Adhyaya 6

Verse 1

मार्कण्डेय उवाच । पुनर्युगान्ते सम्प्राप्ते तृतीये नृपसत्तम । दादशार्कवपुर्भूत्वा भगवान्नीललोहितः

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে: হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ, পুনৰ তৃতীয় যুগান্ত উপস্থিত হ’লে, ভগৱান নীললোহিত দ্বাদশ সূৰ্যৰ দৰে জ্বলন্ত ৰূপ ধাৰণ কৰিলে।

Verse 2

सप्तद्वीपसमुद्रान्तां सशैलवनकाननाम् । निर्दग्धां तु महीं कृत्स्नां कालो भूत्वा महेश्वरः

সপ্তদ্বীপ-সমুদ্ৰে সীমাবদ্ধ, পৰ্বত-অৰণ্য-উপবনসহ সমগ্ৰ পৃথিৱী মহেশ্বৰ কালে ৰূপ ধৰি দগ্ধ কৰিলে, যেতিয়ালৈকে সকলো ভস্ম নোহ’ল।

Verse 3

ततो महाघनो भूत्वा प्लावयामास वारिणा । कृष्णं कृष्णवपुस्त्वेनां विद्युच्चन्द्रायुधाङ्किताम्

তাৰ পাছত তেওঁ মহাঘন হৈ জলৰে সকলো প্লাৱিত কৰিলে—ঘোৰ কৃষ্ণ, কৃষ্ণদেহী, আৰু বিদ্যুৎ তথা চন্দ্ৰসদৃশ চিহ্নে অঙ্কিত, যেন দীপ্তিমান আয়ুধ।

Verse 4

प्लावयित्वा जगत्सर्वं तस्मिन्नेकार्णवीकृते । सुष्वाप विमले तोये जगत्संक्षिप्य मायया

সমগ্ৰ জগত প্লাৱিত কৰি, যেতিয়া সকলো এক মহাসাগৰত পৰিণত হ’ল, তেতিয়া তেওঁ নিৰ্মল জলে শয়ন কৰিলে আৰু মায়াৰে জগতসমূহক নিজৰ ভিতৰত সংক্ষিপ্ত কৰিলে।

Verse 5

ततोऽहं भ्रममास्तु तमोभूते महार्णवे । दिव्यं वर्षसहस्रं तु वायुभूते महेश्वरे

তেতিয়া মই সেই ভয়ংকৰ মহাসাগৰত ভ্ৰমি ফুৰিলোঁ, যি ঘোৰ অন্ধকাৰত পৰিণত হৈছিল; আৰু সহস্ৰ দিৱ্য বৰ্ষ ধৰি মহেশ্বৰ কেৱল বায়ু-ৰূপে অৱস্থিত আছিল।

Verse 6

। अध्याय

অধ্যায়—ইয়াত অধ্যায়-চিহ্ন: “অধ্যায়”।

Verse 7

तस्मिन्महार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे । मयूरं स्वर्णपत्राढ्यमपश्यंसहसा जले । विचित्रचन्द्रकोपेतं नीलकंठं सुलोचनम्

সেই ভয়ংকৰ মহাসাগৰত, যেতিয়া স্থাৱৰ-জংগম সকলো প্ৰাণী নাশ হৈছিল, তেতিয়া মই হঠাতে জলে এটা ময়ূৰ দেখিলোঁ—সোণালী পাখিৰে অলংকৃত, নীলকণ্ঠ, সুদৰ্শন নয়নযুক্ত, আৰু আশ্চৰ্য চন্দ্ৰ-সদৃশ শিখাৰে ভূষিত।

Verse 8

ततो मयूरः स महार्णवान्ते विक्षोभयित्वा हि महास्वेण । चचार देवस्त्रिशिखी शिखण्डी त्रैलोक्यगोप्ता स महानुभावः

তাৰ পাছত সেই ময়ূৰে মহাসাগৰৰ প্ৰান্তত মহা নাদেৰে জল কঁপাই তুলিলে আৰু চলাফেরা কৰিলে; সেই দিৱ্য ত্ৰিশিখী শিখণ্ডী—ত্ৰিলোকৰ ৰক্ষক—অতিশয় মহিমাময় আছিল।

Verse 9

शिवश्च रौद्रेण मयूररूपिणा विक्षोभ्यमाणे सलिलेऽपि तस्मिन् । सह भ्रमन्तीं च महार्णवान्ते सरिन्महौघां सुमहान्ददर्श

আৰু শিৱ, ময়ূৰ-ৰূপে ৰৌদ্ৰ হৈ, যেতিয়া সেই জল কঁপাই কঁপাই মথা হৈছিল, তেতিয়া মহাসাগৰৰ প্ৰান্তত এক অতি বৃহৎ নদী-প্ৰবাহৰ মহৌঘ দেখিলে, যি ঘূৰি ঘূৰি বৈ গৈছিল।

Verse 10

स तां महादेवमयूररूपो दृष्ट्वा भ्रमन्तीं सहसोर्मिजालैः । का त्वं शुभे शाश्वतदेहभूता क्षयं न यातासि महाक्षयान्ते

অসংখ্য তৰংগ-জালত উথলি-ভ্ৰমি থকা তেঁওক দেখি, ময়ূৰ-ৰূপধাৰী মহাদেৱে ক’লে— “হে শুভে! তুমি কোন, শাশ্বত দেহধাৰী হৈ মহা-প্ৰলয়ান্তে কিয় ক্ষয় নাপাওঁ?”

Verse 11

देवासुरगणे नष्टे सरित्सरमहार्णवे । का त्वं भ्रमसि पद्माक्षि क्व गतासि च न क्षयम्

যেতিয়া নদী-সৰোবৰ সদৃশ মহাৰ্ণৱত দেৱ-অসুৰৰ দল নষ্ট হ’ল, তেতিয়া তেঁও ক’লে— “হে পদ্মাক্ষি! তুমি কোন? কিয় ইয়াত ভ্ৰমিছা, আৰু কিদৰে ক্ষয় নাপালা?”

Verse 12

नर्मदोवाच । तव प्रसादाद्देवेश मृत्युर्मम न विद्यते । सृज देव पुनर्विश्वं शर्वरी क्षयमागता

নর্মদাই ক’লে— “হে দেৱেশ! তোমাৰ প্ৰসাদত মোৰ বাবে মৃত্যু নাই। সেয়ে, হে দেৱ! পুনৰ বিশ্ব সৃজন কৰা— শৰ্বৰী (ৰাত্ৰি) এতিয়া ক্ষয়প্ৰাপ্ত।”

Verse 13

एवमुक्तो महादेवो व्यधुनोत्पक्षपञ्जरम् । तावत्पञ्जरमध्यान्ते तस्य पक्षाद्विनिःसृताः

এনেদৰে কোৱা হ’লে মহাদেৱে নিজৰ পক্ষ-পিঞ্জৰ কঁপাই দিলে। সেই মুহূর্ততে পিঞ্জৰৰ ভিতৰৰ পৰা, তেঁওৰ পক্ষৰ মাজেদি সিহঁত ফুটি ওলাই আহিল।

Verse 14

तावन्तो देवदैत्येन्द्राः पक्षाभ्यां तस्य जज्ञिरे । तेषां मध्ये पुनः सा तु नर्मदा भ्रमते सरित्

তেঁওৰ দুয়োটা পক্ষৰ পৰা তেনেকুৱা বহু দেৱ-দৈত্যেন্দ্ৰ জন্মিল। আৰু সিহঁতৰ মাজতে পুনৰ সেই নর্মদা নদী ভ্ৰমি—বহি থাকিল।

Verse 15

ततश्चान्यो महाशैलो दृश्यते भरतर्षभ । त्रिभिः कूटैः सुविस्तीर्णैः शृङ्गवानिव गोवृषः

তেতিয়া, হে ভাৰতশ্ৰেষ্ঠ, আন এটা মহাশৈল দেখা গ’ল—তিনিটা বিস্তীৰ্ণ শিখৰে সুপ্ৰসাৰিত, শিঙেৰে ভূষিত মহাবৃষভৰ দৰে।

Verse 16

त्रिकूटस्तु इति ख्यातः सर्वरत्नैर्विभूषितः । ततस्तस्मात्त्रिकूटाच्च प्लावयन्ती महीं ययौ

সেই পৰ্বত ‘ত্রিকূট’ নামে খ্যাত, সকলো ধৰণৰ ৰত্নেৰে অলংকৃত। তাৰ পাছত সেই ত্ৰিকূটৰ পৰা তাই ওলাই আহি পৃথিৱী প্লাৱিত কৰি আগবাঢ়িল।

Verse 17

त्रिकूटी तेन विख्याता पितॄणां त्रायणी परा । द्वितीयाच्च ततो गङ्गा विस्तीर्णा धरणीतले

সেই কাৰণে ই ‘ত্রিকূটী’ নামে বিখ্যাত—পিতৃলোকৰ পৰম ত্ৰাণকাৰিণী। আৰু তাৰ পাছত দ্বিতীয় (শিখৰ)ৰ পৰা গঙ্গা ধৰণীতলে বিস্তাৰিত হৈ পৰিল।

Verse 18

तृतीयं च ततः शृङ्गं सप्तधा खण्डशो गतम् । जम्बूद्वीपे तु संजाताः सप्त ते कुलपर्वताः

তাৰ পাছত তৃতীয় শিখৰটো সাত ভাগত বিভক্ত হ’ল। জম্বুদ্বীপত তাৰ পৰা সেই সাতটা কুলপৰ্বত উৎপন্ন হ’ল।

Verse 19

चन्द्रनक्षत्रसहिता ग्रहग्रामनदीनदाः । अण्डजं स्वेदजं जातमुद्भिज्जं च जरायुजम्

চন্দ্ৰ আৰু নক্ষত্ৰসমূহসহ, গ্ৰহসমূহৰ সমষ্টি আৰু নদী-উপনদীসহ—ডিমৰ পৰা জন্মা, ঘামৰ পৰা জন্মা, অঙ্কুৰোদ্গম (উদ্ভিজ) আৰু গৰ্ভজাত জীৱসমূহো প্ৰকাশ পালে।

Verse 20

एवं जगदिदं सर्वं मयूरादभवत्पुरा । समस्तं नरशार्दूल महादेवसमुद्भवम्

এইদৰে পূৰ্বকালত এই সমগ্ৰ জগত ময়ূৰৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছিল। হে নৰশাৰ্দূল, এই সকলো মহাদেৱৰ পৰাই উৎপন্ন।

Verse 21

ततो नदीः समुद्रांश्च संविभज्य पृथक्पृथक् । नर्मदामाह देवेशो गच्छ त्वं दक्षिणां दिशम्

তাৰ পাছত নদী আৰু সাগৰসমূহক পৃথক পৃথক সীমাত বিভাজন কৰি, দেৱেশ্বৰে নৰ্মদাক ক’লে— “তুমি দক্ষিণ দিশলৈ যোৱা।”

Verse 22

एवं सा दक्षिणा गंगा महापातकनाशिनी । उत्तरे जाह्नवी देशे पुण्या त्वं दक्षिणे शुभा

এইদৰে তুমি দক্ষিণ গঙ্গা, মহাপাতক বিনাশিনী। উত্তৰ দেশত জাহ্নৱী পবিত্ৰ; দক্ষিণ দিশত তুমি শুভ আৰু পুণ্যময়।

Verse 23

यथा गंगा महापुण्या मम मस्तकसंभवा । तद्विशिष्टा महाभागे त्वं चैवेति न संशयः

যেনেকৈ গঙ্গা মহাপুণ্যময়, মোৰ নিজ মস্তকৰ পৰা উদ্ভৱ, তেনেকৈ—হে মহাভাগে—তুমিও সেই মহিমাৰে বিভূষিতা; ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।

Verse 24

त्वया सह भविष्यामि एकेनांशेन सुव्रते । महापातकयुक्तानामौषधं त्वं भविष्यसि

হে সুৱ্ৰতে, মোৰ এক অংশসহ মই তোমাৰ সৈতে অৱস্থিত থাকিম। মহাপাতকে পীড়িত লোকসকলৰ বাবে তুমি ঔষধি, উপায় হৈ উঠিবা।

Verse 25

एवमुक्ता तु देवेन महापातकनाशिनी । दक्षिणं दिग्विभागं तु सा जगामाशु विक्रमा

দেৱে এইদৰে কোৱাত, মহাপাপ-নাশিনী সেই মহাবিক্ৰমা তৎক্ষণাৎ দক্ষিণ দিশালৈ গমন কৰিলে।

Verse 26

ऋक्षशैलेन्द्रमासाद्य चन्द्रमौलेरनुग्रहात् । वार्यौघैः प्रस्थिता यस्मान्महादेवप्रणोदिता

ঋক্ষ পৰ্বতৰাজত উপনীত হৈ, চন্দ্ৰমৌলেশ্বৰ শিৱৰ অনুগ্ৰহত, মহাদেৱৰ প্ৰণোদনাত তাই জলধাৰাৰ উচ্ছ্বাসেৰে আগবাঢ়িল।

Verse 27

महता चापि वेगेन यस्मादेषा समुच्छ्रिता । महती तेन सा प्रोक्ता महादेवान्महीपते

মহা প্ৰবল বেগে ইয়া উত্থিত হৈছিল বুলিয়েই ইহাক ‘মহতী’ বুলি কোৱা হয়। হে ৰাজন, এইদৰে মহাদেৱে ঘোষণা কৰিলে।

Verse 28

तपतस्तस्य देवस्य शूलाग्राद्बिन्दवोऽपतन् । तेनैषा शोणसंज्ञा तु दश सप्त च ताः स्मृताः

সেই দেৱে তপস্যা কৰোঁতে, তেওঁৰ ত্ৰিশূলৰ অগ্ৰভাগৰ পৰা বিন্দুবোৰ পতিত হৈছিল। সেয়েহে ই ‘শোণা’ নামে পৰিচিত; আৰু সেই বিন্দু সতৰটা বুলি স্মৃত।

Verse 29

सर्वेषां नर्मदा पुण्या रुद्रदेहाद्विनिःसृता । सर्वाभ्यश्च सरिद्भ्यश्च वरदानान्महात्मनः

সকলো নদীৰ মাজত নর্মদা পবিত্ৰ, কিয়নো ই ৰুদ্ৰৰ দেহৰ পৰা নিৰ্গত। সেই মহাত্মা প্ৰভুৰ বৰদানদায়ী শক্তিৰে ই সকলো সৰিতৰ ওপৰত শ্ৰেষ্ঠ।

Verse 30

शंकरानुप्रहाद्देवी महापातकनाशिनी । यस्मान्महार्णवे घोरे दृश्यते महती च सा

শংকৰৰ অনুগ্ৰহত দেৱী—মহাপাতকনাশিনী—ভয়ংকৰ মহাসাগৰৰ মাজতো বিশাল আৰু মহিমান্বিতা ৰূপে প্ৰকাশ পায়; সেয়েহে তাই সত্যই ‘মহতী’ বুলি দৃষ্ট হয়।

Verse 31

सुव्यक्ताङ्गी महाकाया महती तेन सा स्मृता । तस्माद्विक्षोभ्यमाणा हि दिग्गजैरम्बुदोपमैः

তাইৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ সুস্পষ্ট, দেহ মহাকায়; সেয়েহে তাই ‘মহতী’ বুলি স্মৰণীয়। সেই কাৰণেই দিশাৰ দিগ্গজসমূহে—মেঘসম—তাক কঁপাই-মথাই তোলে।

Verse 32

कलुषत्वं नयत्येव रसेन सुरसा तथा । कृपां करोति सा यस्माल्लोकानामभयप्रदा

নিজ দিৱ্য ৰসে তাই নিশ্চয় কলুষতা দূৰ কৰে; সেয়েহে তাই ‘সুৰসা’—সুগন্ধি আৰু দেৱ্যময় স্বাদযুক্ত—বুলি কোৱা হয়। আৰু যিহেতু তাই লোকসমূহৰ ওপৰত দয়া কৰি অভয় দান কৰে, সেয়েহে তাই ‘কৃপা’ বুলি স্মৰণীয়।

Verse 33

संसारार्णवमग्नानां तेन चैषा कृपा स्मृता । पुरा कृतयुगे पुण्ये दिव्यमन्दारभूषिता

সংসাৰ-সাগৰত নিমজ্জিত লোকসকলৰ ওপৰত যিহেতু তাই দয়া কৰে, সেয়েহে তাই ‘কৃপা’ বুলি স্মৰণীয়। প্ৰাচীন পুণ্যময় কৃতযুগত তাই দিৱ্য মন্দাৰ ফুলেৰে ভূষিতা হৈ দীপ্ত হৈছিল।

Verse 34

कल्पवृक्षसमाकीर्णा रोहीतकसमाकुला । वहत्येषा च मन्देन तेन मन्दाकिनी स्मृता

কল্পবৃক্ষৰে পৰিপূৰ্ণ আৰু ৰোহীতক গছৰে ঘন, তাই মৃদু গতিত বৈ যায়; সেয়েহে তাই ‘মন্দাকিনী’—সৌম্যধাৰা, স্বৰ্গসম নদী—বুলি স্মৰণীয়।

Verse 35

भित्त्वा महार्णवं क्षिप्रं यस्माल्लोकमिहागता । पूज्या सुरैश्च सिद्धैश्च तस्मादेषा महार्णवा

যিহেতু তাই দ্ৰুতগতিতে মহাসাগৰ ভেদ কৰি এই লোকলৈ আহিল, আৰু দেৱতা তথা সিদ্ধসকলৰ দ্বাৰা পূজিতা, সেয়েহে তাই ‘মহাৰ্ণৱা’ বুলি খ্যাত—মহাসাগৰৰ মহিমাময়ী।

Verse 36

विचित्रोत्पलसंघातैरृक्षद्विपसमाकुला

তাইৰ তীৰত বিচিত্ৰ বৰ্ণৰ পদুমৰ গুচ্ছ গুচ্ছ আছিল, আৰু ৰিছা আৰু হাতীৰে ভৰি উঠিছিল।

Verse 37

भित्त्वा शैलं च विपुलं प्रयात्येवं महार्णवम् । भ्रामयन्ती दिशः सर्वा रवेण महता पुरा

এটা বিশাল পৰ্বত ভেদ কৰি তাই এইদৰে মহাসাগৰৰ দিশে আগবাঢ়িল; আৰু পূৰ্বকালত তাইৰ মহা গর্জনে সকলো দিশা গুঞ্জাই উঠি ঘূৰি উঠিছিল।

Verse 38

प्लावयन्ती विराजन्ती तेन रेवा इति स्मृता । भार्यापुत्रसुदुःखाढ्यान्नराञ्छापैः समावृतान्

যিহেতু তাই জীৱসকলক পাৰ কৰায় আৰু দীপ্তিময়ী হৈ উজলি থাকে, সেয়েহে তাই ‘ৰেৱা’ বুলি স্মৃত। তাই শাপবেষ্টিত আৰু পত্নী-পুত্ৰ-সম্পৰ্কীয় তীব্ৰ দুঃখৰ ভাৰে নত মানুহক সহায় কৰে।

Verse 39

विपापान्कुरुते यस्माद्विपापा तेन सा स्मृता । विण्मूत्रनिचयां घोरां पांशुशोणितकर्दमाम्

যিহেতু তাই পাপমুক্ত কৰে, সেয়েহে তাই ‘বিপাপা’—পাপনাশিনী—বুলি স্মৃত। তাই ভয়ংকৰ মলিনতাৰ সঞ্চয়—বিষ্ঠা-মূত্ৰৰ ঢিপ আৰু ধূলি-শোণিতৰ কাদামাটি—দূৰ কৰে।

Verse 40

पाशैर्नित्यं तु सम्बाधां यस्मान्मोचयते भृशम् । विपाशेति च सा प्रोक्ता संसारार्णवतारिणी

যিহেতু সি সদায় বন্ধনৰ সংকোচন পৰা জীৱক বলীয়াকৈ মুক্ত কৰে, সেয়েহে সি ‘বিপাশা’ বুলি কোৱা হয়—সংসাৰ-সাগৰ পাৰ কৰোৱা তাৰিণী।

Verse 41

नर्मदा विमलाम्भा च विमलेन्दुशुभानना । तमोभूते महाघोरे यस्मादेषा महाप्रभा

সি ‘নৰ্মদা’, ‘বিমলাম্ভা’ (পবিত্ৰ জলে ভৰা) আৰু ‘বিমলেন্দু-শুভাননা’ (নিষ্কলংক চন্দ্ৰৰ দৰে মনোহৰ মুখমণ্ডল) বুলিও খ্যাত। ভয়ংকৰ অন্ধকাৰত যিহেতু সি মহাতেজে দীপ্ত হয়, সেয়েহে সি ‘মহাপ্ৰভা’।

Verse 42

विमला तेन सा प्रोक्ता विद्वद्भिर्नृपसत्तम । करैरिन्दुकरप्रख्यैः सूर्यरश्मिसमप्रभा

সেয়েহে, হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ, বিদ্বানসকলে তাক ‘বিমলা’ বুলি ঘোষণা কৰে; তাৰ কিৰণ চন্দ্ৰকিৰণ সদৃশ, আৰু তাৰ দীপ্তি সূৰ্যৰ ৰশ্মিৰ সমান।

Verse 43

क्षरन्ती मोदते विश्वं करभा तेन चोच्यते । यस्माद्रञ्जयते लोकान्दर्शनादेव भारत

সি বোৱাই আহিলে সমগ্ৰ বিশ্ব আনন্দিত হয়; সেয়েহে সি ‘কৰভা’ বুলিও কোৱা হয়—কাৰণ কেৱল দৰ্শনতেই সি লোকসকলক ৰঞ্জিত কৰে, হে ভাৰত।

Verse 44

रञ्जनाद्रञ्जना प्रोक्ता धात्वर्थे राजसत्तम । तृणवीरुधगुल्माद्यास्तिर्यञ्चः पक्षिणस्तथा । तानुद्भूतान्नयेत्स्वर्गं तेनोक्ता वायुवाहिनी

‘ৰঞ্জন’ (আনন্দিত কৰা/ৰঙ লগোৱা) শব্দৰ ধাত্বাৰ্থ অনুসাৰে, হে ৰাজশ্ৰেষ্ঠ, সি ‘ৰঞ্জনা’ বুলি কোৱা হয়। ঘাঁহ, লতা, ঝোপ-ঝাড় আদি, আৰু তিৰ্যক জীৱ, পক্ষীসকল—যেতিয়া সিহঁত তাৰ অধীনত উদ্ভূত হয়, সি সিহঁতক স্বৰ্গলৈ আগবঢ়ায়; সেয়েহে সি ‘বায়ুবাহিনী’—বায়ুৰে বহোৱা/বায়ুৰে বহনকাৰিণী।

Verse 45

एवं यो वेत्ति नामानि निर्गमं च विशेषतः । स याति पापविर्मुक्तो रुद्रलोकं न संशयः

এইদৰে যি কোনোবাই এই নামসমূহ আৰু বিশেষকৈ সিহঁতৰ উৎপত্তি-ব্যুৎপত্তি যথাৰ্থভাৱে জানে, সি পাপমুক্ত হৈ নিঃসন্দেহে ৰুদ্ৰলোকলৈ গমন কৰে।