Adhyaya 192
অধ্যায় ১৯২ত মাৰ্কণ্ডেয় এক মহাপুণ্য দেৱতীৰ্থৰ কথা কয়, যাৰ দৰ্শনে পাপক্ষয় হয় বুলি কোৱা হৈছে। এই প্ৰসঙ্গতে যুধিষ্ঠিৰে সোধে—“শ্ৰীপতি কোন? আৰু কেশৱৰ ভৃগুবংশৰ সৈতে কেনে সম্পৰ্ক?” মাৰ্কণ্ডেয় সংক্ষেপে বংশ-ধাৰা বৰ্ণনা কৰে—নাৰায়ণৰ পৰা ব্ৰহ্মা, ব্ৰহ্মাৰ পৰা দক্ষ, তাৰ পিছত ধৰ্ম; ধৰ্মৰ দহ ধৰ্মপত্নীৰ নাম উল্লেখ হয়, আৰু তেওঁলোকৰ পৰা উৎপন্ন সাধ্যসকলৰ পুত্ৰ হিচাপে নৰ, নাৰায়ণ, হৰি আৰু কৃষ্ণৰ কথা কোৱা হয়—ইসকল বিষ্ণুৰ অংশ বুলি প্ৰতিপাদিত। তাৰ পাছত নৰ-নাৰায়ণ গন্ধমাদনত ঘোৰ তপস্যা কৰে, যাৰ প্ৰভাৱত জগতত আলোড়ন উঠে। তেওঁলোকৰ তপোবলত শংকিত ইন্দ্ৰে কাম আৰু বসন্তাসহ অপ্সৰাসকলক পঠায়—নৃত্য-গীত, সৌন্দৰ্য আৰু ইন্দ্ৰিয়-আকৰ্ষণে তপস্যা ভাঙিবলৈ। কিন্তু দুয়ো ঋষি অচঞ্চল থাকে—নিৰ্বাত দীপ আৰু অক্ষুব্ধ সাগৰৰ দৰে। তেতিয়া নাৰায়ণে নিজৰ উৰুৰ পৰা এক অপূৰ্ব নাৰী প্ৰকাশ কৰে—উৰ্বশী—যাৰ সৌন্দৰ্য অপ্সৰাসকলকো অতিক্ৰম কৰে। দেৱদূতসকলে নৰ-নাৰায়ণক স্তৱ কৰে। নাৰায়ণে তত্ত্বোপদেশ দিয়ে—পৰমাত্মা সকলো ভূতত ব্যাপ্ত; সেয়ে ৰাগ-দ্বেষ আৰু বিভেদবুদ্ধি সম্যক বিবেকীৰ আশ্ৰয় নাপায়। উৰ্বশীক ইন্দ্ৰৰ ওচৰলৈ লৈ যাবলৈ কৈ, তেওঁ স্পষ্ট কৰে যে তেওঁলোকৰ তপস্যা ভোগ বা দেৱতাসকলৰ সৈতে প্ৰতিযোগিতাৰ বাবে নহয়; সৎপথ দেখুৱাই লোকৰক্ষা কৰাই ইয়াৰ উদ্দেশ্য।
Shlokas
Verse 1
मार्कण्डेय उवाच । तस्यैवानन्तरं तात देवतीर्थमनुत्तमम् । दृष्ट्वा तु श्रीपतिं पापैर्मुच्यते मानवो भुवि
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে: তাৰ পিছতেই, হে তাত, অনুত্তম দেবতীৰ্থ আছে। তাত শ্ৰীপতিৰ দৰ্শন মাত্ৰে পৃথিৱীত মানুহ পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 2
महर्षेस्तस्य जामाता भृगोर्देवो जनार्दनः
সেই মহর্ষিৰ জামাতা জনাৰ্দন—দেৱস্বৰূপ—ভৃগুৰ সৈতে সম্বন্ধীয়।
Verse 3
युधिष्ठिर उवाच । कोऽयं श्रियः पतिर्देवो देवानामधिपो विभुः । कथं जन्माभवत्तस्य देवेषु त्रिषु वा मुने
যুধিষ্ঠিৰ ক’লে: “শ্ৰীৰ পতি এই দেৱ কোন—দেৱসকলৰ অধিপতি, সৰ্বব্যাপী প্ৰভু? আৰু হে মুনি, তেওঁৰ জন্ম কেনেকৈ হ’ল—দেৱতাৰ তিন শ্ৰেণীত নে অন্য কোনো প্ৰকাৰে?”
Verse 4
सम्बन्धी च कथं जातो भृगुणा सह केशवः । एतद्विस्तरतो ब्रह्मन् वक्तुमर्हसि भार्गव
আৰু কেশৱ ভৃগুৰ সৈতে সম্বন্ধীয় কেনেকৈ হ’ল? হে ব্ৰাহ্মণশ্ৰেষ্ঠ, হে ভাৰ্গৱ, এই কথা বিস্তাৰে ক’বলৈ অনুগ্ৰহ কৰা।
Verse 5
मार्कण्डेय उवाच । संक्षेपात्कथयिष्यामि साध्यस्य चरितं महत् । न हि विस्तरतो वक्तुं शक्ताः सर्वे महर्षयः
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে: মই সংক্ষেপে সাধ্যৰ মহৎ চৰিত্ৰ বৰ্ণনা কৰিম; কিয়নো সকলো মহর্ষি বিস্তাৰে ক’বলৈ সক্ষম নহয়।
Verse 6
नारायणस्य नाभ्यब्जाज्जातो देवश्चतुर्मुखः । तस्य दक्षोऽङ्गजो राजन् दक्षिणाङ्गुष्ठसम्भवः
নাৰায়ণৰ নাভি-কামলৰ পৰা চতুৰ্মুখ দেৱ (ব্ৰহ্মা) জন্মিল। হে ৰাজন, তেওঁৰ পৰা দক্ষিণ অঙ্গুষ্ঠৰ পৰা উদ্ভূত হৈ দক্ষ জন্মিল।
Verse 7
धर्मः स्तनान्तात्संजातस्तस्य पुत्रोऽभवत्किल । नारायणसहायोऽसावजोऽपि भरतर्षभ
হে ভাৰতশ্ৰেষ্ঠ, কোৱা হয় যে ধৰ্ম স্তনৰ অন্তভাগৰ পৰা জন্মিল; আৰু নাৰায়ণৰ সহায়প্ৰাপ্ত অজ তেওঁৰ পুত্ৰ হ’ল।
Verse 8
मरुत्वती वसुर्ज्ञाना लम्बा भानुमती सती । संकल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वावती ककुप्
মৰুত্বতী, বসু, জ্ঞানা়, লম্বা, ভানুমতী, সতী, সংকল্পা, মুহূর্তা, সাধ্যা, বিশ্বাৱতী আৰু ককুপ—এইসকলৰ নাম (পত্নীসকল হিচাপে) কোৱা হৈছে।
Verse 9
धर्मपत्न्यो दशैवैता दाक्षायण्यो महाप्रभाः । तासां साध्या महाभागा पुत्रानजनयन्नृप
এই দহজন মহাপ্ৰভাৱশালী দাক্ষায়ণী কন্যাই ধৰ্মৰ পত্নী। হে নৃপ, তেওঁলোকৰ মাজত মহাভাগ্যা সাধ্যাই পুত্ৰসকল জন্ম দিলে।
Verse 10
नरो नारायणश्चैव हरिः कृष्णस्तथैव च । विष्णोरंशांशका ह्येते चत्वारो धर्मसूनवः
নৰ আৰু নাৰায়ণ, তদ্ৰূপ হৰি আৰু কৃষ্ণ—এই চাৰিও বিষ্ণুৰ অংশৰো অংশ, আৰু ধৰ্মদেৱৰ পুত্ৰ।
Verse 11
तथा नारायणनरौ गन्धमादनपर्वते । आत्मन्यात्मानमाधाय तेपतुः परमं तपः
এইদৰে নাৰায়ণ আৰু নৰ গন্ধমাদন পৰ্ব্বতত, আত্মাত আত্মাক স্থাপন কৰি, পৰম তপস্যা কৰিলে।
Verse 12
ध्यायमानावनौपम्यं स्वं कारणमकारणम् । वासुदेवमनिर्देश्यमप्रतर्क्यमनन्तरम्
তেওঁলোকে বাসুদেৱক ধ্যান কৰিলে—অতুল, নিজেই আদিকাৰণ অথচ কাৰণতাৰ অতীত; অনিৰ্দেশ্য, তৰ্কাতীত আৰু অনন্ত।
Verse 13
योगयुक्तौ महात्मानावास्थितावुरुतापसौ । तयोस्तपःप्रभावेण न तताप दिवाकरः
যোগত যুক্ত সেই দুজন মহাত্মা তপস্বী অচল হৈ থাকিল; তেওঁলোকৰ তপস্যাৰ প্ৰভাৱত সূৰ্যও তাপ নাছিল।
Verse 14
ववाह शङ्कितो वायुः सुखस्पर्शो ह्यशङ्कितः । शिशिरोऽभवदत्यर्थं ज्वलन्नपि विभावसुः
বায়ু যেন শংকিত হৈ ববাহিল, তথাপি নিৰ্ভয়ে সুখস্পৰ্শে স্পৰ্শ কৰিলে; আৰু জ্বলন্ত অগ্নিও অত্যন্ত শীতল হ’ল।
Verse 15
सिंहव्याघ्रादयः सौम्याश्चेरुः सह मृगैर्गिरौ । तयोर्गौरिव भारार्ता पृथिवी पृथिवीपते
হে পৃথিৱীপতে! সিংহ-ব্যাঘ্ৰ আদি সকলেও সৌম্য হৈ মৃগসমূহৰ সৈতে পৰ্ব্বতত একেলগে বিচৰণ কৰিলে। তথাপি তেওঁলোকৰ ভাৰে পৃথিৱী, যেন বোজা বহা গাই, কষ্টাক্ৰান্ত হ’ল।
Verse 16
चेरुश्च भूधराश्चैव चुक्षुभे च महोदधिः । देवाश्च स्वेषु धिष्ण्येषु निष्प्रभेषु हतप्रभाः । बभूवुरवनीपाल परमं क्षोभमागताः
পৰ্ব্বতসমূহো চলিল আৰু মহাসাগৰো উথল-পুথল হ’ল। দেৱতাসকল নিজ নিজ ধামত তেজহীন হৈ পৰিল; হে অৱনীপাল, তেওঁলোক পৰম উদ্বেগত পতিত হ’ল।
Verse 17
देवराजस्तथा शक्रः संतप्तस्तपसा तयोः । युयोजाप्सरसस्तत्र तयोर्विघ्नचिकीर्षया
তেতিয়া দেৱৰাজ শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) সেই দুজনৰ তপস্যাৰ তাপে সন্তপ্ত হৈ, তেওঁলোকৰ তপত বিঘ্ন ঘটাবলৈ ইচ্ছা কৰি, তাত অপ্সৰাসকলক নিযুক্ত কৰিলে।
Verse 18
इन्द्र उवाच । रम्भे तिलोत्तमे कुब्जे घृताचि ललिते शुभे । प्रम्लोचे सुभ्रु सुम्लोचे सौरभेयि महोद्धते
ইন্দ্ৰ ক’লে: “হে ৰম্ভা, তিলোত্তমা, কুব্জা, ঘৃতাচী, ললিতা, শুভে; হে প্ৰম্লোচা, সুভ্ৰু, সুম্লোচা, সৌৰভেয়ী আৰু মহোদ্ধতা—”
Verse 19
अलम्बुषे मिश्रकेशि पुण्डरीके वरूथिनि । विलोकनीयं बिभ्राणा वपुर्मन्मथबोधनम्
“হে অলম্বুষা, মিশ্ৰকেশী, পুণ্ডৰীকা, বৰূথিনী—দৰ্শনীয় ৰূপ ধাৰণ কৰা, এনে সৌন্দৰ্য যি মনমথ (কামদেৱ)ক জাগ্ৰত কৰে।”
Verse 20
गन्धमादनमासाद्य कुरुध्वं वचनं मम । नरनारायणौ तत्र तपोदीक्षान्वितौ द्विजौ
গন্ধমাদন পৰ্বতত উপস্থিত হৈ মোৰ আজ্ঞা পালন কৰা। তাত নৰ আৰু নাৰায়ণ নামৰ দুজন দ্বিজ ঋষি তপো-দীক্ষাৰে সংযুক্ত হৈ তপস্যাত নিমগ্ন আছে।
Verse 21
तेपाते धर्मतनयौ तपः परमदुश्चरम् । तावस्माकं वरारोहाः कुर्वाणौ परमं तपः
ধৰ্মৰ সেই দুজন পুত্ৰে অতি দুৰ্লভ, পৰম দুশ্চৰ তপস্যা কৰি আছে। হে সুন্দৰ অঙ্গধাৰীসকল, তেওঁলোকে সৰ্বোচ্চ তপঃ সাধনা কৰি আমাৰো চিন্তা উদ্ৰেক কৰিছে।
Verse 22
कर्मातिशयदुःखार्तिप्रदावायतिनाशनौ । तद्गच्छत न भीः कार्या भवतीभिरिदं वचः
অতিশয় কৰ্মফলজনিত দীঘলীয়া দুঃখ-যাতনা নাশ কৰোঁতা তেওঁলোক। সেয়ে তোমালোক যোৱা—ভয় নকৰিবা; এই কথাই মোৰ উপদেশ।
Verse 23
स्मरः सहायो भविता वसन्तश्च वराङ्गनाः । रूपं वयः समालोक्य मदनोद्दीपनं परम् । कन्दर्पवशमभ्येति विवशः को न मानवः
হে বৰাঙ্গনা, স্মৰ (কামদেৱ) তোমালোকৰ সহায় হ’ব, আৰু বসন্তো। ৰূপ আৰু যৌৱন—কাম উদ্দীপিত কৰা পৰম কাৰণ—দেখি কোন মানুহ অসহায় হৈ কন্দর্পৰ বশ নাহে?
Verse 24
मार्कण्डेय उवाच । इत्युक्त्वा देवराजेन मदनेन समं तदा । जग्मुरप्सरसः सर्वा वसन्तश्च महीपते
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে: দেৱৰাজে এইদৰে কোৱাৰ পাছত, হে মহীপতি, তেতিয়া মদন (কাম)ৰ সৈতে সকলো অপ্সৰা আৰু বসন্তো একেলগে প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 25
गन्धमादनमासाद्य पुंस्कोकिलकुलाकुलम् । चचार माधवो रम्यं प्रोत्फुल्लवनपादपम्
গন্ধমাদন পৰ্বতত উপনীত হৈ—পুংকোকিলৰ কূজনৰে ভৰপূৰ—মাধৱ (বসন্ত) সেই মনোৰম বনভূমিত বিচৰণ কৰিলে, য’ত গছ-লতাবোৰ ফুলেৰে উচ্ছ্বসিত হৈ উঠিছিল।
Verse 26
प्रववौ दक्षिणाशायां मलयानुगतोऽनिलः । भृङ्गमालारुतरवै रमणीयमभूद्वनम्
দক্ষিণ দিশাৰ পৰা মলয়-পৰ্বতৰ সুগন্ধ-বাহক বায়ু বোৱাই আহিল; ভ্ৰমৰ-মালাৰ গুঞ্জনেৰে সেই বন অতি ৰমণীয় হৈ উঠিল।
Verse 27
गन्धश्च सुरभिः सद्यो वनराजिसमुद्भवः । किन्नरोरगयक्षाणां बभूव घ्राणतर्पणः
সেই মুহূর্ততে বন-উপবনৰ পৰা উদ্ভূত মধুৰ সুগন্ধি গন্ধ উঠিল; ই কিন্নৰ, নাগ আৰু যক্ষসকলৰ নাসিকাৰ ইন্দ্ৰিয়ক তৃপ্তিদায়ক আনন্দ দিলে।
Verse 28
वराङ्गनाश्च ताः सर्वा नरनारायणावृषी । विलोभयितुमारब्धा वागङ्गललितस्मितैः
সেই সকলো শ্ৰেষ্ঠা নাৰীসকলে তেতিয়া নৰ-নাৰায়ণ নামক বৃষভসম ঋষিদ্বয়ক লোভিত কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে—ললিত হাসি আৰু ক্ৰীড়াময়, মোহক বাক্য-ভঙ্গিমাৰে।
Verse 29
जगौ मनोहरं काचिन्ननर्त तत्र चाप्सराः । अवादयत्तथैवान्या मनोहरतरं नृप
হে নৃপ! তাত কোনোবাই মনোহৰকৈ গীত গালে; তাতেই অপ্সৰাসকলে নৃত্য কৰিলে; আৰু আন এগৰাকীয়ে তদ্ৰূপে আৰু অধিক মনোমুগ্ধকৰ বাদ্য বজালে।
Verse 30
हावैर्भावैः सृतैर्हास्यैस्तथान्या वल्गुभाषितैः । तयोः क्षोभाय तन्वङ्ग्यश्चक्रुरुद्यममङ्गनाः
নখৰাল হাৱ-ভাৱ, ৰসাল অভিব্যক্তি, ঢৌ-ঢৌ হাঁহি আৰু মিঠা বাক্যৰে সুকোমল অঙ্গী নাৰীগণে সেই দুজনৰ মন ক্ষুব্ধ কৰিবলৈ প্ৰচেষ্টা কৰিলে।
Verse 31
तथापि न तयोः कश्चिन्मनसः पृथिवीपते । विकारोऽभवदध्यात्मपारसम्प्राप्तचेतसोः
তথাপি, হে পৃথিৱীপতি, অধ্যাত্ম-সাক্ষাৎকাৰৰ পাৰঘাট পোৱা সেই দুজনৰ চেতনাত কোনো বিকাৰ উদ্ভৱ নহ’ল।
Verse 32
निवातस्थौ यथा दीपावकम्पौ नृप तिष्ठतः । वासुदेवार्पणस्वस्थे तथैव मनसी तयोः
যেনেকৈ নিৰ্বাত স্থলত থকা দুটা দীপ নকঁপে, হে নৃপ, তেনেকৈ বাসুদেৱত অৰ্পিত হৈ স্থিৰ হোৱা তেওঁলোক দুজনৰ মনো অচল থাকিল।
Verse 33
पूर्यमाणोऽपि चाम्भोभिर्भुवमन्यां महोदधिः । यथा न याति संक्षोभं तथा तन्मानसं क्वचित्
যেনেকৈ অন্য দেশৰ পানীৰে পূৰ্ণ হ’লেও মহাসাগৰ ক্ষুব্ধ নহয়, তেনেকৈ তেওঁলোকৰ মন কেতিয়াও অশান্ত নহ’ল।
Verse 34
सर्वभूतहितं ब्रह्म वासुदेवमयं परम् । मन्यमानौ न रागस्य द्वेषस्य च वशंगतौ
সৰ্বভূত-হিতকাৰী, বাসুদেৱময় পৰম ব্ৰহ্মকেই সত্য বুলি মানি, তেওঁলোক ৰাগ আৰু দ্বেষৰ অধীন নহ’ল।
Verse 35
स्मरोऽपि न शशाकाथ प्रवेष्टुं हृदयं तयोः । विद्यामयं दीपयुतमन्धकार इवालयम्
স্মৰ (কামদেৱ)ো তেওঁলোকৰ হৃদয়ত প্ৰৱেশ কৰিব নোৱাৰিলে; যেন বিদ্যা-দীপে উজ্জ্বল গৃহত অন্ধকাৰ সোমাব নোৱাৰে।
Verse 36
पुष्पोज्ज्वलांस्तरुवरान् वसन्तं दक्षिणानिलम् । ताश्चैवाप्सरसः सर्वाः कन्दर्पं च महामुनी
মহামুনিসকলে ফুলে উজ্জ্বল শ্ৰেষ্ঠ বৃক্ষ, বসন্ত ঋতু, কোমল দক্ষিণ বায়ু—আৰু সেই সকলো অপ্সৰা, আনকি কন্দর্প (কামদেৱ)কো দৰ্শন কৰিলে।
Verse 37
यच्चारब्धं तपस्ताभ्यामात्मानं गन्धमादनम् । ददर्शातेऽखिलं रूपं ब्रह्मणः पुरुषर्षभ
হে পুৰুষ-ঋষভ! তেওঁলোক দুয়ো তপস্যা আৰম্ভ কৰোঁতেই, নিজৰ ভিতৰত পৰম ব্ৰহ্মৰ সমগ্ৰ ৰূপ দৰ্শন কৰিলে—আত্মা যেন উচ্চ গন্ধমাদন পৰ্বতৰ দৰে অচল।
Verse 38
दाहाय नामलो वह्नेर्नापः क्लेदाय चाम्भसः । तद्द्रव्यमेव तद्द्रव्यविकाराय न वै यतः
অগ্নিৰ নামেই দাহৰ কাৰণ নহয়, নাহি জলৰ নামেই ক্লেদৰ কাৰণ; কিয়নো দ্ৰব্য নিজেই দ্ৰব্য-বিকাৰৰ সত্য কাৰণ নহয়।
Verse 39
ततो विज्ञाय विज्ञाय परं ब्रह्म स्वरूपतः । मधुकन्दर्पयोषित्सु विकारो नाभवत्तयोः
সেয়ে পৰম ব্ৰহ্মক স্বৰূপতঃ সম্পূৰ্ণকৈ বুজি বুজি, মধু, কন্দর্প আৰু মোহিনী যোষিতৰূপী প্ৰলোভন থাকিলেও তেওঁলোকৰ ভিতৰত কোনো বিকাৰ নোহোৱা হ’ল।
Verse 40
ततो गुरुतरं यत्नं वसन्तमदनौ नृप । चक्राते ताश्च तन्वङ्ग्यस्तत्क्षोभाय पुनःपुनः
তেতিয়া, হে নৃপ, বসন্ত আৰু মদনে আৰু অধিক গম্ভীৰ প্ৰয়াস কৰিলে; আৰু সেই সুকোমল অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গৰ নাৰীসকলে পুনঃপুনঃ তেওঁলোকক বিচলিত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰি থাকিল।
Verse 41
अथ नारायणो धैर्यं संधायोदीर्णमानसः । ऊरोरुत्पादयामास वराङ्गीमबलां तदा
তাৰ পাছত নাৰায়ণে ধৈৰ্য ধৰি, মনক দৃঢ় সংকল্পত উত্তোলন কৰি, সেই সময়ত নিজৰ উৰুৰ পৰা সুন্দৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গৰ একা নাৰী প্ৰকাশ কৰিলে।
Verse 42
त्रैलोक्यसुन्दरीरत्नमशेषमवनीपते । गुणैर्लाघवमभ्येति यस्याः संदर्शनादनु
হে অৱনীপতি, তাই ত্ৰিলোকৰ সৌন্দৰ্যৰ মাজত ৰত্নস্বৰূপা আছিল; কেৱল তাইক দেখা মাত্ৰেই আন সকলোৰে গুণ-মহিমা তুলনাত লঘু যেন হৈ পৰিল।
Verse 43
तां विलोक्य महीपाल चकम्पे मनसानिलः । वसन्तो विस्मयं यातः स्मरः सस्मार किंचन
তাক দেখি, হে মহীপাল, মনৰ বায়ু কঁপিবলৈ ধৰিলে; বসন্ত বিস্ময়ত নিমগ্ন হ’ল, আৰু স্মৰে কিবা এটা স্মৰণ কৰিলে—যেন নিজৰ পৰাজয় চিনিলে।
Verse 44
रम्भातिलोत्तमाद्याश्च वैलक्ष्यं देवयोषितः । न रेजुरवनीपाल तल्लक्ष्यहृदयेक्षणाः
হে অৱনীপাল, ৰম্ভা, তিলোত্তমা আদি দেৱ-অপ্সৰাসকল লজ্জিত হ’ল; তাইৰ ওপৰত দৃষ্টি স্থিৰ কৰি থাকোঁতে, হৃদয়ৰ বিচাৰত তেওঁলোকৰ দীপ্তি আৰু নৰ’ল।
Verse 45
ततः कामो वसन्तश्च पार्थिवाप्सरसश्च ताः । प्रणम्य भगवन्तौ तौ तुष्टुवुर्मुनिसत्तमौ
তেতিয়া কামদেৱ আৰু বসন্ত, আৰু সেই অপ্সৰাসকলসহ, প্ৰণাম কৰি সেই দুজন ভগৱৎ-স্বরূপ, মুনিসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ মহাত্মাক স্তৱ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 46
वसन्तकामाप्सरस ऊचुः । प्रसीदतु जगद्धाता यस्य देवस्य मायया । मोहिताः स्म विजानीमो नान्तरं विद्यते द्वयोः
বসন্ত, কাম আৰু অপ্সৰাসকলে ক’লে: “জগতৰ ধাতা প্ৰসন্ন হওক; সেই দেৱতাৰ মায়াৰ দ্বাৰাই আমি মোহিত হৈছিলোঁ। এতিয়া বুজিলোঁ—দুয়োৰ মাজত একো ভেদ নাই।”
Verse 47
प्रसीदतु स वां देवो यस्य रूपमिदं द्विधा । धामभूतस्य लोकानामनादेरप्रतिष्ठतः
সেই দেৱতা আপোনালোক দুয়োৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক—যাৰ একেই স্বৰূপ ইয়াত দ্বিৰূপে প্ৰকাশ পায়; যি অনাদি, লোকসমূহৰ ধামস্বৰূপ, তথাপি নিজে কোনো স্থিৰ আশ্ৰয়বিহীন।
Verse 48
नरनारायणौ देवौ शङ्खचक्रायुधावुभौ । आस्तां प्रसादसुमुखावस्माकमपराधिनाम्
নর আৰু নাৰায়ণ—শঙ্খ-চক্ৰধাৰী সেই দুজন দেৱ—আমাৰ দৰে অপৰাধীৰ সন্মুখতো কৃপামুখে সদায় উপস্থিত থাকক।
Verse 49
निधानं सर्वविद्यानां सर्वपापवनानलः । नारायणोऽतो भगवान् सर्वपापं व्यपोहतु
নাৰায়ণ ভগৱান সকলো বিদ্যাৰ নिधान আৰু সকলো পাপৰ বন জ্বলাই দিয়া দাৱানল; সেয়ে তেওঁ আমাৰ সকলো পাপ দূৰ কৰক।
Verse 50
शार्ङ्गचिह्नायुधः श्रीमानात्मज्ञानमयोऽनघः । नरः समस्तपापानि हतात्मा सर्वदेहिनाम्
শাৰ্ঙ্গৰ চিহ্ন আৰু আয়ুধ ধাৰণ কৰা শ্ৰীমান, আত্মজ্ঞানময়, নিৰ্দোষ নৰ—সকলো দেহধাৰীৰ ভিতৰত নিম্ন আত্মাক দমন কৰি—সমস্ত পাপ বিনাশ কৰে।
Verse 51
जटाकलापबद्धोऽयमनयोर्नः क्षमावतोः । सौम्यास्यदृष्टिः पापानि हन्तुं जन्मार्जितानि वै
জটাৰ গুচ্ছৰে বাঁধা এই দুয়ো, আমাৰ প্ৰতি সদায় ক্ষমাশীল; তেঁওলোকৰ সৌম্য-মুখীয়া দৃষ্টি সঁচাকৈ জন্মে জন্মে সঞ্চিত পাপ বিনাশ কৰক।
Verse 52
तथात्मविद्यादोषेण योऽपराधः कृतो महान् । त्रैलोक्यवन्द्यौ यौ नाथौ विलोभयितुमागताः
আত্মবিদ্যাৰ দোষৰ বাবে যি মহা অপৰাধ সংঘটিত হৈছে, সেয়া ক্ষমা হওক; কিয়নো ত্ৰিলোক্যে বন্দিত সেই দুয়ো নাথ অনুগ্ৰহ দান কৰিবলৈ ইয়ালৈ আহিছে।
Verse 53
प्रसीद देव विज्ञानधन मूढदृशामिव । भवन्ति सन्तः सततं स्वधर्मपरिपालकाः
হে দেৱ, সত্য বিবেকৰ ধন! প্ৰসন্ন হওক; কিয়নো মূঢ়দৃষ্টিসকলৰ আগত সন্তসকল সদায় সেইসকল যেন লাগে, যিসকলে নিৰন্তৰ নিজৰ ধৰ্ম পালন কৰে।
Verse 54
दृष्ट्वैतन्नः समुत्पन्नं यथा स्त्रीरत्नमुत्तमम् । त्वयि नारायणोत्पन्ना श्रेष्ठा पारवती मतिः
আমালৈ এইটো উদ্ভৱ হোৱা দেখি—যেন নাৰীৰ মাজত সৰ্বোত্তম ৰত্ন—হে নাৰায়ণ, তোমাৰ ভিতৰত পাৰ্বতী-সদৃশ শ্ৰেষ্ঠ, মঙ্গলময় বুদ্ধিৰ সংকল্প উদিত হৈছে।
Verse 55
तेन सत्येन सत्यात्मन्परमात्मन्सनातन । नारायण प्रसीदेश सर्वलोकपरायण
সেই সত্যৰ বলত—হে সত্যাত্মা, হে পৰমাত্মা, হে সনাতন! হে নাৰায়ণ, প্ৰসন্ন হওক; হে প্ৰভু, সকলো লোকৰ আশ্ৰয় আৰু পৰম গতি।
Verse 56
प्रसन्नबुद्धे शान्तात्मन्प्रसन्नवदनेक्षण । प्रसीद योगिनामीश नर सर्वगताच्युत
হে প্ৰসন্নবুদ্ধি, হে শান্তাত্মা, হে প্ৰসন্ন মুখ আৰু দৃষ্টিযুক্ত! প্ৰসন্ন হওক, হে যোগীসকলৰ ঈশ; হে নৰ, সৰ্বব্যাপী অচ্যুত।
Verse 57
नमस्यामो नरं देवं तथा नारायणं हरिम् । नमो नराय नम्याय नमो नारायणाय च
আমি নমস্কাৰ কৰোঁ দেৱসদৃশ নৰক, আৰু হৰি—নাৰায়ণক। নমো নৰায়, সদা নমস্যজনলৈ; আৰু নমো নাৰায়ণায়ো।
Verse 58
प्रसन्नानामनाथानां तथा नाथवतां प्रभो । शं करोतु नरोऽस्माकं शं नारायण देहि नः
হে প্ৰভু, যি প্ৰসন্নজন, অনাথজন, আৰু নাথ থকা লোকৰ প্ৰতিও কৃপালু—নৰ আমাৰ মঙ্গল কৰক; আৰু হে নাৰায়ণ, আমাক কল্যাণ দান কৰক।
Verse 59
मार्कण्डेय उवाच । एवमभ्यर्चितः स्तुत्या रागद्वेषादिवर्जितः । प्राहेशः सर्वभूतानां मध्ये नारायणो नृप
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে: এইদৰে স্তৱেৰে পূজিত হৈ, ৰাগ-দ্বেষ আদি পৰা বিমুক্ত, সকলো ভূতৰ ঈশে ক’লে—‘হে নৃপ, নাৰায়ণ সকলো জীৱৰ মাজতে নিবাস কৰে।’
Verse 60
नारायण उवाच । स्वागतं माधवे कामे भवत्वप्सरसामपि । यत्कार्यमागतानां च इहास्माभिस्तदुच्यताम्
নাৰায়ণে ক’লে: স্বাগতম, হে মাধৱ; স্বাগতম, হে কামদেৱ; আৰু হে অপ্সৰাসকল, তোমালোককো স্বাগতম। যি কাৰ্য তোমালোকক ইয়ালৈ আনিছে, সেয়া এতিয়াই আমাক কোৱা হওক।
Verse 61
यूयं संसिद्धये नूनमस्माकं बलशत्रुणा । संप्रेषितास्ततोऽस्माकं नृत्ययोगादिदर्शनम्
নিশ্চয় তোমালোকক আমাৰ বলৱান শত্রুৱে পঠাইছে, আমাৰ সিদ্ধি ভাঙিবলৈ—আমাৰ আগত নৃত্য, মোহিনী কৌশল আদি দেখুৱাবলৈ।
Verse 62
न वयं गीतनृत्येन नाङ्गचेष्टादिभाषितैः । लुब्धा वै विषयैर्मन्ये विषया दारुणात्मकाः
আমি নাভাবোঁ যে আমি গীত-নৃত্যত, নাংগচেষ্টা আৰু লোভনীয় বাক্যত মোহিত হওঁ। মোৰ মতে বিষয়বস্তুসমূহ সত্যই দাৰুণ স্বভাৱৰ।
Verse 63
शब्दादिसङ्गदुष्टानि यदा नाक्षाणि नः शुभाः । तदा नृत्यादयो भावाः कथं लोभप्रदायिनः
যেতিয়া শব্দ আদি সংস্পৰ্শে আমাৰ ইন্দ্ৰিয়সমূহ দুষিত হৈ শুভ নাথাকে, তেতিয়া নৃত্য আদি ভাব কেনেকৈ লোভ জন্মাব পাৰে?
Verse 64
ते सिद्धाः स्म न वै साध्या भवतीनां स्मरस्य च । माधवस्य च शाक्रोऽपि स्वास्थ्यं यात्वविशङ्किताः
আমি সকলেই ইতিমধ্যে সিদ্ধ; তোমালোকেও, স্মৰ (কামদেৱ)কো, আমাক জয় কৰিব নোৱাৰিবা। মাধৱ নিশ্চিন্ত হওক; শক্ৰ (ইন্দ্ৰ)ও নিৰ্ভয়ে প্ৰস্থান কৰক।
Verse 65
योऽसौ परश्च परमः पुरुषः परमेश्वरः । परमात्मा समस्तस्य स्थावरस्य चरस्य च
সেইয়েই পৰাত্পৰ, পৰম পুৰুষ পৰমেশ্বৰ; সকলো সত্তাৰ পৰমাত্মা—স্থাৱৰ আৰু চৰ, উভয়ৰো অন্তৰ্যামী।
Verse 66
उत्पत्तिहेतुरेते च यस्मिन्सर्वं प्रलीयते । सर्वावासीति देवत्वाद्वासुदेवेत्युदाहृतः
সেইয়েই এই সকলোৰ উৎপত্তিৰ কাৰণ, আৰু তেওঁৰেই ভিতৰত সকলো লয় পায়। দেৱত্বত সকলোত বাস কৰা অন্তৰ্যামী বুলিয়েই তেওঁ ‘বাসুদেৱ’ নামে প্ৰখ্যাত।
Verse 67
वयमंशांशकास्तस्य चतुर्व्यूहस्य मानिनः । तदादेशितवार्त्मानौ जगद्बोधाय देहिनाम्
“আমি সেই প্ৰভুৰ চতুৰ্ব্যূহৰ অতি সূক্ষ্ম অংশ-মাত্ৰ। তেওঁৰ আদেশিত পথতেই আমি চলোঁ, দেহধাৰীসকলক জগত-তত্ত্বৰ বোধ জাগাবলৈ।”
Verse 68
तत्सर्वभूतं सर्वेशं सर्वत्र समदर्शिनम् । कुतः पश्यन्तौ रागादीन्करिष्यामो विभेदिनः
“যেতিয়া আমি তেওঁকেই সকলো ভূতৰ স্বৰূপ, সকলোৰ ঈশ, আৰু সৰ্বত্ৰ সমদৰ্শী ৰূপে দেখোঁ—তেতিয়া ৰাগ আদি বিকাৰ কেনেকৈ ধাৰণ কৰিম, আৰু বিভেদ সৃষ্টিকাৰী কেনেকৈ হ’ম?”
Verse 69
वसन्ते मयि चेन्द्रे च भवतीषु तथा स्मरे । यदा स एव भूतात्मा तदा द्वेषादयः कथम्
“বসন্তত, মোৰ ভিতৰত, ইন্দ্ৰত, তোমালোক দিৱ্য নাৰীসকলৰ ভিতৰত, আৰু কামতো—যেতিয়া সেই একেই প্ৰভু সকলো ভূতৰ অন্তৰাত্মা, তেতিয়া দ্বেষ আদি কেনেকৈ উঠিব?”
Verse 70
तन्मयान्यविभक्तानि यदा सर्वेषु जन्तुषु । सर्वेश्वरेश्वरो विष्णुः कुतो रागादयस्ततः
যেতিয়া সকলো জীৱত সকলো বস্তু তেওঁৰেই ময় আৰু প্ৰকৃততে পৃথক নহয়—যেতিয়া বিষ্ণু সকলো ঈশ্বৰ-প্ৰভুৰ ওপৰত পৰম প্ৰভু—তেন্তে ৰাগ আদি আসক্তি ক’ৰ পৰা উদ্ভৱ হ’ব?
Verse 71
ब्रह्माणमिन्द्रमीशानमादित्यमरुतोऽखिलान् । विश्वेदेवानृषीन् साध्यान्वसून्पितृगणांस्तथा
তেওঁয়েই ব্ৰহ্মা, তেওঁয়েই ইন্দ্ৰ, তেওঁয়েই ঈশান; আদিত্যসকল আৰু সকলো মৰুতো তেওঁয়েই; বিশ্বেদেৱ, ঋষি, সাধ্য, বসু আৰু তদ্ৰূপ পিতৃগণৰ সমূহো তেওঁয়েই।
Verse 72
यक्षराक्षसभूतादीन्नागान्सर्पान्सरीसृपान् । मनुष्यपक्षिगोरूपगजसिंहजलेचरान्
তেওঁয়েই যক্ষ, ৰাক্ষস, ভূত আদি; তেওঁয়েই নাগ, সৰ্প আৰু সৰীসৃপ; মানুহ, পক্ষী, গৰু-ধন, ৰূপধাৰী পশু, হাতী, সিংহ আৰু জলচৰ সত্তাসকলো তেওঁয়েই।
Verse 73
मक्षिकामशकान्दंशाञ्छलभाञ्जलजान् कृमीन् । गुल्मवृक्षलतावल्लीत्वक्सारतृणजातिषु
তেওঁয়েই মাছি, মশা, দংশ, ছলভ, জলজ সত্তা আৰু কৃমি; ঝোপ, গছ, লতা-ভল্লীতো তেওঁয়েই; বাকল আৰু সাৰতো, আৰু ঘাঁহৰ সকলো প্ৰকাৰতো তেওঁয়েই বিদ্যমান।
Verse 74
यच्च किंचिददृश्यं वा दृश्यं वा त्रिदशाङ्गनाः । मन्यध्वं जातमेकस्य तत्सर्वं परमात्मनः
হে ত্ৰিদশ-অঙ্গনা, যি কিবা আছে—অদৃশ্য হওক বা দৃশ্য—তোমালোক জানিবা, যাক তোমালোক ‘জাত’ বুলি ভাবা, সেয়া সকলো একমাত্ৰ পৰমাত্মাৰ পৰাই উৎপন্ন।
Verse 75
जायमानः कथं विष्णुमात्मानं परमं च यत् । रागद्वेषौ तथा लोभं कः कुर्यादमराङ्गनाः
যি জন জন্মলৈ আহে, সি কেনেকৈ ৰাগ-দ্বেষ আৰু লোভ জন্মাব? যেতিয়া বিষ্ণুৱেই আত্মা আৰু সৰ্বোচ্চ পৰম, হে অমৰ নাৰীসকল!
Verse 76
सर्वभूतमये विष्णौ सर्वगे सर्वधातरि । निपात्य तं पृथग्भूते कुतो रागादिको गुणः
সৰ্বভূতময়, সৰ্বব্যাপী আৰু সৰ্বধাৰক বিষ্ণুত—যেতিয়া পৃথকতাৰ ভাবনা নাশ কৰা হয়, তেতিয়া ৰাগ আদি গুণ ক’ৰ পৰা উঠিব?
Verse 77
एवमस्मासु युष्मासु सर्वभूतेषु चाबलाः । तन्मथैकत्वभूतेषु रागाद्यवसरः कुतः
এনেদৰে, হে কোমল নাৰীসকল—যেতিয়া একেই আত্মা আমাৰ মাজত, তোমালোকৰ মাজত আৰু সৰ্বভূতত আছে, আৰু সকলো একেই তত্ত্বৰ, তেতিয়া ৰাগ আদি ক’ত সুযোগ পায়?
Verse 78
सम्यग्दृष्टिरियं प्रोक्ता समस्तैक्यावलोकिनी । पृथग्विज्ञानमात्रैव लोकसंव्यवहारवत्
এইয়াই সম্যক দৃষ্টি বুলি কোৱা হৈছে, যি সৰ্বৰ একত্ব দেখে। পৃথকতাৰ বোধ মাত্ৰ জ্ঞানৰ এক ধৰণ, কেৱল লোক-ব্যৱহাৰৰ বাবে।
Verse 79
भूतेन्द्रियान्तः करणप्रधानपुरुषात्मकम् । जगद्वै ह्येतदखिलं तदा भेदः किमात्मकः
এই সমগ্ৰ জগত ভূত-তত্ত্ব, ইন্দ্ৰিয়, অন্তঃকৰণ (মন), প্ৰধান আৰু পুৰুষৰূপেই গঠিত। তেন্তে ‘ভেদ’ বুলিলে প্ৰকৃততে কিহৰ ভেদ?
Verse 80
भवन्ति लयमायान्ति समुद्रसलिलोर्मयः । न वारिभेदतो भिन्नास्तथैवैक्यादिदं जगत्
সাগৰৰ ঢৌ উঠি পুনৰ লয়লৈ যায়, তথাপি ‘জলৰ ভেদ’ৰ বাবে সিহঁত পৃথক নহয়। সেইদৰে এই জগত একত্বৰ পৰাই প্ৰকাশ পায়।
Verse 81
यथाग्नेरर्चिषः पीताः पिङ्गलारुणधूसराः । तथापि नाग्नितो भिन्नास्तथैतद्ब्रह्मणो जगत्
যেনেকৈ অগ্নিৰ শিখা পীত, পিঙল, অৰুণ বা ধূসৰ ৰূপে দেখা যায়, তথাপি সিহঁত অগ্নিৰ পৰা পৃথক নহয়। সেইদৰে এই জগত ব্ৰহ্মৰ পৰা পৃথক নহয়।
Verse 82
भवतीभिश्च यत्क्षोभमस्माकं स पुरंदरः । कारयत्यसदेतच्च विवेकाचारचेतसाम्
আৰু ‘তোমালোকৰ কাৰণে’ আমাৰ ভিতৰত যি ক্ষোভ উঠে, সেয়া পুৰন্দৰ (ইন্দ্ৰ) কৰায়। কিন্তু যিসকলৰ চিত্ত বিবেক-আচাৰত স্থিত, তেওঁলোকৰ বাবে এইটোও অসৎ (অবাস্তৱ)।
Verse 83
भवन्त्यः स च देवेन्द्रो लोकाश्च ससुरासुराः । समुद्राद्रिवनोपेता मद्देहान्तरगोचराः
তোমালোকো, আৰু সেই দেৱেন্দ্ৰ (ইন্দ্ৰ), আৰু দেৱ-অসুৰসহ লোকসমূহ—সাগৰ, পৰ্বত আৰু বনসহ—সকলো মোৰ নিজ দেহ-বিস্তাৰৰ ভিতৰত প্ৰকাশিত বিষয়।
Verse 84
यथेयं चारुसर्वाङ्गी भवतीनां मयाग्रतः । दर्शिता दर्शयिष्यामि तथा चैवाखिलं जगत्
যেনেকৈ এই সুন্দৰ, সৰ্বাঙ্গী ৰূপ তোমালোকৰ আগত মই দেখুৱালোঁ, তেনেকৈ একে প্ৰকাৰেই মই সমগ্ৰ জগত প্ৰকাশ কৰিম।
Verse 85
प्रयातु शक्रो मा गर्वमिन्द्रत्वं कस्य सुस्थिरम् । यूयं च मा स्मयं यात सन्ति रूपान्विताः स्त्रियः
শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) গুচক—সেই অহংকাৰ নকৰক; কাৰ ‘ইন্দ্ৰত্ব’ চিৰস্থায়ী? আৰু তোমালোকেও অহংকাৰত নপৰা; সৌন্দৰ্য্য-সমন্বিতা বহু নাৰী আছে।
Verse 86
किं सुरूपं कुरूपं वा यदा भेदो न दृश्यते । तारतम्यं सुरूपत्वे सततं भिन्नदर्शनात्
যেতিয়া কোনো ভেদ দেখা নাযায়, তেতিয়া ‘সুন্দৰ’ বা ‘কুৰুপ’ কিহে? সৌন্দৰ্য্যৰ তাৰতম্য সদায় ভিন্ন দৃষ্টিৰ কাৰণেই নিৰন্তৰ জন্মে।
Verse 87
भवतीनां स्मयं मत्वा रूपौदार्यगुणोद्भवम् । मयेयं दर्शिता तन्वी ततस्तु शममेष्यथ
তোমালোকৰ অহংকাৰ যে ৰূপ, উদাৰতা আৰু গুণৰ পৰা উদ্ভৱ, সেয়া বুজি মই এই সুকুমাৰী তন্বী কন্যাক দেখুৱালোঁ; এতিয়া তোমালোক নিশ্চয় শান্ত হ’বা।
Verse 88
यस्मान्मदूरोर्निष्पन्ना त्वियमिन्दीवरेक्षणा । उर्वशी नाम कल्याणी भविष्यति वराप्सराः
যিহেতু এই পদ্মনয়না কন্যা মোৰ উৰুৰ পৰা উৎপন্ন হৈছে, সেয়ে এই মঙ্গলময়ী আৰু মনোহৰী ‘উৰ্বশী’ নামে খ্যাত হ’ব, অপ্সৰাসকলৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠা।
Verse 89
तदियं देवराजस्य नीयतां वरवर्णिनी । भवत्यस्तेन चास्माकं प्रेषिताः प्रीतिमिच्छता
সেয়ে এই উত্তম বৰ্ণৰ কন্যাক দেৱৰাজৰ ওচৰলৈ নিয়া হওক। আৰু তোমালোককো আমি তেওঁৰ প্ৰীতি লাভৰ ইচ্ছাৰে পঠিয়াইছোঁ।
Verse 90
वक्तव्यश्च सहस्राक्षो नास्माकं भोगकारणात् । तपश्चर्या न वाप्राप्यफलं प्राप्तुमभीप्सता
সহস্ৰাক্ষ (ইন্দ্ৰ)ক কোৱা হওক—ই আমাৰ ভোগ-বিলাসৰ কাৰণে নহয়, আৰু তপস্যা-অনুষ্ঠান কৰি অপ্ৰাপ্ত ফল লাভ কৰাৰ কামনাৰ বাবেও নহয়।
Verse 91
सन्मार्गमस्य जगतो दर्शयिष्ये करोम्यहम् । तथा नरेण सहितो जगतः पालनोद्यतः
মই এই জগতক সন্মাৰ্গ স্থাপন কৰি দেখুৱাম; আৰু এজন মানৱ ৰজাৰ সৈতে মিলি জগত ৰক্ষাৰ বাবে সদা উদ্যোগী থাকিম।
Verse 92
यदि कश्चित्तवाबाधां करोति त्रिदशेश्वर । तमहं वारयिष्यामि निवृत्तो भव वासव
হে ত্ৰিদশেশ্বৰ! যদি কোনোবাই তোমাৰ পথত বাধা দিয়ে, তেন্তে মই তাক নিবাৰণ কৰিম; সেয়ে, হে বাসৱ, তুমি নিবৃত্ত হোৱা।
Verse 93
कर्तासि चेत्त्वमाबाधां न दुष्टस्येह कस्यचित् । तं चापि शास्ता तदहं प्रवर्तिष्याम्यसंशयम्
কিন্তু যদি তুমি ইয়াত কোনো নিৰ্দোষ (অদুষ্ট) জনক বাধা দিয়া, তেন্তে নিঃসন্দেহে মই তোমাৰ বাবেও দণ্ডবিধান প্ৰৱৰ্তন কৰিম।
Verse 94
एतज्ज्ञात्वा न सन्तापस्त्वया कार्यो हि मां प्रति । उपकाराय जगतामवतीर्णोऽस्मि वासव
এই কথা জানি তুমি মোৰ প্ৰতি দুখ বা সন্তাপ নকৰিবা; হে বাসৱ, মই জগতসমূহৰ উপকাৰৰ বাবে অৱতীৰ্ণ হৈছোঁ।
Verse 95
या चेयमुर्वशी मत्तः समुद्भूता पुरंदर त्रेताग्निहेतुभूतेयं एवं प्राप्य भविष्यति
হে পুৰন্দৰ (ইন্দ্ৰ)! মোৰ পৰা উদ্ভূত এই উৰ্বশী কালক্ৰমে ত্ৰেতাগ্নি—তিন পবিত্ৰ অগ্নিৰ—সংশ্লিষ্ট কাৰণস্বৰূপ হ’ব; এইদৰে সি নিজৰ নিৰ্ধাৰিত গতি লাভ কৰিব।
Verse 192
अध्याय
অধ্যায় — এইটো অধ্যায়ৰ শিৰোনাম।