Adhyaya 28

Verse 1

मार्कण्डेय उवाच । एतस्मिन्नन्तरे रुद्रो नर्मदातटमास्थितः । क्रीडते ह्युमया सार्द्धं नारदस्तत्र चागतः

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে: সেই সময়তে ৰুদ্ৰ নর্মদাৰ তীৰত অৱস্থিত আছিল আৰু উমাৰ সৈতে ক্ৰীড়া কৰি আছিল; তাতেই নাৰদো আহি উপস্থিত হ’ল।

Verse 2

प्रणम्य देवदेवेशमुमया सह शङ्करम् । व्यज्ञापयत्तदा देवं यद्वृत्तं त्रिपुरे तदा

উমাৰ সৈতে দেৱদেৱেশ শংকৰক প্ৰণাম কৰি, তেতিয়া ত্ৰিপুৰত যি ঘটিছিল সেয়া সকলো দেৱতাক নিবেদন কৰিলে।

Verse 3

गतोऽहं स्वामिनिर्देशाद्यत्र तद्बाणमन्दिरम् । दृष्टा बाणं यथान्यायं गतो ह्यन्तःपुरं महत्

“স্বামীৰ আদেশত মই য’ত বাণৰ প্ৰাসাদ আছিল তাত গ’লোঁ। বিধিমতে বাণক সাক্ষাৎ কৰি, তাৰপিছত মই তেওঁৰ বিশাল অন্তঃপুৰত প্ৰৱেশ কৰিলোঁ।”

Verse 4

तत्र भार्यासहस्राणि दृष्ट्वा बाणस्य धीमतः । यथायोग्यं यथाकाममागतः क्षोभ्य तत्पुरम्

তাত বুদ্ধিমান বাণৰ সহস্ৰ সহস্ৰ পত্নীক দেখি, তেওঁ যথাযোগ্য আৰু যথাকাম আগবাঢ়ি গৈ সেই নগৰখনক আন্দোলিত কৰি তুলিলে।

Verse 5

नारदस्य वचः श्रुत्वा साधु साध्विति पूजयन् । चिन्तयामास देवेशो भ्रमणं त्रिपुरस्य हि

নাৰদৰ বাক্য শুনি “সাধু, সাধু” বুলি সন্মান জনাই, দেৱেশ্বৰে ত্ৰিপুৰৰ গতি-ভ্ৰমণৰ বিষয়ে গভীৰ চিন্তা কৰিবলৈ ধৰিলে।

Verse 6

करमुक्तं यथा चक्रं विष्णुना प्रभविष्णुना । महावेगं महायामं रक्षितं तेजसा मम

“যেনেকৈ প্ৰভাৱশালী আৰু তেজস্বী বিষ্ণুৱে হাতৰ পৰা মুক্ত কৰা চক্ৰ মহাবেগে আৰু সুদূৰব্যাপী শক্তিৰে ধাৱমান হয়, তেনেকৈ ই মোৰ নিজ তেজেৰে ধাৰিত আৰু ৰক্ষিত থাকে।”

Verse 7

स च मे भक्तिनिरतो बाणो लोके च विश्रुतः । भारती च मया दत्ता ब्राह्मणानां विशेषतः

“সেই বাণ মোৰ ভক্তিত নিমগ্ন আৰু লোকত বিশ্ৰুত। আৰু মইয়ে তাক ভাৰতী—বাণীৰ কৃপা—দান কৰিছিলোঁ, বিশেষকৈ ব্ৰাহ্মণসকলৰ বিষয়ে।”

Verse 8

एवं स सुचिरं कालं देवदेवो महेश्वरः । चिन्तयित्वा सुनिर्वाणं कार्यं प्रति जनेश्वरः

এইদৰে দেৱদেৱ মহেশ্বৰ, জনেশ্বৰ, বহুদিন ধৰি গভীৰ চিন্তা কৰি, অৱশেষত কৰ্তব্যৰ বিষয়ে স্পষ্ট আৰু দৃঢ় সিদ্ধান্তত উপনীত হ’ল।

Verse 9

ततोऽसौ मन्दरं ध्यात्वा चापे कृत्वा गुणे महीम् । विष्णुं सनातनं देवं बाणे ध्यात्वा त्रिलोचनः

তেতিয়া ত্ৰিলোচন শিৱে মন্দৰ পৰ্বতক ধনুৰূপে ধ্যান কৰিলে, পৃথিৱীক ধনুৰ ডোৰা কৰিলে; আৰু সনাতন দেৱ বিষ্ণুক ধ্যান কৰি তাকেই বাণৰূপে কল্পনা কৰিলে।

Verse 10

फले हुताशनं देवं ज्वलन्तं सर्वतोमुखम् । सुपर्णं पुङ्खयोर्मध्ये जवे वायुं प्रकल्प्य च

তেওঁ জ্বলি উঠা, সৰ্বদিশামুখী দেৱ হুতাশনক বাণৰ ফল (অগ্ৰভাগ) কৰিলে; পাখিৰ মাজত সুপৰ্ণ (গৰুড়) স্থাপন কৰিলে; আৰু তাৰ বেগৰূপে বায়ুক নিৰ্ধাৰণ কৰিলে।

Verse 11

रथं महीमयं कृत्वा धुरि तावश्विनावुभौ । अक्षे सुरेश्वरं देवमग्रकील्यां धनाधिपम्

পৃথিৱীৰে ৰথ গঢ়ি, জুৱাত দুয়ো অশ্বিনী-কুমাৰক স্থাপন কৰিলে; অক্ষত দেৱেশ্বৰ ইন্দ্ৰক ৰাখিলে, আৰু অগ্ৰকীলত ধনাধিপ কুবেৰক প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে।

Verse 12

यमं तु दक्षिणे पार्श्वे वामे कालं सुदारुणम् । आदित्यचन्द्रौ चक्रे तु गन्धर्वानारकादिषु

তেওঁ দক্ষিণ পাৰ্শ্বত যমক আৰু বামত অতি ভয়ংকৰ কালক স্থাপন কৰিলে; সূৰ্য আৰু চন্দ্ৰক চকা কৰিলে, আৰু গন্ধৰ্ব, নাগ আদি গণক নিজ নিজ স্থানে নিয়োজিত কৰিলে।

Verse 13

यन्तारं च सुरज्येष्ठं वेदान्कृत्वा हयोत्तमान् । खलीनादिषु चाङ्गानि रश्मींश्छन्दांसि चाकरोत्

তেওঁ সুৰসকলৰ জ্যেষ্ঠক সাৰথি নিযুক্ত কৰিলে; উত্তম ঘোঁৰাক বেদৰূপে কৰিলে; খলীন আদি উপকৰণ অঙ্গসমূহৰ পৰা গঢ়িলে, আৰু ৰশ্মিসমূহক ছন্দৰূপে স্থাপন কৰিলে।

Verse 14

कृत्वा प्रतोदमोंकारं मुखग्राह्यं महेश्वरः । धातारं चाग्रतः कृत्वा विधातारं च पृष्ठतः

মহেশ্বৰে প্ৰতোদক ‘ওঁকাৰ’ ৰূপে গঢ়িলে, যি আগফালে ধাৰণযোগ্য; আৰু ধাতৃক আগত, বিধাতৃক পাছফালে স্থাপন কৰিলে।

Verse 15

मारुतात्सर्वतो दिग्भ्य ऊर्ध्वयन्त्रे तथैव च । महोरगपिशाचांश्च सिद्धविद्याधरांस्तथा

বায়ুৰ পৰা, সকলো দিশৰ পৰা, আৰু ওপৰৰ যন্ত্ৰতেও, তেওঁ মহা-নাগ আৰু পিশাচসকলক, তদুপৰি সিদ্ধ আৰু বিদ্যাধৰসকলকো স্থাপন কৰিলে।

Verse 16

गणांश्च भूतसङ्घांश्च सर्वे सर्वाङ्गसंधिषु । युगमध्ये स्थितो मेरुर्युगस्याधो महागिरिः

ৰথৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গৰ প্ৰতিটো সন্ধি-সংযোগত তেওঁ গণসকল আৰু ভূত-সংঘসমূহক স্থাপন কৰিলে। যূগৰ মাজত মেরু স্থিত আছিল, আৰু যূগৰ তলত মহাগিৰি আছিল।

Verse 17

सर्पा यन्त्रस्थिता घोराः शम्ये वरुणनैरृतौ । गायत्री चैव सावित्री स्थिते ते रश्मिबन्धने

যন্ত্ৰৰ ভিতৰত ভয়ংকৰ সৰ্পসকল স্থাপিত হ’ল; শম্যত বরুণ আৰু নৈঋত স্থিত হ’ল। আৰু ৰশ্মিবন্ধন স্বৰূপে গায়ত্ৰী আৰু সাবিত্ৰী তাতেই অৱস্থিত আছিল।

Verse 18

सत्यं रथध्वजे शौचं दमं रक्षां समन्ततः । रथं देवमयं कृत्वा देवदेवो महेश्वरः

ৰথধ্বজত সত্য স্থাপন কৰিলে; শৌচ আৰু দমে চাৰিওফালে ৰক্ষা ৰূপে থাকিল। এইদৰে ৰথক সম্পূৰ্ণ দেৱময় কৰি, দেৱদেৱ মহেশ্বৰে (অগ্ৰসৰ হ’বলৈ সাজু হ’ল)।

Verse 19

संनद्धः कवची खड्गी बद्धगोधाङ्गुलित्रवान् । बद्धा परिकरं गाढं जटाजूटं नियम्य च

সেইজন সম্পূৰ্ণ সজ্জিত, কবচধাৰী আৰু খড়্গধাৰী আছিল; গোধা-চৰ্মৰ আঙুলিৰ ৰক্ষাকবচ পিন্ধি, দৃঢ় পৰিকৰ কঁচাই, জটাজূট নিয়মে বান্ধিলে।

Verse 20

सज्जं कृत्वा धनुर्दिव्यं योजयित्वा रथोत्तमम् । रथमध्ये स्थितो देवः शुशुभे च युधिष्ठिर

দিব্য ধনু সাজু কৰি আৰু উত্তম ৰথ জোঁতাই, দেৱতা ৰথৰ মাজত থিয় হৈ দীপ্তিময় হৈ উঠিল—হে যুধিষ্ঠিৰ।

Verse 21

धनुषः शब्दनादेनाकम्पयच्च जगत्त्रयम् । स्थानं कृत्वा तु वैशाखं निभृतं संस्थितो हरः

তাঁৰ ধনুৰ গম্ভীৰ টংকাৰধ্বনিয়ে ত্ৰিলোক কঁপাই তুলিলে। তাৰপিছত বৈশাখ মাহত নিজৰ স্থান গ্ৰহণ কৰি, হৰ গভীৰ নিস্তব্ধতাত স্থিৰ হৈ ৰ’ল।

Verse 22

निरीक्ष्य सुचिरं कालं कोपसंरक्तलोचनः । ध्यात्वा तं परमं मन्त्रमात्मानं च निरुध्य सः

দীৰ্ঘ সময় ধৰি চাই থাকি, ক্ৰোধে তেওঁৰ চকু ৰঙা হৈ উঠিল। সেই পৰম মন্ত্র ধ্যান কৰি আৰু নিজ সত্তাক সংযম কৰি, তেওঁ (শিৱ) একাগ্ৰ নিয়ন্ত্ৰণত নিজকে সংহত কৰিলে।

Verse 23

मुमोच सहसा बाणं पुरस्य वधकाङ्क्षया । यदा त्रीणि समेतानि अन्तरिक्षस्थितानि तु

তাৰপিছত নগৰ ধ্বংসৰ আকাঙ্ক্ষাৰে তেওঁ হঠাতে বাণ মুকলি কৰিলে—যেতিয়া সেই তিনিও (নগৰ) একেলগে মিলি আকাশত স্থিত আছিল।

Verse 24

ततः कालनिमेषार्धं दृष्ट्वैक्यं त्रिपुरस्य च । त्रिपर्वणा त्रिशल्येन ततस्तान्यवसादयत्

তেতিয়া তেওঁ ত্ৰিপুৰাৰ ত্ৰিবিধ অংশ অতি ক্ষণতে—অর্ধ নিমেষতে—একত্ৰ হোৱা দেখিলে। ত্ৰিপৰ্বযুক্ত, ত্ৰিশল্যযুক্ত বাণেৰে তেওঁ সিহঁতক আঘাত কৰি সম্পূৰ্ণ বিনাশ কৰিলে।

Verse 25

ततो लोका भयत्रस्तास्त्रिपुरे भरतोत्तम । सर्वासुरविनाशाय कालरूपा भयावहाः

তাৰ পিছত, হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ, ত্ৰিপুৰাৰ ঘটনাত লোকসমূহ ভয়ত কঁপিবলৈ ধৰিলে। কালৰূপ ভয়ংকৰ অশুভ লক্ষণ প্ৰকাশ পাই, সৰ্ব অসুৰবিনাশৰ সংকেত দিলে।

Verse 26

अट्टहासान् प्रमुञ्चन्ति कष्टरूपा नरास्तदा । निमेषोन्मेषणं चैव कुर्वन्ति लिपिकर्मसु

সেই সময় কষ্টৰূপ মানুহে কটুক হাসি—অট্টহাস—ছাড়িলে। আৰু লিখন-কর্মত তেওঁলোকে অদ্ভুতভাৱে নিমেষ-উন্মেষ কৰি থাকিল, যেন ভয়ত আচ্ছন্ন।

Verse 27

निष्पन्दनयना मर्त्याश्चित्रेष्वालिखिता इव । देवायतनगा देवा रटन्ति प्रहसन्ति च । स्वप्ने पश्यन्ति चात्मानं रक्ताम्बरविभूषितम्

মর্ত্যলোকে মানুহে নিমেষ নকৰা চকুৰে চাই থাকিল, যেন ছবিত আঁকা মূৰ্তি। দেৱালয়স্থিত দেৱতাসকলেও অদ্ভুতভাৱে চিঞৰি উঠি হাঁহিলে। আৰু স্বপ্নত মানুহে নিজকে ৰক্তবস্ত্ৰে বিভূষিত দেখিলে।

Verse 28

रक्तमाल्योत्तमाङ्गाश्च पतन्तः कार्दमे ह्रदे । पश्यन्ति नाम चात्मानं सतैलाभ्यङ्गमस्तकम्

তেওঁলোকে নিজৰ মূৰ ৰক্তমালাৰে শিৰোভূষিত হৈ কাদাময় হ্ৰদত পৰি যোৱা দেখিলে। আৰু তেলযুক্ত অভ্যংগে মস্তক লেপা অৱস্থাত নিজকে দেখা পালে—অমঙ্গল দর্শন।

Verse 29

पश्यन्ति यानमारूढं रासभैश्च नृपोत्तम । संवर्तको महावायुर्युगान्तप्रतिमो महान्

হে নৃপোত্তম! তেওঁলোকে নিজকে গাধাই টনা বাহনত আৰূঢ় দেখিলে; আৰু যুগান্তৰ প্ৰলয়-ঝঞ্ঝাৰ সদৃশ মহাবলীয় ‘সংৱৰ্তক’ বায়ু উঠিল।

Verse 30

गृहानुन्मूलयामास वृक्षजातीननेकशः । भूमिकम्पाः सनिर्घाता उल्कापाताः सहस्रशः

সেই বায়ুৱে ঘৰবোৰ উখলাই পেলালে আৰু নানা জাতিৰ বহু গছ-গছনি উপড়াই দিলে। বজ্ৰধ্বনিসহ ভূমিকম্প হ’ল, আৰু সহস্ৰ সহস্ৰ উল্কা পতিত হ’ল—লোকসমূহ ভয়াক্ৰান্ত কৰা অশুভ লক্ষণ।

Verse 31

रुधिरं वर्षते देवो मिश्रितं कर्करैर्बहु । अग्निकुण्डेषु विप्राणां हुतः सम्यग्घुताशनः

দেৱতাই ৰুধিৰ বৰষালে, বহু কংকৰ-মিশ্ৰিত ঘন ৰুধিৰ। আৰু ব্ৰাহ্মণসকলৰ অগ্নিকুণ্ডত বিধিপূৰ্বক আহ্বান কৰা যজ্ঞাগ্নিত যথাযথভাৱে আহুতি দিয়া হ’ল, অগ্নি দীপ্ত হৈ উঠিল।

Verse 32

ज्वलते धूमसंयुक्तो विस्फुलिङ्गकणैः सह । कुंजरा विमदा जातास्तुरगाः सत्त्ववर्जिताः

সেই অগ্নি ধোঁৱাৰে আৱৃত হৈ, স্ফুলিঙ্গ-কণাসহ জ্বলি উঠিল। হাতীবোৰৰ মদ-উন্মাদনা নাশ হ’ল, আৰু ঘোঁৰাবোৰ বল-সাহসশূন্য হৈ পৰিল।

Verse 33

अवादितानि वाद्यन्ते वादित्राणि सहस्रशः । ध्वजा ह्यकम्पिताः पेतुश्छत्राणि विविधानि च

যিবোৰ বাদ্য কেতিয়াও বজোৱা নাছিল, সেয়া সহস্ৰ সহস্ৰকৈ নিজে নিজে বাজি উঠিল। আৰু অকম্পিত ধ্বজাবোৰো ঢলি পৰিল, নানা প্ৰকাৰৰ ছত্ৰও পতিত হ’ল।

Verse 34

ज्वलति पादपास्तत्र पर्णानि च सभं ततः । सर्वं तद्व्याकुलीभूतं हाहाकारसमन्वितम्

তাত গছবোৰ জ্বলি উঠিল, পাতবোৰো দহি উঠিল; তেতিয়া সমগ্ৰ স্থান ব্যাকুল হৈ ‘হায়! হায়!’ ধ্বনিত ভৰি পৰিল।

Verse 35

उद्यानानि विचित्राणि प्रबभञ्ज प्रभञ्जनः । तेन संप्रेरिताः सर्वे ज्वलन्ति विशिखाः शिखाः

প্ৰচণ্ড প্ৰভঞ্জন বায়ুৱে বিচিত্ৰ উদ্যানসমূহ ভাঙি চুৰমাৰ কৰিলে; তাৰ প্ৰেৰণাত সৰ্বত্ৰ শিখা-জিহ্বাৰ দৰে অগ্নিশিখা উথলি উঠি জ্বলি উঠিল।

Verse 36

वृक्षगुल्मलतावल्ल्यो गृहाणि च समन्ततः । दिग्विभागैश्च सर्वैश्च प्रवृत्तो हव्यवाहनः

চাৰিওফালে গছ, ঝোপ, লতা-ভল্লী আৰু ঘৰসমূহো গ্ৰাসিত হ’ল; সকলো দিশৰ পৰা হব্যবাহন অগ্নি বিস্তাৰিত হৈ উঠিল।

Verse 37

सर्वं किंशुकपर्णाभं प्रज्वलच्चैव दृश्यते । गृहाद्गृहं तदा गन्तुं नैव धूमेन शक्यते

সকলো বস্তু কিঞ্চুক গছৰ পাতৰ দৰে ৰঙা হৈ জ্বলি উঠা যেন দেখা গ’ল; তেতিয়া ধোঁৱাৰ বাবে ঘৰৰ পৰা ঘৰলৈ যোৱাও অসম্ভৱ হ’ল।

Verse 38

हरकोपाग्निनिर्दग्धाः क्रन्दन्ते त्रिपुरे जनाः । प्रदीप्तं सर्वतो दिक्षु दह्यते त्रिपुरं परम्

হৰৰ ক্ৰোধৰ অগ্নিত দগ্ধ হৈ ত্ৰিপুৰৰ লোকসকলে ক্ৰন্দন কৰিলে; সকলো দিশে চাৰিওফালে প্ৰদীপ্ত হৈ মহৎ ত্ৰিপুৰ নগৰী দহি গ’ল।

Verse 39

पतन्ति शिखराग्राणि विशीर्णानि सहस्रशः । पावको धूमसंपृक्तो दह्यमानः समन्ततः

হাজাৰ হাজাৰ মিনাৰৰ শিখৰবোৰ খহি পৰিল। ধোঁৱাৰ সৈতে মিহলি হৈ জুই চাৰিওফালে বিয়পি পৰিল আৰু সকলো দহিবলৈ ধৰিলে।

Verse 40

नृत्यन्वै व्याप्तदिग्देशः कान्तारेष्वभिधावति । देवागारेषु सर्वेषु गृहेष्वट्टालकेषु च

নাচি নাচি সেই জুই সকলো দিশ আৰু অঞ্চলত বিয়পি পৰিল; ই অৰণ্য, মন্দিৰ, ঘৰ আৰু নিৰীক্ষণ স্তম্ভবোৰলৈ ধাৱমান হ’ল।

Verse 41

प्रवृत्तो हुतभुक्तत्र पुरे कालप्रचोदितः । ददाह लोकान्सर्वत्र हरकोपप्रकोपितः

সেই নগৰৰ ভিতৰত, কালৰ দ্বাৰা প্ৰেৰিত আৰু হৰৰ (শিৱৰ) ক্ৰোধত প্ৰজ্বলিত হোৱা জুইয়ে চাৰিওফালে লোকসমূহক দহিবলৈ ধৰিলে।

Verse 42

दहते त्रैपुरं लोकं बालवृद्धसमन्वितम् । सपुरं सगृहद्वारं सवाहनवनं नृप

হে ৰাজন, ত্ৰিপুৰা জগতখন জ্বলি আছিল—ইয়াৰ শিশু আৰু বৃদ্ধসকলৰ সৈতে—সমগ্ৰ নগৰ, ইয়াৰ ঘৰ আৰু দুৱাৰ, বাহন আৰু আনকি ইয়াৰ বাগিচা আৰু অৰণ্যবোৰো।

Verse 43

केचिद्भोजनसक्ताश्च पानासक्तास्तथापरे । अपरा नृत्यगीतेषु संसक्ता वारयोषितः

কিছুমান ভোজনত মগ্ন আছিল, আন কিছুমান পানত; আৰু আন কিছুমান—বাৰবনিতাসকল—সম্পূৰ্ণৰূপে নৃত্য আৰু গীতত মগ্ন আছিল।

Verse 44

अन्योन्यं च परिष्वज्य हुताशनशिखार्दिताः । दह्यमाना नृपश्रेष्ठ सर्वे गच्छन्त्यचेतनाः

একে-আনে আলিঙ্গন কৰি, অগ্নিশিখাৰ যন্ত্রণাত দগ্ধ হৈ তেওঁলোকে জ্বলি উঠিল। হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ! সকলো অচেতন আৰু বিভ্ৰান্ত হৈ ইফাল-সিফাল ঘূৰি ফুৰিছিল।

Verse 45

अथान्ये दानवास्तत्र दह्यन्तेऽग्निविमोहिताः । न शक्ताश्चान्यतो गन्तुं धूमेनाकुलिताननाः । हंसकारण्डवाकीर्णा नलिन्यो हेमपङ्कजाः

তাৰ পাছত তাত আন দানৱসকল অগ্নিৰ মোহত দগ্ধ হৈ জ্বলি উঠিল। ধোঁৱাই মুখ আৱৰি ধৰাত তেওঁলোকে আন ক’লৈও যাব নোৱাৰিলে। হাঁস আৰু কাৰণ্ডৱ পাখিৰে ভৰা নলিনীসমূহত সোনালী পদ্ম ফুলি আছিল।

Verse 46

दह्यन्ते विविधास्तत्र वाप्यः कूपाश्च भारत । दृश्यन्तेऽनलदग्धानि पुरोद्यानानि दीर्घिकाः । अम्लानैः पङ्कजैश्छन्ना विस्तीर्णावसुयोजनाः

হে ভাৰত! তাত নানা ধৰণৰ পুখুৰী আৰু কূপ জ্বলি উঠিছিল। অগ্নিদগ্ধ ৰাজউদ্যান আৰু দীঘল দীঘল জলাশয় দেখা গৈছিল—অম্লান পদ্মে আৱৃত, বহু যোজনালৈ বিস্তৃত।

Verse 47

गिरिकूटनिभास्तत्र प्रासादा रत्नशोभिताः । दृश्यन्तेऽनलसंदग्धा विशीर्णा धरणीतले

তাত পাহাৰৰ শিখৰৰ দৰে, ৰত্নে শোভিত প্ৰাসাদসমূহ দেখা গৈছিল। অগ্নিদগ্ধ হৈ সিহঁত ভাঙি-চুৰি হৈ ধৰণীতলত পৰি আছিল।

Verse 48

नरस्त्रीबालवृद्धेषु दह्यमानेषु सर्वतः । निर्दयं ज्वलते वह्निर्हाहाकारो महानभूत् । काचिच्च सुखसंसुप्ताप्रमत्तान्या नृपोत्तम

যেতিয়া চাৰিওফালে নৰ-নাৰী, শিশু আৰু বৃদ্ধ দগ্ধ হৈ আছিল, তেতিয়া নিৰ্দয় অগ্নি দাউদাউকৈ জ্বলি উঠিল আৰু ‘হায়! হায়!’ বুলি মহা আৰ্তনাদ উঠিল। তথাপি, হে নৃপোত্তম! কিছুমান সুখে নিদ্ৰামগ্ন, আন কিছুমান অসাৱধান হৈ ৰ’ল।

Verse 49

क्रीडित्वा च सुविस्तीर्णशयनस्था वराङ्गना । काचित्सुप्ता विशालाक्षी हारावलिविभूषिता । धूमेनाकुलिता दीना न्यपतद्धव्यवाहने

ক্ৰীড়া কৰি সেই বৰাঙ্গনা বিস্তৃত শয্যাত শুই আছিল। এটা বিশাল-নয়না নাৰী হাৰৰ শাৰী-শাৰী অলংকাৰে বিভূষিতা হৈ নিদ্ৰাত আছিল। ধোঁৱাত আৱৃত হৈ দীন অৱস্থাত দগ্ধকাৰী অগ্নিত পতিত হ’ল।

Verse 50

काचित्तस्मिन्पुरे दीप्ते पुत्रस्नेहानुलालसा । पुत्रमालिङ्गते गाढं दह्यते त्रिपुरेऽग्निना

সেই জ্বলন্ত নগৰত এজনী মাতৃ, পুত্ৰস্নেহে আকুল হৈ, পুত্ৰক দৃঢ়ভাৱে আলিঙ্গন কৰিলে; আৰু ত্ৰিপুৰাৰ অগ্নিত দগ্ধ হ’ল।

Verse 51

काचित्कनकवर्णाभा इन्द्रनीलविभूषिता । भर्तारं पतितं दृष्ट्वा पतिता तस्य चोपरि

এজনী নাৰী, সোনালী কান্তিৰ দৰে দীপ্ত, ইন্দ্ৰনীল-মণিৰ অলংকাৰে বিভূষিতা, স্বামীক পতিত দেখি, তৎক্ষণাৎ তেওঁৰ ওপৰতেই পতিত হ’ল।

Verse 52

काचिदादित्यवर्णाभा प्रसुप्ता तु प्रियोपरि । अग्निज्वालाहता गाढं कंठमालिङ्गते नृप

হে নৃপ! আন এজনী নাৰী সূৰ্যৰ দৰে দীপ্ত, প্ৰিয়জনৰ ওপৰত শুই নিদ্ৰাত আছিল। অগ্নিজ্বালাই আঘাত কৰিলেও সি দৃঢ়ভাৱে তেওঁৰ কণ্ঠ আলিঙ্গন কৰি থাকিল।

Verse 53

मेधवर्णा परा नारी चलत्कनकमेखला । श्वेतवस्त्रोत्तरीया तु पपात धरणीतले

এজনী শ্ৰেষ্ঠা নাৰী, শুভ্ৰ বৰ্ণৰ, চলন্ত কনকমেখলা ধাৰণ কৰা, শ্বেত বস্ত্ৰ আৰু উত্তৰীয় পিন্ধি, ভূমিত পতিত হ’ল।

Verse 54

काचित्कुन्देन्दुवर्णाभा नीलरत्नविभूषिता । शिरसा प्राञ्जलिर्भूत्वा विज्ञापयति पावकम्

আন এগৰাকী নাৰী কুন্দফুল আৰু চন্দ্ৰৰ দৰে শুভ্ৰ কান্তিযুক্ত, নীল ৰত্নে বিভূষিতা; মূৰ নত কৰি অঞ্জলি বদ্ধ কৰি অগ্নিদেৱক বিনীতভাৱে নিবেদন কৰিলে।

Verse 55

कस्याश्चिज्ज्वलते वस्त्रं केशाः कस्याश्च भारत । ज्वलज्ज्वलनसङ्काशैर्हेमभाण्डैस्त्रसंहित च

হে ভাৰত! কাৰোবাৰ বস্ত্ৰ জ্বলি উঠিছিল, কাৰোবাৰ কেশ; আৰু কিছুমানক অগ্নিৰ দৰে দহি উঠা সোনালী পাত্ৰে অধিক ভাৱে যন্ত্ৰণা দিছিল।

Verse 56

काचित्प्रभूतदुःखार्ता विललाप वराङ्गना । भस्मीभूतं पतिं दृष्ट्वा क्रन्दन्ती कुररी यथा

এগৰাকী শ্ৰেষ্ঠা নাৰী অতি দুখে ব্যাকুল হৈ উচ্চস্বৰে বিলাপ কৰিলে; স্বামীক ভস্মীভূত দেখা মাত্র কুৰৰী পখীৰ দৰে কৰুণ ক্ৰন্দন কৰিলে।

Verse 57

आलिङ्ग्य गाढं सहसा पतिता तस्य मूर्धनि । काचिच्च बहुदुःखार्ता व्यलपत्स्त्री स्ववेश्मनि

তাক গাঢ়কৈ আলিঙ্গন কৰি তাই হঠাতে তেওঁৰ মূৰ্ধনত পৰি গ’ল। আৰু আন এগৰাকী নাৰী, বহু দুখে পীড়িত, নিজ গৃহতে কাতৰ স্বৰে ক্ৰন্দন কৰিলে।

Verse 58

भस्मसाच्च कृतं दृष्ट्वा क्रन्दते कुररी यथा । मातरं पितरं काचिद्दृष्ट्वा विगतचेतनम्

কাৰোবাক ভস্মসাৎ হোৱা দেখি তাই কুৰৰী পখীৰ দৰে ক্ৰন্দন কৰিলে। আন এগৰাকীয়ে মাতৃ-পিতৃক অচেতন হৈ পৰি থকা দেখি চেতনাবোধ হেৰুৱালে।

Verse 59

वेपते पतिता भूमौ खेदिता वडवा यथा । इतश्चेतश्च काचिच्च दह्यमाना वराङ्गना

এগৰাকী মাটিত পৰি কঁপিছিল, ক্লান্ত ঘোঁৰাৰ দৰে। আন এগৰাকী শ্ৰেষ্ঠা নাৰী অগ্নিদাহে দগ্ধ হৈ আতংকত ইফালে-সিফালে দৌৰিছিল।

Verse 60

नापश्यद्बालमुत्सङ्गे विपरीतमुखी स्थिता । कुम्भिलस्य गृहं दग्धं पतितं धरणीतले

মুখ উলটাই থিয় হৈ থাকি, কোলত থকা শিশুটিক নেদেখিলে। কুম্ভিলাৰ ঘৰ অগ্নিদগ্ধ হৈ ভাঙি পৰি মাটিত লুটাই পৰিল।

Verse 61

कूष्माण्डस्य च धूम्रस्य कुहकस्य बकस्य च । विरूपनयनस्यापि विरूपाक्षस्य चैव हि

“(অগ্নি) কূষ্মাণ্ড আৰু ধূম্ৰৰ গৃহত, কুহক আৰু বকৰ গৃহত, আৰু বিৰূপ-নয়ন তথা নিশ্চিতভাৱে বিৰূপাক্ষৰ গৃহতো জ্বলি উঠিল।”

Verse 62

शुम्भो डिम्भश्च रौद्रश्च प्रह्लादश्चासुरोत्तमः । दण्डपाणिर्विपाणिश्च सिंहवक्त्रस्तथानघ

“(তদ্ৰূপে) শুম্ভ আৰু ডিম্ভৰ গৃহত, ৰৌদ্ৰৰ গৃহত, আৰু প্ৰহ্লাদ—অসুৰসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ—ৰ গৃহত; দণ্ডপাণি আৰু বিপাণিৰ গৃহত, আৰু সিংহবক্ত্ৰৰ গৃহতো, হে নিৰ্দোষ।”

Verse 63

दुन्दुभश्चैव संह्रादो डिण्डिर्मुण्डिस्तथैव च । बाणभ्राता च बाणश्च क्रव्यादव्याघ्रवक्त्रकौ

“আৰু (গৃহত) দুন্দুভ আৰু সংহ্ৰাদৰ, ডিণ্ডি আৰু মুণ্ডিৰো; আৰু বাণৰ ভ্ৰাতা তথা বাণৰ নিজ গৃহত; আৰু ক্ৰব্যাদ আৰু ব্যাঘ্ৰবক্ত্ৰৰ গৃহতো (অগ্নি জ্বলি উঠিল)।”

Verse 64

एवमन्येऽपि ये केचिद्दानवा बलदर्पिताः । तेषां गृहे तथा वह्निर्ज्वलते निर्दयो नृप । दह्यमानाः स्त्रियस्तात विलपन्ति गृहे गृहे

এনেদৰে বলৰ দম্ভত মত্ত অন্য দানৱসকলৰ ঘৰতো সেই একে নিৰ্দয় অগ্নি জ্বলি উঠিল, হে ৰাজন। দগ্ধ হ’বলৈ ধৰোঁতেই, হে প্ৰিয়, ঘৰে ঘৰে নাৰীসকলে বিলাপ কৰিলে।

Verse 65

करुणाक्षरवादिन्यो निराधारा गताः शिवम् । यदि वैरं सुरारेश्च पुरुषोपरिपावक

কৰুণাৰ বাক্য উচ্চাৰি, আশ্ৰয়হীন হৈ তেওঁলোকে শিৱৰ শৰণ ল’লে। ‘যদি দেৱতাৰ শত্রুৰ সৈতে বৈৰ থাকে, হে অগ্নি, যি পুৰুষৰ আদেশত চলা…’

Verse 66

स्त्रियः किमपराध्यन्ति गृहपञ्जरकोकिलाः । अनिर्दयो नृशंसस्त्वं कस्ते कोपः स्त्रियं प्रति

নাৰীসকলে কি অপৰাধ কৰিছে—যিসকল ঘৰ-খাঁচাত বন্দী কোকিলীৰ দৰে? তুমি নিৰ্দয় আৰু নৃশংস; নাৰীৰ প্ৰতি তোমাৰ এই ক্ৰোধ কিয়?

Verse 67

किं त्वया न श्रुतं लोके अवध्याः सर्वथा स्त्रियः । किं तु तुभ्यं गुणो ह्यस्ति दहने पवनेरितः

তুমি কি জগতত নুশুনিলা নে—নাৰীসকল সৰ্বথা অবধ্য, হত্যা-অযোগ্য? তথাপি, হে অগ্নি, বতাহে ঠেলি দিলে তুমিহে জ্বলা; তাত তোমাৰ কি ‘গুণ’ আছে?

Verse 68

न कारुण्यं त्वया किंचिद्दाक्षिण्यं च स्त्रियं प्रति । दयां म्लेच्छा हि कुर्वन्ति वचनं वीक्ष्य योषिताम्

নাৰীৰ প্ৰতি তোমাৰ এক বিন্দুও কাৰুণ্য নাই, নাই কোনো দাক্ষিণ্য। নাৰীৰ বাক্য শুনিলেই ম্লেচ্ছসকলেও দয়া কৰে।

Verse 69

म्लेच्छानामपि च म्लेच्छो दुर्निवार्यो ह्यचेतनः । एवं विलपमानानां स्त्रीणां तत्रैव भारत

ম্লেচ্ছসকলৰ মাজতো এক ‘ম্লেচ্ছ’ থাকে—যি অচেতন আৰু দমন কৰাটো দুঃসাধ্য। এইদৰে বিলাপ কৰা নাৰীগণ তাতেই, হে ভাৰত, ...

Verse 70

ज्वालाकलापबहुलः प्रज्वलत्येव पावकः । एवं दृष्ट्वा ततो बाणो दह्यमान उवाच ह

জ্বালাৰ গুচ্ছৰে ঘন হৈ পাৱক অতি প্ৰচণ্ডভাৱে জ্বলি উঠিল। এই দৃশ্য দেখি, তেতিয়া বাণ দগ্ধ হ’বলৈ ধৰিও ক’লে।

Verse 71

अवज्ञाय विनष्टोऽहं पापात्मा हरमञ्जसा । मया पापेन मूर्खेण ये लोका नाशिता ध्रुवम्

হৰক অৱজ্ঞা কৰি মই, পাপাত্মা, তৎক্ষণাৎ বিনষ্ট হ’লোঁ। মোৰ পাপী আৰু মূৰ্খ কৰ্মৰ ফলত নিশ্চয় সেই লোকসকল ধ্বংস হ’ল।

Verse 72

गोब्राह्मणा हता नित्यमिह लोके परत्र च । नाशितान्यन्नपानानि मठारामाश्रमास्तथा

গৰু আৰু ব্ৰাহ্মণ সদায়েই আঘাতপ্ৰাপ্ত হ’ল—ইহলোকে আৰু পৰলোকে দুয়োতে। অন্ন-পানীয়ৰ ভঁৰাল ধ্বংস হ’ল, লগতে মঠ, উদ্যান আৰু আশ্ৰমো।

Verse 73

ऋषीणामाश्रमाश्चैव देवारामा गणालयाः । तेन पापेन मे ध्वंसस्तपसश्च बलस्य च

ঋষিসকলৰ আশ্ৰম, দেৱ-উদ্যান আৰু গণালয়ো ধ্বংস হ’ল। সেই পাপৰ ফলতেই মোৰ তপস্যা আৰু মোৰ বলো নিঃশেষ হ’ল।

Verse 74

किं धनेन करिष्यामि राज्येणान्तःपुरेण च

ধনেৰে মই কি কৰিম, ৰাজ্যৰে কি, আৰু ৰাজঅন্তঃপুৰৰ অন্তৰাল কক্ষসমূহেৰে বা কি লাভ?

Verse 75

वरं शङ्करपादौ च शरणं यामि मूढधीः । न माता न पिता चैव न बन्धुर्नापरो जनः

শ্ৰেষ্ঠ এই—যদিও মোৰ বুদ্ধি মোহগ্ৰস্ত—যে মই শংকৰৰ পদযুগলত শৰণ লওঁ; কিয়নো ন মা, ন পিতা, ন আত্মীয়, ন আন কোনো লোকেই সত্যৰূপে মোক ৰক্ষা কৰিব পাৰে।

Verse 76

मुक्त्वा चैव महेशानं परमार्तिहरं परम् । आत्मना च कृतं पापमात्मनैव तु भुज्यते

মহেশান—সৰ্বোচ্চ দুঃখহৰ—তেওঁক ত্যাগ কৰা পৰম অনুচিত; নিজে কৰা পাপৰ ফল নিজেই ভোগ কৰে।

Verse 77

अहं पुनः समस्तैश्च दह्यामि सह साधुभिः । एवमुक्त्वा शिवं लिङ्गं कृत्वा तन्मस्तकोपरि

‘আৰু মইও, সকলোৰে সৈতে, সাধুসকলৰ লগত একেলগে দগ্ধ হ’ম।’ এইদৰে কৈ সি এটা শিৱলিঙ্গ গঢ়ি তাক নিজৰ মূৰৰ ওপৰত স্থাপন কৰিলে।

Verse 78

निर्जगाम गृहाच्छीघ्रं पावकेनावगुण्ठितः । स खिन्नः स्विन्नगात्रस्तु प्रस्खलंस्तु मुहुर्मुहुः

সি অগ্নিৰে আৱৃত হৈ সোনকালে ঘৰৰ পৰা ওলাই গ’ল; ক্লান্ত, ঘামে ভিজা দেহেৰে, সি বাৰে বাৰে হোঁচট খাই পৰিল।

Verse 79

हरं गद्गदया वाचा स्तुवन्वै शरणं ययौ । त्वत्कोपानलनिर्दग्धो यदि वध्योऽस्मि शङ्कर

গদগদ কণ্ঠে হৰক স্তৱ কৰি তেওঁ শৰণলৈ গ’ল: “হে শংকৰ, যদি তোমাৰ ক্ৰোধ-অগ্নিত দগ্ধ হৈ মই বধ্য হওঁ, তেন্তে তেনেই হওক।”

Verse 80

त्वत्प्रसादान्महादेव मा मे लिङ्गं प्रणश्यतु । अर्चितं मे सुरश्रेष्ठ ध्यातं भक्त्या मया विभो

তোমাৰ প্ৰসাদে, হে মহাদেৱ, মোৰ লিঙ্গ নষ্ট নহওক। হে দেৱশ্ৰেষ্ঠ, হে প্ৰভু—ইয়াক মই পূজা কৰিছোঁ আৰু ভক্তিৰে ধ্যান কৰিছোঁ, হে বিভো।

Verse 81

प्राणादिष्टतमं देव तस्माद्रक्षितुमर्हसि । यदि तेऽहमनुग्राह्यो वध्यो वा सुरसत्तम

হে দেৱ, প্ৰাণতকৈও অধিক প্ৰিয়—সেইবাবে তুমি মোক ৰক্ষা কৰা উচিত। হে দেৱশ্ৰেষ্ঠ, তুমি অনুগ্ৰহ কৰা বা বধ্য কৰা—সকলো তোমাৰেই অধীন।

Verse 82

प्रतिजन्म महादेव त्वद्भक्तिरचलास्तु मे । पशुकीटपतङ्गेषु तिर्यग्योनिगतेषु च । स्वकर्मणा महादेव त्वद्भक्तिरचलास्तु मे

হে মহাদেৱ, প্ৰতিজন্মতে তোমাৰ প্ৰতি মোৰ ভক্তি অচলা হওক। পশু, কীট আৰু পতংগত, তথা যিকোনো তিৰ্যক যোনিতো—মোৰ নিজ কৰ্মৰ বলত, হে মহাদেৱ, তোমাৰ ভক্তি অচলা হওক।

Verse 83

एवमुक्त्वा महाभागो बाणो भक्तिमतां वरः । स्तोत्रेण देवदेवेशं छन्दयामास भारत

এইদৰে কৈ, সৌভাগ্যৱান বাণ—ভক্তসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ—হে ভাৰত, স্তোত্ৰেৰে দেৱদেৱেশক সন্তুষ্ট কৰি প্ৰসন্ন কৰিবলৈ ধৰিলে।

Verse 84

बाण उवाच । शिव शङ्कर सर्वहराय नमो भवभीतभयार्तिहराय नमः । कुसुमायुधदेहविनाशंकर प्रमदाप्रियकामक देव नमः

বাণে ক’লে: শিৱ, শংকৰ, সৰ্বহৰক নমস্কাৰ; সংসাৰ-ভৱৰ ভীতজনৰ ভয় আৰু আৰ্তি হৰণ কৰোঁতাক নমস্কাৰ। হে দেৱ! কুসুম-বাণধাৰী কামদেৱৰ দেহ বিনাশ কৰোঁতা, প্ৰমদা-প্ৰিয়া পাৰ্বতীৰ কামনা পূৰণ কৰোঁতা, তোমাক নমস্কাৰ।

Verse 85

जय पार्वतीश परमार्थसार जय विरचितभीमभुजङ्गहार । जय निर्मलभस्मविलिप्तगात्र जय मन्त्रमूल जगदेकपात्र

জয় হওক পাৰ্বতীশ্বৰ, পৰমাৰ্থৰ সাৰ; জয় হওক ভয়ংকৰ ভুজংগক হাৰ ৰূপে ধাৰণ কৰোঁতা। জয় হওক নিৰ্মল ভস্মে লিপ্ত অঙ্গধাৰী; জয় হওক মন্ত্ৰমূল, জগতৰ একমাত্ৰ আধাৰ-পাত্ৰ।

Verse 86

जय विषधरकपिलजटाकलाप जय भैरवविघृतपिनाकचाप । जय विषमनयनपरिमुक्तसङ्ग जय शङ्कर धृतगाङ्गतरङ्ग

জয় হওক সৰ্পে অলংকৃত কপিল জটা-কলাপধাৰী; জয় হওক ভৈৰৱৰূপে ধৃত পিনাক ধনুধাৰী। জয় হওক বিষম-নয়ন (ত্ৰিনয়ন), সকলো আসক্তিৰ পৰা মুক্ত; জয় হওক শংকৰ, গঙ্গাৰ তৰংগ ধাৰণ কৰোঁতা।

Verse 87

जय भीमरूप खट्वाङ्गहस्त शशिशेखर जय जगतां प्रशस्त । जय सुखरेश सुरलोकसार जय सर्वसकलनिर्दग्धसार

জয় হওক ভীমৰূপ, হাতে খট্বাঙ্গ ধাৰণকাৰী; শশিশেখৰ, জগতৰ প্ৰশংসিত—জয় হওক। জয় হওক সুখৰ অধীশ, সুৰলোকৰ সাৰ; জয় হওক যাৰ তেজে সকলো অশুদ্ধ আৰু নিসাৰ বস্তু দগ্ধ হয়।

Verse 88

जय कीर्तनीय जगतां पवित्र जय वृषाङ्क बहुविधचरित्र । जय विरचितनरकङ्कालमाल अघासुरदेहकङ्कालकाल

জয় হওক জগতৰ কীৰ্তনীয়, জগত পবিত্ৰকাৰী; জয় হওক বৃষাঙ্ক, বহুবিধ লীলাচৰিত্ৰধাৰী। জয় হওক নৰকৰ কঙ্কাল-মালা ধাৰণকাৰী; হে কাল! পাপী দেহৰ কঙ্কাল—অঘাসুৰকো গিলি লোৱা, জয় হওক।

Verse 89

जय नीलकंठ वरवृषभगमन जय सकललोकदुरितानुशमन । जय सिद्धसुरासुरविनतचरण जय रुद्र रौद्रभवजलधितरण

জয় নীলকণ্ঠ, বৰবৃষভবাহন; জয়, যি সকলো লোকৰ পাপ-দুৰিত শান্ত কৰে। জয়—যাৰ চৰণত সিদ্ধ, দেৱ আৰু অসুৰে নত হয়; জয় ৰুদ্ৰ, যি ভয়ংকৰ ভৱ-সাগৰ পাৰ কৰায়।

Verse 90

जय गिरिश सुरेश्वरमाननीय जय सूक्ष्मरूप संचितनीय । जय दग्धत्रिपुर विश्वसत्त्व जय सकलशास्त्रपरमार्थतत्त्व

জয় গিৰীশ, দেৱেশ্বৰসকলেও যাক মান্য কৰে; জয় সূক্ষ্মৰূপ, অন্তৰত সঞ্চয় কৰি উপলব্ধিযোগ্য। জয় ত্ৰিপুৰদাহক, বিশ্বসত্ত্বৰ আধাৰ; জয়—সকলো শাস্ত্ৰৰ পৰমাৰ্থ-তত্ত্বস্বৰূপ।

Verse 91

जय दुरवबोध संसारतार कलिकलुषमहार्णवघोरतार । जय सुरासुरदेवगणेश नमो हयवानरसिंहगजेन्द्रमुख

জয়—বোধগম্য নোহোৱা সত্ত্বেও সংসাৰ পাৰ কৰোৱা ত্ৰাতা; কলিৰ কলুষৰ মহাৰ্ণৱৰ ভয়ংকৰ তৰণকাৰ। জয়—সুৰ আৰু অসুৰগণৰ অধিপতি গণেশ্বৰ; নমস্কাৰ—হয়, বানৰ, নৃসিংহ আৰু গজেন্দ্ৰমুখধাৰী প্ৰভুক।

Verse 92

अतिह्रस्वस्थूलसुदीर्घतम उपलब्धिर्न शक्यते ते ह्यमरैः । प्रणतोऽस्मि निरञ्जन ते चरणौ जय साम्ब सुलोचनकान्तिहर

অতি ক্ষুদ্ৰ, স্থূল, অতি দীঘল-বিশাল বা পৰমোচ্চ—তোমাৰ স্বৰূপ অমৰসকলেও সম্পূৰ্ণ বুজিব নোৱাৰে। মই তোমাৰ নিৰঞ্জন চৰণদ্বয়ত প্ৰণাম কৰোঁ। জয় সাম্ব, সুন্দৰ-নয়ন প্ৰভু, যি নিজৰ কান্তিৰে সকলো কান্তি হৰণ কৰে।

Verse 93

अप्राप्य त्वां किमत्यन्तमुच्छ्रयी न विनाशयेत् । अतिप्रमाथि च तदा तपो महत्सुदारुणम्

তোমাক নাপাই কিমানেই বা অতি উচ্চ উত্থান হ’ব, যি শেষত বিনাশ নোহোৱাকৈ থাকিব? সেয়ে তেতিয়া মহৎ, অতি কঠোৰ তপস্যা গ্ৰহণ কৰা উচিত, যি সকলো মলিনতা সম্পূৰ্ণৰূপে চূৰ্ণ কৰে।

Verse 94

न पुत्रबान्धवा दारा न समस्तः सुहृज्जनः । सङ्कटेऽभ्युपगच्छन्ति व्रजन्तमेकगामिनम्

ন পুত্ৰ, ন আত্মীয়-স্বজন, ন পত্নী, ন সমগ্ৰ বন্ধু-বান্ধৱ—বিপদত সহায়লৈ আগবাঢ়ে; যেতিয়া মানুহে মৃত্যুৰ একমাত্ৰ পথত একাই গমন কৰে।

Verse 95

यदेव कर्म कैवल्यं कृतं तेन शुभाशुभम् । तदेव सार्थवत्तस्य भवत्यग्रे तु गच्छतः

যি কৰ্ম তেওঁ একাই কৰিছে—শুভ বা অশুভ—সেই কৰ্মই তেওঁৰ বাবে আগলৈ গমন কৰোঁতে একমাত্ৰ সত্য ধন হৈ অৰ্থৱান হয়।

Verse 96

निर्धनस्यैव चरतो न भयं विद्यते क्वचित् । धनीभयैर्न मुच्येत धनं तस्मात्त्यजाम्यहम्

যি ধনবিহীন হৈ চলে, তাৰ ক’তাও ভয় নাথাকে; কিন্তু ধনীজন ধনৰ পৰা জন্মা ভয়ৰ পৰা মুক্ত নহয়। সেয়ে মই ধন ত্যাগ কৰোঁ।

Verse 97

लुब्धाः पापानि कुर्वन्ति शुद्धांशा नैव मानवाः । श्रुत्वा धर्मस्य सर्वस्वं श्रुत्वा चैवावधार्य तत्

লোভীসকলে পাপ কৰে; মানুহে সত্যই নিজৰ অংশত শুদ্ধ নহয়। ধৰ্মৰ সমগ্ৰ সাৰ শুনিও, আৰু শুনি মনত ধৰি বিচাৰ কৰিও, (লোভৰ বশে পতিত হয়)।

Verse 98

त्वं विष्णुस्त्वं जगन्नाथो ब्रह्मरूपः सनातनः । इन्द्रस्त्वं देवदेवेश सुरनाथ नमोऽस्तु ते

তুমিই বিষ্ণু, তুমিই জগন্নাথ, তুমিই সনাতন ব্ৰহ্মৰূপ। তুমিই ইন্দ্ৰ। হে দেবদেৱেশ, হে সুৰনাথ, তোমাক নমস্কাৰ।

Verse 99

त्वं क्षितिर्वरुणश्चैव पवनस्त्वं हुताशनः । त्वं दीक्षा यजमानश्च आकाशं सोम एव च

তুমিয়েই পৃথিৱী; তুমিয়েই বৰুণ; তুমিয়েই পৱন; তুমিয়েই হুতাশন অগ্নি। তুমিয়েই দীক্ষা আৰু যজমান; তুমিয়েই আকাশ, আৰু তুমিয়েই সোমো।

Verse 100

त्वं सूर्यस्त्वं तु वित्तेशो यमस्त्वं गुरुरेव च । त्वया व्याप्तं जगत्सर्वं त्रैलोक्यं भास्वता यथा

তুমিয়েই সূৰ্য; তুমিয়েই বিত্তেশ (ধনৰ অধিপতি); তুমিয়েই যম; আৰু তুমিয়েই গুৰু। তোমাৰ দ্বাৰাই সমগ্ৰ জগত ব্যাপ্ত—যেনেকৈ দীপ্ত জ্যোতিয়ে ত্ৰিলোক ভৰি তোলে।

Verse 101

एतद्बाणकृतं स्तोत्रं श्रुत्वा देवो महेश्वरः । क्रोधं मुक्त्वा प्रसन्नात्मा तदा वचनमब्रवीत्

বাণে ৰচিত এই স্তোত্ৰ শুনি দেৱ মহেশ্বৰে ক্ৰোধ ত্যাগ কৰিলে। প্ৰসন্ন আৰু শান্তচিত্ত হৈ তেতিয়া তেওঁ এই বাক্য ক’লে।

Verse 102

ईश्वर उवाच । न भेतव्यं न भेतव्यमद्यप्रभृति दानव । सौवर्णे भवने तिष्ठ मम पार्श्वेऽथवा पुनः

ঈশ্বৰে ক’লে: “ভয় নকৰিবা—ভয় নকৰিবা, হে দানৱ, আজিৰ পৰা। সোণালী ভৱনত বাস কৰা, নতুবা মোৰ কাষতেই থাক।”

Verse 103

पुत्रपौत्रप्रपौत्रैश्च बान्धवैः सह भार्यया । अद्यप्रभृति वत्स त्वमवध्यः सर्वशत्रुषु

“তোমাৰ পুত্ৰ, নাতি, প্ৰনাতি, আত্মীয়-স্বজন আৰু পত্নীৰ সৈতে—হে বৎস, আজিৰ পৰা তুমি সকলো শত্রুৰ মাজত অবধ্য হ’বা; কোনোয়ে তোমাক বধ কৰিব নোৱাৰিব।”

Verse 104

मार्कण्डेय उवाच । भूयस्तस्य वरो दत्तो देवदेवेन भारत । स्वर्गे मर्त्ये च पाताले पूजितः ससुरासुरैः

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে: পুনৰ, হে ভাৰত, দেৱদেৱে তাক আন এটা বৰ দিলে—স্বৰ্গে, মৰ্ত্যলোকে আৰু পাতালত দেৱ-অসুৰ সকলোৱে তাক সমাদৰ কৰি পূজা কৰিলে।

Verse 105

अक्षयश्चाव्ययश्चैव वस त्वं वै यथासुखम् । ततो निवारयामास रुद्रः सप्तशिखं तदा

“অক্ষয় আৰু অব্যয় হৈ থাকা; যিদৰে সুখ লাগে তেনেদৰে বাস কৰা।” তাৰ পাছত সেই সময়ত ৰুদ্ৰই সপ্তশিখাক নিবাৰণ কৰিলে।

Verse 106

तृतीयं रक्षितं तस्य पुरं देवेन शम्भुना । ज्वालामालाकुलं चान्यत्पतितं धरणीतले

তাৰ তৃতীয় নগৰখন দেৱ শম্ভুৱে ৰক্ষা কৰিলে; কিন্তু জ্বালাৰ মালাৰে আৱৃত আন এটা অংশ ধৰণীতলত পতিত হ’ল।

Verse 107

अर्धेन प्रस्थितादूर्ध्वं तस्य ज्वाला दिवं गताः । हाहाकारो महांस्तत्र ऋषिसङ्घैरुदीरितः

তাৰ অর্ধাংশ ওপৰলৈ উঠি যেতিয়া আগবাঢ়িল, তাৰ জ্বালাবোৰ স্বৰ্গলৈ উঠি গ’ল। তাত ঋষিসংঘই “হা হা!” বুলি মহা আৰ্তনাদ তুলিলে।

Verse 108

दैवतैश्च महाभागैः सिद्धविद्याधरादिभिः । एकं तु पतितं तत्र श्रीशैले खण्डमुत्तरम्

আৰু মহাভাগ দেৱতাসকলে—সিদ্ধ, বিদ্যাধৰ আদি সকলৰ সৈতে—তাত উত্তৰ দিশৰ এটা খণ্ড শ্ৰীশৈলত পতিত হোৱা দেখিলে।

Verse 109

द्वितीयं पतितं राजञ्छैले ह्यमरकण्टके । प्रज्वलत्पतितं तत्र तेन ज्वालेश्वरं स्मृतम्

হে ৰাজন! দ্বিতীয় খণ্ডটি অমৰকণ্টক নামে পৰ্ব্বতত পতিত হ’ল। তাত জ্বলন্ত ৰূপে পতিত হোৱাৰ বাবে সেই স্থান ‘জ্বালেশ্বৰ’ বুলি স্মৃত হ’ল।

Verse 110

दग्धे तु त्रिपुरे राजन्पतिते खण्ड उत्तमे । रुद्रो देवः स्थितस्तत्र ज्वालामालानिवारकः

হে ৰাজন! ত্ৰিপুৰ দগ্ধ হোৱাৰ পাছত আৰু উত্তম খণ্ড পতিত হ’লে, দেৱ ৰুদ্ৰ তাতেই প্ৰতিষ্ঠিত ৰ’ল—যি জ্বালাৰ ঘেৰি থকা মালা নিবাৰণ কৰে।

Verse 111

हाहाकारपराणां तु ऋषीणां रक्षणाय च । स्वयं मूर्तिर्महेशानुमावृषभसंयुतः

বিপদত হাহাকাৰ কৰা ঋষিসকলৰ ৰক্ষাৰ্থে মহেশে নিজেই মূৰ্তি ধৰি প্ৰকাশ পালে—উমাসহ আৰু বৃষভ (নন্দী) আৰূঢ় হৈ।

Verse 112

मनसापि स्मरेद्यस्तु भक्त्या ह्यमरकण्टकम् । चान्द्रायणाधिकं पुण्यं स लभेन्नात्र संशयः

যি কোনো ভক্তিভাৱে মনতে অমৰকণ্টকৰ স্মৰণ কৰে, সি চান্দ্ৰায়ণ ব্ৰতৰো অধিক পুণ্য লাভ কৰে—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।

Verse 113

अतिपुण्यो गिरिश्रेष्ठो यस्माद्भरतसत्तम । अस्मान्नित्यं भवेद्राजन्सर्वपापक्षयंकरः

হে ভাৰতশ্ৰেষ্ঠ! যিহেতু এই পৰ্ব্বত অতি পুণ্যময় আৰু গিৰিসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ, সেয়েহে, হে ৰাজন, আমাৰ দৰে লোকৰ বাবে ই সদায় সকলো পাপ ক্ষয় কৰে।

Verse 114

नानाद्रुमलताकीर्णो नानापुष्पोपशोभितः । नानागुल्मलताकीर्णो नानावल्लीभिरावृतः

সেই স্থান নানাবিধ গছ-লতাৰে পৰিপূৰ্ণ আছিল, নানা প্ৰকাৰ ফুলেৰে সুসজ্জিত; বিচিত্ৰ ঝোপ-লতা আৰু বেলিৰে ঘন, আৰু অসংখ্য আৰোহী লতাৰে আৱৃত আছিল।

Verse 115

सिंहव्याघ्रसमाकीर्णो मृगयूथैरलंकृतः । श्वापदानां च घोषेण नित्यं प्रमुदितोऽभवत्

সেই স্থান সিংহ-ব্যাঘ্ৰেৰে ভৰপূৰ আছিল, হৰিণৰ জাকজমকেৰে অলংকৃত; আৰু বনৰীয়া জন্তুৰ ডাক-চিঞৰৰে সি সদায় উল্লাসময় আনন্দেৰে পৰিপূৰ্ণ আছিল।

Verse 116

ब्रह्मेन्द्रविष्णुप्रमुखैर्ह्यमरैश्च सहस्रशः । सेव्यते देवदेवेशः शङ्करस्तत्र पर्वते

সেই পৰ্বতত দেৱদেৱেশ শংকৰক সহস্ৰ সহস্ৰ অমৰ দেৱতাই সেৱা-উপাসনা কৰে; ব্ৰহ্মা, ইন্দ্ৰ, বিষ্ণু আদি প্ৰমুখে আগবাঢ়ি থাকে।

Verse 117

पतनं कुरुते योऽस्मिन्पर्वतेऽमरकण्टके । क्रीडते क्रमशो राजन्भुवनानि चतुर्दश

হে ৰাজন, যি কোনো এই অমৰকণ্টক পৰ্বতত নিজকে পতিত কৰে, সি ক্ৰমে ক্ৰমে চতুৰ্দশ ভুৱনত ক্ৰীড়া কৰে।

Verse 118

ऐन्द्रं वाह्नं च कौबेरं वायव्यं याम्यमेव च । नैरृत्यं वारुणं चैव सौम्यं सौरं तथैव च

ইন্দ্ৰৰ লোক, অগ্নিৰ, কুবেৰৰ, বায়ুৰ আৰু যমৰ; নৈঋতৰ, বৰুণৰ, সোমৰ আৰু সূৰ্যৰো—

Verse 119

ब्राह्मं च पदमक्लिष्टं वैष्णवं तदनन्तरम् । उमारुद्रं महाभाग ऐश्वरं तदनन्तरम्

তাৰ পিছত ব্ৰহ্মাৰ নিৰ্মল পদ, তাৰ অনন্তৰ বিষ্ণুৰ লোক; তাৰ পিছত উমা-ৰুদ্ৰৰ লোক, হে মহাভাগ্যৱান, আৰু তাৰ অনন্তৰ ঐশ্বৰ পদ।

Verse 120

परं सदाशिवं शान्तं सूक्ष्मं ज्योतिरतीन्द्रियम् । तस्मिन्याति लयं धीरो विधिना नात्र संशयः

সৰ্বৰ ওপৰত সদাশিৱ—শান্ত, সূক্ষ্ম, ইন্দ্ৰিয়াতীত জ্যোতি। বিধি অনুসাৰে ধীৰজন তাতেই লয় পায়; ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।

Verse 121

युधिष्ठिर उवाच । कोऽप्यत्र विधिरुद्दिष्टः पतने ऋषिसत्तम । एतन्मे सर्वमाचक्ष्व संशयोऽस्ति महामुने

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে: হে ঋষিসত্তম, ইয়াত পতন-ক্ৰিয়া সম্পৰ্কে কোনো বিধি নিৰ্দেশিত আছে নে? হে মহামুনি, এই সকলো কথা মোক সম্পূৰ্ণকৈ কওক; মোৰ মনত সন্দেহ উঠিছে।

Verse 122

श्रीमार्कण्डेय उवाच । शृणुष्व कथयिष्यामि तं विधिं पाण्डुनन्दन । यत्कृत्वा प्रथमं कर्म निपतेत्तदनन्तरम्

শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে: শুনা, হে পাণ্ডুনন্দন। মই সেই বিধি ক’ম—যাক কৰি প্ৰথমে প্ৰাৰম্ভিক কৰ্ম সম্পন্ন কৰি, তাৰ অনন্তৰ পতন কৰিব লাগে।

Verse 123

कृत्वा कृच्छ्रत्रयं पूर्वं जप्त्वा लक्षं दशैव तु । शाकयावकभुक्चैव शुचिस्त्रिषवणो नृप

প্ৰথমে তিনিটা কৃচ্ছ্ৰ প্ৰায়শ্চিত্ত পালন কৰি, আৰু দহ লক্ষ জপ কৰি; শাক-পাত আৰু যৱ-যাৱক ভক্ষণ কৰি জীৱন যাপন কৰি, শুচি হৈ, তিন সন্ধ্যাৰ নিত্যক্ৰিয়া পালন কৰি, হে নৃপ—

Verse 124

त्रिकालमर्चयेदीशं देवदेवं त्रिलोचनम् । दशांशेन तु राजेन्द्र होमं तत्रैव कारयेत्

তিনিও সময়ত ঈশ—দেৱদেৱ, ত্ৰিনয়ন প্ৰভু—ক আৰ্চনা কৰিব; আৰু হে ৰাজেন্দ্ৰ, জপৰ দশমাংশ লৈ তাতেই হোম কৰাব।

Verse 125

लक्षवारं जपेद्देवं गन्धमाल्यैश्च पूजयेत् । रात्रौ स्वप्ने तदा पश्येद्विमानस्थं ततः क्षिपेत्

দেৱতাক লক্ষবাৰ জপ কৰিব আৰু সুগন্ধি-ফুলমালাৰে পূজা কৰিব। তাৰ পাছত ৰাতি সপোনত তেওঁক বিমানে আসীন দেখা পায়; তেতিয়া পতন (দেহ নিক্ষেপ) কৰিব।

Verse 126

अनेनैव विधानेन आत्मानं यस्तु निक्षिपेत् । स्वर्गलोकमनुप्राप्य क्रीडते त्रिदशैः सह

এই একে বিধান অনুসৰি যি নিজৰ দেহ নিক্ষেপ (পতন) কৰে, সি স্বৰ্গলোক লাভ কৰি দেৱতাসকলৰ সৈতে ক্ৰীড়া কৰে।

Verse 127

त्रिंशद्वर्षसहस्राणि त्रिंशत्कोट्यस्तथैव च । मुक्त्वा मनोरमान्भोगांस्तदा गच्छेन्महीतलम्

ত্ৰিশ হাজাৰ বছৰ—আৰু তেনেদৰে ত্ৰিশ কোটি (বছৰ) পৰ্যন্ত—মনোৰম ভোগ উপভোগ কৰি, তাৰ পাছত সি পৃথিৱীত পুনৰ আহে।

Verse 128

पृथिवीमेकच्छत्रेण भुनक्ति लोकपूजितः । व्याधिशोकविनिर्मुक्तो जीवेच्च शरदां शतम्

লোকপূজিত হৈ সি একচ্ছত্ৰে পৃথিৱী ভোগ কৰে। ব্যাধি আৰু শোকৰ পৰা মুক্ত হৈ সি শত শৰত্‌ (এটা পূৰ্ণ শতাব্দী) জীয়াই থাকে।

Verse 129

ज्वालेश्वरं तु तत्तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । तत्र ज्वाला नदी पार्थ प्रस्रुता शिवनिर्मिता

সেই পবিত্ৰ তীৰ্থ ‘জ্বালেশ্বৰ’ ত্ৰিলোকত বিখ্যাত। তাত, হে পৃথাৰ পুত্ৰ, শিৱে নিৰ্মিত ‘জ্বালা’ নামৰ নদী প্ৰবাহিত হয়।

Verse 130

निर्वाप्य तद्बाणपुरं रेवया सह संगता । तत्र स्नात्वा महाराज विधिना मन्त्रसंयुतः

সেই বাণপুৰক শীতল কৰি ৰেৱাৰ সৈতে মিলিত হয়। তাত, হে মহাৰাজ, বিধি অনুসাৰে মন্ত্রসহ স্নান কৰি—

Verse 131

तिलसंमिश्रतोयेन तर्पयेत्पितृदेवताः । पिण्डदानेन च पित्ःन् पैण्डरीकफलं लभेत्

তিল-মিশ্ৰিত জলে পিতৃদেৱতাসকলক তৰ্পণ কৰিলে পিতৃগণ সন্তুষ্ট হয়; আৰু পিণ্ডদান কৰি পিতৃসকললৈ ‘পৈণ্ডৰীক’ নামৰ পুণ্যফল লাভ হয়।

Verse 132

अनाशकं तु यः कुर्यात्तस्मिंस्तीर्थे नराधिप । मुच्यते सर्वपापेभ्यो रुद्रलोकं स गच्छति

হে নৰাধিপ, যি জনে সেই তীৰ্থত উপবাস কৰে, সি সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয় আৰু ৰুদ্ৰলোকলৈ গমন কৰে।

Verse 133

अमराणां शतैश्चैव सेवितो ह्यमरेश्वरः । तथैव ऋषिसङ्घैश्च तेन पुण्यतमो महान्

অমৰেশ্বৰক শত শত দেবতাই সেৱা-উপাসনা কৰে, আৰু তেনেদৰে ঋষিসংঘসমূহেও কৰে; সেয়ে সেই স্থান আৰু প্ৰভু অতি পুণ্যময় আৰু মহামহিমান্বিত।

Verse 134

समन्ताद्योजनं तीर्थं पुण्यं ह्यमरकण्टकम् । रुद्रकोटिसमोपेतं तेन तत्पुण्यमुत्तमम्

অমৰকণ্টক চাৰিওফালে এক যোজন পৰ্যন্ত বিস্তৃত পবিত্ৰ তীৰ্থ; ই কোটি কোটি ৰুদ্ৰেৰে সমন্বিত, সেয়ে ইয়াৰ পুণ্য-মাহাত্ম্য অতুলনীয়।

Verse 135

तस्य पर्वतराजस्य यः करोति प्रदक्षिणम् । प्रदक्षिणीकृता तेन पृथिवी नात्र संशयः

সেই পৰ্বতৰাজৰ যিয়ে প্ৰদক্ষিণা কৰে, তেনে জনে যেন সমগ্ৰ পৃথিৱীকেই প্ৰদক্ষিণা কৰিলে—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।

Verse 136

वाचिकं मानसं चैव कायिकं त्रिविधं च यत् । नश्यते पातकं सर्वमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत्

বাক্য, মন আৰু দেহ—এই ত্ৰিবিধ ৰূপে যি পাপ, সেয়া সকলো নাশ হয়—এইদৰে শংকৰে ঘোষণা কৰিলে।

Verse 137

अमरेश्वरपार्श्वे च तीर्थं शक्रेश्वरं नृप । तपस्तप्त्वा पुरा तत्र शक्रेण स्थापितं किल

হে নৃপ, অমৰেশ্বৰৰ কাষতে শক্রেশ্বৰ নামে এক তীৰ্থ আছে; কোৱা হয়, প্ৰাচীন কালত তাত তপস্যা কৰি শক্র (ইন্দ্ৰ) ইয়াক স্থাপন কৰিছিল।

Verse 138

कुशावर्तं नाम तीर्थं ब्रह्मणा च कृतं शुभम् । ब्रह्मकुण्डमिति ख्यातं हंसतीर्थं तथा परम्

কুশাৱর্ত নামে এক শুভ তীৰ্থ আছে, যি ব্ৰহ্মাই নিৰ্মাণ কৰিছিল; ই ব্ৰহ্মকুণ্ড নামে খ্যাত, আৰু তদুপৰি উৎকৃষ্ট হংসতীৰ্থও আছে।

Verse 139

अम्बरीषस्य तीर्थं च महाकालेश्वरं तथा । कावेर्याः पूर्वभागे च तीर्थं वै मातृकेश्वरम्

তাত অম্বৰীষৰ তীৰ্থ আছে, আৰু তদুপৰি মহাকালেশ্বৰো আছে; কাবেৰীৰ পূৰ্ব ভাগত মাতৃকেশ্বৰ নামে তীৰ্থ অৱস্থিত।

Verse 140

एतानि दक्षिणे तीरे रेवाया भरतर्षभ । संसेवनस्नानदानैः पापसङ्घहराणि च

হে ভাৰতশ্ৰেষ্ঠ বৃষভসম, এই তীৰ্থসমূহ ৰেৱাৰ দক্ষিণ তীৰত অৱস্থিত; সিহঁতক আশ্ৰয় কৰি, স্নান আৰু দান কৰিলে পাপৰ সঞ্চয় নাশ হয়।

Verse 141

भृगुतुङ्गे महाराज प्रसिद्धो भैरवः शिवः । तस्य याम्यविभागे च तीर्थं वै चपलेश्वरम्

হে মহাৰাজ, ভৃগুতুঙ্গত শিৱ ভৈৰৱ নামে প্ৰসিদ্ধ; আৰু তাৰ দক্ষিণ ভাগত চপলেশ্বৰ নামে তীৰ্থ নিশ্চয় আছে।

Verse 142

एतौ स्थितौ दुःखहरौ रेवाया उत्तरे तटे । तावभ्यर्च्य तथा नत्वा सम्यग्यात्राफलं भवेत् । अदृष्टपूजितौ तौ हि नराणां विघ्नकारकौ

এই দুয়ো ৰেৱাৰ উত্তৰ তীৰত অৱস্থিত, দুঃখহৰ। সিহঁতক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি আৰু নমস্কাৰ কৰিলে যাত্ৰাৰ পূৰ্ণ ফল লাভ হয়। কিয়নো দেখা নপাই পূজা নকৰিলে সিহঁত মানুহৰ বাবে বিঘ্নকাৰক হয়।