Adhyaya 15
মাৰ্কণ্ডেয় যুগান্ত-সদৃশ এক মহাবিনাশ-দৰ্শনৰ বৰ্ণনা কৰে। ক্ৰূৰ মাতৃগণৰে পৰিবৃতা কালৰাত্ৰি জগতক আচ্ছন্ন কৰে। ব্ৰহ্ম- বিষ্ণু- শিৱশক্তিৰ ছায়াৰূপ আৰু ভূত-দিক্পাল তত্ত্বৰ সৈতে সংযুক্ত মাতৃদেৱীসকল অস্ত্ৰধাৰী হৈ দহ দিশে বিচৰণ কৰে; তেওঁলোকৰ গর্জন আৰু পদধ্বনিত ত্ৰিলোক দগ্ধ হোৱা যেন লাগে। ধ্বংস সপ্তদ্বীপলৈকে বিস্তাৰিত হয়; ৰক্তপান আৰু জীৱভক্ষণৰ চিত্ৰণ প্ৰলয়ভাব প্ৰকাশ কৰে। তাৰ পাছত কাহিনী পবিত্ৰ কেন্দ্ৰলৈ ঘূৰি আহে—নর্মদা তীৰৰ অমৰাঙ্কটত শিৱৰ সান্নিধ্য। “অমৰা” আৰু “কটা” শব্দৰ আধাৰত স্থাননামৰ ব্যুৎপত্তি কোৱা হয়। উমাসহিত শংকৰ গণ, মাতৃগণ আৰু ব্যক্তিৰূপে উপস্থিত মৃত্যুৰ সৈতে উল্লাস তাণ্ডৱত লীন হয়—ৰুদ্ৰৰ ভয়ংকৰতা আৰু শৰণ্যতা একেলগে প্ৰকাশ পায়। নর্মদাক জগতবন্দিতা মাতৃনদী বুলি স্তুতি কৰা হয় আৰু তাৰ প্ৰচণ্ড, উত্তাল ৰূপো বৰ্ণিত। শেষত দিৱ্যদৰ্শন অধিক তীব্ৰ হয়—ৰুদ্ৰৰ মুখৰ পৰা সংৱৰ্ত বায়ু উঠি সমুদ্ৰ শুকুৱাই দিয়ে। শ্মশানচিহ্নধাৰী, মহাতেজস্বী শিৱ সংহাৰ কৰিলেও কালৰাত্ৰি, মাতৃগণ আৰু গণসকলৰ পৰম আৰাধ্য তেওঁৱেই। উপসংহাৰত হৰিহৰ/শিৱৰ ৰক্ষাকাৰী স্তৱ—তেওঁৱেই বিশ্বকাৰণ আৰু নিত্য স্মৰণীয়—বুলি প্ৰতিপাদিত।
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो मातृसहस्रैश्च रौद्रैश्च परिवारिता । कालरात्रिर्जगत्सर्वं हरते दीप्तलोचना
শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে: তেতিয়া সহস্ৰ সহস্ৰ ৰৌদ্ৰ মাতৃদেৱীৰে পৰিবেষ্টিতা, দীপ্ত নেত্ৰধাৰী কালৰাত্ৰীয়ে সমগ্ৰ জগতখন হৰণ কৰি লৈ যাবলৈ ধৰিলে।
Verse 2
ततस्ता मातरो घोरा ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकाः । वाय्विन्द्रानलकौबेरा यमतोयेशशक्तयः
তাৰ পিছত সেই ভয়ংকৰ মাতৃদেৱীসকল প্ৰকাশ পালে—ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু শিৱৰ শক্তিস্বৰূপ—আৰু বায়ু, ইন্দ্ৰ, অগ্নি, কুবেৰ, যম, জলাধিপতি বৰুণ আৰু ঈশৰ শক্তিসকলসহ।
Verse 3
स्कन्दक्रोडनृसिंहानां विचरन्त्यो भयानकाः । चक्रशूलगदाखड्गवज्रशक्त्यृष्टिपट्टिशैः
সেই মাতৃদেৱীসকল ভয়ংকৰ ৰূপে বিচৰণ কৰিছিল—স্কন্দ, বৰাহ আৰু নৰসিংহৰ ন্যায়—চক্ৰ, শূল, গদা, খড়্গ, বজ্ৰ, শক্তি, ঋষ্টি আৰু পট্টিশ আদি অস্ত্ৰ ধৰি।
Verse 4
खट्वाङ्गैरुल्मुकैर्दीप्तैर्व्यचरन्मातरः क्षये । उमासंनोदिता सर्वाः प्रधावन्त्यो दिशो दश
খট্বাঙ্গ আৰু দীপ্ত অগ্নিদণ্ড ধৰি, প্ৰলয়কালত মাতৃদেৱীসকল বিচৰণ কৰিছিল; উমাৰ প্ৰেৰণা পাই তেওঁলোক সকলোৱে দহো দিশলৈ ধাৱমান হ’ল।
Verse 5
तासां चरणविक्षेपैर्हुङ्कारोद्गारनिस्वनैः । त्रैलोक्यमेतत्सकलं विप्रदग्धं समन्ततः
তেওঁলোকৰ পদক্ষেপৰ থপথপনি আৰু ‘হুঙকাৰ’ তথা চিঞৰ-বিঞৰৰ গর্জনত, এই সমগ্ৰ ত্ৰিলোক সকলোফালে দগ্ধ হৈ পৰিল।
Verse 6
हाहारवाक्रन्दितनिस्वनैश्च प्रभिन्नरथ्यागृहगोपुरैश्च । बभूव घोरा धरणी समन्तात्कपालकोशाकुलकर्बुराङ्गी
‘হা হা!’ ধ্বনি আৰু কান্দোনৰ কোলাহলত, আৰু ৰথী, ঘৰ-বাৰী, গোপুৰ ভাঙি চুৰমাৰ হোৱাত, ধৰণী সকলোফালে ভয়ংকৰ হৈ উঠিল—কপালৰ ঢিপেৰে আৱৰি, দাগ-দাগে ৰঙিন।
Verse 7
यदेतच्छतसाहस्रं जम्बूद्वीपं निगद्यते । सर्वमेव तदुच्छन्नं समाधृष्य नृपोत्तम
যি জম্বূদ্বীপক লক্ষ-লক্ষ যোজন বিস্তৃত বুলি কোৱা হয়, সেয়াও—হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ—চাৰিওফালৰ পৰা আক্রমিত হোৱাত সম্পূৰ্ণৰূপে দখল আৰু ধ্বংসপ্ৰাপ্ত হ’ল।
Verse 8
जम्बुं शाकं कुशं क्रौञ्चं गोमेदं शाल्मलिस्तथा । पुष्करद्वीपसहिता ये च पर्वतवासिनः
জম্বু, শাক, কুশ, ক্রৌঞ্চ, গোমেদ আৰু শাল্মলী—পুষ্কৰদ্বীপসহ—আৰু যিসকল পৰ্বতত বাস কৰিছিল, তেওঁলোকো সেই বিপদত জড়িত হ’ল।
Verse 9
ते ग्रस्ता मृत्युना सर्वे भूतैर्मातृगणैस्तथा । महासुरकपालैश्च मांसमेदोवसोत्कटैः
তেওঁলোক সকলোৱে মৃত্যুৰ গ্ৰাসত পৰিল—ভূতগণৰ দলে আৰু মাতৃগণৰ সমূহে—আৰু মহাঅসুৰৰ কপালসমূহে, যিবোৰ মাংস, চৰ্বি আৰু মজ্জাৰে ভয়ংকৰ আছিল।
Verse 10
रुधिरोद्गारशोणाङ्गी महामाया सुभीषणा । पिबन्ती रुधिरं तत्र महामांसवसाप्रिया
তাত অতি ভয়ংকৰ মহামায়া—ৰুধিৰৰ ছিটাত ৰঙা অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গযুক্তা—ৰুধিৰ পান কৰিছিল, আৰু মহামাংস আৰু বসাৰ ডাঙৰ ঢিপত প্ৰীতি কৰিছিল।
Verse 11
कपालहस्ता विकटा भक्षयन्ती सुरासुरान् । नृत्यन्ती च हसन्ती च विपरीता महारवा
কপাল হাতত ধৰি, বিকট ৰূপধাৰী, তাই দেৱ আৰু অসুৰ উভয়কে ভক্ষণ কৰিছিল; নৃত্য কৰি হাঁহি, উলটা ভঙ্গীত, মহা গর্জনে গুঞ্জৰিত কৰিছিল।
Verse 12
त्रैलोक्यसंत्रासकरी विद्युत्संस्फोटहासिनी । सप्तद्वीपसमुद्रान्तां भक्षयित्वा च मेदिनीम्
ত্ৰিলোকত সন্ত্ৰাস সৃষ্টিকাৰী, বিদ্যুতৰ চটাকাৰ দৰে হাঁহি হাঁহোঁতা, সপ্তদ্বীপ-সমুদ্ৰবেষ্টিত পৃথিৱী ভক্ষণ কৰিও (তাই) তৃপ্ত নহ’ল।
Verse 13
ततः स्वस्थानमगमद्यत्र देवो महेश्वरः । नर्मदातीरमाश्रित्यावसन्मातृगणैः सह
তাৰ পাছত তাই নিজৰ নিৰ্ধাৰিত ধামলৈ গ’ল, য’ত দেৱ মহেশ্বৰ বাস কৰে; নর্মদাৰ তীৰ আশ্ৰয় লৈ, মাতৃগণৰ সৈতে তাতেই নিবাস কৰিলে।
Verse 14
अमराणां कटे तुङ्गे नृत्यन्ती हसितानना । अमरा देवताः प्रोक्ताः शरीरं कटमुच्यते
অমৰসকলৰ উচ্চ ‘কট’ৰ ওপৰত নৃত্য কৰি, হাঁহিমুখী মুখমণ্ডলধাৰী; ‘অমৰ’ বুলিলে দেৱতাক কোৱা হয় আৰু ‘কট’ বুলিলে শৰীৰক—এইদৰে নামৰ ব্যুৎপত্তি কোৱা হ’ল।
Verse 15
। अध्याय
অধ্যায় (অধ্যায়) — অধ্যায়-চিহ্ন।
Verse 16
अमरंकट इत्येवं तेन प्रोक्तो मनीषिभिः । महापवित्रो लोकेषु शम्भुना स विनिर्मितः
এই যুক্তিতেই মুনিবৃন্দে একে ‘অমরংকট’ বুলি ক’লে। ই লোকসমূহৰ মাজত মহাপবিত্ৰ, স্বয়ং শম্ভুৱে ইয়াক স্থাপন কৰিলে।
Verse 17
नित्यं संनिहितस्तत्र शङ्करो ह्युमया सह । ततोऽहं नियतस्तत्र तस्य पादाग्रसंस्थितः
তাত শংকৰ সদায় উমাৰ সৈতে নিত্য সংনিহিত। সেয়ে মইও তাতেই নিয়ত থাকোঁ, তেওঁৰ পদযুগলৰ অগ্ৰভাগত সেৱাত অৱস্থিত।
Verse 18
प्रह्वः प्रणतभावेन स्तौमि तं नीललोहितम् । ततस्तालकसम्पातैर्गणैर्मातृगणैः सह
মই প্ৰহ্ব হৈ, প্ৰণতভাৱে, সেই নীললোহিত (শিৱ)ক স্তৱ কৰোঁ। তাৰ পাছত গণসমূহ আৰু মাতৃগণৰ সৈতে তালে-তালে ধাৱন-সমাগমে কোলাহল উঠে।
Verse 19
संप्रनृत्यति संहृष्टो मृत्युना सह शङ्करः । खट्वाङ्गैरुल्मुकैश्चैव पट्टिशैः परिघैस्तथा
শংকৰ আনন্দিত হৈ মৃত্যুৰ সৈতে একেলগে নৃত্য কৰে। আৰু তাত খট্বাঙ্গ, জ্বলন্ত উল্মুক, পট্টিশ আৰু পৰিঘ আদি লৌহদণ্ডো আছে।
Verse 20
मांसमेदोवसाहस्ता हृष्टा नृत्यन्ति संघशः । वामना जटिला मुण्डा लम्बग्रीवोष्ठमूर्द्धजाः
দলে দলে তেওঁলোকে উল্লাসে নাচে; হাতত মাংস, মেদ আৰু বসা লেপা। বামনাকৃতি, জটাধাৰী, মুণ্ডিত-মস্তক, দীঘল গ্ৰীৱা, উঁচু ওঁঠ আৰু মূৰত অদ্ভুত কেশগুচ্ছযুক্ত।
Verse 21
महाशिश्नोदरभुजा नृत्यन्ति च हसन्ति च । विकृतैराननैर्घोरैरर्भुजोल्बणमुखादिभिः
অতিবৃহৎ লিঙ্গ, উদৰ আৰু বাহুযুক্ত তেওঁলোকে নাচে আৰু হাঁহে। বিকৃত আৰু ভয়ংকৰ মুখমণ্ডল—কিছুমানৰ মুখ অতিকায়, কিছুমানৰ অন্য ভীতিজনক লক্ষণ।
Verse 22
अमरं कण्टकं चक्रुः प्राप्ते कालविपर्यये । तेषां मध्ये महाघोरं जगत्सन्त्रासकारणम्
যেতিয়া কালৰ ক্ৰম উলটি গ’ল, তেতিয়া অমৰ দেৱতাসকলেই কণ্টকৰ দৰে যন্ত্ৰণাৰ কাৰণ হ’ল। তেওঁলোকৰ মাজত অতি ভয়ংকৰ এক বস্তু প্ৰকাশ পালে, যি সমগ্ৰ জগতৰ আতংকৰ মূল কাৰণ হ’ল।
Verse 23
मृत्युं पश्यामि नृत्यन्तं तडित्पिङ्गलमूर्द्धजम् । तस्य पार्श्वे स्थितां देवीं विमलाम्बरभूषिताम्
মই মৃত্যুক নিজেই নাচি থকা দেখোঁ; তাৰ কেশ বিজুলীৰ দৰে পিঙ্গল। তাৰ কাষতে এগৰাকী দেৱী থিয় হৈ আছে, নিৰ্মল বস্ত্ৰে বিভূষিতা।
Verse 24
कुण्डलोद्घुष्टगण्डां तां नागयज्ञोपवीतिनीम् । विचित्रैरुपहारैश्च पूजयन्तीं महेश्वरम्
সেই দেৱী—কুণ্ডলৰ ধ্বনিত গণ্ডদেশ গুঞ্জৰিত, নাগক যজ্ঞোপবীতৰূপে ধাৰণকাৰিণী—বিচিত্ৰ উপহাৰে মহেশ্বৰক পূজা কৰি আছিল।
Verse 25
अपश्यं नर्मदां तत्र मातरं विश्ववन्दिताम् । नानातरङ्गां सावर्तां सुवेलार्णवसंनिभाम्
তাত মই নর্মদা মাতৃক দৰ্শন কৰিলোঁ, যি বিশ্বে বন্দিত; নানা তৰংগ আৰু ঘূৰ্ণিৰে পৰিপূৰ্ণ, উচ্চ তীৰে সীমাবদ্ধ সাগৰৰ সদৃশ।
Verse 26
महासरःसरित्पातैरदृश्यां दृश्यरूपिणीम् । वन्द्यमानां सुरैः सिद्धैर्मुनिसङ्घैश्च भारत
হে ভাৰত, মহাসৰোবৰ, নদী আৰু জলপ্ৰপাতৰ ধাৰাই ঢাকি থকাৰ বাবে সি অদৃশ্য যেন, তথাপি ৰূপধাৰী হৈ দৃশ্য; দেৱতা, সিদ্ধ আৰু মুনিসংঘে বন্দনা কৰে।
Verse 27
एतस्मिन्नन्तरे घोरां सप्तसप्तकसंज्ञिताम् । महावीच्यौघफेनाढ्यां कुर्वन्तीं सजलं जगत्
ইতিমধ্যে ‘সপ্ত-সপ্ত’ নামে ভয়ংকৰ অৱস্থা উদ্ভৱ হ’ল; মহাতৰংগৰ প্ৰৱাহৰ ফেনাৰে পৰিপূৰ্ণ হৈ, সি সমগ্ৰ জগতক জলৰ এক ৰাশি কৰি তুলিলে।
Verse 28
दृष्टवान्नर्मदां देवीं मृगकृष्णाम्बरां पुनः । सधूमाशनिनिर्ह्रादैर्वहन्तीं सप्तधा तदा
পুনৰায় মই দেবী নর্মদাক দৰ্শন কৰিলোঁ, ক’লা মৃগচর্মে আৱৃতা; তেতিয়া ধোঁৱাময় গর্জন আৰু বিদ্যুতৰ নিনাদসহ সি সাত ধাৰাত প্ৰবাহিত হ’ল।
Verse 29
इति संहारमतुलं दृष्टवान्राजसत्तम । नष्टचन्द्रार्ककिरणमभूदेतच्चराचरम्
এইদৰে, হে ৰাজশ্ৰেষ্ঠ, মই অতুল সংহাৰ দৰ্শন কৰিলোঁ; চন্দ্ৰ-সূৰ্যৰ কিৰণ লুপ্ত হ’ল, আৰু চল-অচল সকলোতে অন্ধকাৰ নামিল।
Verse 30
महोत्पातसमुद्भूतं नष्टनक्षत्रमण्डलम् । अलातचक्रवत्तूर्णमशेषं भ्रामयंस्ततः
মহা অমঙ্গল-লক্ষণ উদ্ভৱ হ’ল; নক্ষত্ৰমণ্ডল লুপ্ত হ’ল। তাৰ পাছত সকলো বস্তু অলাতচক্ৰৰ দৰে অতি দ্ৰুত বেগে ঘূৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 31
विमानकोटिसंकीर्णः स किंनरमहोरगः । महावातः सनिर्घातो येनाकम्पच्चराचरम्
আকাশ কোটি কোটি বিমানৰে ভৰি পৰিল, কিন্নৰ আৰু মহা নাগেৰে পৰিপূৰ্ণ হ’ল। বজ্ৰগর্জনসহ মহাবাতাসে চল-অচল সকলোকে কঁপাই তুলিলে।
Verse 32
रुद्रवक्त्रात्समुद्भूतः संवर्तो नाम विश्रुतः । वायुः संशोषयामास विततन् सप्तसागरान्
ৰুদ্ৰৰ মুখৰ পৰা ‘সংৱৰ্ত’ নামে বিশ্ৰুত বায়ু উদ্ভৱ হ’ল। সি সৰ্বত্ৰ বিস্তৃত হৈ সপ্তসাগৰ শুকুৱাবলৈ ধৰিলে।
Verse 33
उद्धूलिताङ्गः कपिलाक्षमूर्द्धजो जटाकलापैरवबद्धमूर्द्धजः । महारवो दीप्तविशालशूलधृक्स पातु युष्मांश्च दिने दिने हरः
হৰ যেন দিনে দিনে তোমালোকক ৰক্ষা কৰে—ধূলিধূসৰ দেহ, কপিল-নয়ন, জটাকলাপে বান্ধা কেশ, মহাগর্জনে গর্জিত, আৰু দীপ্ত বিশাল ত্ৰিশূলধাৰী।
Verse 34
शूली धनुष्मान्कवची किरीटी श्मशानभस्मोक्षितसर्वगात्रः । कपालमालाकुलकण्ठनालो महाहिसूत्रैरवबद्धमौलिः
ত্ৰিশূলধাৰী, ধনুৰ্ধাৰী, কবচধাৰী, কিৰীটধাৰী—শ্মশানভস্মে লেপিত সৰ্বগাত্ৰ; কপালমালাৰে আৱৃত কণ্ঠ, আৰু মহানাগ-সূত্ৰে বান্ধা মাউলি।
Verse 35
स गोनसौघैः परिवेष्टिताङ्गो विषाग्निचन्द्रामरसिन्धुमौलिः । पिनाकखण्टूवाङ्गकरालपाणिः स कृत्तिवासा डमरुप्रणादः
তেওঁৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ সাপৰ দলেৰে বেষ্টিত; মস্তকত বিষ, অগ্নি, চন্দ্ৰ আৰু দেৱনদী গঙ্গা শোভা পায়। ভয়ংকৰ হাতে পিনাক ধনু আৰু খট্বাঙ্গ; কৃত্তিবাসা সেই মহাদেৱৰ ডমৰুৰ নাদ গম্ভীৰে ধ্বনিত হয়।
Verse 36
स सप्तलोकान्तरनिःसृतात्मा महभुजावेष्टितसर्वगात्रः । नेत्रेण सूर्योदयसन्निभेन प्रवालकाङ्कूरनिभोदरेण
তেওঁৰ আত্মা যেন সপ্তলোকৰ অন্তৰাল ভেদি উথলি উঠিছিল; মহাবাহুৱে তেওঁৰ সমগ্ৰ দেহ আৱৰি ধৰিছিল। উদীয়মান সূৰ্য সদৃশ নেত্ৰ আৰু প্ৰৱালৰ কুঁহিপাত সদৃশ উদৰে তেওঁ প্ৰকাশিত হ’ল।
Verse 37
सन्ध्याभ्ररक्तोत्पलपद्मरागसिन्दूरविद्युत्प्रकरारुणेन । ततेन लिङ्गेन च लोचनेन चिक्रीडमानः स युगान्तकाले
যুগান্তকালে তেওঁ ক্ৰীড়া কৰিছিল—সন্ধ্যাৰ ৰক্তিম মেঘ, ৰঙা উৎপল-কমল, পদ্মৰাগ মণি, সিন্দূৰ আৰু বিদ্যুতৰ ৰক্ত আভাৰে তেওঁৰ দেহ ৰঞ্জিত। প্ৰকাশিত লিঙ্গ আৰু নেত্ৰেৰে তেওঁ লীলা বিস্তাৰ কৰিছিল।
Verse 38
हिरण्मयेनैव समुत्सृजन् स दण्डेन यद्वद्भगवान् समेरुः । पादाग्रविक्षेपविशीर्णशैलः कुर्वञ्जगत्सोऽपि जगाम तत्र
সুৱৰ্ণ দণ্ড উচ্ছল কৰি, যেন স্বয়ং ভগৱান মেরু পৰ্বত, তেওঁ আগুৱাই গ’ল। পাদাগ্ৰৰ বিক্ষেপত শৈলসমূহ চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হ’ল; জগত কঁপাই তেওঁও তাত উপস্থিত হ’ল।
Verse 39
संहर्तुकामस्त्रिदिवं त्वशेषं प्रमुञ्चमानो विकृताट्टहासम् । जहार सर्वं त्रिदिवं महात्मा संक्षोभयन्वै जगदीश एकः
সমগ্ৰ ত্ৰিদিব সংহাৰ কৰিব খুজি, বিকট অট্টহাস মুকলি কৰি, সেই মহাত্মা—জগতৰ একমাত্ৰ ঈশ্বৰ—সমগ্ৰ ত্ৰিদিবক ধৰি কঁপাই তুলিলে।
Verse 40
तं देवमीशानमजं वरेण्यं दृष्ट्वा जगत्संहरणं महेशम् । सा कालरात्रिः सह मातृभिश्च गणाश्च सर्वे शिवमर्चयन्ति
সেই দেৱ—ঈশান, অজ, সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ—জগত্সংহাৰক মহেশক দেখি, কালৰাত্ৰীয়ে মাতৃগণসহ আৰু সকলো গণে শিৱৰ আৰাধনা কৰে।
Verse 41
नन्दी च भृङ्गी च गणादयश्च तं सर्वभूतं प्रणमन्ति देवम् । जागद्वरं सर्वजनस्य कारणं हरं स्मरारातिमहर्निशं ते
নন্দী, ভৃঙ্গী আৰু গণসমূহে সেই দেৱক প্ৰণাম কৰে, যি সৰ্বভূতৰূপ—হৰ, স্মৰৰ শত্রু—জগতৰ শ্ৰেষ্ঠ, সকলো জনৰ কাৰণ; যাক তুমি দিন-ৰাতি স্মৰণ কৰা।