ৰূপ সত্যই কৃষ্ণে প্ৰকাশ কৰিছে।

Verse 68

परमेश्वरेति यद्रूपं तदेतत्कथितं तव । जन्मादिभावरहितं तद्विष्णोः परमं पदम्

যি ৰূপক ‘পৰমেশ্বৰ’ বুলি কোৱা হয়, সেই একে ৰূপ তোমাক কোৱা হ’ল। ই জন্ম আদি অৱস্থাৰ পৰা মুক্ত; সেইয়ে বিষ্ণুৰ পৰম পদ।

Verse 69

संक्षेपेणाथ भूपाल श्रूयतां यद्वदामि ते । यन्मतं पुरुषः कृत्वा परं निर्वाणमृच्छति

হে ভূ-পাল, সংক্ষেপে মই যি কওঁ সেয়া শুনা; এই মত গ্ৰহণ কৰিলে পুৰুষে পৰম নিৰ্বাণ লাভ কৰে।

Verse 70

सर्वो विष्णुसमासो हि भावाभावौ च तन्मयौ । सदसत्सर्वमीशोऽसौ महादेवः परं पदम्

সাৰ ৰূপে সকলো বিষ্ণুই; ভাব-অভাব দুয়ো তাতেই লীন। সত্য-অসত্য সকলোৰে প্ৰভু তেওঁ; সেই মহাদেৱেই পৰম পদ।

Verse 71

भवजलधिगतानां द्वन्द्ववाताहतानां सुतदुहितृकलत्रत्राणभारार्दितानाम् । विषमविषयतोये मज्जतामप्लवानां भवति शरणमेको विष्णुपोतो नराणाम्

যিসকল লোক সংসাৰ-ভৱৰ সাগৰত পৰি দ্বন্দ্বৰ বতাহত আঘাতপ্ৰাপ্ত, আৰু পুত্ৰ-কন্যা-স্ত্ৰীৰ ৰক্ষণৰ ভাৰে ক্লান্ত—বিষয়ৰ বিষম জলে নাও নথকা অৱস্থাত ডুবি থকা—তেওঁলোকৰ একমাত্ৰ আশ্ৰয় হৈছে বিষ্ণুৰ নাও।

Verse 193

अध्याय

অধ্যায়। (অধ্যায় শিৰোনাম)