Adhyaya 92
এই অধ্যায়টো সংলাপৰূপ। যুধিষ্ঠিৰে মাৰ্কণ্ডেয়ক নর্মদা-তীৰৰ ‘যমহাস্য’ তীৰ্থৰ উৎপত্তি সুধে। মাৰ্কণ্ডেয়ে কয়—ধৰ্মৰাজ যম আগতেই ৰেৱা নদীত স্নান কৰিবলৈ আহি, একেটা নিমজ্জনতেই হোৱা মহাশুদ্ধি দেখি ভাবিলে—পাপভাৰযুক্ত লোকেও মোৰ লোকলৈ যায়, অথচ ৰেৱা-স্নানক শুভ, আনকি বৈষ্ণৱ গতি দানকাৰী বুলি প্ৰশংসা কৰা হয়। যিসকলে সক্ষম হৈও পবিত্ৰ নদীৰ দৰ্শন নকৰে, তেওঁলোকক দেখি যম হাঁহে আৰু তাত ‘যমহাসেশ্বৰ’ দেৱতা প্ৰতিষ্ঠা কৰি প্ৰস্থান কৰে। তাৰ পিছত ব্ৰতবিধান—আশ্বিন মাহৰ কৃষ্ণপক্ষ চতুৰ্দশীত ভক্তিসহ উপবাস, ৰাত্ৰিজাগৰণ, আৰু ঘিঁউৰ দীপে দেৱতাক প্ৰবোধন; ই বহু দোষ নাশ কৰে বুলি কোৱা হৈছে। অমাৱস্যাত জিতক্ৰোধ হৈ ব্ৰাহ্মণসন্মান আৰু দানধৰ্ম—সোণ/ভূমি/তিল, কৃষ্ণাজিন, তিলধেনু, বিশেষকৈ মহিষীধেনু দানৰ বিস্তৃত বিধি—উপদেশিত। যমলোকৰ ভয়ংকৰ যাতনাৰ তালিকাও আছে, কিন্তু তীৰ্থস্নান আৰু দানৰ প্ৰভাৱে সেয়া শমিত হয় বুলি ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। শেষত ফলশ্ৰুতিত কোৱা হয়—এই মাহাত্ম্য শুনিলেই দোষক্ষয় হয় আৰু যমধাম দৰ্শন নঘটে।
Shlokas
Verse 1
। श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र यमहास्यमनुत्तमम् । सर्वपापहरं तीर्थं नर्मदातटमाश्रितम्
শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে: তাৰ পাছত, হে ৰাজেন্দ্ৰ, যমহাস্য নামৰ অনুত্তম তীৰ্থলৈ যোৱা উচিত—ই সকলো পাপ হৰণ কৰে আৰু নৰ্মদাৰ তীৰত অৱস্থিত।
Verse 2
युधिष्ठिर उवाच । यमहास्यं कथं जातं पृथिव्यां द्विजपुंगव । एतत्सर्वं ममाख्याहि परं कौतूहलं हि मे
যুধিষ্ঠিৰ ক’লে: হে দ্বিজপুঙ্গৱ, পৃথিৱীত যমহাস্য কেনেকৈ উৎপন্ন হ’ল? এই সকলো মোক কোৱা; মোৰ কৌতূহল অতি মহান।
Verse 3
श्रीमार्कण्डेय उवाच । साधु साधु महाप्राज्ञ पृष्टोऽहं नृपनन्दन । स्नानार्थं नर्मदां पुण्यामागतस्ते पिता पुरा
শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে: “সাধু, সাধু, হে মহাপ্ৰাজ্ঞ ৰাজপুত্ৰ! তুমি ভালেই সুধিলা। পূৰ্বতে তোমাৰ পিতা স্নানাৰ্থে পবিত্ৰ নৰ্মদা নদীৰ ওচৰলৈ আহিছিল।”
Verse 4
रजकेन यथा धौतं वस्त्रं भवति निर्मलम् । तथासौ निर्मलो जातो धर्मराजो युधिष्ठिर
যেনেকৈ ৰজকে ধোৱা বস্ত্ৰ নিৰ্মল হয়, তেনেকৈয়ে ধৰ্মৰাজ যুধিষ্ঠিৰো সম্পূৰ্ণ শুদ্ধ হ’ল।
Verse 5
स पश्यन्निर्मलं देहं हसन्प्रोवाच विस्मितः
সেই নিৰ্মল দেহ দেখি তেওঁ হাঁহি উঠিল আৰু বিস্মিত হৈ ক’লে।
Verse 6
यम उवाच । मत्पुरं कथमायान्ति मनुजाः पापबृंहिताः । स्नानेनैकेन रेवायाः प्राप्यते वैष्णवं पदम्
যম ক’লে: “পাপে ভৰপূৰ মানুহ মোৰ নগৰলৈ কেনেকৈ আহে? ৰেৱাত কেৱল একবাৰ স্নান কৰিলেই বৈষ্ণৱ পদ, অৰ্থাৎ বিষ্ণুৰ ধাম, লাভ হয়।”
Verse 7
समर्था ये न पश्यन्ति रेवां पुण्यजलां शुभाम् । जात्यन्धैस्ते समा ज्ञेया मृतैः पङ्गुभिरेव वा
যিসকল সক্ষম হয়োও পুণ্যজলময় শুভ ৰেৱাক নেদেখে, তেওঁলোকক জন্মান্ধৰ সমান বুজিবা; অথবা মৃতৰ দৰে, বা খোঁড়াৰ দৰে।
Verse 8
समर्था ये न पश्यन्ति रेवां पुण्यजलां नदीम् । एतस्मात्कारणाद्राजन्हसितो लोकशासनः
হে ৰাজন! যিসকল সক্ষম হৈয়াও পুণ্যজলময় ৰেৱা নদীক নেদেখে, সেই কাৰণেই লোকশাসক যমে হাসিলে।
Verse 9
स्थापयित्वा यमस्तत्र देवं स्वर्गं जगाम ह । यमहासेश्वरे राजञ्जितक्रोधो जितेन्द्रियः
তাত দেৱতাক স্থাপন কৰি যম নিশ্চয় স্বৰ্গলৈ গ’ল। হে ৰাজন! যমহাসেশ্বৰত তেওঁ ক্ৰোধজয়ী আৰু ইন্দ্ৰিয়সংযমী আছিল।
Verse 10
विशेषाच्चाश्विने मासि कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् । उपोष्य परया भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते
বিশেষকৈ আশ্বিন মাহত, কৃষ্ণপক্ষৰ চতুৰ্দশীত, পৰম ভক্তিৰে উপবাস কৰিলে মানুহ সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 11
रात्रौ जागरणं कुर्याद्दीपं देवस्य बोधयेत् । घृतेन चैव राजेन्द्र शृणु तत्रास्ति यत्फलम्
ৰাতি জাগৰণ কৰিব লাগে আৰু দীপ জ্বলাই দেৱতাক বোধ কৰাব লাগে; ঘৃতেও, হে ৰাজেন্দ্ৰ—শুনা, তাত যি ফল আছে।
Verse 12
मुच्यते पातकैः सर्वैरगम्यागमनोद्भवैः । अभक्ष्यभक्षणोद्भूतैरपेयापेयजैरपि
মানুহ সকলো পাতকৰ পৰা মুক্ত হয়—নিষিদ্ধ সঙ্গমৰ পৰা উৎপন্ন, অভক্ষ্য ভক্ষণৰ পৰা উৎপন্ন, আৰু অপেয় পানৰ পৰা উৎপন্ন পাপৰ পৰাও।
Verse 13
अवाह्यवाहिते यत्स्याददोह्यादोहने यथा । स्नानमात्रेण तस्यैवं यान्ति पापान्यनेकधा
যেনেকৈ বহন নকৰিবলগীয়া বস্তু বহোৱাত, বা দোহন নকৰিবলগীয়া বস্তু দোহনত দোষ হয়; তেনেকৈ সেই পবিত্ৰ জলে কেৱল স্নান কৰিলেই পাপ বহু প্ৰকাৰৰে দূৰ হৈ যায়।
Verse 14
यमलोकं न वीक्षेत मनुजः स कदाचन । पित्ःणां परमं गुह्यमिदं भूमौ नरेश्वर
সেই মনুষ্য কেতিয়াও যমলোক নেদেখে। হে নৰেশ্বৰ, এইটো ভূমিত পিতৃলোকৰ পৰম গোপন ৰহস্য।
Verse 15
ददतामक्षयं सर्वं यमहास्ये न संशयः । अमावास्यां जितक्रोधो यस्तु पूजयते द्विजान्
দান কৰোঁতাসকলৰ বাবে যমৰ দুৱাৰমুখতো সকলো পুণ্য অক্ষয় হয়—ইয়াত সন্দেহ নাই। অমাৱস্যাত ক্ৰোধ জয় কৰি যি দ্বিজসকলক সন্মান-পূজা কৰে, সি সেই অব্যয় ফল লাভ কৰে।
Verse 16
हिरण्यभूमिदानेन तिलदानेन भूयसा । कृष्णाजिनप्रदानेन तिलधेनुप्रदानतः
হিৰণ্য আৰু ভূমি দান কৰিলে, অধিক তিল দান কৰিলে, কৃষ্ণাজিন (ক’লা মৃগচৰ্ম) প্ৰদান কৰিলে, আৰু তিলধেনু (তিলৰে গঠিত ধেনু) দান কৰিলে পুণ্য বহুগুণে বৃদ্ধি পায়।
Verse 17
विधानोक्तद्विजाग्र्याय ये प्रदास्यन्ति भक्तितः । हयं वा कुंजरं वाथ धूर्वहौ सीरसंयुतौ
বিধানমতে ভক্তিসহ দ্বিজশ্ৰেষ্ঠক যিসকলে দান কৰে—ঘোঁৰা হওক বা হাতী হওক, বা হালসহ জোঁত দিয়া দুটা হালবাহ গৰু—সিহঁতে অতি পুণ্যময় দান সম্পন্ন কৰে।
Verse 18
कन्यां वसुमतीं गां च महिषीं वा पयस्विनीम् । ददते ये नृपश्रेष्ठ नोपसर्पन्ति ते यमम्
হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ! যিসকলে কন্যাদান কৰে, বা ভূমিদান, বা গোধন দান, বা দুগ্ধদায়িনী মহিষী দান কৰে, তেওঁলোকে যমৰ ওচৰলৈ নাযায়।
Verse 19
यमोऽपि भवति प्रीतः प्रतिजन्म युधिष्ठिर । यमस्य वाहो महिषो महिष्यस्तस्य मातरः
হে যুধিষ্ঠিৰ! জন্মে জন্মে যমো প্ৰসন্ন হয়। মহিষ যমৰ বাহন, আৰু মহিষীসকলক তেওঁৰ মাতৃসম জ্ঞান কৰি পূজ্য মানা হয়।
Verse 20
तासां दानप्रभावेण यमः प्रीतो भवेद्ध्रुवम् । नासौ यममवाप्नोति यदि पापैः समावृतः
সেই মহিষীসকল দান কৰাৰ প্ৰভাৱত যম নিশ্চয় প্ৰসন্ন হয়। মানুহ পাপে আচ্ছন্ন হলেও সি যমৰ কবলত নপৰে।
Verse 21
एतस्मात्कारणादत्र महिषीदानमुत्तमम् । तस्याः शृङ्गे जलं कार्यं धूम्रवस्त्रानुवेष्टिता
এই কাৰণতে ইয়াত মহিষীদানক উত্তম বুলি কোৱা হৈছে। তাইৰ শিঙত জল স্থাপন কৰিব লাগে আৰু ধোঁৱা-বৰণীয়া বস্ত্ৰে আৱৃত কৰিব লাগে।
Verse 22
आयसस्य खुराः कार्यास्ताम्रपृष्ठाः सुभूषिताः । लवणाचलं पूर्वस्यामाग्नेय्यां गुडपर्वतम्
তাইৰ খুৰ লোহাৰ কৰি, পিঠি তামাৰে আৱৃত কৰি সুন্দৰ অলংকাৰে সজ্জিত কৰিব লাগে। পূব দিশত ‘লৱণ-পৰ্বত’ আৰু আগ্নেয় (দক্ষিণ-পূব) দিশত ‘গুড়-পৰ্বত’ স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 23
कार्पासं याम्यभागं तु नवनीतं तु नैरृते । पश्चिमे सप्तधान्यानि वायव्ये तंदुलाः स्मृताः
দক্ষিণ দিশাত কাৰ্পাস (কপাহ) স্থাপন কৰিব; নৈঋত (দক্ষিণ-পশ্চিম) দিশাত তাজা নবনীতা। পশ্চিম দিশাত সপ্ত ধান্য স্থাপন কৰিব, আৰু বায়ব্য (উত্তৰ-পশ্চিম) দিশাত তণ্ডুল (চাউল) বিধেয়।
Verse 24
सौम्ये तु काञ्चनं दद्यादीशाने घृतमेव च । प्रदद्याद्यमराजो मे प्रीयतामित्युदीरयन्
উত্তৰ দিশাত কাঞ্চন (সোণ) দান কৰিব, আৰু ঈশান (উত্তৰ-পূৰ্ব) দিশাত ঘৃতো দান কৰিব। দাতা এই বুলি উচ্চাৰণ কৰি দান দিব: “যমৰাজ মোৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক।”
Verse 25
इत्युच्चार्य द्विजस्याग्रे यमलोकं महाभयम् । असिपत्त्रवनं घोरं यमचुल्ली सुदारुणा
এইদৰে উচ্চাৰণ কৰি শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজৰ সন্মুখত তেওঁ যমলোক—অতিশয় ভয়ংকৰ—বৰ্ণনা কৰিলে: তৰোৱাল-পাতৰ দৰে পাত থকা ঘোৰ অসিপত্ত্ৰবন, আৰু অতি নিৰ্দয় ‘যমচুল্লী’ নামৰ ভাটিখানা।
Verse 26
रौद्रा वैतरणी चैव कुम्भीपाको भयावहः । कालसूत्रो महाभीमस्तथा यमलपर्वतौ
ৰৌদ্ৰ, বৈতৰণী, আৰু ভয়ংকৰ কুম্ভীপাক; অতিশয় ভীম কালসূত্ৰ; আৰু তদ্ৰূপ যমলোকৰ পৰ্বতসমূহ—এইসকল (নৰক) আছে।
Verse 27
क्रकचं तैलयन्त्रं च श्वानो गृध्राः सुदारुणाः । निरुच्छ्वासा महानादा भैरवो रौरवस्तथा
তাত ক্ৰকচ (আৰা) আৰু তৈলযন্ত্ৰ (তেল পীড়া যন্ত্ৰ) সদৃশ যাতনা আছে; আৰু অতি নিৰ্দয় শ্বান আৰু গৃধ্ৰ। তাত নিশ্বাস ৰুদ্ধ হোৱাৰ স্থান আৰু গম্ভীৰ গর্জন আছে—ভৈৰৱ আৰু ৰৌৰৱো আছে।
Verse 28
एते घोरा याम्यलोके श्रूयन्ते द्विजसत्तम । त्वत्प्रसादेन ते सोम्यास्तीर्थस्यास्य प्रभावतः
হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, যমলোকত এইবোৰ ভয়ংকৰ বুলি শুনা যায়; কিন্তু তোমাৰ কৃপা আৰু এই তীৰ্থৰ প্ৰভাৱত সিহঁত সৌম্য, নিৰ্ভয় হৈ পৰে।
Verse 29
दानस्यास्य प्रभावेण यमराजप्रसादतः । नरकेऽहं न यास्यामि द्विज जन्मनि जन्मनि
হে দ্বিজ, এই দানকৰ্মৰ প্ৰভাৱ আৰু যমৰাজৰ প্ৰসন্নতাত মই নৰকলৈ নাযাম—জন্মে জন্মে।
Verse 30
यमहास्यस्य चाख्यानमिदं शृण्वन्ति ये नराः । तेऽपि पापविनिर्मुक्ता न पश्यन्ति यमालयम्
যিসকল মানুহে ‘যমৰ হাস্য’ৰ এই আখ্যান শুনে, তেওঁলোকো পাপমুক্ত হৈ যমালয় নেদেখে।