Adhyaya 177
এই অধ্যায়ত মাৰ্কণ্ডেয় য়ুধিষ্ঠিৰক ভূতীশ্বৰ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বুজাই দিয়ে। কোৱা হৈছে যে এই তীৰ্থৰ কেৱল দৰ্শনেই পাপ ক্ষয় হয়; আৰু শূলধাৰী শিৱে ইয়াত উদ্ধূলন (ভস্মলেপন) কৰিছিল বুলিয়েই ‘ভূতীশ্বৰ’ নামৰ উৎপত্তি। পুষ্য-সম্পৰ্কীয় জন্মনক্ষত্ৰৰ দিন আৰু অমাৱস্যাত ইয়াত স্নান কৰিলে পিতৃলোকৰ বিশেষ উদ্ধাৰ হয় বুলি ফলশ্ৰুতি আছে। তাৰ পিছত অঙ্গ-গুণ্ঠন/ভস্মধাৰণৰ ফলক্ৰম—দেহত যিমান ভস্মকণা লেগি থাকে, সিমানেই দীঘলীয়া সময় শিৱলোকত মান-সত্কাৰ লাভ হয়—বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়। ভস্মস্নানক শ্ৰেষ্ঠ শুদ্ধিকৰ্ম বুলি ধৰি স্নানৰ শ্ৰেণীবিভাগ দিয়া হয়—আগ্নেয়, বাৰুণ, ব্ৰাহ্ম্য, বায়ব্য আৰু দিব্য। আগ্নেয় ভস্মস্নান, বাৰুণ জলাবগাহন, ব্ৰাহ্ম্য ‘আপো হি ষ্ঠা’ মন্ত্রে, বায়ব্য গোধূলিৰে, আৰু দিব্য সূৰ্যদৰ্শনৰ সময় স্নান—গঙ্গাস্নানসম পুণ্যদায়ক। শেষত স্নান আৰু ঈশানপূজাই বাহ্য-আন্তৰ শুদ্ধি দিয়ে; জপে পাপশোধন কৰে আৰু ধ্যানে অনন্তৰ দিশে আগবঢ়ায়—এনে উপদেশ দিয়া হয়। শিৱস্তোত্ৰত নিৰাকাৰ পৰমতত্ত্বৰ স্তৱ আছে, আৰু ভূতীশ্বৰত স্নানৰ ফল অশ্বমেধ যজ্ঞৰ পুণ্যৰ সমান বুলি উপসংহাৰ টানা হয়।
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । भूतीश्वरं ततो गच्छेत्सर्वतीर्थेष्वनुत्तमम् । दर्शनादेव राजेन्द्र यस्य पापं प्रणश्यति
শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে: তাৰ পাছত ভূতীশ্বৰলৈ যোৱা উচিত—সকলো তীৰ্থৰ মাজত অনুত্তম। হে ৰাজেন্দ্ৰ! কেৱল দৰ্শনতেই যাৰ পাপ বিনাশ হয়।
Verse 2
तत्र स्थाने पुरा पार्थ देवदेवेन शूलिना । उद्धूलनं कृतं गात्रे तेन भूतीश्वरं तु तत्
সেই স্থানতেই প্ৰাচীন কালে, হে পাৰ্থ, দেৱদেৱ ত্ৰিশূলধাৰী প্ৰভুৱে নিজৰ দেহত ভস্ম লেপন কৰিছিল; সেয়ে সেই স্থানক নিশ্চয়েই ভূতীশ্বৰ বোলা হয়।
Verse 3
पुष्ये वा जन्मनक्षत्रे अमावास्यां विशेषतः । भूतीश्वरे नरः स्नात्वा कुलकोटिं समुद्धरेत्
বিশেষকৈ অমাৱস্যাত—অথবা পুষ্য নক্ষত্ৰত, বা নিজৰ জন্মনক্ষত্ৰৰ দিনত—ভূতীশ্বৰত স্নান কৰিলে মানুহে কুলৰ এক কোটি বংশধাৰা উদ্ধাৰ কৰে।
Verse 4
तत्र स्थाने तु यो भक्त्या कुरुते ह्यङ्गगुण्ठनम् । तस्य यत्फलमुद्दिष्टं तच्छृणुष्व नराधिप
সেই পবিত্ৰ স্থানত যি ভক্তিভাৱে অঙ্গসমূহত ভস্ম লেপন/আৱৰণ কৰে—হে নৰাধিপ, সেই কৰ্মৰ যি ফল ঘোষণা কৰা হৈছে, সেয়া শুনা।
Verse 5
यावन्तो भूतिकणिका गात्रे लग्नाः शिवालये । तावद्वर्षसहस्राणि शिवलोके महीयते
শিৱালয়ত গাত্ৰত যিমান ভস্মকণিকা লাগি থাকে, সিমান হাজাৰ হাজাৰ বছৰৰ বাবে সি শিৱলোকে সন্মানিত হয়।
Verse 6
सर्वेषामेव स्नानानां भस्मस्नानं परं स्मृतम् । पुराणैरृषिभिः प्रोक्तं सर्वशास्त्रेष्वनुत्तमम्
সকলো স্নানৰ মাজত ভস্মস্নানকেই পৰম বুলি স্মৰণ কৰা হয়; পুৰাণ আৰু ঋষিসকলে কোৱা মতে ই সকলো শাস্ত্ৰত অনুত্তম।
Verse 7
एककालं द्विकालं वा त्रिकालं चापि यः सदा । स्नानं करोति चाग्नेयं पापं तस्य प्रणश्यति
যি সদায় আগ্নেয় স্নান কৰে—এবাৰ, দুবাৰ বা তিনিবাৰো—তাৰ পাপ বিনষ্ট হয়।
Verse 8
दिव्यस्नानाद्वरं स्नानं वायव्यं भरतर्षभ । वायव्यादुत्तमं ब्राह्म्यं वरं ब्राह्म्यात्तु वारुणम्
হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ, দিব্য স্নানতকৈ শ্ৰেষ্ঠ হৈছে বায়ব্য স্নান; বায়ব্যতকৈ উত্তম ব্ৰাহ্ম্য স্নান; আৰু ব্ৰাহ্ম্যতকৈও শ্ৰেষ্ঠ বাৰুণ স্নান।
Verse 9
आग्नेयं वारुणाच्छ्रेष्ठं यस्मादुक्तं स्वयम्भुवा । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ह्याग्नेयं स्नानमाचरेत्
আগ্নেয় স্নান বাৰুণ স্নানতকৈ শ্ৰেষ্ঠ, কিয়নো ই স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মাই উপদেশ দিছিল। সেয়ে সকলো প্ৰয়াসে আগ্নেয় স্নান আচৰণ কৰা উচিত।
Verse 10
युधिष्ठिर उवाच । आग्नेयं वारुणं ब्राह्म्यं वायव्यं दिव्यमेव च । किमुक्तं श्रोतुमिच्छामि परं कौतूहलं हि मे
যুধিষ্ঠিৰে ক’লে: আগ্নেয়, বাৰুণ, ব্ৰাহ্ম্য, বায়ব্য আৰু দিৱ্য স্নান—এইবোৰ বিষয়ে কি কোৱা হৈছে? মোৰ কৌতূহল অতি বেছি, মই শুনিব বিচাৰোঁ।
Verse 11
मार्कण्डेय उवाच । आग्नेयं भस्मना स्नानमवगाह्य च वारुणम् । आपोहिष्ठेति च ब्राह्म्यं वायव्यं गोरजः स्मृतम्
মাৰ্কণ্ডেয়ে ক’লে: আগ্নেয় স্নান পবিত্ৰ ভস্মেৰে; বাৰুণ স্নান জলত ডুব দি। ‘আপো হি ষ্ঠা…’ মন্ত্র জপি ব্ৰাহ্ম্য স্নান, আৰু বায়ব্য স্নান গৰুৰ খুৰৰ ধূলি—গোৰজ বুলি স্মৃত।
Verse 12
सूर्ये दृष्टे तु यत्स्नानं गङ्गातोयेन तत्समम् । तत्स्नानं पञ्चमं प्रोक्तं दिव्यं पाण्डवसत्तम
সূৰ্য্য দৰ্শন হ’লে যি স্নান কৰা হয়, সেয়া গঙ্গাজলে স্নান কৰাৰ সমান। হে পাণ্ডৱশ্ৰেষ্ঠ, তাক পঞ্চম—দিৱ্য স্নান বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 13
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन स्नात्वा भूतीश्वरे तु यः । पूजयेद्देवमीशानं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः
সেয়ে সকলো প্ৰয়াসে যি ভূতীশ্বৰত স্নান কৰি প্ৰভু ঈশান দেৱক পূজা কৰে, সি বাহিৰে-ভিতৰে শুচি হয়।
Verse 14
तत्र स्थाने तु ये नित्यं ध्यायन्ति परमं पदम् । सूक्ष्मं चातीन्द्रियं नित्यं ते धन्या नात्र संशयः
সেই পবিত্ৰ স্থানত যিসকলে সদায় পৰম পদ ধ্যান কৰে—যি সূক্ষ্ম আৰু ইন্দ্ৰিয়াতীত—তেওঁলোক ধন্য; ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 15
मुक्तितीर्थं तु तत्तीर्थं सर्वतीर्थेष्वनुत्तमम् । दर्शनादेव यस्यैव पापं याति महत्क्षयम्
সেই তীৰ্থকেই ‘মুক্তিতীৰ্থ’ বোলা হয়, সকলো তীৰ্থৰ মাজত অনুত্তম। তাৰ কেৱল দৰ্শনতেই পাপৰ মহা ক্ষয় হয়।
Verse 16
जायते पूजया राज्यं तत्र स्तुत्वा महेश्वरम् । जपेन पापसंशुद्धिर्ध्यानेनानन्त्यमश्नुते
তাত পূজাৰে ৰাজ্যলাভ হয়; তাত মহেশ্বৰক স্তৱ কৰি মঙ্গলসিদ্ধি পোৱা যায়। জপে পাপশুদ্ধি হয়, আৰু ধ্যানে অনন্ততাক লাভ কৰে।
Verse 17
ॐ ज्योतिः स्वरूपमनादिमध्यमनुत्पाद्यमानमनुचार्यमाणाक्षरम् । सर्वभूतस्थितं शिवं सर्वयोगेश्वरं सर्वलोकेश्वरं मोहशोकहीनं महाज्ञानगम्यम्
ওঁ—যি শিৱ জ্যোতি-স্বৰূপ; আদিও নাই, মধ্যও নাই; অনুৎপন্ন আৰু অক্ষয় অক্ষৰ; সকলো ভূতৰ ভিতৰত অৱস্থিত; সকলো যোগৰ ঈশ্বৰ, সকলো লোকৰ প্ৰভু; মোহ-শোকহীন, আৰু মহাজ্ঞানেদ্বাৰা গম্য—তাঁকেই মই বন্দনা কৰোঁ।
Verse 18
तत्र तीर्थे तु यो गत्वा स्नानं कुर्यान्नरेश्वर । अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः । एवम्भूतं न जानन्ति मोक्षापेक्षणिका नराः
হে নৰেশ্বৰ, যি কোনো ব্যক্তি সেই তীৰ্থলৈ গৈ স্নান কৰে, সি অশ্বমেধ যজ্ঞৰ ফল লাভ কৰে। তথাপি মোক্ষকামি লোকসকলে এনে আশ্চৰ্য তত্ত্ব নাজানে।
Verse 177
अध्याय
অধ্যায় — পাণ্ডুলিপিত অধ্যায়-বিভাজনৰ পবিত্ৰ সূচক।