Adhyaya 22
মাৰ্কণ্ডেয় বিষল্যা আৰু কপিলা-হ্ৰদৰ উৎপত্তি আৰু মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। ব্ৰহ্মাৰ মানসপুত্ৰ আৰু বৈদিক অগ্নিসকলৰ মাজত প্ৰধান অগ্নি নদীৰ তীৰত তপস্যা কৰে। মহাদেৱৰ বৰত নৰ্মদা সহ পন্ধৰখন নদী তেওঁৰ পত্নী হয়; তেওঁলোক একেলগে ‘ধীষ্ণী’ (নদী-পত্নী) বুলি খ্যাত। তেওঁলোকৰ সন্তান যজ্ঞাগ্নি (অধ্বৰ-অগ্নি) ৰূপে প্ৰলয় পৰ্যন্ত স্থিত থাকে; নৰ্মদাৰ পৰা মহাবলী ধীষ্ণীন্দ্ৰ জন্ম লয়। তাৰ পাছত ময়তাৰক-সম্পৰ্কিত দেৱাসুৰ যুদ্ধত দেৱতাসকলে বিষ্ণুৰ শৰণ লয়। বিষ্ণুৱে পাৱক (অগ্নি) আৰু মাৰুত (বায়ু)ক আহ্বান কৰি ধীষ্ণী/পাৱকেন্দ্ৰক নৰ্মদেয় দানৱসকলক দগ্ধ কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে। শত্রুসকলে দিব্য অস্ত্ৰেৰে অগ্নিক ঘেৰিবলৈ চেষ্টা কৰিলেও অগ্নি আৰু বায়ুৱে তেওঁলোকক ভস্ম কৰে, আৰু বহুজন পাতালৰ জলে পৰি যায়। বিজয়ৰ পাছত দেৱতাসকলে যুৱ নৰ্মদা-পুত্ৰ অগ্নিক সন্মান কৰে। যুদ্ধাস্ত্ৰে বিদ্ধ হৈ ‘সশল্য’ অৱস্থাত তেওঁ মাতৃৰ ওচৰলৈ আহে; নৰ্মদাই তেওঁক আলিঙ্গন কৰি কপিলা-হ্ৰদত প্ৰৱেশ কৰোঁতেই সেই জলে ক্ষণতে শল্য-বেদনা নাশ কৰি তেওঁক ‘বিষল্য’ কৰে। কোৱা হয়, তাত স্নান কৰিলে ‘পাপ-শল্য’ দূৰ হয়, আৰু তাত দেহত্যাগ কৰিলে স্বৰ্গগতি লাভ হয়—এইদৰে তীৰ্থৰ নাম আৰু উদ্ধাৰক মাহাত্ম্য প্ৰতিষ্ঠিত হয়।
Shlokas
Verse 1
। श्री मार्कण्डेय उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि सा विशल्या ह्यभूद्यथा । आश्चर्यभूता लोकस्य सर्वपापक्षयंकरी
শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে: এতিয়া মই বৰ্ণনা কৰিম—সেই পবিত্ৰ শক্তি/স্থান কেনেকৈ ‘বিশল্যা’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ল; জগতৰ বাবে আশ্চৰ্য, আৰু সকলো পাপ ক্ষয়কাৰিণী।
Verse 2
ब्रह्मणो मानसः पुत्रो मुख्यो ह्यग्निरजायत । मुख्यो वह्निरितिप्रोक्त ऋषिः परमधार्मिकः
ব্ৰহ্মাৰ পৰা মানসপুত্ৰ অগ্নিৰ জন্ম হ’ল, যাক ‘মুখ্য’ বুলি জনা যায়। ‘মুখ্য বহ্নি’ নামে খ্যাত এই ঋষি পৰম ধৰ্মনিষ্ঠ আছিল।
Verse 3
तस्य स्वाहाभवत्पत्नी स्मृता दाक्षायणी तु सा । तस्यां मुख्या महाराज त्रयः पुत्रास्तदाऽभवन्
তাঁৰ পত্নী স্বাহা আছিল, যাক দাক্ষৰ কন্যা দাক্ষায়ণী বুলি স্মৰণ কৰা হয়। হে মহাৰাজ, সেই মুখ্যৰ পৰা তেতিয়া তিনিজন পুত্ৰ জন্মিল।
Verse 4
अग्निराहवनीयस्तु दक्षिणाग्निस्तथैव च । गार्हपत्यस्तृतीयस्तु त्रैलोक्यं यैश्च धार्यते
অগ্নি আহৱনীয় অগ্নিৰূপে, তদ্ৰূপে দক্ষিণ অগ্নিৰূপে, আৰু তৃতীয়ে গাৰ্হপত্য ৰূপে প্ৰকাশ পায়। এই পবিত্ৰ অগ্নিসকলৰ দ্বাৰাই ত্ৰিলোকৰ বিধান স্থিৰ থাকে।
Verse 5
तथा वै गार्हपत्योऽग्निर्जज्ञे पुत्रद्वयं शुभम् । पद्मकः शङ्कुनामा च तावुभावग्निसत्तमौ
তদ্ৰূপে গাৰ্হপত্য অগ্নিৰ পৰা দুজন শুভ পুত্ৰ জন্মিল—পদ্মক আৰু শঙ্কু নামধাৰী। সেই দুয়ো অগ্নিসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ আছিল।
Verse 6
वसन्नग्निर्नदीतीरे समाश्रित्य महत्तपः । रुद्रमाराधयामास जितात्मा सुसमाहितः
নদীৰ তীৰত বাস কৰি অগ্নিয়ে মহৎ তপস্যা আশ্ৰয় কৰিলে। জিতেন্দ্ৰিয়-চিত্তে, সম্পূৰ্ণ একাগ্ৰ ধ্যানে, তেওঁ ৰুদ্ৰৰ আৰাধনা কৰিলে।
Verse 7
दशवर्षसहस्राणि चचार विपुलं तपः । तमुवाच महादेवः प्रसन्नो वृषभध्वजः
দশ সহস্ৰ বছৰ ধৰি তেওঁ বিস্তৃত তপস্যা আচৰিলে। তেতিয়া বৃষভধ্বজ, প্ৰসন্ন মহাদেৱে তেওঁক বচন ক’লে।
Verse 8
भोभो ब्रूहि महाभाग यत्ते मनसि वर्तते । दाता ह्यहमसंदेहो यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्
“হে মহাভাগ! তোমাৰ মনত যি আছে কোৱা। মই নিশ্চয় দাতা—সন্দেহ নাই—যদিও সেয়া অতি দুৰ্লভ হওক।”
Verse 9
अग्निरुवाच । नर्मदेयं महाभागा सरितो याश्च षोडश । भवन्तु मम पत्न्यस्तास्त्वत्प्रसादान्महेश्वर
অগ্নিয়ে ক’লে: “হে মহাভাগ মহেশ্বৰ! তোমাৰ প্ৰসাদে নর্মদা আৰু ষোড়শ পুণ্যৱতী সৰিতাসকল মোৰ পত্নী হওক।”
Verse 10
तासु वै चिन्तितान् पुत्रानग्र्यानुत्पादयाम्यहम् । एष एव वरो देव दीयतां मे महेश्वर
“তেওঁলোকৰ দ্বাৰাই মই মনত চিন্তিত উত্তম পুত্ৰসকল উৎপন্ন কৰিম। হে দেৱ! এইয়েই বৰ—মোক দিয়া, হে মহেশ্বৰ।”
Verse 11
ईश्वर उवाच । एतास्तु धिष्णिनाम्न्यो वै भविष्यन्ति सरिद्वराः । पत्न्यस्तव विशालाक्ष्यो वेदे ख्याता न संशयः
ঈশ্বৰে ক’লে: “এই শ্ৰেষ্ঠ সৰিতাসকল নিশ্চয় ধিষ্ণী-নামধাৰী বুলি পৰিচিত হ’ব। এই বিশাল-নয়না দেৱীসকল তোমাৰ পত্নী হ’ব, বেদত খ্যাত—সন্দেহ নাই।”
Verse 12
तासां पुत्रा भविष्यन्ति ह्यग्नयो येऽध्वरे स्मृताः । धिष्ण्यानाम सुविख्याता यावदाभूतसम्प्लवम्
তেওঁলোকৰ পুত্ৰসকল অগ্নি হ’ব, যিসকল যজ্ঞত স্মৰণীয়; ধিষ্ণ্য অগ্নি নামে সুবিখ্যাত হৈ, সত্ত্বসমূহৰ প্ৰলয়লৈকে তেওঁলোকৰ খ্যাতি স্থায়ী থাকিব।
Verse 13
एवमुक्त्वा महादेवस्तत्रैवान्तरधीयत । नर्मदा च सरिच्छ्रेष्ठा तस्य भार्या बभूव ह
এইদৰে কৈ মহাদেৱ তাতেই অন্তৰ্ধান হ’ল; আৰু নদীসমূহৰ শ্ৰেষ্ঠা নর্মদা নিশ্চয়েই তেওঁৰ পত্নী হ’ল।
Verse 14
कावेरी कृष्णवेणी च रेवा च यमुना तथा । गोदावरी वितस्ता च चन्द्रभागा इरावती
কাবেৰী আৰু কৃষ্ণৱেণী, ৰেৱা আৰু যমুনা; গোদাৱৰী আৰু বিতস্তা, চন্দ্ৰভাগা আৰু ইৰাৱতী—এই প্ৰসিদ্ধ নদীসমূহ এই পবিত্ৰ আখ্যানত ঘোষণা কৰা হৈছে।
Verse 15
विपाशा कौशिकी चैव सरयूः शतरुद्रिका । शिप्रा सरस्वती चैव ह्रादिनी पावनी तथा
বিপাশা আৰু কৌশিকী, সৰয়ূ আৰু শতৰুদ্ৰিকা; শিপ্ৰা আৰু সৰস্বতী, লগতে হ্ৰাদিনী আৰু পাৱনী—এইসকলকো পবিত্ৰকাৰী নদীসমূহৰ মাজত নাম কৰা হৈছে।
Verse 16
एताः षोडशा नद्यो वै भार्यार्थं संव्यवस्थिताः । तदात्मानं विभज्याशु धिष्णीषु स महाद्युतिः
এই ষোলখন নদী পত্নী হোৱাৰ উদ্দেশ্যে যথাযথভাৱে নিযুক্ত হৈছিল; আৰু সেই মহাতেজস্বীয়ে নিজৰ সত্তাক শীঘ্ৰে ধিষ্ণিসমূহৰ নিবাসত বিভাজন কৰিলে।
Verse 17
व्यभिचारात्तु भर्तुर्वै नर्मदाद्यासु धिष्णिषु । उत्पन्नाः शुचयः पुत्राः सर्वे ते धिष्ण्यपाः स्मृताः
কিন্তু স্বামীৰ ব্যভিচাৰৰ ফলত নর্মদা আদি পবিত্ৰ ধামসমূহত শুচি পুত্ৰসকল জন্মিল; তেওঁলোক সকলোকে সেই পীঠসমূহৰ অধিপতি-ৰক্ষক ‘ধিষ্ণ্যপাঃ’ বুলি স্মৰণ কৰা হয়।
Verse 18
तस्याश्च नर्मदायास्तु धिष्णीन्द्रो नाम विश्रुतः । बभूव पुत्रो बलवान्रूपेणाप्रतिमो नृप
সেই নর্মদাৰ এজন প্ৰখ্যাত পুত্ৰ ‘ধিষ্ণীন্দ্ৰ’ নামে বিখ্যাত হৈছিল; হে ৰাজন, তেওঁ বলত প্ৰবল আৰু ৰূপত অতুলনীয় আছিল।
Verse 19
ततो देवासुरं युद्धमभवल्लोमहर्षणम् । मयतारकमित्येवं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
তাৰ পিছত দেৱ-অসুৰৰ এক লোমহর্ষণকাৰী ভয়ংকৰ যুদ্ধ সংঘটিত হ’ল; ই ‘ময়তাৰক’ নামে ত্ৰিলোকত বিখ্যাত হৈছিল।
Verse 20
तत्र दैत्यैर्महाघोरैर्मयतारपुरोगमैः । ताडितास्ते सुरास्त्रस्ता विष्णुं वै शरणं ययुः
তাত ময়তাৰাৰ নেতৃত্বত অতি ভয়ংকৰ দৈত্যসকলে দেৱতাসকলক আঘাত কৰিলে; আতংকিত সুৰসকলে বিষ্ণুৰ শৰণ ল’লে।
Verse 21
त्रायस्व नो हृषीकेशा घोरादस्मान्महाभयात् । दैत्यान्सर्वान्संहरस्व मयतारपुरोगमान्
“হে হৃষীকেশ, এই ঘোৰ মহাভয়ৰ পৰা আমাক ৰক্ষা কৰা। ময়তাৰাক অগ্ৰভাগ কৰি থকা সকলো দৈত্যক সংহাৰ কৰা।”
Verse 22
एवमुक्तः स भगवान्दिशो दश व्यलोकयत् । ततो भगवता दृष्टौ रणे पावकमारुतौ
এইদৰে সম্বোধিত হৈ ভগৱানে দহো দিশলৈ দৃষ্টি মেলিলে। তাৰ পাছত ৰণভূমিত প্ৰভুৱে পাৱক (অগ্নি) আৰু মাৰুত (বায়ু)ক দেখিলে।
Verse 23
आहूतौ विष्णुना तौ तु सकाशं जग्मतुः क्षणात् । स्थितौ तौ प्रणतौ चाग्रे देवदेवस्य धीमतः
বিষ্ণুৱে আহ্বান কৰাত সেই দুয়ো ক্ষণতে তেওঁৰ সান্নিধ্যলৈ আহিল। বুদ্ধিমান দেবদেৱৰ সন্মুখত থিয় হৈ, প্ৰণাম কৰি বিনীতভাৱে নত হ’ল।
Verse 24
ततो धिष्णिः पावकेन्द्रो देवेनोक्तो महात्मना । निर्दहेमान्महाघोरान्नार्मदेय महासुरान्
তাৰ পাছত মহাত্মা দেৱে কোৱা মতে ধিষ্ণি—পাৱকেন্দ্ৰ অগ্নিদেৱে—অতি ভয়ংকৰ নৰ্মদা-দেশীয় মহাসুৰসকলক দগ্ধ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 25
अथैवमुक्तौ तौ देवौ रणे पावकमारुतौ । दैत्यान् ददहतुः सर्वान्मयतारपुरोगमान्
এইদৰে আদেশ পাই সেই দুয়ো দেৱ—পাৱক আৰু মাৰুত—ৰণত ময়তাৰক আগত লৈ থকা সকলো দৈত্যক দগ্ধ কৰিলে।
Verse 26
दह्यमानास्तु ते सर्वे शस्त्रैरग्निं त्ववेष्टयन् । दिव्यैरग्न्यर्कसङ्काशैः शतशोऽथ सहस्रशः
দগ্ধ হৈ থাকোঁতে তেওঁলোক সকলোৱে শস্ত্ৰেৰে অগ্নিক ঘেৰি ধৰিবলৈ ধৰিলে—দিব্য অস্ত্ৰ, অগ্নি আৰু সূৰ্যৰ দৰে দীপ্ত—শত শতকৈ, তাৰ পাছত সহস্ৰ সহস্ৰকৈ।
Verse 27
तांश्चाग्निः शस्त्रनिकरैर्निर्ददाह महासुरान् । ज्वालामालाकुलं सर्वं वायुना निर्मितं तदा
অগ্নিয়ে অস্ত্ৰসমূহৰ বৰ্ষণে সেই মহাসুৰসকলক দগ্ধ কৰিলে। তেতিয়া বায়ুৰ প্ৰভাৱত সকলো জ্বালাৰ মালাৰে আৱৃত এক অগ্নিসমুদায় হৈ উঠিল।
Verse 28
दह्यमानास्ततो दैत्या अग्निज्वालासमावृताः । प्रविश्य पातालतलं जले लीनाः सहस्रशः
তাৰ পিছত দহি থকা দৈত্যসকল অগ্নিজ্বালাৰে আৱৃত হৈ পাতালতলত প্ৰৱেশ কৰিলে আৰু সহস্ৰে সহস্ৰে জলে লীন হৈ গ’ল।
Verse 29
ततः कुमारमग्निं तु नर्मदापुत्रमव्ययम् । पूजयित्वा सुराः सर्वे जग्मुस्ते त्रिदशालयम्
তাৰ পিছত সকলো দেৱতাই নর্মদাৰ অব্যয় পুত্ৰ, যুৱক অগ্নিকুমাৰক পূজা কৰিলে আৰু তাৰপিছত ত্ৰিদশালয়লৈ গমন কৰিলে।
Verse 30
सशल्यस्तु महातेजा रेवापुत्रो वृतोऽग्निभिः । नर्मदामागतः क्षिप्रं मातरं द्रष्टुमुत्सुकः
কিন্তু মহাতেজস্বী ৰেৱাপুত্ৰ, শস্ত্ৰবিদ্ধ হৈ আৰু অগ্নিসমূহে বেষ্টিত, মাতৃক দৰ্শন কৰিবলৈ উৎসুক হৈ শীঘ্ৰে নর্মদাৰ ওচৰলৈ আহিল।
Verse 31
तं दृष्ट्वा पुत्रमायान्तं शस्त्रौघेण परिक्षतम् । नर्मदा पुण्यसलिला अभ्युत्थाय सुविस्मिता
পুত্ৰক আহি থকা দেখি, শস্ত্ৰধাৰাৰে পৰিক্ষত অৱস্থাত, পুণ্যসলিলা নর্মদা বিস্ময়েৰে উঠি দাঁড়াল।
Verse 32
पर्यष्वजत बाहुभ्यां प्रस्नवापीडितस्तनी । सशल्यं पुत्रमादाय कापिलं ह्रदमाविशत्
তাই দুয়ো বাহুৰে তেওঁক আঁকোৱালি ধৰিলে; দুগ্ধভৰা স্তন চেপি ধৰা পৰি দুগ্ধ বোৱাই উঠিল। শল্য-বিদ্ধ পুত্ৰক কোলাত লৈ তেওঁ কপিলা হ্ৰদত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 33
प्रविष्टमात्रे तु ह्रदे कापिले पापनाशिनि । सशल्यं तं विशल्यं च क्षणात्कृतवती तदा
কপিলা পাপনাশিনী হ্ৰদত প্ৰৱেশ কৰামাত্ৰেই, তেতিয়াই তেওঁ শল্য-বিদ্ধ তাক ক্ষণমাত্ৰতে বিশল্য কৰি দিলে।
Verse 34
स विशल्योऽभवद्यस्मात्प्राप्य तस्याः शिवं जलम् । कपिला नामतस्तेन विशल्या चोच्यते बुधैः
তেওঁৰ শিৱানুগ্ৰহিত মঙ্গলময় জল লাভ কৰি সি ‘শল্য’ৰ পৰা মুক্ত হ’ল; সেই কাৰণেই ই কপিলা নামে প্ৰখ্যাত। সেয়েহে জ্ঞানীসকলে এই পবিত্ৰ তীৰ্থক ‘বিশল্যা’—শল্য অপসাৰিণী—বুলিও কয়।
Verse 35
अन्येऽपि तत्र ये स्नाताः शुचयस्तु समाहिताः । पापशल्यैः प्रमुच्यन्ते मृता यान्ति सुरालयम्
আন আন লোকো তাত শুচি হৈ মন একাগ্ৰ কৰি স্নান কৰে, তেওঁলোক পাপ-শল্যৰ পৰা মুক্ত হয়; আৰু মৃত্যুৰ পাছত সুৰালয়লৈ গমন কৰে।
Verse 36
एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽहं पुरा त्वया । उत्पत्तिकारणं तात विशल्याया नरेश्वर
হে তাত, হে নৰেশ্বৰ! তুমি আগতে যি সুধিছিলা, সেই সকলো মই তোমাক ক’লোঁ—বিশল্যাৰ উৎপত্তিৰ কাৰণসহ।