Adhyaya 13

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । एवं भगवती पुण्या स्तुता सा मुनिपुंगवैः । चिन्तयामास सर्वेषां दास्यामि वरमुत्तमम्

শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে: এইদৰে মুনিপুঙ্গৱসকলে স্তৱন কৰা সেই পুণ্যময়ী ভগৱতী দেৱীয়ে চিন্তা কৰিলে—‘মই সকলোকে উত্তম বৰ দিম।’

Verse 2

ततः प्रसुप्तांस्ताञ्ज्ञात्वा रात्रौ देवी जगाम ह । एकैकस्य ऋषेः स्वप्ने दर्शनं चारुहासिनी

তাৰ পাছত ৰাতিৰ সময়ত তেওঁলোক মুনিসকল শুই পৰিছে বুলি জানি দেৱী আহিল; মধুৰ হাঁহিৰে শোভিত হৈ, একে একে প্ৰতিজন ঋষিৰ স্বপ্নত দৰ্শন দিলে।

Verse 3

ततोऽर्धरात्रे सम्प्राप्त उत्थिता जलमध्यतः । विमलाम्बरसंवीता दिव्यमालाविभूषिता

তাৰ পাছত অৰ্ধৰাত্ৰি উপস্থিত হোৱাত, সি জলৰ মাজৰ পৰা উঠি আহিল; নিৰ্মল বস্ত্ৰে আৱৃত আৰু দিব্য মালাৰে বিভূষিতা আছিল।

Verse 4

घृतातपत्रा सुश्रोणी पद्मरागविभूषिता । जगाद मा भैरिति तानेकैकं तु पृथक्पृथक्

ঘৃতাতপত্ৰ ধৰি, সুগঠিত কটিযুক্তা আৰু পদ্মৰাগে বিভূষিতা হৈ, সি তেওঁলোকক একে একে পৃথক পৃথককৈ ক’লে—“ভয় নকৰিবা।”

Verse 5

वसध्वं मम पार्श्वे तु भयं त्यक्त्वा क्षुधादिजम्

“মোৰ কাষতে বাস কৰা; ভয় ত্যাগ কৰা—ক্ষুধা আদি সকলোসহ।”

Verse 6

एवमुक्त्वा तदा देवी स्वप्नान्ते तान्महामुनीन् । जगामादर्शनं पश्चात्प्रविश्य जलमात्मिकम्

এইদৰে ক’লে, স্বপ্নৰ অন্তত, দেৱী সেই মহামুনিসকলৰ দৃষ্টিৰ পৰা অদৃশ্য হৈ, নিজৰ জলস্বৰূপত প্ৰৱেশ কৰিলে।

Verse 7

ततः प्रभाते मुनयो मिथ ऊचुर्मुदन्विताः । तथा दृष्टा मया दृष्टा स्वप्ने देवी सुदर्शना

তাৰ পাছত প্ৰভাতে মুনিসকলে আনন্দসহ একে আনক ক’লে—“হয়, মই দেখিলোঁ; স্বপ্নত সুধৰ্শনা দেৱীক মই দেখিলোঁ।”

Verse 8

अभयं दत्तमस्माकं सिद्धिश्चाप्यचिरेण तु । प्रशस्तं दर्शनं तस्या नर्मदाया न संशयः

আমালৈ অভয় দান কৰা হ’ল, আৰু সিদ্ধিও অচিৰেই লাভ হ’ব। নর্মদা মাতৃৰ দৰ্শন পৰম প্ৰশস্ত—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।

Verse 9

अथान्यदिवसे राजन्मत्स्यानां रूपमुत्तमम् । पश्यन्ति सपरीवाराः स्वकीयाश्रमसन्निधौ

তাৰ পিছত আন এটা দিন, হে ৰাজন, তেওঁলোকে সঙ্গী-সহিতে নিজৰ আশ্ৰমৰ ওচৰত মাছৰ অতি উত্তম ৰূপ দেখিলে।

Verse 10

तान्दृष्ट्वा विस्मयाविष्टा मत्स्यांस्तत्र महर्षयः । पूजयामासुरव्यग्रा हव्यकव्येन देवताः

সেই মাছবোৰ তাত দেখি মহর্ষিসকল বিস্ময়ে আচ্ছন্ন হ’ল; অচঞ্চলচিত্তে তেওঁলোকে দেবতাসকলক হব্য-কব্য অৰ্পণে পূজা কৰিলে।

Verse 11

तान्मत्स्यसङ्घान्सम्प्राप्य महादेव्याः प्रसादतः । सपुत्रदारभृत्यास्ते वर्तयन्ति पृथक्पृथक्

মহাদেৱীৰ কৃপাৰে সেই মাছৰ দল লাভ কৰি, তেওঁলোকে পুত্ৰ-দাৰা-ভৃত্যসহ প্ৰত্যেকে পৃথক পৃথক গৃহস্থালীৰূপে জীৱন নিৰ্বাহ কৰিলে।

Verse 12

दिने दिने तथाप्येवमाश्रमेषु द्विजातयः । मत्स्यानां सञ्चयं दृष्ट्वा विस्मिताश्चाभवंस्तदा

দিনে দিনে তেনেকৈ আশ্ৰমসমূহত দ্বিজাতিসকল মাছৰ সঞ্চয় দেখি তেতিয়া বিস্মিত হৈ পৰিল।

Verse 13

अध्याय

“অধ্যায়।” (অধ্যায়-শিৰোনাম)

Verse 14

हृष्टपुष्टास्तदा सर्वे नर्मदातीरवासिनः । ऋषयस्ते भयं सर्वे तत्यजुः क्षुत्तृषोद्भवम्

তেতিয়া নর্মদাৰ তীৰত বাস কৰা সেই সকলো ঋষি হৃষ্ট-পুষ্ট হ’ল; ক্ষুধা-তৃষ্ণাজনিত সকলো ভয় তেওঁলোকে ত্যাগ কৰিলে।

Verse 15

ते जपन्तस्तपन्तश्च तिष्ठन्ति भरतर्षभ । अर्चयन्ति पित्ःन्देवान्नर्मदातटमाश्रिताः

হে ভাৰতশ্ৰেষ্ঠ বৃষভ! নর্মদাৰ তীৰ আশ্ৰয় কৰি তেওঁলোকে তাতেই থাকে—জপ আৰু তপস্যাত ৰত হৈ—আৰু পিতৃলোক তথা দেৱতাসকলকো আৰাধনা কৰে।

Verse 16

तैर्जपद्भिस्तपद्भिश्च सततं द्विजसत्तमैः । भ्राजते सा सरिच्छ्रेष्ठा ताराभिर्द्यौर्ग्रहैरिव

সেই উত্তম দ্বিজসকলৰ নিত্য জপ-তপস্যাৰ দ্বাৰা সেই সৰিত-শ্ৰেষ্ঠা উজ্জ্বল হয়—যেন তৰা আৰু গ্ৰহেৰে দীপ্ত আকাশ।

Verse 17

तत्र तैर्बहुलैः शुभ्रैर्ब्राह्मणैर्वेदपरागैः । नर्मदा धर्मदा पूर्वं संविभक्ता यथाक्रमम्

তাত বহু শুদ্ধ, বেদপাৰগ ব্ৰাহ্মণে নর্মদা—ধৰ্মদায়িনী—ক পূৰ্বে যথাক্ৰমে বিন্যস্ত কৰি ভাগ-বণ্টন কৰিছিল।

Verse 18

ऋषिभिर्दशकोटिभिर्नर्मदातीरवासिभिः । विभक्तेयं विभक्ताङ्गी नर्मदा शर्मदा नृणाम्

নর্মদা-তীৰত বাস কৰা দহ কোটি ঋষিয়ে এই নর্মদাক—যাৰ অঙ্গসমূহ বিধিমতে বিভক্ত—বিভাজন কৰি স্থিৰ কৰিলে; নর্মদা মানুহৰ কল্যাণদায়িনী।

Verse 19

यज्ञोपवीतैश्च शुभैरक्षसूत्रैश्च भारत । कूलद्वये महापुण्या नर्मदोदधिगामिनी

হে ভাৰত! দুয়ো কূলত শুভ যজ্ঞোপবীত আৰু অক্ষসূত্ৰ (জপমালা) ধাৰণ কৰি, মহাপুণ্য নর্মদা সাগৰলৈ প্ৰবাহিত হয়।

Verse 20

पृथगायतनैः शुभ्रैर्लिङ्गैर्वालुकमृन्मयैः । भ्राजते या सरिच्छ्रेष्ठा नक्षत्रैरिव शर्वरी

সেই সৰিতশ্ৰেষ্ঠা নর্মদা পৃথক পৃথক শুভ্ৰ আয়তন আৰু বালু-মৃণ্ময় লিঙ্গেৰে তেনেকৈ দীপ্তিময়, যেন নক্ষত্ৰেৰে ৰজনী ঝলমলায়।

Verse 21

एवं त ऋषयः सर्वे तर्पयन्तः सुरान्पित्ःन् । न्यवसन्नर्मदातीरे यावदाभूतसम्प्लवम्

এইদৰে সেই সকলো ঋষিয়ে দেৱতা আৰু পিতৃলোকক তৰ্পণ কৰি, মহাপ্ৰলয় পৰ্যন্ত নর্মদা-তীৰত বাস কৰিলে।

Verse 22

किंचिद्गते ततस्तस्मिन्घोरे वर्षशताधिके । अर्धरात्रे तदा कन्या जलादुत्तीर्य भारत

তাৰ পাছত কিছু সময় গ’ল—এশতকৈ অধিক ভয়ংকৰ বছৰৰ অন্তত—অর্ধৰাত্ৰিত, হে ভাৰত, এগৰাকী কন্যা জলৰ পৰা উঠি ওলাই আহিল।

Verse 23

विद्युत्पुंजसमाभासा व्यालयज्ञोपवीतिनी । त्रिशूलाग्रकरा सौम्या तानुवाच ऋषींस्तदा

বিদ্যুৎ-পুঞ্জৰ দৰে দীপ্তিময়, সাপকে যজ্ঞোপবীত ৰূপে ধাৰণ কৰা, সৌম্য হয়ো ত্ৰিশূলৰ অগ্ৰ হাতে ধৰি—তেতিয়া তাই ঋষিসকলক সম্বোধন কৰিলে।

Verse 24

आगच्छध्वं मुनिगणा विशध्वं मामयोनिजाम् । समेताः पुत्रदारैश्च ततः सिद्धिमवाप्स्यथ

“আহাঁ, হে মুনিগণ; মোৰ ভিতৰত প্ৰৱেশ কৰা—মই অযোনিজা, অজন্মা। পুত্ৰ-দাৰাসহ একত্ৰিত হওঁক; তেতিয়া তোমালোকে সিদ্ধি লাভ কৰিবা।”

Verse 25

यस्य यस्य हि या वाञ्छा तस्य तां तां ददाम्यहम् । विष्णुं ब्रह्माणमीशानमन्यं वा सुरमुत्तमम्

যাৰ যি কামনা, তাক সেই সেই মই দিওঁ। বিষ্ণু, ব্ৰহ্মা, ঈশান (শিৱ) অথবা দেৱসকলৰ মাজৰ আন কোনো উত্তম দেৱতাকো (প্ৰাপ্তি) হোক।

Verse 26

तत्र सर्वान्नयिष्यामि प्रसन्ना वरदा ह्यहम् । प्राणायामपरा भूत्वा मां विशध्वं समाहिताः

তাত মই তোমালোক সকলোকে লৈ যাম—কাৰণ মই প্ৰসন্ন আৰু সত্যই বৰদায়িনী। প্ৰাণায়ামত পৰায়ণ হৈ, মন একাগ্ৰ কৰি, মোৰ ভিতৰত প্ৰৱেশ কৰা (মোৰ শৰণ লোৱা)।

Verse 27

सह पुत्रैश्च दारैश्च त्यक्त्वाश्रमपदानि च । कालक्षेपो न कर्तव्यः प्रलयोऽयमुपस्थितः

পুত্ৰ আৰু দাৰাসহ, আশ্ৰম-স্থান আৰু জীৱনাশ্ৰমৰ পদসমূহো ত্যাগ কৰি—সময় নষ্ট নকৰিবা। এই প্ৰলয় ওচৰতে উপস্থিত।

Verse 28

संहारः सर्वभूतानां कल्पदाहः सुदारुणः । एकाहमभवं पूर्वं महाघोरे जनक्षये

সকলো ভূতৰ সংহাৰ ঘটে—কল্পান্তৰ অতি ভয়ংকৰ দাহ। সেই মহাঘোৰ জনক্ষয়ত পূৰ্বে কেৱল মই একাই অৱশিষ্ট আছিলোঁ।

Verse 29

शेषा नद्यः समुद्राश्च सर्व एव क्षयंगताः । वरदानान्महेशस्य तेनाहं न क्षयं गता

অন্য সকলো নদী আৰু সাগৰসমূহো সকলো ক্ষয়প্ৰাপ্ত হ’ল। কিন্তু মহেশ্বৰ দিয়া বৰদানৰ বলত মই ক্ষয়লৈ নাযালোঁ।

Verse 30

अमृतः शाश्वतो देवः स्थाणुरीशः सनातनः । स पूजितः प्रार्थितो वा किं न दद्याद्द्विजोत्तमाः

অমৃত, শাশ্বত দেৱ—স্থাণু, ঈশ, সনাতন—তেওঁ পূজিত হ’লে বা প্ৰাৰ্থিত হ’লে, হে দ্বিজোত্তমাসকল, তেওঁ কি নেদিব?

Verse 31

एवमुक्त्वा ऋषीव्रेवा प्रविवेश जलं ततः । करात्तशूला सा देवी व्यालयज्ञोपवीतिनी

এইদৰে ঋষিসকলক ক’লে ৰেৱা তাৰ পাছত জলে প্ৰৱেশ কৰিলে। সেই দেৱী হাতত ত্ৰিশূল ধৰি, সাপকে যজ্ঞোপবীতৰ দৰে পৰিধান কৰিছিল।

Verse 32

ततस्ते तद्वचः श्रुत्वा विस्मयापन्नमानसाः । अभिवन्द्य च मां सर्वे क्षामयन्तः पुनः पुनः

তাৰ বচন শুনি তেওঁলোকৰ মন বিস্ময়ে ভৰি উঠিল। সকলোৱে মোক প্ৰণাম কৰি বাৰে বাৰে ক্ষমা প্ৰাৰ্থনা কৰিলে।

Verse 33

क्षम्यतां नो यदुक्तं हि वसतां तव संश्रये । गृहांस्त्यक्त्वा महाभागाः सशिष्याः सहबान्धवाः

হে মহাভাগ! তোমাৰ আশ্ৰয়ত বাস কৰা আমি যি কৈছোঁ, সেয়া ক্ষমা কৰা। ঘৰ ত্যাগ কৰি আমি শিষ্য আৰু আত্মীয়-বান্ধৱসহ তোমাৰ ওচৰলৈ আহিছোঁ।

Verse 34

जप्त्वा चैकाक्षरं ब्रह्म हृदि ध्यात्वा महेश्वरम् । स्नात्वा च मन्त्रपूताभिरथ चाद्भिर्जितव्रताः

একাক্ষৰ ব্ৰহ্ম-বীজ জপ কৰি, হৃদয়ত মহেশ্বৰক ধ্যান কৰি, আৰু মন্ত্রে পবিত্ৰ কৰা জলে স্নান কৰি—ব্ৰতজয়ী স্থিৰচিত্তসকলে নিজকে প্রস্তুত কৰিলে।

Verse 35

विविशुर्नर्मदातोयं सपक्षा इव पर्वताः । द्योतयन्तो दिशः सर्वाः कुशहस्ताः सहाग्रयः

তেওঁলোকে নর্মদাৰ জলে প্ৰৱেশ কৰিলে, যেন পাখিযুক্ত পৰ্বত। হাতত কুশ ধৰি, আগভাগ উঁচু কৰি, তেওঁলোকে সকলো দিশ উজ্জ্বল কৰি তুলিল যেন।

Verse 36

गतेषु तेषु राजेन्द्र अहमेकः स्थितस्तदा । अमरेशं समासाद्य पूजयन्नर्मदां नदीम्

তেওঁলোক গুচি যোৱাৰ পাছত, হে ৰাজেন্দ্ৰ, সেই সময়ত মই একাই তাত থিয় হৈ ৰ’লোঁ। অমৰেশৰ ওচৰলৈ গৈ মই নর্মদা নদীক পূজা কৰিলোঁ।

Verse 37

अनुभूताः सप्तकल्पा मायूराद्या मया नृप । प्रसादाद्वेधसः सर्वे रेवया सह भारत

হে নৃপ, হে ভাৰত! বেধস (ব্ৰহ্মা)ৰ কৃপাৰে মই ৰেৱা (নর্মদা)সহ ময়ূৰ আদি কৰি সাত কল্পৰ অভিজ্ঞতা লাভ কৰিছোঁ।

Verse 38

जन्मतोऽद्य दिनं यावन्न जानेऽस्याः पुरास्थितिम्

মোৰ জন্মৰ পৰা আজিৰ দিনলৈকে মই নাজানো যে কোনো পুৰাতন কালত তাই (ৰেৱা/নৰ্মদা) প্ৰতিষ্ঠিত নাছিল।

Verse 39

इयं हि शांकरी शक्तिः कला शम्भोरिलाह्वया । नर्मदा दुरितध्वंसकारिणी भवतारिणी

কাৰণ এইয়েই শাঙ্কৰী শক্তি—শম্ভুৰ এক কলা, ‘ইলা’ নামে খ্যাত। এই নৰ্মদা, পাপ-দুৰিত ধ্বংসকাৰিণী, সংসাৰ-ভৱ সাগৰ পাৰ কৰোৱা তাৰিণী।

Verse 40

यदाहमपि नाभूवं पुराकल्पेषु पाण्डव । चतुर्दशसु कल्पेषु तेष्वियं सुखसंस्थिता

হে পাণ্ডৱ! পুৰাতন কল্পসমূহত যেতিয়া মই নিজেও নাছিলোঁ, তেতিয়াও চৌদ্দটা কল্পত তাই সুখেৰে প্ৰতিষ্ঠিত আছিল।

Verse 41

चतुर्दश पुरा कल्पा न मृता येषु नर्मदा । तानहं सम्प्रवक्ष्यामि देवी प्राह यथा मम

পুৰাতন কালত চৌদ্দটা কল্প আছিল য’ত নৰ্মদা ‘মৰা’ নাছিল, অৰ্থাৎ কেতিয়াও লুপ্ত নহ’ল। এতিয়া মই সেয়া বৰ্ণনা কৰিম, যিদৰে দেৱীয়ে মোক কৈছিল।

Verse 42

कापिलं प्रथमं विद्धि प्राजापत्यं द्वितीयकम् । ब्राह्मं सौम्यं च सावित्रं बार्हस्पत्यं प्रभासकम्

প্ৰথমটো ‘কাপিল’ কল্প বুলি জানিবা, দ্বিতীয়টো ‘প্ৰাজাপত্য’; তাৰ পাছত ‘ব্ৰাহ্ম’, ‘সৌম্য’ আৰু ‘সাৱিত্ৰ’, ‘বাৰ্হস্পত্য’ আৰু ‘প্ৰভাসক’।

Verse 43

माहेन्द्रमग्निकल्पं च जयन्तं मारुतं तथा । वैष्णवं बहुरूपं च ज्यौतिषं च चतुर्दशम्

আৰু জানিবা—মাহেন্দ্ৰ, অগ্নি-কল্প, জয়ন্ত আৰু মাৰুত; তাৰ পাছত বৈষ্ণৱ, বহুৰূপ আৰু চতুৰ্দশ জ্যৌতিষ কল্প।

Verse 44

एते कल्पा मया ख्याता न मृता येषु नर्मदा । मायूरं पञ्चदशमं कौर्मं चैवात्र षोडशम्

এই কল্পসমূহ মই ঘোষণা কৰিলোঁ, যিসকলত নর্মদা নিৰুদ্ধ নহ’ল। পঞ্চদশ মায়ূৰ, আৰু ইয়াত ষোড়শ কৌর্ম কল্প।

Verse 45

बकं मात्स्यं च पाद्मं च वटकल्पं च भारत । एकविंशतिमं चैतं वाराहं सांप्रतीनकम्

হে ভাৰত! এইবোৰ বক, মাত্স্য, পাদ্ম আৰু বট-কল্প; আৰু বৰ্তমান এই একবিংশ কল্প ‘বারাহ’ নামে খ্যাত।

Verse 46

इमे सप्त मया साकं रेवया परिशीलिताः । एकविंशतिकल्पास्तु नर्मदायाः शिवाङ्गतः

এই সাত কল্প মই ৰেৱাৰ সৈতে একেলগে সাৱধানে পৰ্যবেক্ষণ কৰিলোঁ। আৰু নর্মদাৰ একবিংশ কল্পসমূহ শিৱৰ অঙ্গ-দেহৰ পৰা উদ্ভূত বুলি জানিবা।

Verse 47

संजाताया नृपश्रेष्ठ मया दृष्टा ह्यनेकशः । कथिता नृपतिश्रेष्ठ भूयः किं कथयामि ते

হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ! সংজাত হ’তে থকা সেই ৰেৱাক মই বহুবার দেখিছোঁ। হে নৃপতিশ্ৰেষ্ঠ! মই ইতিমধ্যে ক’লোঁ; এতিয়া পুনৰ তোমাক আৰু কি ক’ম?