Adhyaya 53
ঈশ্বৰে উত্তানপাদক উপদেশৰূপে এই কাহিনী ক’লে—শ্ৰদ্ধাৰে মনোযোগ দি শুনিলে পাপশুদ্ধি হয়। কাশীৰ ধৰ্মাত্মা আৰু পৰাক্ৰমী ৰজা চিত্ৰসেন বহু মিত্ৰৰাজাৰ সৈতে শিকাৰলৈ ওলাই, অৰণ্যত ধূলি আৰু হুলস্থুলৰ বাবে নিজৰ দলৰ পৰা বিচ্ছিন্ন হয়। ক্ষুধা‑তৃষ্ণাত ক্লান্ত হৈ তেওঁ এক দিৱ্য সৰোবৰত উপস্থিত হৈ স্নান কৰে, পিতৃ আৰু দেৱতালৈ তৰ্পণ দিয়ে, আৰু পদ্মফুলে শংকৰৰ পূজা কৰে। সেই ঠাইত বিভিন্ন দিশে থকা হৰিণৰ মাজত মহাতপস্বী ঋক্ষশৃঙ্গক বহি থকা দেখি, শিকাৰৰ সুযোগ বুলি ভাবি ৰজাই বাণ নিক্ষেপ কৰে; অজানিতে সেই বাণ ঋষিক আঘাত কৰে। ঋষিয়ে মানৱবাণীত কথা ক’লে ৰজা বিস্মিত হৈ অনিচ্ছাকৃত দোষ স্বীকাৰ কৰে আৰু ব্ৰহ্মহত্যাক অতি গম্ভীৰ পাপ বুলি জানি আত্মদাহক প্ৰায়শ্চিত্ত হিচাপে প্ৰস্তাৱ কৰে। ঋক্ষশৃঙ্গে তাক নিবারণ কৰি কয়—এনে কৰিলে তেওঁৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল পৰিয়ালত অধিক মৃত্যু বৃদ্ধি পাব। তেওঁ আদেশ দিয়ে যে ৰজাই তেওঁক পিতৃ‑মাতৃৰ আশ্ৰমলৈ লৈ গৈ মাতৃৰ আগত ‘পুত্ৰঘাতক’ ৰূপে সত্য স্বীকাৰ কৰক; তেওঁলোকে শান্তিৰ পথ দেখুৱাব। ৰজা বহন কৰি যাঁওতে বাৰে বাৰে থমকাত ঋষিয়ে যোগসমাধিৰে দেহত্যাগ কৰে। ৰজাই বিধিমতে অন্ত্যেষ্টি সম্পন্ন কৰি শোক কৰে—পৰৱৰ্তী প্ৰায়শ্চিত্তধৰ্ম আৰু নৈতিক দায়িত্বৰ শিক্ষাৰ ভূমিকা গঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
उत्तानपाद उवाच । आश्रमे वसतस्तस्य स दीर्घतपसो मुनेः । कनीयांस्तनयो देव कथं मृत्युमुपागतः
উত্তানপাদে ক’লে: হে প্ৰভু, দীৰ্ঘতপস মুনিৰ আশ্ৰমত বাস কৰোঁতে, তেওঁৰ কনিষ্ঠ পুত্ৰ কেনেকৈ মৃত্যুক প্ৰাপ্ত হ’ল?
Verse 2
ईश्वर उवाच । शृणुष्वैकमना भूत्वा कथां दिव्यां महीपते । श्रवणादेव यस्यास्तु मुच्यते सर्वकिल्बिषैः
ঈশ্বৰে ক’লে: হে মহীপতে, একাগ্ৰচিত্তে এই দিব্য কাহিনী শুনা; কেৱল শ্ৰৱণমাত্ৰেই মানুহ সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 3
काशीराजो महावीर्यो महाबलपराक्रमः । चित्रसेन इति ख्यातां धरण्यां स नराधिप
কাশীৰ এজন ৰজা আছিল, মহাবীৰ, মহাবল আৰু পৰাক্ৰমশালী; পৃথিৱীত তেওঁ ‘চিত্ৰসেন’ নামে খ্যাত, নৰাধিপ।
Verse 4
तस्य राज्ये सदा धर्मो नाधर्मो विद्यते क्वचित् । वेदधर्मरतो नित्यं प्रजा धर्मेण पालयन्
তেওঁৰ ৰাজ্যত সদায় ধৰ্মই প্ৰবল আছিল; ক’তো অধৰ্ম নাছিল। বেদধৰ্মত নিত্য ৰত হৈ, তেওঁ ধৰ্মৰ দ্বাৰাই প্ৰজাক পালন কৰিছিল।
Verse 5
स्वधर्मनिरतश्चैव युद्धातिथ्यप्रियः सदा । क्षत्रधर्मं समाश्रित्य भोगान्भुङ्क्ते स कामतः
তেওঁ স্বধৰ্মত অটল আছিল আৰু সদায় যুদ্ধ আৰু অতিথিসেৱা প্ৰিয় কৰিছিল। ক্ষত্ৰধৰ্ম আশ্ৰয় কৰি, তেওঁ ইচ্ছামতে ধৰ্মসঙ্গত ভোগ উপভোগ কৰিছিল।
Verse 6
कोशस्यान्तो न विद्येत हस्त्यश्वरथपत्तिमान् । इतिहासपुराणज्ञैः पण्डितैः सह संकथाम्
তেওঁৰ কোষাগাৰৰ অন্ত নাছিল; হাতী, ঘোঁৰা, ৰথ আৰু পদাতিক সৈন্যেৰে তেওঁ সমৃদ্ধ আছিল। ইতিһাস-পুৰাণ-জ্ঞ পণ্ডিতসকলৰ সৈতে তেওঁ ধৰ্মময় কথোপকথন কৰিছিল।
Verse 7
कथयन्राजते राजा कैलास इव शङ्करः । एवं स पालयन्राज्यं राजा मन्त्रिणमब्रवीत्
কথা কওঁতে কওঁতে ৰজা কৈলাসত অৱস্থিত শংকৰৰ দৰে দীপ্তিমান হৈছিল। এইদৰে ৰাজ্য পালন কৰি থাকোঁতে ৰজাই নিজৰ মন্ত্ৰীক ক’লে।
Verse 8
मृगयायां गमिष्यामि तिष्ठध्वं राज्यपालने । गम्यतां सचिवैः प्रोक्ते गतोऽसौ वसुधाधिपः
ৰজাই ক’লে, “মই মৃগয়া কৰিবলৈ যাম; তোমালোক ৰাজ্যৰ ৰক্ষণত স্থিৰ থাকিবা।” সচিবসকলে ক’লে, “যথা; যাওক,” তেতিয়া সেই ভূপতি যাত্ৰা কৰিলে।
Verse 9
अश्वारूढाश्च धावन्तो राजानो मण्डलाधिपाः । छत्रैश्छत्राणि घृष्यन्तोऽनुजग्मुः काननं प्रति
ঘোঁৰাত আৰূঢ় হৈ দ্ৰুত ধাৱমান, মণ্ডলাধিপতি ৰজাসকলে তেওঁক অনুসৰণ কৰি কাননৰ ফালে গ’ল; তেওঁলোকৰ ৰাজছত্ৰ একে-আনটোৰ সৈতে ঘঁহি লাগিল।
Verse 10
रजस्तत्रोत्थितं भौमं गजवाजिपदाहतम् । तेनैतच्छादितं सर्वं सदिङ्मार्तण्डमंलम्
তাত মাটিৰ ধূলি উঠিল, হাতী-ঘোঁৰাৰ খুৰৰ আঘাতে উড়ি উঠা। সেই ধূলিয়ে সকলো ঢাকি পেলালে—দিশাসমূহকো, আনকি সূৰ্যৰ মণ্ডলকো।
Verse 11
न तत्र दृश्यते सूर्यो न काष्ठा न च चन्द्रमाः । पादपाश्च न दृश्यन्ते गिरिशृङ्गाणि सर्वतः
তাত সূৰ্য নেদেখা গ’ল, দিশাও নেদেখা গ’ল, চন্দ্ৰমাও নাছিল। গছ-গছনি নেদেখা গ’ল, চাৰিওফালে পৰ্বতৰ শিখৰো অদৃশ্য আছিল।
Verse 12
परस्परं न पश्यन्ति निशार्द्धे वार्षिके यथा । तत्रासौ सुमहद्यूथं मृगाणां समलक्ष्यत
তেওঁলোকে পৰস্পৰক দেখা নাপালে, যেন বৰষুণীয়া ৰাতিৰ মাজভাগত। তাত তেওঁ তেতিয়াই হৰিণৰ অতি বৃহৎ জাক লক্ষ্য কৰিলে।
Verse 13
अधावत्सहितः सर्वैः स राजा राजपुत्रकैः । वृन्दास्फोटोऽभवत्तेषां शीघ्रं जग्मुर्दिशो दश
সেই ৰজা সকলো ৰাজপুত্ৰসহ দৌৰিলে। কিন্তু তেওঁলোকৰ দল হুলস্থুলত ছিন্নভিন্ন হ’ল আৰু শীঘ্ৰে দহো দিশলৈ ছিটকি পৰিল।
Verse 14
एकमार्गगतो राजा चित्रसेनो महीपतिः । एकाकी स गतस्तत्र यत्र यत्र च ते मृगाः
পৃথিৱীৰ অধিপতি ৰজা চিত্ৰসেন একেটা পথ ধৰি আগবাঢ়িল। তেওঁ একাকী গৈ থাকিল, য’ত য’ত সেই হৰিণবোৰ গৈছিল।
Verse 15
प्रविष्टोऽसौ ततो दुर्गं काननं गिरिगह्वरम् । वल्लीगुल्मसमाकीर्णं स्थितो यत्र न लक्ष्यते
তাৰ পাছত তেওঁ দুৰ্গম অৰণ্যত প্ৰৱেশ কৰিলে—পৰ্বতৰ গুহা-খাঁজ আৰু ঘন কানন। লতা-গুল্মেৰে ভৰপূৰ, এনে ঠাই য’ত থিয় হৈ থাকিলেও সহজে দেখা নাযায়।
Verse 16
अदृश्यांस्तु मृगान्मत्वा दिशो राजा व्यलोकयत् । कां दिशं नु गमिष्यामि क्व मे सैन्यसमागमः
হৰিণবোৰ অদৃশ্য হৈ গ’ল বুলি ভাবি ৰজাই চাৰিওফালে চালে: “এতিয়া মই কোন দিশে যাম? মোৰ সৈন্যদলৰ সৈতে পুনৰ মিলন ক’ত হ’ব?”
Verse 17
एवं कष्टं गतो राजा चित्रसेनो नराधिपः । वृक्षच्छायां समाश्रित्य विश्राममकरोन्नृपः
এইদৰে দুঃখত পৰি মানুহৰ অধিপতি ৰজা চিত্ৰসেন গছৰ ছাঁত আশ্ৰয় লৈ বিশ্ৰাম কৰিলে।
Verse 18
क्षुत्तृषार्तो भ्रमन्दुर्गे कानने गिरिगह्वरे । ततोऽपश्यत्सरो दिव्यं पद्मिनीखण्डमण्डितम्
ক্ষুধা-তৃষ্ণাত কাতৰ হৈ পাহাৰৰ গহ্বৰযুক্ত সেই দুৰ্গম অৰণ্যত ঘূৰি ফুৰোঁতে, তেতিয়া সি পদ্মলতাৰ গুচ্ছেৰে অলংকৃত এক দিৱ্য সৰোবৰ দেখিলে।
Verse 19
हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् । ततो दृष्ट्वा स राजेन्द्रः सम्प्रहृष्टतनूरुहः
সেই সৰোবৰ হাঁহ আৰু কাৰণ্ডৱ হাঁহজাতীয় পাখিৰে পৰিপূৰ্ণ, চক্ৰৱাক পাখিৰে শোভিত আছিল; তাক দেখি ৰজাধিৰাজৰ দেহৰ ৰোম আনন্দত থিয় হৈ উঠিল।
Verse 20
कमलानि गृहीत्वा तु ततः स्नानं समाचरत् । तर्पयित्वा पितृदेवान्मनुष्यांश्च यथाविधि
পদ্মফুল লৈ তেওঁ তেতিয়া স্নান কৰিলে; আৰু বিধি অনুসাৰে পিতৃ, দেৱতা আৰু মানুহকো তৰ্পণ দি সন্তুষ্ট কৰিলে।
Verse 21
आच्छाद्य शतपत्रैश्च पूजयामास शङ्करम् । ययौ पानीयममलं यथावत्स समाहितः
শতপত্ৰ কমলেৰে পূজাস্থল আচ্ছাদিত কৰি তেওঁ শংকৰক পূজা কৰিলে; তাৰ পাছত সমাহিতচিত্তে বিধিমতে নিৰ্মল জললৈ গৈ পান কৰিলে।
Verse 22
उत्तीर्य सलिलात्तीरे दृष्ट्वा वृक्षं समीपगम् । उत्तरीयमधः कृत्वोपविष्टो धरणीतले
জলৰ পৰা উঠি তীৰত আহি, ওচৰত এটা গছ দেখি, তেওঁ নিজৰ উত্তৰীয়খন তলত পাতি ধৰণীত বহিল।
Verse 23
चिन्तयन्नुपविष्टोऽसौ किमद्य प्रकरोम्यहम् । तत्रासीनो ददर्शाथ वनोद्देशे मृगान्बहून्
তাতে বহি তেওঁ চিন্তা কৰিলে, “আজি মই কি কৰিম?” এইদৰে বহি থাকোঁতেই তেওঁ বনাঞ্চলত বহু হৰিণ দেখিলে।
Verse 24
केचित्पूर्वमुखास्तत्र चापरे दक्षिणामुखाः । वारुण्यमिमुखाः केचित्केचित्कौबेरदिङ्मुखाः
তাত কিছুমানে পূবমুখী আছিল, আন কিছুমানে দক্ষিণমুখী; কিছুমানে বৰুণৰ পশ্চিম দিশমুখী, আৰু কিছুমানে কুবেৰাৰ উত্তৰ দিশমুখী আছিল।
Verse 25
केचिन्निद्रापराः केचिदूर्ध्वकर्णाः स्थिताः परे । मृगमध्ये स्थितो योगी ऋक्षशृङ्गो महातपाः
কিছুমানে নিদ্ৰাত মগ্ন আছিল, কিছুমানে কাণ উঁচু কৰি থিয় হৈ আছিল। হৰিণৰ মাজত মহাতপস্বী যোগী ঋক্ষশৃঙ্গ থিয় আছিল।
Verse 26
मृगान्दृष्ट्वा ततो राजा आहारार्थमचिन्तयत् । हत्वैतेषु मृगं कंचिद्भक्षयामि यदृच्छया
হৰিণবোৰ দেখি ৰজাই আহাৰৰ কথা ভাবিলে: “ইহঁতৰ মাজৰ পৰা যি সুযোগ হয়, এটা হৰিণ বধ কৰি ভক্ষণ কৰিম।”
Verse 27
स्वस्थावस्थो भविष्यामि मृगमांसस्य भक्षणात् । काशीं प्रति गमिष्यामि मार्गमन्विष्य यत्नतः
“হৰিণ-মাংস ভক্ষণ কৰিলে মই পুনৰ শক্তি লাভ কৰিম; তাৰ পাছত পথটি যত্নে বিচাৰি কাশীলৈ যাম।”
Verse 28
विचिन्त्यैवं ततो राजा वृक्षमूलमुपाश्रितः । चापं गृह्य कराग्रेण स शरं संदधे ततः
এইদৰে স্থিৰ কৰি ৰজাই গছৰ মূলত আশ্ৰয় ল’লে। হাতে ধনু ধৰি তেতিয়া তাতে শৰ সংযোজিত কৰিলে।
Verse 29
विचिक्षेप शरं तत्र यत्र ते बहवो मृगाः । तेषां मध्ये स वै विद्ध ऋक्षशृङ्गो महातपाः
সেই ঠাইত তেওঁ শৰ নিক্ষেপ কৰিলে য’ত বহু হৰিণ আছিল। কিন্তু সিহঁতৰ মাজতে মহাতপস্বী ঋক্ষশৃঙ্গেই বিদ্ধ হ’ল।
Verse 30
जग्मुस्त्रस्तास्तु ते सर्वे शब्दं कृत्वा वनौकसः । स ऋषिः पतितस्तत्र कृष्ण कृष्णेति चाब्रवीत्
ভয়ত আতংকিত হৈ সেই সকলো বনবাসী শব্দ কৰি পলাই গ’ল। সেই ঋষি তাতেই পৰি “কৃষ্ণ! কৃষ্ণ!” বুলি চিঞৰি উঠিল।
Verse 31
हाहा कष्टं कृतं तेन येनाहं घातितोऽधुना । कस्यैषा दुर्मतिर्जाता पापबुद्धेर्ममोपरि
হায়! হায়! যিজনে মোক বধ কৰিলে, তেওঁ বৰ নিষ্ঠুৰ কাম কৰিলে। কাৰ এনে দুৰমতি হ’ল, যাৰ পাপবুদ্ধি মোৰ ওপৰত পৰিল?
Verse 32
मृगमध्ये स्थितश्चाहं न कंचिदुपरोधये । तां वाचं मानुषीं श्रुत्वा स राजा विस्मयान्वितः
“মই হৰিণবোৰৰ মাজত থিয় হৈ আছিলো আৰু কাকো একো অপকাৰ কৰা নাছিলো।” সেই মানুহৰ মাত শুনি ৰজা বিস্ময়ত অভিভূত হ’ল।
Verse 33
शीघ्रं गत्वा ततोऽपश्यद्ब्राह्मणं ब्रह्मतेजसा । हाहा कष्टं कृतं मेऽद्य येनासौ घातितो द्विजः
লৰালৰিকৈ তালৈ গৈ তেওঁ ব্ৰহ্মতেজেৰে জিলিকি থকা এজন ব্ৰাহ্মণক দেখিলে। “হায়! আজি মই কি ঘোৰ পাপ কৰিলোঁ, যাৰ ফলত এই দ্বিজ নিহত হ’ল!”
Verse 34
चित्रसेन उवाच । अकामाद्घातितस्त्वं तु मृगभ्रान्त्या मयानघ । गृहीत्वा बहुदारूणि स्वतनुं दाहयाम्यहम्
চিত্ৰসেনে ক’লে: “হে নিষ্পাপ, মই আপোনাক হৰিণ বুলি ভুল কৰি অজানিতে বধ কৰিলোঁ। মই বহুতো খৰি গোটাই মোৰ নিজৰ শৰীৰ দাহ কৰিম।”
Verse 35
दृष्टादृष्टं तु यत्किंचिन्न समं ब्रह्महत्यया । अन्यथा ब्रह्महत्यायाः शुद्धिर्मे न भविष्यति
এই জগতত দেখা বা পৰলোকত শুনা কোনো কথাই ব্ৰহ্মহত্যাৰ পাপৰ সমান নহয়। অন্যথা, মই ব্ৰহ্মহত্যাৰ পৰা কেতিয়াও শুদ্ধি লাভ কৰিব নোৱাৰিম।
Verse 36
ऋक्षशृङ्ग उवाच । न ते सिद्धिर्भवेत्काचिन्मयि पञ्चत्वमागते । बह्व्यो हत्या भविष्यन्ति विनाशे मम साम्प्रतम्
ঋক্ষশৃংগই ক’লে: “মই পঞ্চত্ব প্ৰাপ্ত হ’লে তোমাৰ কোনো সিদ্ধি লাভ নহ’ব। মোৰ বিনাশ হ’লে এই মুহূৰ্ততে বহুতো হত্যা সংঘটিত হ’ব।”
Verse 37
जननी मे पिता वृद्धो भ्रातरश्च तपस्विनः । भ्रातृजाया मरिष्यन्ति मयि पञ्चत्वमागते
“মই মৃত্যুবৰণ কৰিলে মোৰ আই, মোৰ বৃদ্ধ পিতৃ, মোৰ তপস্বী ভাতৃসকল আৰু মোৰ ভাতৃৰ পত্নীসকলৰো মৃত্যু হ’ব।”
Verse 38
एता हत्या भविष्यन्ति कथं शुद्धिर्भवेत्तव । उपायं कथयिष्यामि तं कर्तुं यदि मन्यसे
“এইবোৰ হত্যা সংঘটিত হ’লে তোমাৰ শুদ্ধি কেনেকৈ হ’ব? মই তোমাক এটা উপায় কওঁ, যদি তুমি সেয়া পালন কৰিবলৈ সন্মত হোৱা।”
Verse 39
चित्रसेन उवाच । उपायः कथ्यतां मेऽद्य यस्ते मनसि वर्तते । करिष्ये तमहं सर्वं यत्नेनापि महामुने
চিত্ৰসেনে ক’লে: “হে মহামুনি, আপোনাৰ মনত থকা উপায়টো আজি মোক কওক। মই যৎপৰোনাস্তি চেষ্টাৰে সেই সকলোবোৰ পালন কৰিম।”
Verse 40
ऋक्षशृङ्ग उवाच । पृच्छामि त्वां कथं को वा कुतस्त्वमिह चागतः । ब्रह्मक्षत्रविशां मध्ये को भवानुत शूद्रजः
ঋক্ষশৃংগই ক’লে: “মই তোমাক সুধিছো—তুমি কোন আৰু ক’ৰ পৰা আহিছা? ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয় আৰু বৈশ্যসকলৰ মাজত তুমি কোন, নে তুমি শূদ্ৰৰ সন্তান?”
Verse 41
चित्रसेन उवाच । नाहं शूद्रोऽस्मि भोस्तात न वैश्यो ब्राह्मणो न वा । न चान्त्यजोऽस्मि विप्रेन्द्र क्षत्रियोऽस्मि महामुने
চিত্ৰসেনে ক’লে: “হে তাত! মই শূদ্ৰ নহয়, বৈশ্য বা ব্ৰাহ্মণো নহয়। হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ! মই অন্ত্যজো নহয়। হে মহামুনি! মই এজন ক্ষত্ৰিয়।”
Verse 42
धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सर्वसत्त्वहिते रतः । अकामात्पातकं जातं कथं शुद्धिर्भविष्यति
“মই ধৰ্মজ্ঞ, কৃতজ্ঞ আৰু সৰ্বজীৱৰ হিতত ৰত। তথাপিও অজানিতে মোৰ দ্বাৰা পাপ সংঘটিত হ’ল, এতিয়া মোৰ শুদ্ধি কেনেকৈ হ’ব?”
Verse 43
ऋक्षशृङ्ग उवाच । मां गृहीत्वा आश्रमं गच्छ यत्र तौ पितरौ मम । आवेदयस्व चात्मानं पुत्रघातिनमातुरम्
ঋক্ষশৃঙ্গই ক’লে: “মোক লৈ সেই আশ্ৰমলৈ যোৱা য’ত মোৰ পিতৃ-মাতৃ আছে। তাত গৈ নিজকে পুত্ৰহন্তা আৰু আৰ্ত বুলি পৰিচয় দিবা।”
Verse 44
ते दृष्ट्वा मां करिष्यन्ति कारुण्यं च तवोपरि । उपायं कथयिष्यन्ति येन शान्तिर्भविष्यति
“মোক দেখি তেওঁলোকে তোমাৰ ওপৰত কৰুণা কৰিব। তেওঁলোকে তোমাক সেই উপায় ক’ব যাৰ দ্বাৰা তোমাৰ শান্তি লাভ হ’ব।”
Verse 45
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चित्रसेनो नृपोत्तम । स्कन्धे कृत्वा तु तं विप्रं जगामाश्रमसन्निधौ
তেওঁৰ সেই কথা শুনি, নৃপশ্ৰেষ্ঠ চিত্ৰসেনে সেই ব্ৰাহ্মণক কান্ধত তুলি ললে আৰু আশ্ৰমৰ ওচৰলৈ গ’ল।
Verse 46
न शक्नोति यदा वोढुं विश्राम्यति पुनःपुनः । तावत्पश्यति तं विप्रं मूर्छितं विकलेन्द्रियम्
যেতিয়া তেওঁ বোজা বহন কৰিব নোৱাৰি বাৰে বাৰে বিশ্ৰাম ল’লে, তেতিয়া তেওঁ সেই ব্ৰাহ্মণক মূৰ্ছিত, ইন্দ্ৰিয় বিকল হোৱা অৱস্থাত দেখিলে।
Verse 47
मुमोच चित्रसेनस्तं छायायां वटभूरुहः । वस्त्रं चतुर्गुणं कृत्वा चक्रे वातं मुहुर्मुहुः
চিত্ৰসেনে তেওঁক বটগছৰ ছাঁত শুৱাই দিলে; তাৰ পাছত নিজৰ বস্ত্ৰ চাৰিগুণ কৰি বাৰে বাৰে পাখা মাৰি বতাহ দিলে।
Verse 48
पश्यतस्तस्य राजेन्द्र ऋक्षशृङ्गो महातपाः । पञ्चत्वमगमच्छीघ्रं ध्यानयोगेन योगवित्
হে ৰাজেন্দ্ৰ, তেওঁ চাই থাকোঁতেই মহাতপস্বী ঋক্ষশৃঙ্গ—যোগবিদ—ধ্যানযোগে শীঘ্ৰেই পঞ্চত্ব (মৃত্যু) লাভ কৰিলে।
Verse 49
दाहयामास तं विप्रं विधिदृष्टेन कर्मणा । स्नानं कृत्वा स शोकार्तो विललाप मुहुर्मुहुः
বিধিদৃষ্ট কৰ্ম অনুসৰি তেওঁ সেই ব্ৰাহ্মণৰ দাহ-সংস্কাৰ কৰিলে; তাৰ পাছত স্নান কৰি, শোকাকুল হৈ বাৰে বাৰে বিলাপ কৰিলে।
Verse 53
। अध्याय
ইয়াতে অধ্যায় সমাপ্ত।