Adhyaya 50

Verse 1

उत्तानपाद उवाच । द्विजाश्च कीदृशाः पूज्या अपूज्याः कीदृशाः स्मृताः । श्राद्धे वैवाहिके कार्ये दाने चैव विशेषतः

উত্তানপাদ ক’লে: কিদৰে ধৰণৰ দ্বিজ পুজনীয় বুলি ধৰা হয়, আৰু কিদৰে ধৰণৰ দ্বিজ অপুজনীয় বুলি স্মৰণ কৰা হৈছে—বিশেষকৈ শ্ৰাদ্ধ, বিবাহ-কৰ্ম আৰু বিশেষত দানৰ সময়ত?

Verse 2

यदि श्रद्धा भवेद्दैवयोगाच्छ्राद्धादिके विधौ । एतदाख्याहि मे देव कस्य दानं न दीयते

যদি দৈৱযোগে শ্ৰাদ্ধ আদি বিধি যথাবিধি পালন কৰিবলৈ শ্ৰদ্ধা জাগে, তেন্তে হে দেব! মোক কোৱা—কাৰলৈ দান দিয়া উচিত নহয়?

Verse 3

ईश्वर उवाच । यथा काष्ठमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः । ब्राह्मणश्चानधीयानस्त्रयस्ते नामधारकाः

ঈশ্বৰে ক’লে: যেনেকৈ কাঠেৰে গঢ়া হাতী আৰু চামৰে গঢ়া হৰিণ, তেনেকৈ যি ব্ৰাহ্মণে বেদ অধ্যয়ন নকৰে—এই তিনিও কেৱল নামধাৰী মাত্ৰ।

Verse 4

यथा षण्ढोऽफलः स्त्रीषु यथा गौर्गवि चाफला । यथा चाज्ञेऽफलं दानं तथा विप्रोऽनृचोऽफलः

যেনেকৈ বন্ধ্যা পুৰুষ স্ত্ৰীসকলৰ মাজত নিষ্ফল, যেনেকৈ গাই গাইৰ সৈতে নিষ্ফল, আৰু যেনেকৈ অজ্ঞক দিয়া দান ফল নেদিয়ে—তেনেকৈ বেদপাঠবিহীন ‘ব্ৰাহ্মণ’ও নিষ্ফল।

Verse 5

यथाऽनृणे बीजमुप्त्वा वप्ता न लभते फलम् । तथानृचे हविर्दत्त्वा न दाता लभते फलम्

যেনেকৈ অনুৰ্বৰ মাটিত বীজ সিঁচিলে বপনকাৰীয়ে ফল নাপায়, তেনেকৈ বেদমন্ত্ৰবিহীন জনক হৱিস অৰ্পণ কৰিলে দাতাই ফল নালাভে।

Verse 6

रोगी हीनातिरिक्ताङ्गः काणः पौनर्भवस्तथा । अवकीर्णी श्यावदन्तः सर्वाशी वृषलीपतिः

ৰোগী, অঙ্গ কম-বেছি থকা, একচকু, নিন্দিতভাৱে পুনৰ্বিবাহ কৰা, ব্ৰহ্মচৰ্য ভংগ কৰা, ক’লা দাঁত থকা, বিবেচনা নকৰাকৈ সকলো খোৱা, আৰু যাৰ পত্নী শূদ্ৰা—এইসকলক অযোগ্য বুলি গণ্য কৰা হয়।

Verse 7

मित्रध्रुक्पिशुनः सोमविक्रयी परनिन्दकः । पितृमातृगुरुत्यागी नित्यं ब्राह्मणनिन्दकः

মিত্ৰদ্ৰোহী, পিশুন (চুগলখোৰ), সোম বিক্ৰী কৰা, পৰনিন্দা কৰা, পিতৃ-মাতৃ বা গুৰু ত্যাগ কৰা, আৰু সদায় ব্ৰাহ্মণক নিন্দা কৰা—এনেসকল অযোগ্য।

Verse 8

शूद्रान्नं मन्त्रसंयुक्तं यो विप्रो भक्षयेन्नृप । सोऽस्पृश्यः कर्मचाण्डालः स्पृष्ट्वा स्नानं समाचरेत्

হে নৃপ! যি বিপ্ৰে মন্ত্র-সংস্কৃত শূদ্ৰৰ অন্ন ভক্ষণ কৰে, সি অস্পৃশ্য হয়—কৰ্মচাণ্ডাল; আৰু তাক স্পৰ্শ কৰিলে শুদ্ধিস্নান কৰা উচিত।

Verse 9

कुनखी वृषली स्तेयी वार्द्धुष्यः कुण्डगोलकौ । महादानरतो यश्च यश्चात्महनने रतः

বিকৃত নখযুক্ত; বৃষলী (অধঃপতিত আচৰণৰ নাৰী); চোৰ; সুদখোৰ; কুণ্ড আৰু গোলক (অনিয়মিত জন্মস্থিতি); মহাদানৰ দম্ভত ৰত; আৰু আত্মহননত আসক্ত—এইসকলকো অযোগ্য বুলি গণ্য কৰা হয়।

Verse 10

भृतकाध्यापकः क्लीबः कन्यादूष्यभिशस्तकः । एते विप्राः सदा त्याज्याः परिभाव्य प्रयत्नतः

যি ব্ৰাহ্মণে মজুৰিৰ বিনিময়ত পঢ়ায়; যি ক্লীব (নপুংসক); আৰু যি কন্যা-দূষণৰ অভিযোগত কলঙ্কিত—এনে ‘বিপ্ৰ’সকলক সদায় বিচাৰ-বিবেচনা কৰি যত্নসহ ত্যাগ কৰা উচিত।

Verse 11

प्रतिग्रहं गृहीत्वा तु वाणिज्यं यस्तु कारयेत् । तस्य दानं न दातव्यं वृथा भवति तस्य तत्

যি প্ৰতিগ্ৰহ (দান) গ্ৰহণ কৰি পুনৰ বাণিজ্য কৰে, তাক দান দিব নালাগে; তাক দিয়া দান বৃথা হয়।

Verse 12

श्रुताध्ययनसम्पन्ना ये द्विजा वृत्ततत्पराः । तेषां यद्दीयते दानं सर्वमक्षयतां व्रजेत्

যিসকল দ্বিজ শ্ৰুতি-জ্ঞান আৰু অধ্যয়নে সমৃদ্ধ আৰু সদাচাৰত নিবিষ্ট, তেওঁলোকক দিয়া দান সম্পূৰ্ণৰূপে অক্ষয় পুণ্য লাভ কৰে।

Verse 13

दरिद्रान्भर भूपाल मा समृद्धान् कदाचन । व्याधितस्यौषधं पथ्यं नीरुजस्य किमौषधैः

হে ভূপাল! দৰিদ্ৰসকলক ধাৰণ কৰা, কেতিয়াও কেৱল সমৃদ্ধসকলক নহয়। ব্যাধিতৰ বাবে ঔষধ আৰু পথ্য; নিৰোগীৰ ঔষধৰ কি প্ৰয়োজন?

Verse 14

उत्तानपाद उवाच । कीदृशोऽथ विधिस्तत्र तीर्थश्राद्धस्य का क्रिया । दानं च दीयते यद्वत्तन्ममाख्याहि शङ्कर

উত্তানপাদে ক’লে: “তেন্তে তাত কি বিধি? তীৰ্থত শ্ৰাদ্ধ কৰাৰ ক্ৰিয়া কি? আৰু দান কেনেকৈ দিব লাগে? হে শংকৰ, মোক কওক।”

Verse 15

ईश्वर उवाच । श्राद्धं कृत्वा गृहे भक्त्या शुचिश्चापि जितेन्द्रियः । गुरुं प्रदक्षिणीकृत्य भोज्य सीमान्तके ततः

ঈশ্বৰে ক’লে: “ঘৰত ভক্তিৰে শ্ৰাদ্ধ কৰি—শুচি হৈ আৰু ইন্দ্ৰিয়-সংযমী হৈ—গুৰুৰ প্ৰদক্ষিণা কৰিব; তাৰ পাছত বসতিৰ সীমান্তত ভোজন কৰাব।”

Verse 16

वाग्यतः प्रव्रजेत्तावद्यावत्सीमां न लङ्घयेत् । शूलभेदं ततो गत्वा स्नानं कुर्याद्यथाविधि

বাক্-সংযমেৰে তেতিয়ালৈকে আগবাঢ়িব, যেতিয়ালৈকে সীমা নলঙ্ঘে। তাৰ পাছত শূলভেদলৈ গৈ বিধিমতে স্নান কৰিব।

Verse 17

पञ्चस्थानेषु च श्राद्धं हव्यकव्यादिभिः क्रमात् । पिण्डदानं च यः कुर्यात्पायसैर्मधुसर्पिषा

আৰু পাঁচটা স্থানত ক্ৰমে হব্য-কব্য আদি নিবেদনৰে শ্ৰাদ্ধ কৰিব। যিয়ে পায়স, মধু আৰু ঘিউৰে পিণ্ডদান কৰে—

Verse 18

पितरस्तस्य तृप्यन्ति द्वादशाब्दानि पञ्च च । अक्षतैर्बदरैर्बिल्वैर्गुदमधुसर्पिषा

অখণ্ড ধান, বেৰফল, বিল্বফল, গুড়, মধু আৰু ঘিউৰে অৰ্ঘ্য দান কৰিলে, তাৰ পিতৃগণ বাৰো বছৰ আৰু আরও পাঁচ বছৰ তৃপ্ত হয়।

Verse 19

सापि तत्फलमाप्नोति तीर्थेऽस्मिन्नात्र संशयः । उपानहौ च यो दद्याद्ब्राह्मणेभ्यः प्रयत्नतः

সেয়ো এই তীৰ্থত সেই একে ফল লাভ কৰে—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই। আৰু যি জনে যত্নসহ ব্ৰাহ্মণসকলক জোতা-চপ্পল দান কৰে—

Verse 20

सोऽपि स्वर्गमवाप्नोति हयारूढो न संशयः । शय्यामश्वं च यो दद्याच्छत्त्रिकां वा विशेषतः

সেয়ো নিঃসন্দেহে স্বৰ্গ লাভ কৰে—ঘোঁৰাত আৰূঢ় হৈ। বিশেষকৈ যি জনে শয্যা, অশ্ব অথবা বিশেষভাবে ছত্ৰী দান কৰে।

Verse 21

गच्छेद्विमानमारूढः सोऽप्सरोवृन्दवेष्टितः । उत्तमं यो गृहं दद्यात्सप्तधान्यसमन्वितम्

সেয়া বিমানে আৰূঢ় হৈ প্ৰস্থান কৰে, অপ্সৰাগণৰ দলেৰে বেষ্টিত—যি জনে সপ্তধান্যসহিত উত্তম গৃহ দান কৰে।

Verse 22

स्वेच्छया मे वसेल्लोके काञ्चने भवने हि सः । तिलधेनुं च यो दद्यात्सवत्सां वस्त्रसंप्लुताम्

সেয়া নিজ ইচ্ছামতে মোৰ লোকত বাস কৰে, নিশ্চয়েই সোনালী ভবনত—যি জনে বস্ত্ৰে আচ্ছাদিত, সুসজ্জিত, বাছুৰসহ তিলধেনু দান কৰে।

Verse 23

नाकपृष्ठे वसेत्तावद्यावदाभूतसम्प्लवम् । गृहे वा यदि वारण्ये तीर्थवर्त्मनि वा नृप

হে নৃপ! যেতিয়ালৈকে মহাপ্ৰলয় (ভূত-সম্প্লৱ) নাহে, সিয়াই স্বৰ্গৰ উচ্চ লোকত বাস কৰে—ঘৰত হওক, অৰণ্যত হওক, বা তীৰ্থযাত্ৰাৰ পথত হওক।

Verse 24

तोयमन्नं च यो दद्याद्यमलोकं स नेक्षते । सर्वदानानि दीयन्ते तेषां फलमवाप्यते

যি জল আৰু অন্ন দান কৰে, সি যমলোক নেদেখে। সকলো প্ৰকাৰ দান দিয়া হ’লে, সেইসকলৰ নিজ নিজ ফল লাভ হয়।

Verse 25

उदकं चात्र दानं च दद्यादभयमेव च । अन्नदानात्परं दानं न भूतं न भविष्यति

ইয়াত জলদান, দান-পুণ্য আৰু নিশ্চয়েই অভয়দানো দিয়া উচিত। অন্নদানতকৈ মহান দান নাছিল, নাহ’বও।

Verse 26

कन्यादानं तु यः कुर्याद्वृषं वा यः समुत्सृजेत् । तस्य वासो भवेत्तत्र यत्राहमिति नान्यथा

কিন্তু যি কন্যাদান কৰে, বা যি বৃষোৎসৰ্গ (বৃষ মুক্ত কৰা) কৰে—তাৰ বাস ঠিক তাতেই হয় য’ত মই আছোঁ; এইদৰে, অন্যথা নহয়।

Verse 27

उत्तानपाद उवाच । कन्यादानं कथं स्वामिन् कर्तव्यं धार्मिकैः सदा । परिग्रहो यथा पोष्यः कन्योद्वाहस्तथैव च

উত্তানপাদ ক’লে: “হে স্বামী! ধৰ্মপৰায়ণসকলে সদায় কন্যাদান কেনেকৈ কৰিব? বৰক কেনেকৈ গ্ৰহণ কৰি পালন কৰিব, আৰু তেনেদৰে কন্যাৰ বিবাহ কেনেকৈ সম্পন্ন কৰিব?”

Verse 28

अन्यत्पृच्छामि देवेश कस्य कन्या न दीयते । दातव्यं कुत्र तद्देव कस्मै दत्तमथाक्षयम्

হে দেৱেশ্বৰ, মই আৰু সুধিছোঁ—কাৰ ওচৰত কন্যা দিয়া উচিত নহয়? হে দেৱ, ক’ত দিয়া উচিত, আৰু কাক দান কৰিলে সেই দান অক্ষয় পুণ্য হয়?

Verse 29

उत्तमं मध्यमं वापि कनीयः स्यात्कथं विभो । राजसं तामसं वापि निःश्रेयसमथापि वा

হে বিভো, ই কেনেকৈ উত্তম, মধ্যম বা কনিষ্ঠ বুলি গণ্য হয়? ই কেনেকৈ ৰাজস বা তামস হয়, অথবা কেনেকৈ নিঃশ্ৰেয়স—সৰ্বোচ্চ মঙ্গললৈ নিবলৈ সক্ষম—হয়?

Verse 30

ईश्वर उवाच । सर्वेषामेव दानानां कन्यादानं विशिष्यते । यो दद्यात्परया भक्त्याभिगम्य तनयां निजाम्

ঈশ্বৰে ক’লে: সকলো দানৰ ভিতৰত কন্যাদান সৰ্বাধিক শ্ৰেষ্ঠ। যি জনে পৰম ভক্তিৰে আগবাঢ়ি নিজৰ কন্যাক বিধিমতে দান কৰে, সি সৰ্বোচ্চ পুণ্য লাভ কৰে।

Verse 31

कुलीनाय सुरूपाय गुणज्ञाय मनीषिणे । सुलग्ने सुमुहूर्ते च दद्यात्कन्यामलंकृताम्

কুলীন, সুৰূপ, গুণজ্ঞ আৰু মনীষী পুৰুষক—শুভ লগ্ন আৰু সুমুহূৰ্তত—অলংকৃত কন্যা দান কৰা উচিত।

Verse 32

अश्वान्ना गांश्च वासांसि योऽत्र दद्यात्स्वशक्तितः । तस्य वासो भवेत्तत्र पदं यत्र निरामयम्

যি জনে ইয়াত নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে ঘোঁৰা, অন্ন, গাই আৰু বস্ত্ৰ দান কৰে, তাৰ বাস সেই লোকত হয়—যি পদত ৰোগ-ব্যাধি আৰু দুঃখ নাথাকে।

Verse 33

येनात्र दुहिता दत्ता प्राणेभ्योऽपि गरीयसी । तेन सर्वमिदं दत्तं त्रैलोक्यं सचराचरम्

যিজনে ইয়াত প্ৰাণতকৈও অধিক প্ৰিয় কন্যাক কন্যাদান দিলে, তেনেই যেন চল-অচলসহ ত্ৰিলোক সকলো দান কৰিলে।

Verse 34

यः कन्यार्थं ततो लब्ध्वा भिक्षते चैव तद्धनम् । स भवेत्कर्मचण्डालः काष्ठकीलो भवेन्मृतः

যি জনে ‘কন্যাৰ কাৰ্য’ বুলি ধন লাভ কৰি পুনৰ সেই ধন ভিক্ষা কৰি ভোগ কৰে, সি আচৰণত চণ্ডাল হয়; মৃত্যুতে সি কাঠৰ খুঁটি সদৃশ—অশুভ গতি লাভ কৰে।

Verse 35

गृहेऽपि तस्य योऽश्नीयाज्जिह्वालौल्यात्कथंचन । चान्द्रायणेन शुध्येत तप्तकृच्छ्रेण वा पुनः

সেই লোকৰ ঘৰত যি কোনোবাই কেৱল জিহ্বাৰ লোভত কেনেবাকৈ আহাৰ কৰে, সি চান্দ্ৰায়ণ ব্ৰত বা পুনৰ তপ্ত-কৃচ্ছ্ৰ প্ৰায়শ্চিত্তে শুদ্ধ হ’ব লাগে।

Verse 36

उत्तानपाद उवाच । वित्तं न विद्यते यस्य कन्यैवास्ति च यद्गृहे । कथं चोद्वाहनं तस्य न याञ्चां कुरुते यदि

উত্তানপাদে ক’লে: যাৰ ধন নাই, কিন্তু ঘৰত কেৱল কন্যাই আছে, সি যদি যাঞ্চা (সহায়) নকৰে তেন্তে তাৰ বিবাহ কেনেকৈ সম্পন্ন কৰিব?

Verse 37

ईश्वर उवाच । अवितेनैव कर्तव्यं कन्योद्वहनकं नृप । कन्यानाम समुच्चार्य न दोषाय कदाचन

ঈশ্বৰে ক’লে: হে নৃপ, ধন নথাকিলেও কন্যাৰ বিবাহ নিশ্চয় সম্পন্ন কৰিব লাগে। বিধিত কন্যাৰ নাম যথাযথ উচ্চাৰণ কৰিলে কেতিয়াও দোষ নহয়।

Verse 38

अभिगम्योत्तमं दानं यच्च दानमयाचितम् । भविष्यति युगस्यान्तस्तस्यान्तो नैव विद्यते

যি দান নিজে গৈ প্ৰাপকক সমীপ কৰি দিয়া হয়, সেয়াই উত্তম; আৰু যি দান নোমাগাকৈ দিয়া হয়, সেয়াও অতি প্ৰশংসিত। যুগৰ অন্ত হ’ব পাৰে, কিন্তু সেই পুণ্যৰ অন্ত কেতিয়াও নাপোৱা যায়।

Verse 39

अभिगम्योत्तमं दानं स्मृतमाहूय मध्यमम् । याच्यमानं कनीयः स्याद्देहि देहीति चाधमम्

নিজে গৈ দিয়া দানক সৰ্বোচ্চ বুলি স্মৃতিত কোৱা হৈছে; আহ্বান পালে দিয়া দান মধ্যম। মাগিলে দিয়া দান কনিষ্ঠ; আৰু ‘দে, দে’ বুলি বাৰে বাৰে ক’ই উলিয়াই লোৱা দান অধম।

Verse 40

यथैवाश्माश्मनाबद्धो निक्षिप्तो वारिमध्यतः । द्वावेतौ निधनं यातस्तद्वदन्नमपात्रके

যেনেকৈ এটা শিলাক আন এটা শিলাৰে বান্ধি পানীৰ মাজত পেলালে দুয়োটাই ডুবি বিনাশলৈ যায়, তেনেকৈ অপাত্ৰক দিয়া অন্নো বিনাশৰ কাৰণ হয়।

Verse 41

असमर्थे ततो दानं न प्रदेयं कदाचन । दातारं नयतेऽधस्तादात्मानं च विशेषतः

সেয়ে অযোগ্য/অসমর্থ লোকক কেতিয়াও দান দিব নালাগে। ই দান দাতাক তললৈ টানি নিয়ে যায়, আৰু গ্ৰহণকাৰীক তাতোকৈ অধিককৈ।

Verse 42

समर्थस्तारयेद्द्वौ तु काष्ठं शुष्कं यथा जले । यथा नौश्च तथा विद्वान्प्रापयेदपरं तटम्

কিন্তু যোগ্য আৰু সক্ষম ব্যক্তি দুজনকো পাৰ কৰাব পাৰে—যেনেকৈ শুকান কাঠ পানীত ওপঙি থাকে। নাওঁৰ দৰে তেনে বিদ্বানজনে আনকো সিপাৰ তীৰলৈ পোৱাই দিয়ে।

Verse 43

आहिताग्निश्च गृह्णाति यः शूद्राणां प्रतिग्रहम् । इह जन्मनि शूद्रोऽसौ मृतः श्वा चोपजायते

যি আহিতাগ্নি হৈও শূদ্ৰৰ পৰা দান-প্ৰতিগ্ৰহ গ্ৰহণ কৰে, সি এই জন্মতেই শূদ্ৰ হয়; আৰু মৃত্যুৰ পাছত কুকুৰ ৰূপে জন্ম লয়।

Verse 44

वृथा क्लेशश्च जायेत ब्राह्मणे ह्यग्निहोत्रिणि । असत्प्रतिग्रहं कुर्वन्गुप्तं नीचस्य गर्हितम्

অগ্নিহোত্ৰী ব্ৰাহ্মণৰ বাবে বৃথা ক্লেশ জন্মে, যেতিয়া সি গোপনে নীচ আৰু নিন্দিত অসৎ দান-প্ৰতিগ্ৰহ কৰে।

Verse 45

अभोज्यः स भवेन्मर्त्यो दह्यते कारिषाग्निना । कटकारो भवेत्पश्चात्सप्त जन्म न संशयः

এনেকুৱা মানুহ অভোজ্য হয়; সি গোবৰ-আগুনে দগ্ধ হয় (অপমানজনক গতি)। তাৰ পাছত নিঃসন্দেহে সাত জন্ম ধৰি চট/ঝুড়ি বোনোৱা কাৰিগৰ হয়।

Verse 46

लज्जादाक्षिण्यलोभाच्च यद्दानं चोपरोधजम् । भृत्येभ्यश्च तु यद्दानं तद्वृथा निष्फलं भवेत्

লাজ, কেৱল সৌজন্য, লোভ বা বাধ্যতামূলকতাৰে দিয়া দান—আৰু ভৃত্যসকলক চাপত দিয়া দানো—বৃথা আৰু নিষ্ফল হয়।

Verse 50

। अध्याय

অধ্যায় সমাপ্ত।