Adhyaya 48

Verse 1

उत्तानपाद उवाच । कस्मिन्स्थानेऽवसद्देव सोऽन्धको दैत्यपुंगवः । सर्वान्देवांश्च निर्जित्य कस्मिन्स्थाने समास्थितः

উত্তানপাদে ক’লে: “হে দেৱ! দানৱৰ শ্ৰেষ্ঠ অন্ধক কোন ঠাইত বাস কৰিলে? সকলো দেৱতাক জয় কৰি, এতিয়া সি কোন স্থানত স্থিত?”

Verse 2

श्रीमहेश उवाच । प्रविष्टो दानवो यत्र कथयामि नराधिप । पाताललोकमाश्रित्य कन्या विध्वंसते तु सः

শ্ৰী মহেশে ক’লে: হে নৰাধিপ, য’ত সেই দানৱ প্ৰৱেশ কৰিছে মই কওঁ। পাতাললোক আশ্ৰয় লৈ সি কন্যাসকলক পীড়া দি বিনাশ কৰে।

Verse 3

तत्र स्थितं तं विज्ञाय चापमादाय केशवः । व्यसृजद्बाणमाग्नेयं दह्यतामिति चिन्तयन्

তাত অৱস্থিত তাক জানি কেশৱে ধনু তুলিলে। ‘সি দগ্ধ হওক’ বুলি ভাবি তেওঁ অগ্নেয় বাণ নিক্ষেপ কৰিলে।

Verse 4

दह्यमानोऽग्निना सोऽपि वारुणास्त्रं स संदधे । वारुणास्त्रेण महता आग्नेयं शमितं तदा

অগ্নিত দগ্ধ হ’লেও সিও বাৰুণ অস্ত্ৰ সংযোজিলে। সেই মহাবাৰুণ অস্ত্ৰে তেতিয়া অগ্নেয় বাণ নিভাই দিলে।

Verse 5

ततोऽसौ चिन्तयामास केन बाणो विसर्जितः । कस्यैषा पौरुषी शक्तिः को यास्यति यमालयम्

তাৰ পাছত সি ভাবিলে: ‘এই বাণ কোনে নিক্ষেপ কৰিলে? এই পুৰুষোচিত শক্তি কাৰ? কোনে যমালয়লৈ যাব?’

Verse 6

ततोऽन्धको मृधे क्रुद्धो बाणमार्गेण निर्गतः । स दृष्ट्वा बाणमार्गेण चापहस्तं जनार्दनम्

তাৰ পাছত অন্ধক যুদ্ধত ক্ৰুদ্ধ হৈ বাণৰ পথেদি আগবাঢ়িল। সেই বাণ-মাৰ্গ অনুসৰি সি ধনুধাৰী জনাৰ্দনক দেখিলে।

Verse 7

अन्धक उवाच । न शर्म लप्स्यसे ह्यद्य मया दृष्ट्याभिवीक्षितः । न शक्नोषि तथा गन्तुं नागः शार्दूलदर्शनात्

অন্ধকে ক’লে: আজি তই শান্তি নাপাবি, কিয়নো মোৰ দৃষ্টিয়ে তোক স্থিৰকৈ ধৰি পেলাইছে। তই তেনেদৰে আঁতৰি যাব নোৱাৰিবি—যেন বাঘ দেখিলে হাতী আগবাঢ়িব নোৱাৰে।

Verse 8

आगच्छति यथा भक्ष्यं मार्जारस्य च मूषिकः । न शक्नोषि तथा यातुं संस्थितस्त्वं ममाग्रतः

যেনেকৈ মূষিক মাৰ্জাৰৰ ভক্ষ্য হ’বলৈ নিজেই আগবাঢ়ি আহে, তেনেকৈ মোৰ সন্মুখত থিয় হৈ তই আঁতৰি যাব নোৱাৰিবি।

Verse 9

अहं त्वां प्रेषयिष्यामि यममार्गे सुदारुणे । अहमन्वेषयिष्यामि किल यास्यामि ते गृहम्

মই তোক যমৰ অতি ভয়ংকৰ পথলৈ পঠাম। নিশ্চয়েই মই তোক অনুসৰণ কৰিম আৰু তোৰ গৃহলৈও গৈ উপস্থিত হ’ম।

Verse 10

उपनीतोऽसि कालेन सङ्ग्रामे मम केशव । ये त्वया निर्जिताः पूर्वं दानवा अप्यनेकशः

হে কেশৱ! কালেই তোক মোৰ যুদ্ধক্ষেত্ৰলৈ আনিছে—তই যি পূৰ্বে বহু দানৱ-দলক জয় কৰিছিলি।

Verse 11

न भवन्ति पुमांसस्ते स्त्रियस्ताश्चैव केशव । परं न शस्त्रसङ्ग्रामं करिष्यामि त्वया सह

হে কেশৱ! তই পূৰ্বে যিসকলক জয় কৰিছিলি, সিহঁত সঁচা পুৰুষ নাছিল—সিহঁত নাৰীসম আছিল। সেয়ে মই তোৰ সৈতে অস্ত্ৰ-যুদ্ধ নকৰোঁ।

Verse 12

वदतो दानवेन्द्रस्य न चुकोप स केशवः । अयुध्यमानं तं दृष्ट्वा चिन्तयामास दानवः

দানৱেন্দ্ৰই এইদৰে ক’লেও কেশৱ ক্ৰুদ্ধ নহ’ল। তেওঁক যুদ্ধলৈ আগবাঢ়ি নাহে দেখি দানৱে মনে মনে কি কৰিব ভাৱি চিন্তা কৰিলে।

Verse 13

द्वन्द्वयुद्धं करिष्यामि निश्चित्य युयुधे नृप । स कृष्णेन पदाक्षिप्तः पतितः पृथिवीतले

“মই দ্বন্দ্বযুদ্ধ কৰিম,” এইদৰে স্থিৰ কৰি, হে নৃপ, সি যুদ্ধত নামিল। কিন্তু কৃষ্ণৰ পদাঘাতে আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ সি পৃথিৱীতলত লুটি পৰিল।

Verse 14

मुहूर्तात्स समाश्वस्य उत्थायेदं व्यचिन्तयत् । अशक्तो द्वन्द्वयुद्धाय ततः साम प्रयुक्तवान् । पाणिभ्यां सम्पुटं कृत्वा साष्टाङ्गं प्रणतः शुचिः

কিছুক্ষণতে সি শ্বাস সামলাই উঠি এইদৰে ভাবিলে—মই দ্বন্দ্বযুদ্ধৰ যোগ্য নহয়; সেয়ে সি সামৰ আশ্ৰয় ল’লে। দুহাত জোৰি অঞ্জলি কৰি, শুচি হৈ অষ্টাঙ্গ প্ৰণাম কৰিলে।

Verse 15

अन्धक उवाच । जय कृष्णाय हरये विष्णवे जिष्णवे नमः । हृषीकेश जगद्धात्रे अच्युताय महात्मने

অন্ধকে ক’লে—“কৃষ্ণৰ জয় হওক! হৰি, বিষ্ণু, অজেয় বিজয়ীক নমস্কাৰ। হৃষীকেশ, জগতধাৰক—অচ্যুত মহাত্মাক প্ৰণাম।”

Verse 16

नमः पङ्कजनाभाय नमः पङ्कजमालिने । जनार्दनाय श्रीशाय श्रीपते पीतवाससे

পদ্মনাভক নমঃ; পদ্মমালাধাৰী প্ৰভুক নমঃ। জনাৰ্দনক প্ৰণাম, শ্ৰীশক প্ৰণাম, শ্ৰীপতিক প্ৰণাম, পীতবাসধাৰীক নমস্কাৰ।

Verse 17

गोविन्दाय नमो नित्यं नमो जलधिशायिने । नमः करालवक्त्राय नरसिंहाय नादिने

গোৱিন্দলৈ নিত্য নমস্কাৰ; সাগৰত শয়ন কৰা প্ৰভুলৈ নমো। ভয়ংকৰ মুখধাৰী, গর্জনময় নৰসিংহ প্ৰভুলৈ প্ৰণাম।

Verse 18

शार्ङ्गिणे सितवर्णाय शङ्खचक्रगदाभृते । नमो वामनरूपाय यज्ञरूपाय ते नमः

শাৰ্ঙ্গ ধনু ধাৰণকাৰী, শুভ্ৰবৰ্ণ, শঙ্খ-চক্ৰ-গদা বহনকাৰী প্ৰভুলৈ নমো। বামন-ৰূপধাৰী প্ৰভুলৈ প্ৰণাম; যজ্ঞ-স্বরূপ তোমালৈ নমস্কাৰ।

Verse 19

नमो वराहरूपाय क्रान्तलोकत्रयाय च । व्याप्ताशेषदिगन्ताय केशवाय नमोनमः

বৰাহ-ৰূপধাৰী, ত্ৰিলোক অতিক্ৰম কৰা প্ৰভুলৈ নমো। সকলো দিশাৰ অন্ত পৰ্যন্ত ব্যাপ্ত কেশৱলৈ পুনঃপুনঃ প্ৰণাম।

Verse 20

वासुदेव नमस्तुभ्यं नमः कैटभनाशिने । लक्ष्म्यालय सुरश्रेष्ठ नमस्ते सुरनायक

হে বাসুদেৱ, তোমালৈ নমস্কাৰ; কৈটভ-নাশক প্ৰভুলৈ নমো। লক্ষ্মীৰ আলয়, দেৱশ্ৰেষ্ঠ—হে সুৰনায়ক, তোমালৈ প্ৰণাম।

Verse 21

विष्णोर्देवाधिदेवस्य प्रमाणं येऽपि कुर्वते । प्रजापतेर्जगद्धातुस्तेषामपि नमाम्यहम्

বিষ্ণু—দেৱাধিদেৱ—ৰ সত্য মহিমা যিসকলে স্বীকাৰ কৰে, মই তেওঁলোককো নমস্কাৰ কৰোঁ। তদ্ৰূপে প্ৰজাপতি, জগতধাতা, যিসকলে মানে, তেওঁলোককো মই প্ৰণাম কৰোঁ।

Verse 22

समस्तभूतदेवस्य वासुदेवस्य धीमतः । प्रणामं ये प्रकुर्वन्ति तेषामपि नमाम्यहम्

সকলো ভূতৰ ভিতৰত বিৰাজমান দেৱ, জ্ঞানী বাসুদেৱক যিসকলে প্ৰণাম কৰে, মই তেওঁলোককো প্ৰণাম জনাওঁ।

Verse 23

तस्य यज्ञवराहस्य विष्णोरमिततेजसः । प्रणामं ये प्रकुर्वन्ति तेषामपि नमाम्यहम्

অমিত তেজস্বী বিষ্ণু—যজ্ঞ-বৰাহ—তাঁক যিসকলে প্ৰণাম কৰে, মই তেওঁলোককো প্ৰণাম জনাওঁ।

Verse 24

गुणानां हि निधानाय नमस्तेऽस्तु पुनःपुनः । कारुण्याम्बुनिधे देव सर्वभक्तिप्रियाय च

হে গুণৰ নিধান! তোমাক পুনঃপুনঃ নমস্কাৰ। হে দেৱ, কৰুণাৰ সাগৰ, আৰু সকলো ভক্তৰ প্ৰিয়—তোমাক নমস্কাৰ।

Verse 25

श्रीभगवानुवाच । तुष्टस्ते दानवेन्द्राहं वरं वृणु यथेप्सितम् । ददामि ते वरं नूनमपि त्रैलोक्यदुर्लभम्

শ্ৰী ভগৱানে ক’লে: হে দানৱৰাজ, মই তোমাৰ ওপৰত সন্তুষ্ট। যি ইচ্ছা তেনে বৰ বাছি লোৱা; মই নিশ্চয় তোমাক বৰ দিম—যি ত্ৰিলোকতো দুৰ্লভ।

Verse 26

अन्धक उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव वरं दास्यसि चेप्सितम् । तदा ददस्व मे देव युद्धं परमशोभनम् । अवद्धस्तपूतो येनाहं लोकान्गन्तास्मि शोभनान्

অন্ধকে ক’লে: হে দেৱ, যদি তুমি মোৰ ওপৰত সন্তুষ্ট আৰু মোৰ ইচ্ছিত বৰ দিবা, তেন্তে হে দেৱ, মোক এক পৰম শোভন যুদ্ধ দিয়া—যাৰ দ্বাৰা মই অবদ্ধ হৈ, তপস্যাৰে পবিত্ৰ হৈ, দীপ্তিমান লোকসমূহলৈ গ’ম।

Verse 27

श्रीभगवानुवाच । कथं ददामि ते युद्धं तोषितोऽहं त्वया पुनः । न त्वां तु प्रभवेत्कोपः कथं युध्यामि तेऽन्धक

শ্ৰীভগৱানে ক’লে: “মই তোমাক যুদ্ধ কেনেকৈ দিম, যেতিয়া মই তোমাৰ দ্বাৰা সন্তুষ্ট? তোমাৰ প্ৰতি মোৰ ক্ৰোধ উদয় নহয়—হে অন্ধক, তেন্তে মই কেনেকৈ তোমাৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিম?”

Verse 28

यदि ते वर्तते बुद्धिर्युद्धं प्रति न संशयः । ततो गच्छस्व युद्धाय देवं प्रति महेश्वरम्

যদি তোমাৰ বুদ্ধি যুদ্ধৰ প্ৰতি স্থিৰ থাকে আৰু একো সন্দেহ নাথাকে, তেন্তে যুদ্ধলৈ আগবাঢ়া—দেৱ মহেশ্বৰক সন্মুখীন কৰা।

Verse 29

अन्धक उवाच । न तत्र सिध्यते कार्यं देवं प्रति महेश्वरम्

অন্ধকে ক’লে: “মহান প্ৰভু মহেশ্বৰক লক্ষ্য কৰি কৰা কোনো কাৰ্য তাত সিদ্ধ নহয়।”

Verse 30

श्रीभगवानुवाच । पुत्र त्वं शिखरं गत्वा धूनयस्व बलेन च

শ্ৰীভগৱানে ক’লে: “পুত্ৰ, তুমি শিখৰলৈ গৈ তোমাৰ বলৰে তাক কঁপাই দিয়া।”

Verse 31

विधूते तत्र देवेशः कोपं कर्ता सुदारुणम् । कोपितः शङ्करो रौद्रं युद्धं दास्यति दानव

যেতিয়া তাত শিখৰ কঁপিব, তেতিয়া দেৱেশ্বৰ অতি ভয়ংকৰ ক্ৰোধ ধৰিব। ক্ৰুদ্ধ শংকৰ তোমাক ৰৌদ্ৰ যুদ্ধ দিব, হে দানৱ।

Verse 32

विष्णुवाक्यादसौ पापो गतो यत्र महेश्वरः । कैलासशिखरं प्राप्य धुनोति स्म मुहुर्मुहुः

বিষ্ণুৰ বাক্য অনুসৰি সেই পাপীজন মহেশ্বৰ য’ত আছিল তাত গ’ল। কৈলাসৰ শিখৰত উপনীত হৈ সি বাৰে বাৰে তাক জোকাৰি দিলে।

Verse 33

धूनिते तत्र शिखरे कम्पितं भुवनत्रयम् । निपेतुः शिखराग्राणि कम्पमानान्यनेकशः

সেই শিখৰ জোকাৰ খাই উঠাত ত্ৰিভুবন কঁপি উঠিল। বহু শিলাচূড়া তীব্ৰভাৱে কঁপিবলৈ কঁপিবলৈ অসংখ্যবাৰ খহি পৰিল।

Verse 34

चत्वारः सागराः क्षिप्रमेकीभूता महीपते । निपेतुरुल्कापाताश्च पादपा अप्यनेकशः

হে মহীপতি, চাৰিও সাগৰ ক্ষিপ্ৰে এক হৈ গ’ল যেন লাগিল। উল্কাপাত বৰষুণৰ দৰে পৰিল, আৰু বহু গছো উপড়াই পৰিল।

Verse 35

उमया सहितो देवो विस्मयं परमं गतः । गाढमालिङ्ग्य गिरिजा देवं वचनमब्रवीत्

উমাৰ সৈতে থকা দেৱতা পৰম বিস্ময়ত পৰিল। গিৰিজাই দেৱক দৃঢ়ভাৱে আলিঙ্গন কৰি এই বাক্য ক’লে।

Verse 36

किमर्थं कम्पते शैलः किमर्थं कम्पते धरा । किमर्थं कम्पते नागो मर्त्यः पातालमेव च । किं वा युगक्षयो देव तन्ममाख्यातुमर्हसि

“শৈল কিয় কঁপে? ধৰা কিয় কঁপে? নাগসকল, মৰ্ত্যলোক আৰু পাতাল কিয় কঁপি উঠিছে? নে হে দেৱ, ই যুগক্ষয় নেকি? অনুগ্ৰহ কৰি মোক এই কথা ক’বলৈ যোগ্য হওক।”

Verse 37

ईश्वर उवाच । कस्यैषा दुर्मतिर्जाता क्षिप्तः सर्पमुखे करः । ललाटे च कृतं वर्म स यास्यति यमालयम्

ঈশ্বৰে ক’লে: কাৰ দুষ্ট বুদ্ধি জাগিল—সাপৰ মুখত হাত সুমুৱাই, আৰু কপালত বর্ম স্থাপন কৰিলে? সি যমালয়লৈ যাব।

Verse 38

कैलासमाश्रितो येन सुप्तोऽहं येन बोधितः । तं वधिष्ये न सन्देहः सम्मुखो वा भवेद्यदि

যিজনে কৈলাসত আশ্ৰয় লৈ মোৰ নিদ্ৰা ভাঙিলে—যাৰ দ্বাৰা মই জাগিলোঁ—সেইজনক মই নিশ্চয় বধ কৰিম, যদি সি মোৰ সন্মুখত আহে।

Verse 39

चिन्तयामास देवेशो ह्यन्धकोऽयं न संशयः । उपायं चिन्तयामास येनासौ वध्यते क्षणात्

দেৱেশে চিন্তা কৰিলে: ‘এইজন অন্ধকেই—ইয়াত সন্দেহ নাই।’ তাৰ পাছত তেওঁ এনে উপায় ভাবিলে, যাৰে সেই শত্রু ক্ষণতে বধ হয়।

Verse 40

आगताश्च सुराः सर्वे ब्रह्माद्या वसुभिः सह । रथं देवमयं कृत्वा सर्वलक्षणसंयुतम्

সকলো সুৰ আহিল—ব্ৰহ্মা আদি, বসুসকলৰ সৈতে—আৰু তেওঁলোকে দেৱময় ৰথ গঢ়িলে, যি সকলো শুভ লক্ষণেৰে সংযুক্ত আছিল।

Verse 41

केचिद्देवाः स्थिताश्चक्रे केचित्तुण्डाग्रपार्श्वयोः । केचिन्नाभ्यां स्थिता देवाः केचिद्धुर्येषु संस्थिताः

কিছুমান দেৱতা চকাৰ ওপৰত থিয় হ’ল, কিছুমান আগভাগ আৰু পাৰ্শ্বত; কিছুমান দেৱ নাভিত স্থিত হ’ল, আৰু কিছুমান জুৱাত অৱস্থান কৰিলে।

Verse 42

धुरीषु निश्चलाः केचित्केचिद्यूपेषु संस्थिताः । केचित्स्यन्दनसंस्तम्भाः केचित्स्यन्दनवेष्टकाः

কিছুমান জুৱাত অচল হৈ ৰ’ল; কিছুমান যূপ-স্তম্ভত স্থিত হ’ল। কিছুমান ৰথৰ সহায়-স্তম্ভ হ’ল, আৰু কিছুমান ৰথৰ ৰক্ষাকাৰী বেষ্টনী হ’ল।

Verse 43

आमलसारकेऽन्येऽपि अन्येऽपि कलशे स्थिताः । रिपोर्भयंकरं दिव्यं ध्वजमालादिशोभितम्

আন কিছুমান আমলসাৰক (শিখৰ-অলংকাৰ) ওপৰত স্থাপন হ’ল, আৰু আন কিছুমান কলশ-শিৰোভূষণত। ধ্বজা-মালা আদি অলংকাৰে শোভিত সেই দিৱ্য ৰথ শত্রুৰ বাবে ভয়ংকৰ আছিল।

Verse 44

रथं देवमयं कृत्वा तमारूढो जगद्गुरुः । निर्ययौ दानवो यत्र कोपाविष्टो महेश्वरः

এইদৰে দেৱময় ৰথ সাজি জগত-গুৰু তাত আৰূঢ় হ’ল। তাৰপিছত ক্ৰোধে আৱিষ্ট মহেশ্বৰ য’ত দানৱ আছিল তাতলৈ আগবাঢ়িল।

Verse 45

तिष्ठ तिष्ठेत्युवाचाथ क्व प्रयास्यसि दुर्मते । शरासनं करे गृह्य शरांश्चिक्षेप दानवे

তেতিয়া তেওঁ ক’লে, “থাম, থাম! হে দুৰ্মতি, ক’লৈ যাব খুজিছা?” হাতে ধনু লৈ তেওঁ দানৱৰ ওপৰত বাণ নিক্ষেপ কৰিলে।

Verse 46

दानवेऽधिष्ठिते युद्धे शरैश्चिछेद सायकान् । शरासनेण तत्रैव अन्धकश्छादितस्तदा

দানৱে যুঁজ তীব্ৰ কৰি তুলোঁতেই তেওঁ নিজৰ বাণেৰে সিহঁতৰ সায়ক কাটি পেলালে। তেতিয়াই তাতেই অন্ধক ধনু-বাণৰ বৰষুণে ঢাকি পেলালে, আচ্ছন্ন হ’ল।

Verse 47

न तत्र दृश्यते सूर्यो नाकाशं न च चन्द्रमाः । आग्नेयमस्त्रं व्यसृजद्दानवोऽपि शिवं प्रति

তাত সূৰ্য দেখা নগ’ল, ন আকাশ, ন চন্দ্ৰও। তেতিয়া দানৱেও শিৱৰ প্ৰতি আগ্নেয় অস্ত্ৰ নিক্ষেপ কৰিলে।

Verse 48

। अध्याय

“অধ্যায়”—পাণ্ডুলিপি-প্ৰথাত অধ্যায়ৰ সমাপ্তি বা পৰিৱর্তনৰ সূচক কলফন।

Verse 49

ततो देवाधिदेवोऽसौ वारुणास्त्रमयोऽजयत् । वारुणास्त्रेण निमिषादाग्नेयं नाशितं तदा

তেতিয়া সেই দেবাধিদেৱে বৰুণাস্ত্ৰময় হৈ বিজয় লাভ কৰিলে। বৰুণাস্ত্ৰে এক নিমিষতে আগ্নেয় অস্ত্ৰ ধ্বংস হ’ল।

Verse 50

दानवेन तदा मुक्तं वायव्यास्त्रं रणाजिरे । वारुणं च गतं तात वायव्यास्त्रविनाशितम्

তেতিয়া দানৱে ৰণভূমিত বায়ব্য অস্ত্ৰ নিক্ষেপ কৰিলে। আৰু, হে প্ৰিয়, বৰুণাস্ত্ৰও সেই বায়ব্য অস্ত্ৰে বিনষ্ট হৈ নিষ্ফল হ’ল।

Verse 51

देवो व्यसर्जयत्सार्पं क्रोधाविष्टेन चेतसा । मारुतं नाशितं बाणैः सर्पैस्तत्र न संशयः

তেতিয়া দেবতাই ক্ৰোধাবিষ্ট চিত্তে সাৰ্প অস্ত্ৰ নিক্ষেপ কৰিলে। তাত সৰ্পসদৃশ বাণে মাৰুত বল ধ্বংস হ’ল—ইয়াত সন্দেহ নাই।

Verse 52

दानवेन ततो मुक्तं गरुडास्त्रं च लीलया । गारुडास्त्रं च तद्दृष्ट्वा सार्पं नैव व्यदृश्यत

তেতিয়া দানৱে ক্ৰীড়াৰ দৰে গৰুড়াস্ত্ৰ মুকলি কৰিলে। সেই গাৰুড়াস্ত্ৰ দেখা দিতেই সাৰ্পাস্ত্ৰ আৰু দেখা নগ’ল।

Verse 53

ततो देवाधिदेवेन नारसिंहं विसर्जितम् । नारसिंहास्त्रबाणेन गारुडास्त्रं प्रशामितम्

তেতিয়া দেবাধিদেৱে নাৰসিংহ-শক্তি নিক্ষেপ কৰিলে। নাৰসিংহাস্ত্ৰৰ বাণে গাৰুড়াস্ত্ৰ শান্ত কৰি থমকাই দিলে।

Verse 54

अस्त्रमस्त्रेण शम्येत न बाध्येत परस्परम् । महद्युद्धमभूत्तातसुरासुरभयंकरम्

অস্ত্ৰক অস্ত্ৰেৰে শান্ত কৰা উচিত; সিহঁতে পৰস্পৰে সোজাকৈ দমন নকৰে। সেয়ে, প্ৰিয়জন, দেৱ-অসুৰ উভয়কে ভয়ংকৰ এক মহাযুদ্ধ উঠিল।

Verse 55

चक्रनालीकनाराचैस्तोमरैः खड्गमुद्गरैः । वत्सदन्तैस्तथा भल्लैः कर्णिकारैश्च शोभनैः

চক্র, নালীক, নাৰাচ, তোমৰ, খড়্গ আৰু মুদ্গৰেৰে; ‘ৱৎসদন্ত’ ক্ষেপণাস্ত্ৰেৰে, ভল্ল বাণেৰে আৰু শোভন কৰ্ণিকাৰ দণ্ডেৰে—

Verse 56

एवं न शक्यते हन्तुं दानवो विविधायुधैः । तदा ज्वालाकरालाश्च खड्गनाराचतोमराः

এইদৰে নানা প্ৰকাৰ অস্ত্ৰেৰে দানৱক বধ কৰা নাযায়। তেতিয়া জ্বালাময় ভয়ংকৰ খড়্গ, নাৰাচ আৰু তোমৰ প্ৰকাশ পালে—

Verse 57

वृषाङ्केन विमुक्तास्तु समरे दानवं प्रति । न संस्पृशन्ति शस्त्राणि गात्रं गौडवधूरिव

বৃষধ্বজধাৰী প্ৰভুৱে সমৰত দানৱৰ প্ৰতি যি অস্ত্ৰ নিক্ষেপ কৰিলে, সিহঁতে তাৰ দেহ স্পৰ্শো নকৰিলে—যেনেকৈ কুলবতী গৌড় বধূক অনুচিত আগ্ৰহ স্পৰ্শ কৰিব নোৱাৰে।

Verse 58

आयुधानि ततस्त्यक्त्वा बाहुयुद्धमुपस्थितौ । करं करेण संगृह्य प्रहरन्तौ स्वमुष्टिभिः । रणप्रयोगैर्युध्यन्तौ युयुधाते शिवान्धकौ

তাৰ পাছত দুয়ো অস্ত্ৰ ত্যাগ কৰি বাহুযুদ্ধত নামিল। হাতে হাতে ধৰি, মুষ্টিঘাতে আঘাত কৰি, ৰণকৌশল প্ৰয়োগে শিৱ আৰু অন্ধকে যুদ্ধ চলাই গ’ল।

Verse 59

श्रीमार्कण्डेय उवाच । अन्धकं प्रति देवेशश्चिन्तयामास निग्रहम् । हनिष्यामि न सन्देहो दुष्टात्मानं न संशयः

শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে: দেৱেশ্বৰে অন্ধকক দমন কৰাৰ সংকল্প কৰিলে। “দুষ্টাত্মা তাক মই নিশ্চয় বধ কৰিম—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই, কোনো অনিশ্চয়তা নাই।”

Verse 60

स शिवेन यदा क्षिप्तः पतितः पृथिवीतले । ऊर्ध्वबाहुरधोवक्त्रो दानवो नृपसत्तम

হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ! যেতিয়া সেই দানৱ শিৱে নিক্ষেপ কৰিলে, তেতিয়া সি পৃথিৱীত পৰিল—বাহু ওপৰলৈ উঠা, মুখ তললৈ ঘূৰা।

Verse 61

क्रोधाविष्टेन देवेशः सङ्ग्रामे देवशत्रुणा । कक्षयोः कुहरे क्षिप्त्वा बन्धेनाक्रम्य पीडितः

সঙ্গ্ৰামত ক্ৰোধে আৱিষ্ট দেৱেশ্বৰক দেৱশত্ৰুৱে আক্ৰমণ কৰিলে; কক্ষৰ কুহৰত নিক্ষেপ কৰি বন্ধনে বেঁধি চেপি ধৰি তেওঁক পীড়িত কৰিলে।

Verse 62

निस्पन्दश्चाभवद्देवो मूर्च्छायुक्तो महेश्वरः । मूर्च्छापन्नं तु तं ज्ञात्वा चिन्तयामास दानवः

মহেশ্বৰ দেৱ নিস্পন্দ হৈ পৰিল, মূৰ্ছাই আচ্ছন্ন। তেওঁ মূৰ্ছিত হোৱা বুজি দানৱে মনতে চিন্তা কৰিবলৈ ধৰিলে।

Verse 63

हाहा कष्टं कृतं मेऽद्य दुष्कृतं पापकर्मणा । किं करोमि कथं कर्म कस्मिन्स्थाने तु मोचये

“হায় হায়! আজি মই ভয়ংকৰ অপৰাধ কৰিলোঁ—পাপকর্মেৰে দুষ্কৃত কৰিলোঁ। মই কি কৰিম? কেনেকৈ কৰ্ম কৰিম? কোন ঠাইত এই পাপৰ পৰা মুক্তি পাম?”

Verse 64

गृहीत्वा देवमुत्सङ्गे गतः कैलासपर्वतम् । शय्यायां शङ्करं न्यस्य निर्ययौ दैत्यराट्ततः

দেৱক কোলাত তুলি লৈ সি কৈলাস পৰ্বতলৈ গ’ল। শয্যাত শংকৰক থৈ দৈত্যৰাজ তাৰ পাছত বাহিৰলৈ ওলাই গ’ল।

Verse 65

शय्यायां पतितो देवः प्रपेदे वेदनां ततः । तावद्ददर्श चात्मानं स्वकीयभवनस्थितम्

শয্যাত পতিত দেৱে তেতিয়া বেদনা অনুভৱ কৰিলে। সেই মুহূর্ততে তেওঁ নিজকে যেন নিজৰেই ধামত অৱস্থিত দেখিলে।

Verse 66

पराभवः कृतो मद्यं कथं तेन दुरात्मना । क्रोधवेगसमाविष्टो निर्ययौ दानवं प्रति

“সেই দুষ্টাত্মাই কেনেকৈ মোৰ এই অপমান কৰিলে?” ক্ৰোধৰ বেগে আচ্ছন্ন হৈ তেওঁ দানৱৰ বিৰুদ্ধে ওলাই গ’ল।

Verse 67

आयसीं लगुडीं गृह्य प्रभुर्भारसहस्रजाम् । दानवं च ततो दृष्ट्वा प्राक्षिपत्तस्य मूर्धनि

লোহাৰ গদা হাতে লৈ, সহস্ৰ ভাৰৰ দৰে গম্ভীৰ প্ৰভুৱে দানৱক দেখি তাৰ মূৰ্ধাত সেই গদা নিক্ষেপ কৰিলে।

Verse 68

खड्गेन ताडयामास दानवः प्रहसन्रणे । देवेनाथस्मृतं चास्त्रं कौच्छेराख्यं महाहवे

ৰণত প্ৰহাস কৰি দানৱে খড্গেৰে আঘাত কৰিলে; তেতিয়া সেই মহাযুদ্ধত দেৱতাই ‘কৌচ্ছেৰ’ নামে পৰিচিত অস্ত্ৰ স্মৰণ কৰিলে।

Verse 69

दीप्यमानं समुत्सृज्य हृदये ताडितः क्षणात् । ततः स ताडितस्तेन रुधिरोद्गारमुद्वमन्

অগ্নিৰ দৰে দীপ্যমান বস্তুটি ত্যাগ কৰোঁতেই, ক্ষণতে তাৰ হৃদয়ত আঘাত লাগিল; আৰু সেই আঘাতে পীড়িত হৈ সি ৰক্তৰ উগাৰ উলিয়াবলৈ ধৰিলে।

Verse 70

पतितोऽधोमुखो भूत्वा ततः शूलेन भेदितः । पुनश्च देवदेवेन शूलेन द्विदलीकृतः

সি অধোমুখে পৰি গ’ল; তাৰ পাছত শূলেৰে বিদ্ধ হ’ল। পুনৰ দেবদেৱে শূলেৰে তাক দু’ভাগ কৰি দিলে।

Verse 71

शूलाग्रेऽसौ स्थितः पापो भ्रान्तवांश्चक्रवत्तदा । ये ये भूम्यां पतन्ति स्म तत्कायाद्रक्तबिन्दवः

শূলাগ্ৰত স্থিৰ সেই পাপী তেতিয়া চক্ৰৰ দৰে ঘূৰিবলৈ ধৰিলে; আৰু তাৰ দেহৰ পৰা যি যি ৰক্তবিন্দু ভূমিত পৰিছিল—

Verse 72

ते ते सर्वे समुत्तस्थुर्दानवाः शास्त्रपाणयः । व्याकुलस्तु ततो देवो दानवेन तरस्विना

সেই বিন্দুবোৰৰ পৰা সকলো দানৱ অস্ত্ৰ হাতে লৈ উঠি দাঁড়াল। তেতিয়া সেই তীব্ৰ আৰু বলৱান দানৱৰ বাবে দেৱতা ব্যাকুল হৈ পৰিল।

Verse 73

देवेनाथ स्मृता दुर्गा चामुण्डा भीषणानना । आयाता भीषणाकारा नानायुधविराजिता

তেতিয়া দেৱে দুৰ্গাক—ভয়ংকৰ মুখাৱয়বযুক্ত চামুণ্ডাক—স্মৰণ কৰিলে। তাই ভয়ংকৰ আকাৰ ধৰি, নানা অস্ত্ৰে দীপ্ত হৈ আগবাঢ়ি আহিল।

Verse 74

महादंष्ट्रा महाकाया पिङ्गाक्षी लम्बकर्णिका । आदेशो दीयतां देव को यास्यति यमालयम्

‘মহাদন্তযুক্তা, মহাকায়া, পিঙ্গল নয়না, লম্বকৰ্ণিকা—হে দেৱ, আদেশ দিয়ক; কোনে যমালয়লৈ যাব?’

Verse 75

ईश्वर उवाच । पिबास्य रुधिरं भद्रे यथेष्टं दानवस्य च । निपतद्रुधिरं भूमौ दुर्गे गृह्णीष्व माचिरम्

ঈশ্বৰে ক’লে: ‘হে ভদ্ৰে, এই দানৱৰ ৰক্ত যথেচ্ছা পান কৰা। আৰু যি ৰক্ত ভূমিত পৰে, হে দুৰ্গে, বিলম্ব নকৰিবা—তৎক্ষণাৎ গ্ৰহণ কৰা।’

Verse 76

निहन्मि दानवं यावत्साहाय्यं कुरु सुन्दरि । एवमुक्ता तु सा दुर्गा पपौ च रुधिरं ततः

‘মই যেতিয়ালৈ দানৱক বধ কৰোঁ, হে সুন্দৰী, সহায় কৰা।’ এইদৰে কোৱা হ’লে দুৰ্গাই তেতিয়াই সেই ৰক্ত পান কৰিলে।

Verse 77

निहता दानवाः सर्वे देवेशेन सहस्रशः । अन्धकोऽपि च तान् दृष्ट्वा दानवानवनिं गतान् । ततो वाग्भिः प्रतुष्टाव देवदेवं महेश्वरम्

দেৱেশ্বৰে সহস্ৰ সহস্ৰ দানৱক নিধন কৰিলে। অন্ধকে সেই দানৱসকলক ভূমিত পতিত হোৱা দেখি, তেতিয়া বাক্যৰে দেৱদেৱ মহেশ্বৰক সন্তোষেৰে স্তৱন কৰিলে।

Verse 78

अन्धक उवाच । जयस्व देवदेवेश उमार्धार्धाशरीरधृक् । नमस्ते देवदेवेश सर्वाय त्रिगुणात्मने

অন্ধক ক’লে: জয় হওক, হে দেৱদেৱেশ, যি উমাৰ অৰ্ধাংশক নিজ দেহৰূপে ধাৰণ কৰিছা। হে দেৱদেৱেশ, তোমাক নমস্কাৰ—হে সৰ্ব, ত্ৰিগুণাত্মক স্বভাৱধাৰী।

Verse 79

वृषभासनमारूढ शशाङ्ककृतशेखर । जय खट्वाङ्गहस्ताय गङ्गाधर नमोऽस्तु ते

হে বৃষভাসনাৰূঢ়, যাৰ শিৰত শশাঙ্ক শিখৰ! খট্বাঙ্গধাৰী তোমাৰ জয় হওক। হে গঙ্গাধৰ, গঙ্গা ধাৰণকাৰী, তোমাক নমস্কাৰ।

Verse 80

नमो डमरुहस्ताय नमः कपालमालिने । स्मरदेहविनाशाय महेशाय नमोऽस्तु ते

ডমৰুধাৰী তোমাক নমস্কাৰ, কপালমালিনী তোমাক নমস্কাৰ। স্মৰৰ দেহ বিনাশকাৰী মহেশক নমস্কাৰ হওক।

Verse 81

पूष्णो दन्तनिपाताय गणनाथाय ते नमः । जय स्वरूपदेहाय अरूपबहुरूपिणे

পূষণৰ দন্ত পতিত কৰোঁতা, হে গণনাথ, তোমাক নমস্কাৰ। জয় হওক সেই স্বৰূপদেহৰ—যি অৰুপ হয়েও বহুৰূপী।

Verse 82

उत्तमाङ्गविनाशाय विरिञ्चेरपि शङ्कर । श्मशानवासिने नित्यं नित्यं भैरवरूपिणे

হে শংকৰ! ব্ৰহ্মাৰ মূৰো বিনাশ কৰা, শ্মশানত সদা নিবাসী, নিত্য নিত্য ভৈৰৱ-ৰূপে প্ৰকাশিত!

Verse 83

त्वं सर्वगोऽसि त्वं कर्ता त्वं हर्ता नान्य एव च । त्वं भूमिस्त्वं दिशश्चैव त्वं गुरुर्भार्गवस्तथा

তুমি সৰ্বব্যাপী; তুমি কৰ্তা; তুমি হৰ্তা—তোমাৰ বাহিৰে আন কোনো নাই। তুমি ভূমি, তুমি দিশাসমূহ, আৰু তুমি গুৰুও—ভাৰ্গৱো বটে।

Verse 84

सौरिस्त्वं देवदेवेश भूमिपुत्रस्तथैव च । ऋक्षग्रहादिकं सर्वं यद्दृश्यं तत्त्वमेव च

হে দেবদেৱেশ! তুমি শৌৰিও, আৰু ভূমিপুত্ৰো বটে। নক্ষত্ৰ-গ্ৰহ আদি যি কিছুমান দেখা যায়—সেই সকলো তত্ত্বই তুমি একাই।

Verse 85

एवं स्तुतिं तदा कृत्वा देवं प्रति स दानवः । संहताभ्यां तु पाणिभ्यां प्रणनाम महेश्वरम्

এইদৰে তেতিয়া দেৱক স্তুতি নিবেদন কৰি, সেই দানৱে দুহাত জোৰ কৰি মহেশ্বৰক প্ৰণাম কৰিলে।

Verse 86

ईश्वर उवाच । साधु साधु महासत्त्व वरं याचस्व दानव । दाताहं याचकस्त्वं हि ददामीह यथेप्सितम्

ঈশ্বৰে ক’লে: “সাধু সাধু, হে মহাসত্ত্ব! হে দানৱ, বৰ যাচা। দাতা মই, যাচক তুমি; ইয়াত মই তোমাৰ ইচ্ছামতে দিম।”

Verse 87

अन्धक उवाच । यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम । तदात्मसदृशोऽहं ते कर्तव्यो नापरो वरः

অন্ধকে ক’লে: “হে দেৱেশ! যদি তুমি সন্তুষ্ট হোৱা আৰু মোক বৰ দিবলগীয়া হয়, তেন্তে মোক তোমাৰ নিজ স্বভাৱৰ সদৃশ কৰি দিয়া; ইয়াৰ বাহিৰে আন কোনো বৰ মই নাখোজোঁ।”

Verse 88

भस्मी जटी त्रिनेत्री च त्रिशूली च चतुर्भुजः । व्याघ्रचर्मोत्तरीयश्च नागयज्ञोपवीतकः

“(মোক) ভস্মলিপ্ত, জটাধাৰী আৰু ত্ৰিনেত্ৰী; ত্ৰিশূলধাৰী, চতুৰ্ভুজ; ব্যাঘ্ৰচৰ্মক উত্তৰীয় পিন্ধা আৰু নাগক যজ্ঞোপবীতৰূপে ধাৰণ কৰা—এনে কৰি দিয়া।”

Verse 89

एतदिच्छाम्यहं सर्वं यदि तुष्टो महेश्वर

“হে মহেশ্বৰ! যদি তুমি সন্তুষ্ট হোৱা, তেন্তে মই এই সকলোখিনি (বৰ ৰূপে) ইচ্ছা কৰোঁ।”

Verse 90

ईश्वर उवाच । ददामि ते वरं ह्यद्य यस्त्वया याचितोऽनघ । गणेषु मे स्थितः पुत्र भृङ्गीशस्त्वं भविष्यसि

ঈশ্বৰে ক’লে: “হে অনঘ! আজি মই তোমাক তুমি যি বৰ বিচাৰিছিলা সেয়া দিছোঁ। হে পুত্ৰ, মোৰ গণসমূহৰ মাজত স্থিত হৈ তুমি ভৃঙ্গীশ হ’বা।”