Adhyaya 20

Verse 1

। युधिष्ठिर उवाच । श्रुता मे विविधा धर्माः संहारास्त्वत्प्रसादतः । कृता देवेन सर्वेण ये च दृष्टास्त्वयानघ

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে: আপোনাৰ কৃপাৰে মই নানা ধৰ্ম আৰু সৰ্বব্যাপী দেৱে সংঘটিত কৰা সংহাৰসমূহৰ কথা শুনিলোঁ—সেই ঘটনাসমূহ যি আপুনি, হে নিৰ্দোষ, নিজে দৰ্শন কৰিছে।

Verse 2

साम्प्रतं श्रोतुमिच्छामि प्रभावं शार्ङ्गधन्वनः । त्वयानुभूतं विप्रेन्द्र तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि

এতিয়া মই শাৰ্ঙ্গধন্বনৰ (বিষ্ণুৰ) প্ৰভাৱ শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ। হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ, আপুনি ই অনుభৱ কৰিছে; সেয়ে অনুগ্ৰহ কৰি মোক ক’বলৈ যোগ্য।

Verse 3

श्रीमार्कण्डेय उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रजासंहारलक्षणम् । यच्चिह्नं दृश्यते तत्र यथा कल्पो विधीयते

শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে: এতিয়া মই প্ৰজাসংহাৰৰ লক্ষণ বৰ্ণনা কৰিম—সেই সময়ত কি কি চিহ্ন দেখা যায়, আৰু কিদৰে কল্পৰ ক্ৰম বিধি অনুসাৰে স্থিৰ হয়।

Verse 4

उल्कापाताः सनिर्घाता भूमिकम्पस्तथैव च । पतते पांशुवर्षं च निर्घोषश्चैव दारुणः

উল্কা বজ্ৰগর্জনৰ সৈতে পতিত হয়, পৃথিৱীও কঁপে। ধূলিৰ বৰষুণ পৰে, আৰু ভয়ংকৰ গম্ভীৰ গর্জন ধ্বনি উঠি থাকে।

Verse 5

यक्षकिन्नरगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः । सर्वे ते प्रलयं यान्ति युगान्ते समुपस्थिते

যক্ষ, কিন্নৰ, গন্ধৰ্ব, পিশাচ, নাগসদৃশ সত্তা আৰু ৰাক্ষস—সকলোয়ে যুগান্ত উপস্থিত হ’লে প্ৰলয়লৈ গমন কৰে।

Verse 6

पर्वताः सागरा नद्यः सरांसि विविधानि च । वृक्षाः शेषं समायान्ति वल्लीजातं तृणानि च

পৰ্বত, সাগৰ, নদী আৰু নানা প্ৰকাৰৰ সৰোবৰ—গছ-গছনিও শেষত কেৱল অৱশেষলৈ নামি আহে; লতা আৰু ঘাঁহো সেই অৱশেষ অৱস্থালৈ গমন কৰে।

Verse 7

एवं हि व्याकुलीभूते सर्वौषधिजलोज्झिते । काष्ठभूते तु संजाते त्रैलोक्ये सचराचरे

এইদৰে যেতিয়া সকলো ব্যাকুল হৈ উঠে, সকলো ঔষধি আৰু জল অপসাৰিত হয়, আৰু চল-অচলসহ ত্ৰৈলোক্য শুকান কাঠৰ দৰে হৈ পৰে,

Verse 8

यावत्पश्यामि मध्याह्ने स्नानकाल उपस्थिते । त्रैलोक्यं ज्वलनाकारं दुर्निरीक्षं दुरासदम्

মধ্যাহ্নত স্নান-কাল উপস্থিত হোৱাত মই চাওঁতেই ত্ৰিলোক জ্বলন্ত অগ্নিৰূপ হৈ উঠিল—চাবলৈ দুৰ্নিৰীক্ষ্য, ওচৰ চাপিবলৈ দুঃসাধ্য।

Verse 9

द्वौ सूर्यौ पूर्वतस्तात पश्चिमोत्तरयोस्तथा । तथैव दक्षिणे द्वौ च सूर्यौ दृष्टौ प्रतापिनौ

হে প্ৰিয়, পূৰ্ব দিশত দুটা সূৰ্য দেখা গ’ল; তেনেদৰে পশ্চিম আৰু উত্তৰ দিশতো; আৰু দক্ষিণ দিশতো দুটা প্ৰতাপী সূৰ্য দৃষ্ট হ’ল।

Verse 10

द्वौ सूर्यौ नागलोकस्थौ मध्ये द्वौ गगनस्य च । इत्येते द्वादशादित्यास्तपन्ते सर्वतो दिशम्

দুটা সূৰ্য নাগলোকত আছিল; আৰু আকাশৰ মধ্যভাগত আৰু দুটা। এইদৰে এই দ্বাদশ আদিত্যই সকলো দিশে তাপ ছড়াই তপিল।

Verse 11

पृथिवीमदहन्सर्वां सशैलवनकाननाम् । नादग्धं दृश्यते किंचिदृते रेवां च मां तथा

তেওঁলোকে সমগ্ৰ পৃথিৱী দহিলে—পৰ্বত, বন আৰু উপবনসহ। ৰেৱা আৰু মোৰ বাহিৰে একোৱেই অদগ্ধ দেখা নগ’ল।

Verse 12

पृथिव्यां दह्यमानायां हविर्गन्धश्च जायते । ततो मे शुष्यते गात्रं तृषाप्येवं दुरासदा

পৃথিৱী দহি থাকোঁতে হৱিৰ সুগন্ধ উঠিল। তেতিয়া মোৰ দেহ শুকাই গ’ল, আৰু অসহ্য তৃষ্ণাই মোক আচ্ছন্ন কৰিলে।

Verse 13

न हि विन्दामि पानीयं शोषितं च दिवाकरैः । यावत्कमण्डलुं वीक्षे शुष्कं तत्रापि तज्जलम्

মই পান কৰিবলৈ একো পানী নাপালোঁ—সূৰ্যৰ তাপে সেয়া শুকাই গৈছিল। আৰু যেতিয়া মই মোৰ কমণ্ডলু চাইলোঁ, তাতো সেই জল শুকাই গৈছিল।

Verse 14

ततोऽहं शोकसंतप्तो विशेषात्क्षुत्तृषार्दितः । उत्पपात क्षितेरूर्ध्वं पश्यमानो दिवं प्रति

তাৰ পিছত মই শোকত দগ্ধ হৈ, বিশেষকৈ ক্ষুধা আৰু তৃষ্ণাত কাতৰ হৈ, পৃথিৱীৰ পৰা ওপৰলৈ জপিয়াই উঠিলোঁ আৰু আকাশৰ পানে চাই থাকিলোঁ।

Verse 15

तावत्पश्यामि गगने गृहं शृङ्गारभूषितम् । ततस्तज्ज्ञातुकामोऽहं प्रस्थितो राजसत्तम

তেতিয়া মই আকাশত এক সুসজ্জিত প্ৰাসাদ দেখিলোঁ, শৃঙ্গাৰ-অলংকাৰে ভূষিত। সেয়া কি বুলি জানিবলৈ আগ্ৰহী হৈ মই তাৰ দিশে আগবাঢ়িলোঁ, হে ৰাজশ্ৰেষ্ঠ।

Verse 16

प्राकारेण विचित्रेण कपाटार्गलभूषितम् । विचित्रशिखरोपेतं द्वारदेशमुपागतः

সেয়া এক বিচিত্ৰ প্ৰাকাৰেৰে বেষ্টিত, দুৱাৰ আৰু অৰ্গলা (কুণ্ডি)-ৰে ভূষিত। বিচিত্ৰ শিখৰেৰে যুক্ত তাৰ দ্বাৰদেশত মই উপনীত হ’লোঁ।

Verse 17

षडशीतिसहस्राणि योजनानां समुच्छ्रये । तदर्धं तु पृथक्त्वेन काञ्चनं रत्नभूषितम्

তাৰ উচ্চতা ছিয়াশি হাজাৰ যোজনলৈ উঠিছিল; আৰু প্ৰস্থত তাৰ আধা পৰিমাণ। সেয়া পৃথকভাৱে দণ্ডায়মান—সুৱৰ্ণময় আৰু ৰত্নেৰে অলংকৃত।

Verse 18

तत्र मध्ये परां शय्यां पश्यामि नृपसत्तम । शय्योपरि शयानं तु पुरुषं दिव्यमूर्धजम्

তাৰ মাজত, হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ, মই এক পৰম শয্যা দেখিলোঁ; সেই শয্যাৰ ওপৰত দিৱ্য কেশধাৰী এক পুৰুষ শয়ন কৰি আছিল।

Verse 19

विकुञ्चिताग्रकेशान्तं समस्तं योजनायतम् । मुकुटेन विचित्रेण दीप्तिकान्तेन शोभितम्

তাঁৰ কেশৰ আগভাগ সুকোমলভাৱে কুঁচি গৈছিল; সমগ্ৰ দেহ এক যোজন দীঘল, আৰু বিচিত্ৰ মুকুটে দীপ্ত কান্তিৰে শোভিত আছিল।

Verse 20

श्यामं कमलपत्राभं सुप्रभं च सुनासिकम् । सिंहास्यमायतभुजं गल्लश्मश्रुवराङ्कितम्

তেওঁ শ্যামবৰ্ণ, কমলপাত সদৃশ নেত্ৰযুক্ত, দীপ্তিমান আৰু সুন্দৰ নাসিকাযুক্ত; সিংহমুখ আৰু দীঘল বাহুযুক্ত, গালত সুন্দৰ গোঁফ-দাড়িৰ চিহ্নে অলংকৃত।

Verse 21

त्रिवलीभङ्गसुभगं कर्णकुण्डलभूषितम् । विशालाभं सुपीनाङ्गं पार्श्वस्वावर्तभूषितम्

ত্ৰিবলীৰ মনোহৰ ভাঁজে তেওঁ সুন্দৰ, কৰ্ণকুণ্ডলে ভূষিত; দেহে বিস্তৃত আৰু পূৰ্ণাঙ্গ, আৰু পাৰ্শ্বত শুভ আৱৰ্তৰ অলংকাৰ শোভা পাইছিল।

Verse 22

शोभितं कटिभागेन विभक्तं जानुजङ्घयोः । पद्माङ्किततलं देवमाताम्रसुनखाङ्गुलिम्

কটিভাগে তেওঁ শোভিত, আৰু জানু-জঙ্ঘাৰ বিভাজন স্পষ্ট; দেৱতাৰ পদতলত পদ্মচিহ্ন আছিল, আৰু আঙুলিৰ নখ তাম্ৰবৰ্ণ ৰক্তিম আছিল।

Verse 23

मेघनादसुगम्भीरं सर्वावयवसुन्दरम् । शय्यामध्यगतं देवमपश्यं पुरुषोत्तमम्

মেঘগর্জনৰ দৰে গভীৰ ধ্বনি, প্ৰতিটো অংগত অপূৰ্ব সৌন্দৰ্য—শয্যাৰ মাজত অৱস্থিত পৰম পুৰুষোত্তম দেৱক মই দৰ্শন কৰিলোঁ।

Verse 24

शङ्खचक्रगदापाणिं शयानं दक्षिणेन तु । अक्षसूत्रोद्यतकरं सूर्यायुतसमप्रभम्

শয়ন অৱস্থাত, হাতে শঙ্খ-চক্ৰ-গদা; আৰু দক্ষিণফালে জপমালা (অক্ষসূত্ৰ) ধৰা উত্থিত হাত—দশ সহস্ৰ সূৰ্যৰ সমান প্ৰভাৰে দীপ্তিমান আছিল।

Verse 25

तं दृष्ट्वा भक्तिमान्देवं स्तोतुकामो व्यवस्थितः । जयेश जय वागीश जय दिव्याङ्गभूषण

সেই দেৱক দৰ্শন কৰি ভক্তিৰে পৰিপূৰ্ণ হৈ, স্তৱ কৰিবলৈ ইচ্ছুক হৈ থিয় হ’ল: “জয় হে জয়েশ! জয় হে বাগীশ! জয় হে দিব্য অংগভূষণে ভূষিত প্ৰভু!”

Verse 26

जय देवपते श्रीमन्साक्षाद्ब्रह्म सनातन । तव लोकाः शरीरस्थास्त्वं गतिः परमेश्वर

জয় হে দেৱপতি শ্ৰীমান! তুমি সনাতন সাক্ষাৎ ব্ৰহ্ম। সকলো লোক তোমাৰ দেহৰ ভিতৰতে অৱস্থিত; হে পৰমেশ্বৰ, তুমিয়েই পৰম গতি আৰু চূড়ান্ত আশ্ৰয়।

Verse 27

त्वदाधारा हि देवेश सर्वे लोका व्यवस्थिताः । त्वं श्रेष्ठः सर्वसत्त्वानां त्वं कर्ता धरणीधरः

হে দেৱেশ, সকলো লোক তোমাৰ আধাৰতেই প্ৰতিষ্ঠিত। তুমি সকলো সত্ত্বৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ; তুমি কৰ্তা, আৰু ধৰণীধৰ—পৃথিৱী ধাৰণকাৰী।

Verse 28

त्वं हौत्रमग्निहोत्राणां सूत्रमन्त्रस्त्वमेव च । गोकर्णं भद्रकर्णं च त्वं च माहेश्वरं पदम्

তুমি অগ্নিহোত্ৰ যজ্ঞৰ হৌত্ৰ-অৰ্পণস্বৰূপ; সুত্ৰও তুমি, মন্ত্ৰও তুমি একাই। তুমি গোকৰ্ণ আৰু ভদ্ৰকৰ্ণ, আৰু তুমি মহেশ্বৰ পদ—শিৱৰ পৰম স্থান।

Verse 29

त्वं कीर्तिः सर्वकीर्तीनां दैन्यपापप्रणाशिनी । त्वं नैमिषं कुरुक्षेत्रं त्वं च विष्णुपदं परम्

তুমি সকলো কীৰ্তিৰ কীৰ্তি, দীনতা আৰু পাপ বিনাশিনী। তুমি নাইমিষ আৰু কুরুক্ষেত্ৰ; তুমিয়েই পৰম বিষ্ণুপদ—বিষ্ণুৰ সৰ্বোচ্চ ধাম।

Verse 30

त्वया तु लीलया देव पदाक्रान्ता च मेदिनी । त्वया बद्धो बलिर्देव त्वयेन्द्रस्य पदं कृतम्

হে দেৱ, তোমাৰ লীলামাত্ৰে তোমাৰ পদে মেদিনী অতিক্ৰান্ত হ’ল। হে দেৱ, তোমাৰ দ্বাৰাই বলি বন্ধিত হ’ল; তোমাৰ দ্বাৰাই ইন্দ্ৰৰ পদ পুনৰ স্থিৰ হ’ল।

Verse 31

त्वं कलिर्द्वापरं देव त्रेता कृतयुगं तथा । प्रलम्बदमनश्च त्वं स्रष्टा त्वं च विनाशकृत्

হে দেৱ, তুমি কলি আৰু দ্বাপৰ; তুমি ত্ৰেতা আৰু কৃতযুগো। তুমি প্ৰলম্বদমন; তুমি স্ৰষ্টা, আৰু তুমি বিনাশকৰ্তাও।

Verse 32

त्वया वै धार्यते लोकास्त्वं कालः सर्वसंक्षयः । त्वया हि देव सृष्टास्ताः सर्वा वै देवयोनयः

তোমাৰ দ্বাৰাই লোকসমূহ ধাৰিত; তুমি কাল, সৰ্বসংক্ষয়কাৰী। হে দেৱ, তোমাৰ দ্বাৰাই সেই সকলো দেৱযোনি—দিব্য বংশধাৰা—সৃষ্টি হৈছে।

Verse 33

त्वं पन्थाः सर्वलोकानां त्वं च मोक्षः परा गतिः । ब्रह्मा त्वदुद्भवो देवो रजोरूपः सनातनः । रुद्रः क्रोधोद्भवोऽप्येवं त्वं च सत्त्वे व्यवस्थितः

তুমিয়েই সকলো লোকৰ পথ, তুমিয়েই মোক্ষ—সৰ্বোচ্চ গতি। তোমাৰ পৰা ব্ৰহ্মা উদ্ভৱ হয়, সনাতন দেৱতা যাৰ স্বভাৱ ৰজোগুণ। তেনেদৰে ৰুদ্ৰো ক্ৰোধৰ পৰা জন্মে; কিন্তু তুমি সত্ত্বগুণত স্থিত।

Verse 34

एतच्चराचरं देव क्रीडनार्थं त्वया कृतम् । एवं संतप्तदेहेन स्तुतो देवो मया प्रभुः

হে দেৱ! এই সমগ্ৰ চল-অচল সৃষ্টি তোমাৰ লীলাৰ বাবে তুমি গঢ়িছা। এইদৰে দুখে দগ্ধ দেহ লৈ মই প্ৰভু—স্বামী দেৱক স্তৱন কৰিলোঁ।

Verse 35

भक्त्या परमया राजन्सर्वभूतपतिः प्रभुः । स्तुवन्वै तत्र पश्यामि वारिपूर्णांस्ततो घटान्

হে ৰাজন! পৰম ভক্তিৰে সকলো ভূতৰ অধিপতি প্ৰভুক স্তৱন কৰি মই তাত পানীৰে কাষলৈকে ভৰা ঘটসমূহ দেখিলোঁ।

Verse 36

ततो मया विस्मृता या तृषा सा वर्धिता पुनः । उपासर्पं ततस्तस्य पार्श्वं वै पुरुषस्य हि

তাৰ পাছত মই যি তৃষ্ণা পাহৰি গৈছিলোঁ, সেয়া পুনৰ বাঢ়িল। তেতিয়া মই সেই পুৰুষজনৰ কাষলৈ আগবাঢ়িলোঁ।

Verse 37

पानीयं पातुकामेन चिन्तितं च मया पुनः । नापश्यत हि मां चैष सुप्तोऽपि न च बुध्यते

পানী পান কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰি মই পুনৰ কি কৰোঁ বুলি ভাবিলোঁ। কিন্তু সি মোক নেদেখিলে; সি শুই থাকিলেও সাৰ নাপালে।

Verse 38

यस्तु पापेन संमूढः सुखं सुप्तं प्रबोधयेत् । जायते तस्य पापस्य ब्रह्महत्याफलं महत्

যি জন পাপৰ মোহত বিভ্ৰান্ত হৈ সুখে নিদ্ৰাৰত মানুহক জগাই তোলে, তাৰ সেই পাপৰ ফল অতি ভয়ংকৰ—ব্ৰাহ্মণ-হত্যাৰ ফলৰ সমান।

Verse 39

एवं संचिन्त्यमाने तु द्वितीयो ह्यागतः पुमान् । नेक्षते जल्पते किंचिद्वामस्कन्धे मृगाजिनी

এইদৰে চিন্তা কৰি থাকোঁতেই দ্বিতীয় এজন পুৰুষ আহি উপস্থিত হ’ল। তেওঁ নাচাই নেদেখিলে, একো নক’লে; বাওঁ কান্ধত মৃগচৰ্ম আছিল।

Verse 40

जटी कमण्डलुधरो दण्डी मेखलया वृतः । भस्मोन्मृदितसर्वाङ्गो महातेजास्त्रिलोचनः

তেওঁ জটাধাৰী, কমণ্ডলু ধাৰণকাৰী, হাতে দণ্ড লৈ, মেখলাৰে বেষ্টিত আছিল। সৰ্বাঙ্গ ভস্মলিপ্ত; মহাতেজস্বী, ত্ৰিনেত্ৰধাৰী।

Verse 41

यावत्तं स्तोतुकामोऽहमपश्यं स्वच्छचक्षुषा । तावत्सर्वाङ्गसम्भूत्यामहत्या रूपसम्पदा

মই যেতিয়া তেওঁক স্তৱ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰি স্বচ্ছ দৃষ্টিৰে চাইলোঁ, তেতিয়াই তেওঁৰ সৰ্বাঙ্গৰ পৰা জন্ম লৈ ৰূপসম্পদে বিভূষিত এক মহামহিমা প্ৰকাশ পালে।

Verse 42

अपश्यं संवृतां नारीं सर्वाभरणभूषिताम् । दृष्ट्वा तां पतितो भूमौ जयस्वेति ब्रुवंस्ततः

মই ঘোমটাৰে আৱৃতা, সকলো অলংকাৰৰে ভূষিতা এক নাৰীক দেখিলোঁ। তেওঁক দেখি মই ভূমিত লুটি পৰিলোঁ আৰু তাৰ পাছত ক’লোঁ, “জয় হওক!”

Verse 43

जय रुद्राङ्गसम्भूते जयवाहिनि सनातनि । जय कौमारि माहेन्द्रि वैष्णवी वारुणी तथा

জয় হৌক তোমাক, যি ৰুদ্ৰৰ নিজ দেহৰ অঙ্গৰ পৰা উদ্ভূতা; জয় হৌক, হে সনাতনী শক্তিবাহিনী। জয় হৌক তোমাক কৌমাৰী ৰূপে, মাহেন্দ্ৰী ৰূপে, বৈষ্ণৱী আৰু তদ্ৰূপে বাৰুণী ৰূপে।

Verse 44

जय कौबेरि सावित्रि जय धात्रि वरानने । तृष्णया तप्तदे हस्य रक्षां कुरु चराचरे

জয় হৌক তোমাক কৌবেৰী ৰূপে; জয় হৌক তোমাক সাৱিত্ৰী ৰূপে; জয় হৌক, হে ধাত্ৰি, হে সুন্দৰ-মুখী। তৃষ্ণাত দগ্ধ মোৰ দেহক ৰক্ষা কৰা—চৰ আৰু অচৰ সকলোৰ মাজত।

Verse 45

श्रीदेव्युवाच । प्रसन्ना विप्रशार्दूल तव वाक्यैः सुशोभनैः । वर्तते मानसे यत्ते मया ज्ञातं द्विजोत्तम

শ্ৰী দেৱীয়ে ক’লে: হে বিপ্ৰশাৰ্দূল, তোমাৰ সুন্দৰ বাক্যসমূহে মোক প্ৰসন্ন কৰিলে। হে দ্বিজোত্তম, তোমাৰ মনত যি আছে, সেয়া মই বুজি পেলালোঁ।

Verse 46

शृणु विप्र ममाप्यस्ति व्रतमेतत्सुदारुणम् । स्त्रीलघुत्वान्मयारब्धं दुष्करं मन्दमेधया

শুনা, হে বিপ্ৰ—মোৰ বাবেও এই অতি দাৰুণ ব্ৰত আছে। নাৰীৰ চঞ্চল-স্বভাৱৰ বাবে মই ইয়াক আৰম্ভ কৰিছিলোঁ; মন্দবুদ্ধিৰ বাবে এই ব্ৰত নিশ্চয়েই দুষ্কৰ।

Verse 47

यदि भावी च मे पुत्रो धर्मिष्ठो लोकविश्रुतः । विप्रस्य तु स्तनं दत्त्वा पश्चाद्दास्यामि बालके

যদি মোৰ পুত্ৰ জন্ম ল’বলগীয়া হয়—ধৰ্মিষ্ঠ আৰু লোকত বিশ্ৰুত—তেন্তে প্ৰথমে বিপ্ৰক স্তন দান কৰি, তাৰ পাছত সেই শিশুক দিম।

Verse 48

स मे पुत्रः समुत्पन्नो यथोक्तो मे महामुने । स्तनं पिब त्वं विप्रेन्द्र यदि जीवितुमिच्छसि

হে মহামুনে! মই যিদৰে কৈছিলোঁ, মোৰ সেই পুত্ৰ এতিয়া জন্ম লৈছে। হে ব্ৰাহ্মণশ্ৰেষ্ঠ! যদি জীৱিত থাকিব খোজা, তেন্তে স্তনৰ দুগ্ধ পান কৰা।

Verse 49

श्रीमार्कण्डेय उवाच । अकार्यमेतद्विप्राणां यस्त्विमं पिबते स्तनम् । पुनश्चैवोपनयनं व्रतसिद्धिं न गच्छति

শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে: ব্ৰাহ্মণসকলৰ বাবে এই কৰ্ম অনুচিত। যি এই স্তনৰ দুগ্ধ পান কৰে, তাক পুনৰ উপনয়ন কৰিব লাগে, আৰু সি ব্ৰতৰ সিদ্ধি লাভ নকৰে।

Verse 50

ब्राह्मणत्वं त्रिभिर्लोकैर्दुर्लभं पद्मलोचने । संस्कारैः संस्कृतो विप्रो यैश्च जायेत तच्छृणु

হে পদ্মলোচনে! ত্ৰিলোকতেও ব্ৰাহ্মণত্ব লাভ দুষ্প্ৰাপ্য। সংস্কাৰসমূহে সংস্কৃত হৈহে বিপ্ৰ হয়—যে যে বিধি-সংস্কাৰে সি সত্যই তেনে হয়, সেয়া শুনা।

Verse 51

प्रथमं चैव नारीषु संस्कारैर्बीजवापतम् । बीजप्रक्षेपणादेव बीजक्षेपः स उच्यते

প্ৰথমে, নাৰীসম্বন্ধীয় সংস্কাৰসমূহৰ ভিতৰত ‘বীজবাপন’ আছে। বীজ স্থাপন কৰাতেই ই নিৰ্ভৰ কৰে বুলিয়েই তাক ‘বীজক্ষেপ’ বোলা হয়।

Verse 52

तदन्ते च महाभागे गर्भाधानं द्वितीयकम् । पुंसवनं तृतीयं तु सीमन्तं च चतुर्थकम्

তাৰ পাছত, হে মহাভাগে, দ্বিতীয়টো ‘গৰ্ভাধান’; তৃতীয়টো ‘পুংসৱন’; আৰু চতুৰ্থটো ‘সীমন্ত’ সংস্কাৰ।

Verse 53

पञ्चमं जातकर्म स्यान्नाम वै षष्ठमुच्यते । निष्क्रामः सप्तमश्चैव ह्यन्नप्राशनमष्टमम्

পঞ্চমটো জাতকৰ্ম; ষষ্ঠটো নামকৰণ বুলি কোৱা হয়। সপ্তমটো নিষ্ক্ৰমণ (প্ৰথমবাৰ বাহিৰলৈ ওলোৱা), আৰু অষ্টমটো অন্নপ্ৰাশন (প্ৰথম কঠিন আহাৰ গ্ৰহণ) হয়।

Verse 54

नवमं वै चूडकर्म दशमं मौञ्जिबन्धनम् । ऐषिकं दार्विकं चैव सौमिकं भौमिकं तथा

নৱমটো চূডাকৰ্ম (মুণ্ডন) আৰু দশমটো মৌঞ্জীবন্ধন (মুঞ্জা-মেখলা বাঁধা)। লগতে ইন্ধন-সম্পৰ্কীয় (ঐষিক), কাঠ-সম্পৰ্কীয় (দাৰ্বিক), সোম-সম্পৰ্কীয় (সৌমিক) আৰু ভূমি-সম্পৰ্কীয় (ভৌমিক) বিধিও আছে।

Verse 55

पत्नीसंयोजनं चान्यद्दैवकर्म ततः परम् । मानुष्यं पितृकर्म स्याद्दशमाष्टासु शोभने

পত্নী-সংযোজন (বিবাহ) আন এক সংস্কাৰ; তাৰ পিছত দেৱকর্মসমূহ হয়। তাৰপিছত মানৱীয় কৰ্ম আৰু পিতৃকৰ্ম—এইদৰে শুভ গণনাত ইহঁত দহ আৰু আঠৰ ভিতৰত গণ্য হয়।

Verse 56

भूतं भव्यं तथेष्टं च पार्वणं च ततः परम्

তাৰ পাছত ভূতলৈ অৰ্পণ (ভূত), মঙ্গলময় অৰ্পণ (ভব্য), ইষ্টি-যজ্ঞ, আৰু তাৰ পিছত পাৰ্বণ বিধি আহে।

Verse 57

श्राद्धं श्रावण्यामाग्रयणं च चैत्राश्वयुज्यां दशपौर्णमास्याम् । निरूढपशुसवनसौत्रामण्यग्निष्टोमात्यग्निष्टोमाः

শ্ৰাৱণ মাহত শ্ৰাদ্ধ; আগ্ৰয়ণ বিধি; আৰু চৈত্ৰ আৰু আশ্বযুজ মাহত পূৰ্ণিমাত দশ-পৌৰ্ণমাস্য পালন—সঙ্গে নিৰূঢ়পশু, সৱন, সৌত্ৰামণী, অগ্নিষ্টোম আৰু অত্যগ্নিষ্টোম যজ্ঞসমূহ।

Verse 58

षोडषीवाजपेयातिरात्राप्तोर्यामोदशवाजपेयाः । सर्वभूतेषु क्षान्तिरनसूया शौचमङ्गलमकार्पण्यमस्पृहेति

ইয়াত ষোডশী, বাজপেয়, অতিরাত্ৰ, আপ্তোৰ্যাম আৰু ওডশা-সহ বাজপেয় যজ্ঞক্ৰিয়াসমূহো গণ্য। আৰু ধৰ্মগুণসমূহ হ’ল—সৰ্বভূতত প্ৰতি ক্ষান্তি, অনসূয়া (ঈৰ্ষা-দ্বেষহীনতা), শৌচ (পবিত্ৰতা), মঙ্গলময় আচৰণ, অকাৰ্পণ্য (দানশীলতা/কৃপণতা-ৰহিততা) আৰু অস্পৃহা (লালসা-ৰহিততা)।

Verse 59

एभिरष्टचत्वारिंशद्भिः संस्कारैः संकृतो ब्राह्मणो भवति

এই আঠচল্লিশটা সংস্কাৰে বিধিমতে শুদ্ধ-সংস্কৃত হ’লে মানুহে সত্য ব্ৰাহ্মণ হয়।

Verse 60

एवं ज्ञात्वा महाभागे न तु मां पातुमर्हसि । शिशुपेयं स्तनं भद्रे कथं वै मद्विधः पिबेत्

এই কথা জানি, হে মহাভাগে, তুমি মোক স্তন্যপান কৰাব নালাগে। হে ভদ্ৰে, এই স্তন তো শিশুৰ পানীয়; মোৰ দৰে জনে কেনেকৈ পান কৰিব?

Verse 61

ममैतद्वचनं श्रुत्वा नारी वचनमब्रवीत्

মোৰ এই বাক্য শুনি সেই নাৰীয়ে উত্তৰস্বৰূপে কথা ক’লে।

Verse 62

यदि त्वं न पिबेः स्तन्यं पयो बालो मरिष्यति । श्रूयते त्रिषु लोकेषु वेदेषु च स्मृतिष्वपि । मुच्यते सर्वपापेभ्यो भ्रूणहत्या न मुञ्चति

যদি তুমি স্তন্যদুগ্ধ নাপিবা, হে বাল, তেন্তে শিশুটি মৰিব। ত্ৰিলোকত—বেদ আৰু স্মৃতিতো—শুনা যায় যে সকলো পাপৰ পৰা মুক্তি মিলিব পাৰে, কিন্তু ভ্ৰূণহত্যাৰ পাপ সহজে নাছুটে।

Verse 63

भवित्री तव हत्या च महाभागवतः पुनः । जन्मानि च शतान्यष्टौ क्लिश्यते भ्रूणहत्यया

হে মহাভাগ্যৱান, তোমাৰ হত্যা পুনৰ ঘটিব; ভ্ৰুণ হত্যাৰ পাপৰ বাবে জীৱই আঠশ জন্মলৈকে কষ্ট পায়।

Verse 64

मृतः शुनत्वं चाप्नोति वर्षाणां तु शतत्रयम् । ततस्तस्य क्षये जाते काकयोनिं व्रजेत्पुनः

মৃত্যুৰ পিছত, সি তিনিশ বছৰলৈ কুকুৰৰ অৱস্থা পায়; যেতিয়া সেই সময় শেষ হয়, সি পুনৰ কাউৰীৰ গৰ্ভত জন্ম লয়।

Verse 65

तत्रापि च शतान्यष्टौ क्लिश्यते पापकर्मणि । वराहो दश जन्मानि तदन्ते जायते कृमिः

তাতো, আঠশ বছৰ ধৰি পাপ কৰ্ম কৰাজনে যন্ত্ৰণা ভোগ কৰে। সি দহটা জন্ম বৰাহ ৰূপে থাকে, আৰু তাৰ শেষত সি কৃমি হৈ জন্ম লয়।

Verse 66

ततश्चारोहिणीं प्राप्य गोगजाश्वनृजन्मभाक् । श्रूयते श्रुतिशास्त्रेषु वेदेषु च परंतप

তাৰ পিছত, 'উৰ্ধ্বগতি' লাভ কৰি, সি ক্ৰমে গৰু, হাতী, ঘোঁৰা আৰু মানুহৰ জন্ম লয়—এয়া শ্ৰুতি, শাস্ত্ৰ আৰু বেদত শুনা যায়, হে শত্ৰুদমনকাৰী।

Verse 67

सर्वपापाधिकं पापं बालहत्या द्विजोत्तम । बालहत्यायुतो विप्रः पच्यते नरके ध्रुवम्

শিশু হত্যা সকলো পাপতকৈ ডাঙৰ পাপ, হে দ্বিজোত্তম। শিশু হত্যাৰ দোষেৰে দূষিত ব্ৰাহ্মণ নিশ্চিতভাৱে নৰকত পচে।

Verse 68

वर्षाणि च शतान्यष्टौ प्राप्नोति यमयातनाम् । तस्मादल्पतरो दोषः पिबतो मे स्तनं तव

সেই জনে আঠশ বছৰ ধৰি যমৰ দণ্ড-যাতনা ভোগ কৰে। সেয়ে, হে জননী, মোৰ স্তন্য দুগ্ধ পান কৰিলে দোষ তুলনামূলকভাৱে কম হয়।

Verse 69

तथैवापिबतः पापं जायते बहुवर्षिकम् । क्षुधातृषाविरामस्ते पुण्यं च पिबतः स्तनम्

তথাপি, যদি তুমি পান নকৰা, তেন্তে বহু বছৰ ধৰি স্থায়ী পাপ জন্মে। স্তন্য পান কৰিলে তোমাৰ ক্ষুধা-তৃষ্ণা নিবৃত্ত হয় আৰু তোমালৈ পুণ্যো আহে।

Verse 70

अतो न चेतः संदिग्धं कर्तव्यमिह कर्हिचित् । एहि विप्र यथाकामं बालार्थे पिब मे स्तनम्

সেয়ে ইয়াত কেতিয়াও মনত সন্দেহ নকৰিবা। আহা, হে বিপ্ৰ, তোমাৰ ইচ্ছামতে, শিশুৰ কল্যাণৰ বাবে মোৰ স্তন্য পান কৰা।

Verse 71

ततोऽहं वचनं श्रुत्वा स्तनं पातुं समुद्यतः । न च तृप्तिं विजानामि पिबतः स्तनमुत्तमम्

তেতিয়া তাইৰ বাক্য শুনি মই স্তন্য পান কৰিবলৈ আগবাঢ়িলোঁ। কিন্তু সেই উত্তম দুগ্ধ পান কৰিও মই তৃপ্তি নাজানিলোঁ।

Verse 72

त्रिंशद्वर्षसहस्राणि भारतैवं शतानि च । ततः प्रबुद्धोत्सङ्गेऽहं मायानिद्राविमोहितः

ত্ৰিশ হাজাৰ বছৰ—আৰু তেনেদৰে আৰু শতাধিকো, হে ভাৰত! তাৰ পাছত মই কোলাত জাগিলোঁ, মায়া-নিদ্ৰাৰ মোহে বিমোহিত হৈ।

Verse 73

निद्राविगतमोहोऽहं यावत्पश्यामि पाण्डव । तावत्सुप्तं न पश्यामि न च तं बालकं विभो

যেতিয়া নিদ্ৰাৰ মোহ মোৰ পৰা আঁতৰি গ’ল, হে পাণ্ডৱ, মই যিমানলৈকে চাৰিওফালে চাই থাকিলোঁ, তিমানলৈকে কাকো শুই থকা নেদেখিলোঁ, আৰু সেই শিশুটোকো নেদেখিলোঁ, হে প্ৰভু।

Verse 74

चतुरस्तांश्च वै कुम्भान् पश्यामि तत्र भारत । न च पश्यामि तां देवीं गता वै कुत्रचिच्च ते

তাত মই চাৰিটা কুম্ভ দেখিলোঁ, হে ভাৰত; কিন্তু সেই দেৱীক নেদেখিলোঁ—সেই দেৱী নিশ্চয়েই ক’তবাত গ’ল, যি তোমাৰো অজ্ঞাত।

Verse 75

एवं विमृश्यमानस्य चिन्तयानस्य तिष्ठतः । ईषद्धसितया वाचा देवी वचनमब्रवीत्

এনেদৰে বিচাৰ কৰি, চিন্তাত নিমগ্ন হৈ থিয় হৈ থকা তেওঁক দেৱীয়ে অলপ হাঁহি মাৰি, কোমল বাক্যৰে এই বচন ক’লে।

Verse 76

श्रीदेव्युवाच । कृष्णः स पुरुषः सुप्तो द्वितीयोऽप्यागतो हरः । ये चत्वारश्च ते कुम्भाः समुद्रास्ते द्विजोत्तम

শ্ৰী দেৱীয়ে ক’লে: “যি শ্যামবৰ্ণ পুৰুষক তুমি শুই থকা দেখিছিলা, তেওঁ কৃষ্ণ (বিষ্ণু)। দ্বিতীয়জন যি আহিছিল, তেওঁ হৰ (শিৱ)। আৰু সেই চাৰিটা কুম্ভ, হে দ্বিজোত্তম, চাৰিটা সাগৰ।”

Verse 77

यश्च बालस्त्वया दृष्टो ब्राह्मा लोकपितामहः । अहं च पृथिवी ज्ञेया सप्तद्वीपा सर्वता

“আৰু যি শিশুটোক তুমি দেখিছিলা, তেওঁ ব্ৰহ্মা—লোকপিতামহ। আৰু মোকেই পৃথিৱী বুলি জানিবা—সপ্তদ্বীপসহ, সৰ্বত্ৰ ব্যাপ্ত।”

Verse 78

या गता त्वां परित्यज्य भूतले सुप्रतिष्ठिता । इमां च प्रेक्षसे विप्र नर्मदां सरितां वराम्

যি দেৱী তোমাক ত্যাগ কৰি গ’ল, সি ভূতলত সুপ্ৰতিষ্ঠিত হ’ল। এতিয়া, হে বিপ্ৰ, তুমি এই নৰ্মদাক দৰ্শন কৰিছা—সৰিতাসকলৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠা।

Verse 79

सर्वसत्त्वोपकाराय बृहते पुण्यलक्षणा । रेवानदी तु विख्याता न मृता तेन नर्मदा

সকলো সত্ত্বৰ উপকাৰৰ বাবে, মহান আৰু পুণ্যলক্ষণে চিহ্নিত, এই নদী ‘ৰেৱা’ নামে বিখ্যাত। সি ‘মৃত নহয়’—সেইবাবে তাক নৰ্মদা বোলা হয়।

Verse 80

एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ स्वस्थो भव महामुने । इत्युक्त्वा मां तदा देवी तत्रैवान्तरधीयत

এইদৰে জানি তুমি শমলৈ গ’বা; স্থিৰচিত্ত হোৱা, হে মহামুনে। এই কথা কৈ দেৱী তেতিয়া সেই ঠাইতেই অন্তৰ্ধান হ’ল।

Verse 81

एवं हि शेते भगवान्सत्त्वस्थः प्रलये सदा । सत्त्वरूपो महादेवो यदाधारे जगत्स्थितम्

এইদৰে প্ৰলয়কালত ভগৱান সদায় সত্ত্বস্থিতিত শয়ন কৰে। সত্ত্বৰূপ মহাদেৱেই সেই আধাৰ, যাৰ ওপৰত জগত স্থিত।

Verse 82

एवं मयानुभूतं तु दृष्टमाश्चर्यमुत्तमम् । सर्वपापहरं पुण्यं कथितं ते नरोत्तम

এইদৰে মই নিজে অনুভৱ কৰি এই উত্তম আশ্চৰ্য দৰ্শন কৰিলোঁ। সকলো পাপ হৰণকাৰী এই পুণ্য কাহিনী তোমাক কোৱা হ’ল, হে নৰোত্তম।

Verse 83

विष्णोश्चरितमित्युक्तं यत्त्वया परिपृच्छितम् । भूय एव महाबाहो किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

হে মহাবাহো! বিষ্ণুৰ চৰিত্ৰ সম্বন্ধে তুমি যি সুধিছিলা, সেয়া এইদৰে কোৱা হ’ল। এতিয়া পুনৰ কোৱা—আৰু কি শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰিছা?