Adhyaya 39
এই অধ্যায়ত যুধিষ্ঠিৰে নৰ্মদা (ৰেৱা) তীৰৰ কপিলা-তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য আৰু উৎপত্তিকথা সুধে, আৰু ঋষি মাৰ্কণ্ডেয় উত্তৰ দিয়ে। আৰম্ভণিতে ফলশ্ৰুতি কোৱা হয়—ভক্তিভাৱে কপিলা-তীৰ্থত স্নানমাত্ৰ কৰিলেও সঞ্চিত অশুচিতা আৰু পাপ ক্ষয় হয়। কৃতযুগৰ প্ৰভাতে ব্ৰহ্মা ধ্যান-যজ্ঞত নিমগ্ন থাকোঁতে জ্বলি থকা কুণ্ডৰ পৰা তেজোময়ী, অগ্নিস্বৰূপা কপিলা প্ৰাদুৰ্ভূত হয়। ব্ৰহ্মাই তেওঁক বহু দেৱশক্তি আৰু কালমানৰ ৰূপে সৰ্বব্যাপিনী বুলি মানি স্তৱ কৰে। প্ৰসন্ন কপিলাই ব্ৰহ্মাৰ উদ্দেশ্য সুধিলে, ব্ৰহ্মাই লোককল্যাণৰ বাবে দিৱ্যলোকৰ পৰা মৰ্ত্যলোকলৈ অৱতৰণ কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে। কপিলা পৱিত্ৰ নৰ্মদা তীৰলৈ গৈ তপস্যা কৰে আৰু তাতেই তীৰ্থৰ স্থায়ী প্ৰতিষ্ঠা হয়। পাছত কপিলাৰ দেহত লোক আৰু দেৱতাসকল কেনেকৈ অৱস্থিত—এই বিষয়ে যুধিষ্ঠিৰৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰত শৰীৰ-ব্ৰহ্মাণ্ড মানচিত্ৰ দিয়া হয়: পিঠিত লোকসমূহ, মুখত অগ্নি, জিভাত সৰস্বতী, নাসিকাপ্ৰদেশত বায়ু, ললাটত শিৱ আদি। গৃহস্থৰ কপিলা-পূজা, প্ৰদক্ষিণা, নৈবেদ্য-অৰ্পণ, স্নানবিধি, উপবাস আৰু পিতৃতৰ্পণক মহাপুণ্য বুলি কোৱা হয়; তাৰ ফল পূৰ্বপুৰুষ আৰু বংশধৰলৈ বিস্তাৰিত হয়। শেষত এই মাহাত্ম্য শ্ৰৱণো পৱিত্ৰকাৰী বুলি পুনৰ কোৱা হয়।
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेच्च राजेन्द्र कपिलातीर्थमुत्तमम् । स्नानमात्रान्नरो भक्त्या मुच्यते सर्वकिल्बिषैः
শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে: তাৰ পাছত, হে ৰাজেন্দ্ৰ, উত্তম কপিলা তীৰ্থলৈ যোৱা উচিত। তাত কেৱল স্নানমাত্ৰেই, ভক্তিযুক্ত নৰ সকলো পাপ-কলুষৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 2
युधिष्ठिर उवाच । आश्चर्यभूतं लोकेषु कथितं द्विजसत्तम । नर्मदेश्वरमाहात्म्यं कापिलं कथयस्व मे
যুধিষ্ঠিৰ ক’লে: হে দ্বিজসত্তম, লোকসমূহত ই এক আশ্চৰ্য বুলি কোৱা হয়। অনুগ্ৰহ কৰি মোক নৰ্মদেশ্বৰ-সম্পৰ্কীয় কপিল মাহাত্ম্য ক’বা।
Verse 3
यस्मिन् कालेऽथ सम्बन्धे उत्पन्नं तीर्थमुत्तमम् । सर्वपापहरं पुण्यं तीर्थं जातं कथं प्रभो
এই উত্তম তীৰ্থ কোন সময়ত আৰু কোন সম্পৰ্কত উৎপন্ন হ’ল? হে প্ৰভো, সকলো পাপ হৰণকাৰী এই পুণ্য তীৰ্থ কেনেকৈ প্ৰকাশ পালে?
Verse 4
मार्कण्डेय उवाच । शृणु वक्ष्येऽद्य ते राजन्कपिलातीर्थमुत्तमम् । येन ते विस्मयः सर्वः श्रुत्वा गच्छति भारत
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে: শুনা, হে ৰাজন! আজি মই তোমাক উত্তম কপিলা তীৰ্থৰ কথা ক’ম; হে ভাৰত, ইয়াক শুনিলে তোমাৰ সকলো বিস্ময় নিৱৃত্ত হৈ শান্ত হ’ব।
Verse 5
पुरा कृतयुगस्यादौ ब्रह्मा लोकपितामहः । उत्पादयित्वा सकलं भूतग्रामं चतुर्विधम्
প্ৰাচীন কালত, কৃতযুগৰ আৰম্ভণিতে, লোকপিতামহ ব্ৰহ্মাই চাৰিধৰণৰ বিধান অনুসাৰে সমগ্ৰ ভূতগ्राम—সকল জীৱসমূহ—উৎপন্ন কৰি…
Verse 6
जपहोमपरो भक्त्या क्षणं ध्यात्वा च तिष्ठति । ज्वलमानात्तु कपिला तावत्कुण्डात्समुत्थिता
ভক্তিভাৱে জপ-হোমত নিমগ্ন হৈ তেওঁ ক্ষণেক থমকি ধ্যান কৰিলে। তেতিয়াই জ্বলন্ত তেজে দীপ্ত কপিলা তৎক্ষণাৎ কুণ্ডৰ পৰা উঠি আহিল।
Verse 7
अग्निज्वालोज्ज्वलैः शृङ्गैस्त्रिनेत्रा सुपयस्विनी । अग्निपूर्णा ह्यग्निमुखा अग्निघ्राणाग्निलोचना
অগ্নিশিখাৰ দৰে দীপ্ত শৃংগযুক্তা, ত্ৰিনেত্ৰী আৰু দুগ্ধে সমৃদ্ধা; অগ্নিতে পূৰ্ণ, অগ্নিমুখী, অগ্নিঘ্ৰাণা আৰু অগ্নিলোচনী…
Verse 8
अग्निखुरा ह्यग्निपृष्ठा अग्निसर्वाङ्गसंस्थितिः । सर्वलक्षणसम्पूर्णा घण्टाललितनिःस्वना
অগ্নিখুৰা, অগ্নিপৃষ্ঠা, দেহৰ সৰ্বাঙ্গতে অগ্নিৰ অৱস্থিতি; সকলো শুভ লক্ষণে সম্পূৰ্ণা, ঘণ্টাৰ কোমল ঝংকাৰত মধুৰ ধ্বনি কৰা…
Verse 9
दृष्ट्वा तु तां महाभागां कपिलां कुण्डमध्यगाम् । ब्रह्मा लोकगुरुस्तात प्रणम्येदमुवाच ह
কুণ্ডৰ মাজত অৱস্থিত সেই মহাভাগ্যা কপিলাক দেখি, লোকগুৰু ব্ৰহ্মাই প্ৰণাম কৰি এই বাক্য ক’লে।
Verse 10
नमस्ते कपिले पुण्ये सर्वलोकनमस्कृते । मङ्गल्ये मङ्गले देवि त्रिषु लोकेष्वनुपमे
হে পুণ্যময়ী কপিলে, তোমাক নমস্কাৰ—সৰ্বলোকৰ দ্বাৰা নমস্কৃতা। হে মঙ্গলময়ী, মঙ্গলৰ মূৰ্তি দেবী, ত্ৰিলোকত অনুপমা।
Verse 11
त्वं लक्ष्मीस्त्वं स्मृतिर्मेधा त्वं धृतिस्त्वं वरानने । उमादेवीति विख्याता त्वं सती नात्र संशयः
তুমিই লক্ষ্মী; তুমিই মোৰ স্মৃতি আৰু মেধা; তুমিই ধৃতি, হে সুন্দৰ-মুখী। উমাদেৱী নামে তুমি বিখ্যাত; নিশ্চয়েই তুমি সতী—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 12
वैष्णवी त्वं महादेवी ब्रह्माणी त्वं वरानने । कुमारी त्वं महाभागे भक्तिः श्रद्धा तथैव च
হে মহাদেৱী, তুমি বৈষ্ণৱী; হে সুন্দৰ-মুখী, তুমি ব্ৰহ্মাণী। হে মহাভাগ্যা, তুমি কুমাৰী; আৰু তুমি ভক্তি আৰু শ্ৰদ্ধাও।
Verse 13
कालरात्रिस्तु भूतानां कुमारी परमेश्वरी । त्वं लवस्त्वं त्रुटिश्चैव मुहूर्तं लक्षमेव च
প্ৰাণীৰ বাবে তুমি কালৰাত্ৰি, হে পৰমেশ্বৰী, চিৰকুমাৰী দেবী। তুমি লৱ, তুমি ত্ৰুটি; তুমি মুহূৰ্ত আৰু সময়ৰ মাপো তুমি নিজেই।
Verse 14
संवत्सरस्त्वं मासस्त्वं कालस्त्वं च क्षणस्तथा । नास्ति किंचित्त्वया हीनं त्रैलोक्ये सचराचरे
তুমিয়েই সংৱৎসৰ, তুমিয়েই মাহ; তুমিয়েই কাল, আৰু তুমিয়েই ক্ষণ। ত্ৰিলোকত—চৰাচৰ সকলোতে—তোমাৰ পৰা শূন্য একো নাই।
Verse 15
एवं स्तुता तु मानेन कपिला परमेष्ठिना । तमुवाच महाभागं प्रहृष्य पद्मसम्भवम्
এইদৰে পৰমেষ্ঠিন (ব্ৰহ্মা)ৰ মান-সম্মানে স্তৱিত হৈ কপিলাই আনন্দচিত্তে সেই মহাভাগ, পদ্মসম্ভৱক ক’লে।
Verse 16
प्रसन्ना तव वाक्येन देवदेव जगद्गुरो । किं करोमि प्रियं तेऽद्य ब्रूहि सर्वं पितामह
তোমাৰ বাক্যত মই প্ৰসন্ন, হে দেবদেৱ, হে জগতগুৰু। আজি তোমাৰ প্ৰিয় কাৰ্য কি কৰোঁ? সকলো ক’বা, হে পিতামহ।
Verse 17
ब्रह्मोवाच । जगद्धिताय जनिता मया त्वं परमेश्वरि । स्वर्गान्मर्त्यं ततो याहि लोकानां हितकाम्यया
ব্ৰহ্মাই ক’লে: জগতৰ হিতৰ বাবে মই তোমাক উৎপন্ন কৰিলোঁ, হে পৰমেশ্বৰী। সেয়ে সকলো প্ৰাণীৰ মঙ্গল কামনাৰে স্বৰ্গৰ পৰা মৰ্ত্যলোকলৈ যোৱা।
Verse 18
सर्वदेवमयी त्वं तु सर्वलोकमयी तथा । विधिना ये प्रदास्यन्ति तेषां वासस्त्रिविष्टपे
তুমি সকলো দেৱতাৰে ময়ী, আৰু সকলো লোকৰে ময়ীও। যিসকলে বিধি অনুসাৰে তোমাক অৰ্পণ দিব, তেওঁলোকৰ নিবাস ত্ৰিৱিষ্টপ (স্বৰ্গ)ত হ’ব।
Verse 19
एवमुक्त्वा ततो देवी ब्रह्माणं परमेश्वरी । वन्द्यमाना सुरैः सिद्धैराजगाम धरातलम्
এইদৰে কৈ পৰমেশ্বৰী দেৱীয়ে ব্ৰহ্মাক সম্বোধন কৰি, দেৱতা আৰু সিদ্ধসকলৰ বন্দনা-স্তৱেৰে পূজিতা হৈ ধৰাতললৈ অৱতৰণ কৰিলে।
Verse 20
युधिष्ठिर उवाच । यदायातेह सा तात ब्राह्मणो वचनाच्छुभा । तदा देवाश्च लोकाश्च कथमङ्गेषु संस्थिताः
যুধিষ্ঠিৰে ক’লে: হে প্ৰিয় পিতা, ব্ৰহ্মাৰ বাক্যত সেই শুভা দেৱী যেতিয়া ইয়ালৈ আহিল, তেতিয়া দেৱতা আৰু লোকসমূহ কেনেকৈ তেঁওৰ অঙ্গসমূহত প্রতিষ্ঠিত হ’ল?
Verse 21
कथं वा संस्थितागत्य कपिला सा द्विजोत्तम । तीर्थे वा ह्यूषरे क्षेत्र एतन्मे कथय द्विज
হে শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজ, সেই কপিলা কেনেকৈ ইয়ালৈ আহি স্থিত হ’ল—এই তীৰ্থত নে এই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত? হে ব্ৰাহ্মণ, এই কথা মোক কওক।
Verse 22
मार्कण्डेय उवाच । सा तदा ब्रह्मणा चोक्ता धात्रा लोकस्य भारत । ब्रह्मलोकाद्गता पुण्यां नर्मदां लोकपावनीम्
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে: হে ভাৰত, তেতিয়া লোকসমূহৰ বিধাতা ব্ৰহ্মাৰ আদেশত তাই ব্ৰহ্মলোকৰ পৰা ওলাই পুণ্যময় নৰ্মদালৈ আহিল—যি সকলো লোকক পবিত্ৰ কৰে।
Verse 23
तपः कृत्वा सुविपुलं नर्मदातटमाश्रिता । चचार पृथिवीं सर्वां सशैलवनकाननाम्
অতি বিপুল তপস্যা কৰি নৰ্মদাৰ তীৰ আশ্ৰয় লৈ, তাই পৰ্বত, বন আৰু অৰণ্য-উপবনসহ সমগ্ৰ পৃথিৱী ভ্ৰমণ কৰিলে।
Verse 24
तदाप्रभृति राजेन्द्र कपिलातीर्थमुत्तमम् । सर्वपापहरं ख्यातमृषिसङ्घैर्निषेवितम्
সেই সময়ৰ পৰা, হে ৰাজেন্দ্ৰ, কপিলা-তীৰ্থ পৰম উত্তম হ’ল; সৰ্বপাপহৰ বুলি খ্যাত, আৰু ঋষিসংঘে নিত্য সেৱিত।
Verse 25
तत्तीर्थे विधिवत्स्नात्वा कपिलायाः प्रयच्छति । पृथ्वी तेन भवेद्दत्ता सशैलवनकानना
সেই তীৰ্থত বিধিমতে স্নান কৰি কপিলালৈ দান অৰ্পণ কৰে; সেই কৰ্মে যেন পৰ্বত, বন আৰু কাণনসহ সমগ্ৰ পৃথিৱী দান কৰা হ’ল।
Verse 26
तां तु पश्यति यो भक्त्या दीयमानां द्विजोत्तमे । तस्य वर्षशतं पापं नश्यते नात्र संशयः
কিন্তু, হে দ্বিজোত্তম, যি ভক্তিভাৱে দান দিয়া সময়ত তাইক দৰ্শন কৰে—তাৰ শতবৰ্ষৰ পাপ নাশ হয়; ইয়াত একো সন্দেহ নাই।
Verse 27
भूर्भुवः स्वर्महश्चैव जनः सत्यं तपस्तथा । ते तत्पृष्ठं समाश्रित्य स्थिता लोका नृपोत्तम
ভূৰ, ভুৱঃ, স্বৰ, মহঃ, জনঃ, সত্য আৰু তপঃ—এই লোকসমূহ তাইৰ পৃষ্ঠ আশ্ৰয় কৰি স্থিত, হে নৃপোত্তম।
Verse 28
मुखे ह्यग्निः स्थितो देवो दन्तेषु च भुजङ्गमाः । धाता विधाता ह्योष्ठौ च जिह्वायां तु सरस्वती
তাইৰ মুখত দেব অগ্নি অধিষ্ঠিত; দাঁতত ভুজংগম (সৰ্প) আছে। ওঁঠত ধাতা আৰু বিধাতা, আৰু জিভাত সৰস্বতী বিরাজমান।
Verse 29
सहस्रकिरणौ देवौ चन्द्रादित्यौ सुलोचनौ । नासिकामध्यगश्चैव मारुतो नृपसत्तम
সহস্ৰ কিৰণধাৰী দেব চন্দ্ৰ আৰু আদিত্যই তাইৰ সুদৰ্শন নয়ন; আৰু তাইৰ নাসাৰ মধ্যভাগত মাৰুত (বায়ু) অধিষ্ঠিত, হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ।
Verse 30
ललाटे तु महादेवो ह्यश्विनौ कर्णसंस्थितौ । नरनारायणौ शृङ्गे शृङ्गमध्ये पितामहः
তাইৰ ললাটত মহাদেৱ অধিষ্ঠিত; অশ্বিনীদ্বয় কাণত অৱস্থিত। শিঙত নৰ আৰু নাৰায়ণ, আৰু শিঙৰ মধ্যভাগত পিতামহ (ব্ৰহ্মা) আছেন।
Verse 31
कम्बलोऽधिगतस्तात पाशधृग्वरुणस्तथा । यमश्च भगवान्देव आश्रित्य चोदरं श्रितः
হে প্ৰিয়, তাত কম্বল নিজৰ স্থান গ্ৰহণ কৰিছে; আৰু পাশধাৰী বৰুণ, লগতে ভগৱান দেব যম—তাত আশ্ৰয় লৈ—তাইৰ উদৰত অধিষ্ঠিত।
Verse 32
खुरेषु पन्नगाश्चैवं पुच्छाग्रे सूर्यरश्मयः । एवम्भूतां हि कपिलां सर्वदेवमयीं नृप
এইদৰে তাইৰ খুৰত নাগসকল আছে, আৰু পুচ্ছৰ আগত সূৰ্যৰ ৰশ্মিসকল। এনেকুৱােই সেই কপিলা গাই—সৰ্বদেৱময়ী, হে নৃপ।
Verse 33
ये धारयन्ति च गृहे धन्यास्ते नात्र संशयः । प्रातरुत्थाय यस्तस्याः कुरुते तु प्रदक्षिणाम्
যিসকলে তাইক নিজৰ ঘৰত ধাৰণ কৰে, তেওঁলোক নিঃসন্দেহে ধন্য। আৰু যি কোনোবাই প্ৰভাতে উঠি তাইৰ প্ৰদক্ষিণা কৰে…
Verse 34
प्रदक्षिणा कृता तेन सशैलवनकानना । कपिलापञ्चगव्येन यः स्नापयति शङ्करम्
তেওঁ যি প্ৰদক্ষিণা কৰিলে, তাৰ পুণ্য পৰ্বত-অৰণ্য-উপবনসহ পৃথিৱী পৰিক্ৰমাৰ সমান। আৰু যি কপিলা গাইৰ পঞ্চগব্যেৰে শংকৰক স্নান কৰায়…
Verse 35
उपवासपरो यस्तु तस्मिंस्तीर्थे नराधिप । स्नात्वा ह्युक्तविधानेन तर्पयेत्पितृदेवताः
কিন্তু যি সেই তীৰ্থত উপবাসত পৰায়ণ, হে নৰাধিপ! বিধানমতে স্নান কৰি পিতৃসকল আৰু দেবতাসকলক তৰ্পণ দিব।
Verse 36
तस्य ते वंशजाः सर्वे दश पूर्वे दशापरे । तृप्ता रोहन्ति वै स्वर्गे ध्यायन्तोऽस्य मनोरथान्
তাৰ সকলো বংশধৰ—দশ পুৰ্বে আৰু দশ পৰে—তৃপ্ত হয় আৰু নিশ্চয় স্বৰ্গলৈ আৰোহণ কৰে, তেওঁৰ পুণ্য-সংকল্প স্মৰণ কৰি।
Verse 37
एष ते विधिरुद्दिष्टः सम्भवो नृपसत्तम । तीर्थस्य च फलं पुण्यं किमन्यत्परिपृच्छसि
হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ! তোমাক এই বিধি বৰ্ণনা কৰা হ’ল, ইয়াৰ উৎপত্তিও, আৰু তীৰ্থৰ পবিত্ৰ পুণ্যফলো। আৰু কি সুধিব বিচাৰিছা?
Verse 38
धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम् । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः
ই ধন্য, যশদায়ক, আয়ুবর্ধক, আৰু উত্তম—সকলো দুখ নাশক। ইয়াক শুনিলে মানুহ সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়; ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 39
अध्याय
“অধ্যায়” — পাণ্ডুলিপি-প্ৰথাত অধ্যায়-সমাপ্তিৰ পবিত্ৰ চিহ্ন।