Adhyaya 227

Verse 1

मार्कण्डेय उवाच । एतानि तव संक्षेपात्प्राधान्यात्कथितानि च । न शक्तो विस्तराद्वक्तुं संख्यां तीर्थेषु पाण्डव

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে: এইবোৰ তোমাক সংক্ষেপে, কেৱল প্ৰাধান্য অনুসৰি কোৱা হ’ল। হে পাণ্ডৱ, তীৰ্থসমূহৰ সংখ্যা বিস্তাৰে ক’বলৈ মই সক্ষম নহয়।

Verse 2

एषा पवित्रा विमला नदी त्रैलोक्यविश्रुता । नर्मदा सरितां श्रेष्ठा महादेवस्य वल्लभा

এই নদী পবিত্ৰ আৰু নিৰ্মল, ত্ৰিলোকত বিখ্যাত। নৰ্মদা—নদীসমূহৰ শ্ৰেষ্ঠা—মহাদেৱৰ অতি প্ৰিয়।

Verse 3

मनसा संस्मरेद्यस्तु नर्मदां सततं नृप । चान्द्रायणशतस्याशु लभते फलमुत्तमम्

হে নৃপ, যিয়ে মনত সদায় নৰ্মদাক স্মৰণ কৰে, সি শীঘ্ৰেই উত্তম ফল লাভ কৰে—যি শত চান্দ্ৰায়ণ ব্ৰতৰ সমান।

Verse 4

अश्रद्दधानाः पुरुषा नास्तिकाश्चात्र ये स्थिताः । पतन्ति नरके घोरे प्राहैवं परमेश्वरः

যিসকল মানুহ ইয়াত শ্ৰদ্ধাহীন হৈ থাকে আৰু যিসকল নাস্তিক, তেওঁলোক ভয়ংকৰ নৰকত পতিত হয়—এইদৰে পৰমেশ্বৰে ঘোষণা কৰিলে।

Verse 5

नर्मदां सेवते नित्यं स्वयं देवो महेश्वरः । तेन पुण्या नदी ज्ञेया ब्रह्महत्यापहारिणी

নিত্যে স্বয়ং দেব মহেশ্বৰে নৰ্মদাৰ সেৱা কৰে। সেয়ে এই নদী অতি পুণ্যময় বুলি জানিব লাগে—ব্ৰাহ্মণ-হত্যাৰ পাপো হৰণ কৰে।

Verse 6

इयं माहेश्वरी गङ्गा महेश्वरतनूद्भवा । प्रोक्ता दक्षिणगङ्गेति भारतस्य युधिष्ठिर

এই মাহেশ্বৰী গঙ্গা, মহেশ্বৰৰ দেহৰ পৰা উদ্ভূত। হে ভাৰতৰ যুধিষ্ঠিৰ, ই ‘দক্ষিণ গঙ্গা’ বুলি প্ৰখ্যাত।

Verse 7

जाह्नवी वैष्णवी गङ्गा ब्राह्मी गङ्गा सरस्वती । इयं माहेश्वरी गङ्गा रेवा नास्त्यत्र संशयः

জাহ্নৱী হৈছে বৈষ্ণৱী গঙ্গা; সৰস্বতী হৈছে ব্ৰাহ্মী গঙ্গা। আৰু এই ৰেৱাই মাহেশ্বৰী গঙ্গা—ইয়াত একো সন্দেহ নাই।

Verse 8

यथा हि पुरुषे देवस्त्रैमूर्तत्वमुपाश्रितः । ब्रह्मविष्णुमहेशाख्यं न भेदस्तत्र वै यथा । तथा सरित्त्रये पार्थ भेदं मनसि मा कृथाः

যেনেকৈ একে দেৱতা মানুহৰ ভিতৰত অৱস্থিত হৈ ত্ৰিমূৰ্তিৰূপে—ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু, মহেশ—নামধাৰী হয়, তথাপি তাত সত্য বিভেদ নাই; তেনেকৈ, হে পাৰ্থ, তিনিখন পবিত্ৰ নদীৰ মাজত মনত ভেদ নকৰিবা।

Verse 9

कोटिशो ह्यत्र तीर्थानि लक्षशश्चापि भारत । तथा सहस्रशो रेवातीरद्वयगतानि तु

হে ভাৰত, ইয়াত কোটি কোটি তীৰ্থ আছে আৰু লক্ষ লক্ষো আছে; তদুপৰি ৰেৱাৰ দুয়ো পাৰতে সহস্ৰ সহস্ৰকৈ সেয়া বিস্তৃত।

Verse 10

वृक्षान्तरिक्षसंस्थानि जलस्थलगतानि च । कः शक्तस्तानि निर्णेतुं वागीशो वा महेश्वरः

কিছুমান তীৰ্থ গছৰ মাজত, কিছুমান আকাশ-মধ্যত স্থাপিত; কিছুমান পানীত আৰু কিছুমান স্থলত। সিহঁত সকলো গণনা কৰিবলৈ কোন সক্ষম—বাগীশ নে মহেশ্বৰো?

Verse 11

स्मरणाज्जन्मजनितं दर्शनाच्च त्रिजन्मजम् । सप्तजन्मकृतं नश्येत्पापं रेवावगाहनात्

ৰেৱাৰ স্মৰণে এই জন্মত জন্মা পাপ নাশ হয়; তেওঁৰ দৰ্শনে তিন জন্মৰ পাপ ক্ষয় হয়; আৰু ৰেৱাত অৱগাহন (স্নান) কৰিলে সাত জন্মৰ সঞ্চিত পাপো বিনাশ পায়।

Verse 12

देवकार्यं कृतं तेन अग्नयो विधिवद्धुताः । वेदा अधीताश्चत्वारो येन रेवावगाहिता

যিজনে ৰেৱাত অৱগাহন (স্নান) কৰিলে, তাৰ দ্বাৰা দেৱকাৰ্য যেন সম্পন্ন হ’ল; অগ্নিসকল বিধিমতে হুত কৰা যেন হ’ল; আৰু চাৰিওটা বেদ যেন অধ্যয়ন কৰা হ’ল।

Verse 13

प्राधान्याच्चापि संक्षेपात्तीर्थान्युक्तानि ते मया । न शक्यो विस्तरः पार्थ श्रोतुं वक्तुं च वै मया

হে পাৰ্থ, প্ৰাধান্য অনুসৰি আৰু সংক্ষেপে মই তোমাক তীৰ্থসমূহৰ কথা ক’লোঁ; কিয়নো সিহঁতৰ বিস্তাৰ মই সম্পূৰ্ণকৈ ক’ব নোৱাৰোঁ, আৰু সম্পূৰ্ণকৈ শুনাও সম্ভৱ নহয়।

Verse 14

युधिष्ठिर उवाच । विधानं च यमांश्चैव नियमांश्च वदस्व मे । प्रायश्चित्तार्थगमने को विधिस्तं वदस्व मे

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে: মোক বিধান কোৱা—যম আৰু নিয়মসমূহো। প্ৰায়শ্চিত্তৰ উদ্দেশ্যে গমন কৰিবলৈ কোন বিধি? অনুগ্ৰহ কৰি সেয়া মোক বুজাই কোৱা।

Verse 15

श्रीमार्कण्डेय उवाच । साधु पृष्टं महाराज यच्छ्रेयः पारलौकिकम् । शृणुष्वावहितो भूत्वा यथाज्ञानं वदामि ते

শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে: হে মহাৰাজ, তুমি উত্তম প্ৰশ্ন কৰিলা—ই পৰলৌকিক শ্ৰেয়স, সৰ্বোচ্চ মঙ্গলৰ বিষয়। মনোযোগী হৈ শুনা; মোৰ জ্ঞান অনুসৰি মই তোমাক ক’ম।

Verse 16

अध्रुवेण शरीरेण ध्रुवं कर्म समाचरेत् । अवश्यमेव यास्यन्ति प्राणाः प्राघूर्णिका इव

এই অধ্ৰুৱ দেহেৰে ধ্ৰুৱ ধৰ্মকৰ্ম আচৰণ কৰা উচিত; প্ৰাণ নিশ্চয়েই গুচি যাব—ঘূৰ্ণমান লাটিমৰ দৰে থিৰ নাথাকে।

Verse 17

दानं वित्तादृतं वाचः कीर्तिधर्मौ तथा ख्युषः । परोपकरणं कायादसारात्सारमुद्धरेत्

বিত্তৰ পৰা দান উলিয়াওক, বাক্যৰ পৰা সত্য উলিয়াওক; জীৱনৰ পৰা কীৰ্তি আৰু ধৰ্ম উলিয়াওক, আৰু এই নশ্বৰ দেহৰ পৰা সাৰ—পৰোপকাৰ—উদ্ধাৰ কৰক।

Verse 18

अस्मिन्महामोहमये कटाहे सूर्याग्निना रात्रिदिवेन्धनेन । मासर्तुदर्वीपरिघट्टनेन भूतानि कालः पचतीति वार्ता

এই মহামোহময় কটাহত সূৰ্য অগ্নি, ৰাতি-দিন ইন্ধন; মাহ আৰু ঋতুৰ ডাবৰে নাড়ি—কালেই সকলো ভূতক পকাইছে: এইয়াই ঘোষিত সত্য।

Verse 19

ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि । नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः

শাস্ত্ৰবিধানত কোৱা কৰ্ম বুজি লৈ ইয়াতেই কৰা উচিত; কিয়নো সন্দেহাত্মা মানুহে ন এই লোক পায়, ন পৰলোক, ন সুখ।

Verse 20

मन्त्रे तीर्थे द्विजे देवे दैवज्ञे भेषजे गुरौ । यादृशी भावना यस्य सिद्धिर्भवति तादृशी

মন্ত্ৰত, তীৰ্থত, দ্বিজত, দেৱতাত, দৈৱজ্ঞত, ঔষধত আৰু গুৰুত—যাৰ যি ধৰণৰ ভাবনা, সিদ্ধিও তেনেকুৱাই হয়।

Verse 21

अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् । असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह

হে পাৰ্থ! শ্ৰদ্ধা নোহোৱাকৈ যজ্ঞত অৰ্পণ, দান বা তপস্যা যি কৰা হয়, তাক ‘অসৎ’ বোলা হয়; ইহলোকে বা পৰলোকে একো ফল নেদিয়ে।

Verse 22

यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः । न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम्

যি মানুহে শাস্ত্ৰৰ বিধি ত্যাগ কৰি কেৱল কামনা-ইচ্ছামতে চলে, সি ন সিদ্ধি পায়, ন সুখ পায়, ন পৰম গতি লাভ কৰে।

Verse 23

सन्तीह विविधोपाया नृणां देहविशोधनाः । तीर्थसेवासमं नास्ति स्वशरीरस्य शोधनम्

মানুহৰ দেহ শোধনৰ বহু উপায় আছে; কিন্তু তীৰ্থ-সেৱাৰ সমান নিজৰ দেহধাৰী সত্তাৰ শোধন আন একো নাই।

Verse 24

कृच्छ्रचान्द्रायणाद्यैर्वा द्वितीयं तीर्थसेवया । यदा तीर्थं समुद्दिश्य प्रयाति पुरुषो नृप । तदा देवाश्च पितरस्तं व्रजन्त्यनु खेचराः

কৃচ্ছ্ৰ, চান্দ্ৰায়ণ আদি কঠোৰ তপস্যাৰে শোধন হয়; কিন্তু দ্বিতীয় (আৰু শ্ৰেষ্ঠ) পথ হ’ল তীৰ্থ-সেৱা। হে নৃপ! যেতিয়া মানুহে তীৰ্থক লক্ষ্য কৰি যাত্ৰা আৰম্ভ কৰে, তেতিয়া দেৱতা আৰু পিতৃলোক, লগতে আকাশচাৰী দিব্য সত্তাসকলো তাৰ পিছে পিছে যায়।

Verse 25

परमा मोदपूर्णास्ते प्रयान्त्यस्यानुयायिनः । कृत्वाभ्युदयिकं श्राद्धं समापृच्छय तु देवताम्

তাৰ অনুগামী সঙ্গীসকল পৰম আনন্দেৰে আগবাঢ়ে—শুভ অভ্যুদয়িক শ্রাদ্ধ সম্পন্ন কৰি আৰু দেৱতাক বিধিপূৰ্বক বিদায় জনাই।

Verse 26

इष्टबन्धूंश्च विष्णुं च शङ्करं सगणेश्वरम् । व्रजेद्द्विजाभ्यनुज्ञातो गृहीत्वा नियमानपि

ইষ্ট বান্ধৱসকলক প্ৰণাম কৰি, বিষ্ণু আৰু গণেশসহ শংকৰকো বন্দনা কৰি। দ্বিজ (ব্ৰাহ্মণ)সকলৰ অনুমতি লৈ, বিধিবদ্ধ নিয়ম-সংযম গ্ৰহণ কৰি যাত্ৰালৈ ওলাই যাব।

Verse 27

एकाशनं ब्रह्मचर्यं भूशय्यां सत्यवादिताम् । वर्जनं च परान्नस्य प्रतिग्रहविवर्जनम्

একাশন (এবাৰ আহাৰ) পালন কৰক, ব্ৰহ্মচৰ্য, মাটিত শয়ন আৰু সত্যভাষণ ধাৰণ কৰক। আনৰ দিয়া অন্ন পৰিহাৰ কৰক আৰু দান-গ্ৰহণৰ পৰা বিৰত থাকক।

Verse 28

वर्जयित्वा तथा द्रोहवञ्चनादि नृपोत्तम । साधुवेषं समास्थाय विनयेन विभूषितः

হে নৃপোত্তম! দ্ৰোহ, বঞ্চনা আদি পৰিত্যাগ কৰি, সাধুৰ দৰে আচৰণ-ৱেশ গ্ৰহণ কৰক আৰু বিনয়েৰে শোভিত হওক।

Verse 29

दम्भाहङ्कारमुक्तो यः स तीर्थफलमश्नुते । यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम्

যি দম্ভ আৰু অহংকাৰৰ পৰা মুক্ত, সিয়েই সত্যই তীৰ্থফল ভোগ কৰে—যাৰ হাত, ভৰি আৰু মন সুসংযত।

Verse 30

विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते । अक्रोधनश्च राजेन्द्र सत्यशीलो दृढव्रतः

বিদ্যা, তপস্যা আৰু সুকীৰ্তি—এনেকুৱা জনেই তীৰ্থফল ভোগ কৰে। হে ৰাজেন্দ্ৰ! সি ক্ৰোধহীন, সত্যনিষ্ঠ আৰু নিজৰ ব্ৰতত দৃঢ়।

Verse 31

आत्मोपमश्च भूतेषु स तीर्थफलमश्नुते । मुण्डनं चोपवासश्च सर्वतीर्थेष्वयं विधिः

যি সকলো প্ৰাণীক নিজৰ সমান বুলি ভাবে, সি তীৰ্থফল সত্যই লাভ কৰে। মুণ্ডন আৰু উপবাস—এই বিধি সকলো তীৰ্থতে প্ৰযোজ্য।

Verse 32

वर्जयित्वा कुरुक्षेत्रं विशालां विरजां गयाम् । स्नानं सुरार्चनं चैव श्राद्धे वै पिण्डपातनम्

কুৰুক্ষেত্ৰ, বিশালা, বিরজা আৰু গয়া ব্যতীত, স্নান আৰু দেৱাৰ্চনা কৰিব লাগে; আৰু শ্ৰাদ্ধত পিণ্ড দান (পিণ্ডপাতন) নিশ্চয় বিধেয়।

Verse 33

विप्राणां भोजनं शक्त्या सर्वतीर्थेष्वयं विधिः । प्रायश्चित्तनिमित्तं च यो व्रजेद्यतमानसः

সকলো তীৰ্থতে এই বিধি: সামৰ্থ্য অনুসাৰে বিপ্ৰসকলক ভোজন কৰাব লাগে। আৰু যি প্ৰায়শ্চিত্তৰ নিমিত্তে সংযত-মনৰে তীৰ্থযাত্ৰা কৰে, সি এই বিধান মানে।

Verse 34

तस्यापि च विधिं वक्ष्ये शृणु पार्थ समाहितः । एकाशनं ब्रह्मचर्यमक्षारलवणाशनम्

ইয়াৰো বিধি মই ক’ম—হে পৃথাৰ পুত্ৰ, মন একাগ্ৰ কৰি শুনা। দিনে এবাৰ ভোজন কৰিবা, ব্ৰহ্মচৰ্য পালন কৰিবা, আৰু ক্ষাৰ-মিশ্ৰণ আৰু লৱণবিহীন আহাৰ গ্ৰহণ কৰিবা।

Verse 35

स्नात्वा तीर्थाभिगमनं हविष्यैकान्नभोजनम् । वर्जयेत्पतितालापं बहुभाषणमेव च

স্নান কৰি তীৰ্থলৈ গমন কৰিবা আৰু হৱিষ্য-একান্নৰ দৰে সৰল, পবিত্ৰ আহাৰ গ্ৰহণ কৰিবা। পতিতসকলৰ সৈতে কথোপকথন এৰাই চলিবা আৰু অধিক কথা কোৱাও বর্জন কৰিবা।

Verse 36

परीवादं परान्नं च नीचसङ्गं विवर्जयेत् । व्रजेच्च निरुपानत्को वसानो वाससी शुचिः

পৰনিন্দা, আনৰ দিয়া অন্ন আৰু নীচ সঙ্গ ত্যাগ কৰিব। জোতা নপিন্ধি আগবাঢ়িব, শুচি বস্ত্ৰ পৰিধান কৰি পবিত্ৰ থাকিব।

Verse 37

संकल्पं मनसा कृत्वा ब्राह्मणानुज्ञया व्रजेत् । तीर्थे गत्वा तथा स्नात्वा कृत्वा चैव सुरार्चनम्

মনত সংकल्प স্থিৰ কৰি আৰু ব্ৰাহ্মণসকলৰ অনুমতি লৈ যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিব। তীৰ্থত গৈ তাত স্নান কৰি দেৱতাৰ আৰাধনা-অৰ্চনা কৰিব।

Verse 38

दुष्कर्मतो विमुक्तः स्यादनुतापी भवेद्यदि । वेदे तीर्थे च देवे च दैवज्ञे चौषधे गुरौ

যদি মানুহে সত্য অনুতাপে ভৰে, তেন্তে সি দুষ্কৰ্মৰ পৰা মুক্ত হয়—বেদ, তীৰ্থ, দেৱতা, দেৱজ্ঞ, ঔষধ আৰু গুৰুৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা ৰাখিলে।

Verse 39

यादृशी भावना यस्य सिद्धिर्भवति तादृशी । उक्ततीर्थफलानां च पुराणेषु स्मृतिष्वपि

যাৰ যি ধৰণৰ অন্তৰ্ভাৱ, তাৰ সিদ্ধিও তেনেধৰণেই হয়। আৰু তীৰ্থফলসমূহ পুৰাণসমূহত আৰু স্মৃতিশাস্ত্ৰতো বৰ্ণিত আছে।

Verse 40

अर्थवादभवां शङ्कां विहाय भरतर्षभ । कृत्वा विचारं शास्त्रोक्तं परिकल्प्य यथोचितम्

হে ভাৰতশ্ৰেষ্ঠ, কেৱল অৰ্থবাদ (প্ৰশংসামাত্ৰ) বুলি ভাবি উঠা সন্দেহ ত্যাগ কৰা। শাস্ত্ৰোক্ত মতে বিচাৰ কৰি, যি যথোচিত তাক সঠিকভাৱে গ্ৰহণ কৰা।

Verse 41

कायेन कृच्छ्रचरणे ह्यशक्तानां विशुद्धये । ज्ञात्वा तीर्थाविशेषं हि प्रायश्चित्तं समाचरेत्

যিসকল লোক দেহেৰে কঠোৰ কৃচ্ছ্ৰ-তপস্যা কৰিব নোৱাৰে, তেওঁলোকে তীৰ্থৰ বিশেষ মহিমা বুজি লৈ বিধিমতে প্ৰায়শ্চিত্ত আচৰণ কৰিলে শুদ্ধি লাভ কৰে।

Verse 42

तच्छृणुष्व महाराज नर्मदायां यथोचितम् । चतुर्विंशतिसंख्येभ्यो योजनेभ्यो व्रजेन्नरः

হে মহাৰাজ, নর্মদা সম্বন্ধে যথোচিত কথা শুনা: মানুহে চৌব্বিশ যোজন পৰিমাণ যাত্ৰা কৰিব লাগে।

Verse 43

चतुर्विंशतिकृच्छ्राणां फलमाप्नोति शोभनम् । अत ऊर्ध्वं योजनेषु पादकृच्छ्रमुदाहृतः

তেওঁ চৌব্বিশ কৃচ্ছ্ৰ-ব্ৰতৰ সমান শুভ ফল লাভ কৰে। ইয়াৰ ওপৰত, প্ৰতিটো যোজন অতিক্ৰম কৰিলে ‘পাদ-কৃচ্ছ্ৰ’ অৰ্থাৎ চতুৰ্থাংশ কৃচ্ছ্ৰ বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 44

तन्मध्ये च महाराज यो व्रजेच्छुद्धिकाङ्क्षया । योजने योजने तस्य प्रायश्चित्तं विदुर्बुधाः

আৰু সেই যাত্ৰাৰ মাজতে, হে মহাৰাজ, যি শুদ্ধিৰ আকাঙ্ক্ষাৰে আগবাঢ়ে—বুধসকলে জানে যে তেওঁৰ বাবে প্ৰতিটো যোজনতেই প্ৰায়শ্চিত্ত-শুদ্ধি লাভ হয়।

Verse 45

प्रणवाख्ये महाराज तथा रेवोरिसंगमे । भृगुक्षेत्रे तथा गत्वा फलं तद्द्विगुणं स्मृतम्

হে মহাৰাজ, প্ৰণৱ নামে ঠাইত, আৰু ৰেৱা-অৰি সঙ্গমত, তদুপৰি ভৃগুক্ষেত্ৰত গৈ—স্মৃতিত কোৱা হৈছে যে সেই অনুশীলনৰ ফল দ্বিগুণ হয়।

Verse 46

सङ्गमे देवनद्याश्च शूलभेदे नृपोत्तम । द्विगुणं पादहीनं स्यात्करजासंगमे तथा

দেৱানদীৰ সঙ্গমত আৰু শূলভেদত, হে নৃপোত্তম, ফল ‘দুগুণ, কিন্তু পাদ-হীন’ হয়; তদ্ৰূপে কৰজাৰ সঙ্গমতো একেই বিধান।

Verse 47

एरण्डीसङ्गमे तद्वत्कपिलायाश्च संगमे । केचित्त्रिगुणितं प्राहुः कुब्जारेवोत्थसङ्गमे

এৰণ্ডী সঙ্গমত আৰু কপিলাৰ সঙ্গমতো তদ্ৰূপ; কিছুমানে কয় যে কুব্জা য’ত ৰেৱা-উৎপন্ন ধাৰাৰ সৈতে মিলিত হয়, সেই সঙ্গমত ফল ত্ৰিগুণ হয়।

Verse 48

ओंकारे च महाराज तदपि स्यात्समञ्जसम् । सङ्गमेषु तथान्यासां नदीनां रेवया सह

ওঁকাৰতো, হে মহাৰাজ, সেই মূল্যায়নো যথাযথ। তদ্ৰূপে ৰেৱাৰ সৈতে অন্য নদীসমূহৰ সঙ্গমতো।

Verse 49

प्राहुस्ते सार्धकृच्छ्रं वै फलं पूर्वं युधिष्ठिर । त्रिगुणं कृच्छ्रमाप्नोति रेवासागरसङ्गमे

পূৰ্বে তেওঁলোকে তোমাক কৈছিল, হে যুধিষ্ঠিৰ, ফল ‘সাৰ্ধ-কৃচ্ছ্ৰ’ বুলিয়েই। কিন্তু ৰেৱা-সাগৰ সঙ্গমত ত্ৰিগুণ কৃচ্ছ্ৰ-ফল লাভ হয়।

Verse 50

कृच्छ्रं चतुर्गुणं प्रोक्तं शुक्लतीर्थे युधिष्ठिर । योजने योजने गत्वा चतुर्विंशतियोजनम् । तत्र तत्र वसेद्यस्तु सुचिरं नृवरोत्तम

শুক্লতীৰ্থত, হে যুধিষ্ঠিৰ, কৃচ্ছ্ৰৰ ফল চতুৰ্গুণ বুলিয়া কোৱা হৈছে। চৌব্বিশ যোজনালৈ যোজন-যোজন কৰি গৈ, যি জনে প্ৰতিটো স্থানত বহুদিন বাস কৰে, হে নৰবৰোত্তম, তাৰ সাধনা পুণ্যত দৃঢ় হয়।

Verse 51

रेवासेवासमाचारः संयुक्तः शुद्धबुद्धिमान् । दम्भाहङ्काररहितः शुद्ध्यर्थं स विमुच्यते

যি ৰেৱা-সেৱাৰ সদাচাৰ পালন কৰে, শুদ্ধ বুদ্ধিৰে সংযুক্ত আৰু দম্ভ-অহংকাৰৰহিত—সেইজন শুদ্ধিৰ নিমিত্তে মলিনতা আৰু পাপভাৰ পৰা মুক্ত হয়।

Verse 52

इति ते कथितं पार्थ प्रायश्चित्तार्थलक्षणम् । रेवायात्राविधानं च गुह्यमेतद्युधिष्ठिर

এইদৰে, হে পাৰ্থ, প্ৰায়শ্চিত্তৰ লক্ষণ আৰু উদ্দেশ্য তোমাক কোৱা হ’ল; আৰু ৰেৱা-যাত্ৰাৰ বিধানো—হে যুধিষ্ঠিৰ, ই এক গুপ্ত ধৰ্মোপদেশ।

Verse 53

युधिष्ठिर उवाच । योजनस्य प्रमाणं मे वद त्वं मुनिसत्तम । यज्ज्ञात्वा निश्चितं मे स्यान्मनःशुद्धेस्तु कारणम्

যুধিষ্ঠিৰ ক’লে: হে মুনিসত্তম, মোক যোজনাৰ সত্য প্ৰমাণ কোৱা। যি জানিলে মোৰ মন নিশ্চিত হ’ব—আৰু সেয়াই মোৰ মনশুদ্ধিৰ কাৰণ হ’ব।

Verse 54

मार्कण्डेय उवाच । शृणु पाण्डव वक्ष्यामि प्रमाणं योजनस्य यत् । तथा यात्राविशेषेण विशेषं कृच्छ्रसम्भवम्

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে: শুনা, হে পাণ্ডৱ, যোজনাৰ যি প্ৰমাণ সেয়া মই ক’ম। আৰু যাত্ৰাৰ বিশেষত্ব অনুসাৰে যি ভেদ উৎপন্ন হয়—কৃচ্ছ্ৰ-ব্ৰতৰ পুণ্যফলৰ বিশেষ ভেদো ক’ম।

Verse 55

तिर्यग्यवोदराण्यष्टावूर्ध्वा वा व्रीहयस्त्रयः । प्रमाणमङ्गुलस्याहुर्वितस्तिर्द्वादशांगुला

আঠটা যৱ দানা আড়াআড়ি কৰি—অথবা তিনিটা চাউল দানা উৰ্ধ্বমুখে থৈ—এটা অঙ্গুল (আঙুলিৰ প্ৰস্থ)ৰ মান কোৱা হয়। বিতস্তি (হাতৰ বিস্তাৰ) বাৰটা অঙ্গুল।

Verse 56

वितस्तिद्वितयं हस्तश्चतुर्हस्तं धनुः स्मृतम् । स एव दण्डो गदितो विशेषज्ञैर्युधिष्ठिर

দুটা বিতস্তি মিলি এক হস্ত (কুবিত) হয়। চাৰি হস্তক ধনু (ধনুৰ দৈৰ্ঘ্য) বুলি স্মৰণ কৰা হয়। সেই একে মাপকেই নিখুঁত মান-জ্ঞানী পণ্ডিতসকলে দণ্ড বুলিও কয়, হে যুধিষ্ঠিৰ।

Verse 57

धनुःसहस्रे द्वे क्रोशश्चतुःक्रोशं च योजनम् । एतद्योजनमानं ते कथितं भरतर्षभ

দু হাজাৰ ধনু মিলি এক ক্রোশ হয়, আৰু চাৰি ক্রোশ মিলি এক যোজন হয়। এইদৰে যোজনৰ মান তোমাক কোৱা হ’ল, হে ভাৰতবংশৰ শ্ৰেষ্ঠ।

Verse 58

येन यात्रां व्रजन् वेत्ति फलमानं निजार्जितम् । उक्तं कृच्छ्रफलं तीर्थे जलरूपे नृपोत्तम

এই মাপৰ দ্বাৰা তীৰ্থযাত্ৰাত গমন কৰা যাত্ৰী নিজৰ অৰ্জিত ধৰ্মফলৰ পৰিমাণ জানিব পাৰে। এতিয়া, হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ, জলৰূপ তীৰ্থসমূহৰ প্ৰসংগত কৃচ্ছ্ৰ-ব্ৰতৰ ফল বৰ্ণনা কৰা হ’ল।

Verse 59

यथाविशेषं ते वच्मि पूर्वोक्ते तत्र तत्र च । तन्मे शृणु महीपाल श्रद्दधानाय कथ्यते

যথাযথ ভেদ অনুসৰি মই তোমাক ক’ম—পূৰ্বে কোৱা মতে তাত তাত, প্ৰতিটো স্থানত। সেয়ে মোৰ কথা শুনা, হে ধৰণীৰ ৰক্ষক; এই বচন শ্ৰদ্ধাৰে পূৰ্ণ জনৰ বাবে কোৱা হৈছে।

Verse 60

यस्मिंस्तीर्थे हि यत्प्रोक्तं फलं कृच्छ्रादिकं नृप । तत्राप्युपोषणात्कृच्छ्रफलं प्राप्नोत्यथाधिकम्

যি যি তীৰ্থত কৃচ্ছ্ৰ আদি ব্ৰতৰ যি ফল কোৱা হৈছে, হে নৃপ, তাতো উপোষণ (উপবাস) দ্বাৰা কৃচ্ছ্ৰৰ ফল লাভ হয়, আৰু তাতকৈও অধিক।

Verse 61

दिनजाप्याच्च लभते फलं कृच्छ्रस्य शक्तितः । तत्र विख्यातदेवेशं स्नात्वा दृष्ट्वाभिपूज्य च

দিনৰ জপ কৰিলেও, নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে কৃচ্ছ্ৰ-ব্ৰতৰ ফল লাভ হয়। তাত বিখ্যাত দেৱেশ্বৰক স্নান কৰি, দৰ্শন কৰি আৰু বিধিমতে পূজা কৰি…

Verse 62

प्रणम्य लभते पार्थ फलं कृच्छ्रभवं सुधीः । तीर्थे मुख्यफलं स्नानाद्द्वितीयं चाप्युपोषणात्

হে পাৰ্থ, প্ৰণাম কৰি বুদ্ধিমান জনে কৃচ্ছ্ৰ-উৎপন্ন ফল লাভ কৰে। তীৰ্থত মুখ্য ফল স্নানৰ পৰা; দ্বিতীয় ফল উপবাসৰ পৰাও হয়।

Verse 63

तृतीयं ख्यातदेवस्य दर्शनाभ्यर्चनादिभिः । चतुर्थं जाप्ययोगेन देहशक्त्या त्वहर्निशम्

তৃতীয় (সাধনা) খ্যাত দেৱতাৰ দৰ্শন, অৰ্চনা আদি ভক্তিকৰ্মে লাভ হয়। চতুৰ্থ জপ-যোগে—দেহশক্তি অনুসাৰে দিন-ৰাতি—সিদ্ধ হয়।

Verse 64

पञ्चमं सर्वतीर्थेषु कल्पनीयं हि दूरतः । तीरस्थो योजनादर्वाग्दशांशं लभते फलम्

পঞ্চম (পুণ্য-স্তৰ) সকলো তীৰ্থতে দূৰৰ পৰাও কল্পনা কৰিব পাৰি। যি তীৰত অৱস্থিত হৈ এক যোজনাৰ ভিতৰত থাকে, সি ফলৰ দশমাংশ লাভ কৰে।

Verse 65

उक्ततीर्थफलात्पार्थ नात्र कार्या विचारणा

হে পাৰ্থ, কোৱা তীৰ্থ-ফলৰ বিষয়ে ইয়াত আৰু বিচাৰ কৰাৰ প্ৰয়োজন নাই।

Verse 66

उपवासेन सहितं महानद्यां हि मज्जनम् । अप्यर्वाग्योजनात्पार्थ दद्यात्कृच्छ्रफलं नृणाम्

হে পাৰ্থ! উপবাসসহ মহা নদীত স্নান-নিমজ্জন, যদিও এক যোজনাৰো কম দূৰত কৰা হয়, তথাপি মানুহক কৃচ্ছ্ৰ প্ৰায়শ্চিত্তৰ সমান পুণ্যফল দান কৰে।

Verse 67

षड्योजनवहा कुल्य नद्योऽल्पा द्वादशैव च । चतुर्विंशतिगा नद्यो महानद्यस्ततोऽधिकाः

ছয় যোজনালৈকে বোৱা জলধাৰাক ‘কুল্যা’ বোলা হয়; বাৰ যোজনালৈকে ‘অল্প নদী’। চৌব্বিশ যোজনালৈকে বিস্তৃত নদীক ‘মহানদী’ কোৱা হয়; তাৰো অধিক হ’লে তাতকৈও মহান।