Adhyaya 46
মাৰ্কণ্ডেয় বৰ্ণনা কৰে—শম্ভুৰ বৰপ্ৰসাদে বলৱান হোৱা দৈত্য অন্ধক নিজৰ নগৰলৈ উভতি আহে। নগৰত মহোৎসৱেৰে আদৰণি হয়; অলংকৃত চত্বর, উদ্যান, পুখুৰী আৰু দেৱালয়; বেদপাঠ, মঙ্গলধ্বনি, দানধৰ্ম আৰু সমবেত আনন্দে নগৰ মুখৰিত হয়। অন্ধক কিছুদিন ঐশ্বৰ্যত বাস কৰে। পিছত দেৱতাসকলে জানে যে বৰদানে সি অজেয়। সকলোৱে বাষৱ ইন্দ্ৰৰ শৰণ লৈ পৰামৰ্শ কৰে। সেই সময়তে অন্ধক একাই মেরুৰ দুৰ্গম শিখৰলৈ গৈ ইন্দ্ৰৰ কিল্লাবন্দ স্বৰ্গধামত নিজৰ ঘৰলৈ অহাৰ দৰে প্ৰৱেশ কৰে। ভীত ইন্দ্ৰে ৰক্ষক নেদেখি অতিথিসৎকাৰ কৰে আৰু অন্ধকৰ অনুৰোধমতে দিৱ্য বৈভৱ দেখুৱায়—ঐৰাৱত, উচ্চৈঃশ্ৰৱা, উৰ্বশী আদি অপ্সৰা, পাৰিজাত ফুল, সংগীত-বাদ্য। ৰঙ্গমঞ্চত নৃত্যগীত চলি থাকোঁতে অন্ধকৰ দৃষ্টি শচীৰ ওপৰত স্থিৰ হয়; সি ইন্দ্ৰপত্নীক বলপূৰ্বক অপহৰণ কৰি যায়। তাতে যুদ্ধ আৰম্ভ হয় আৰু অন্ধকৰ একক শক্তিত দেৱতাসকল পৰাভূত হয়—বৰবল যদি নিয়ন্ত্ৰণহীন কামনা আৰু দমননীতিসহ যুক্ত হয়, তেন্তে বিশ্বব্যৱস্থা অস্থিৰ হয়, এই ঘটনাই তাক প্ৰকাশ কৰে।
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । स दानवो वरं लब्ध्वा जगाम स्वपुरं प्रति । ददर्श स्वपुरं राजञ्छोभितं चित्रचत्वरैः
শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে: বৰ লাভ কৰি সেই দানৱ নিজ নগৰলৈ গ’ল। হে ৰাজন, তেওঁ নিজৰ পুৰী চিত্ৰবৎ শোভিত চৌক-চৌৰাস্তাৰে অলংকৃত দেখিলে।
Verse 2
उद्यानैश्चैव विविधैः कदलीखण्डमण्डितैः । पनसैर्बकुलैश्चैवाम्रातैराम्रैश्च चम्पकैः
সেই নগৰ নানাবিধ উদ্যানৰে শোভিত, কদলী-খণ্ডেৰে অলংকৃত; পনস, বকুল, আম আৰু আমবাগিচা, লগতে চম্পক ফুলেৰে পৰিপূৰ্ণ আছিল।
Verse 3
अशोकैर्नालिकेरैश्च मातुलिङ्गैः सदाडिमैः । नानावृक्षैश्च शोभाढ्यं तडागैरुपशोभितम्
অশোক গছ, নাৰিকল, মাতুলিঙ্গ আৰু দাডিমেৰে সি সৌন্দৰ্য্যে সমৃদ্ধ আছিল; নানাবিধ বৃক্ষৰে শোভিত, আৰু তড়াগ-পুখুৰীৰে অধিক উজ্জ্বল হৈ উঠিছিল।
Verse 4
देवतायतनैर्दिव्यैर्ध्वजमालासुशोभितैः । वेदाध्ययननिर्घोषैर्मङ्गलाद्यैर्विनादितम्
সেই স্থান বেদ-পাঠৰ মঙ্গলধ্বনি আৰু আশীৰ্বাদমূলক ক্ৰিয়াৰ নিনাদে গুঞ্জৰিত হৈছিল; দেবতাৰ দিব্য মন্দিৰে উজ্জ্বল, ধ্বজা-পতাকাৰ শাৰীশাৰী অলংকাৰে সুশোভিত আছিল।
Verse 5
प्राविशद्भवने दिव्ये काञ्चने रुक्ममालिनि । अपश्यत्स सुतान् भार्याममात्यान् दासभृत्यकान्
তেওঁ দিব্য ভবনত প্ৰৱেশ কৰিলে—সোনালী প্ৰাসাদ, ৰুক্ম-অলংকাৰৰ মালাৰে সুশোভিত; তাত তেওঁ নিজৰ পুত্ৰ, পত্নী, মন্ত্ৰী আৰু দাস-ভৃত্যসকলক দেখিলে।
Verse 6
ततो जयप्रदान् सर्वानितश्चेतश्च धावतः । हृच्छोभां च प्रकुर्वाणान् वै जयन्तीभिरुच्चकैः
তাৰ পাছত তেওঁ দেখিলে—সকলো ইফালে-সিফালে দৌৰি ফুৰিছে, জয়ধ্বনি দান কৰিছে; উচ্চস্বৰে ‘জয় জয়’ বুলি ঘোষণা কৰি হৃদয়ত আনন্দৰ জ্যোতি জাগাই তুলিছে।
Verse 7
केचित्तोरणमाबध्य केचित्पुष्पाण्यवाकिरन् । मातुलिङ्गकराश्चान्ये धावन्ति ह्यन्धकं प्रति
কিছুমানে তোৰণ বান্ধিছিল, কিছুমানে ফুল ছটিয়াই দিছিল; আন কিছুমানে হাতত মাতুলিঙ্গ (লেবু) ধৰি অন্ধকৰ ফালে দ্ৰুতগতিত দৌৰিছিল।
Verse 8
पुरे जनाश्च दृश्यन्ते भाजनैरन्नपूरितैः । पूर्णहस्ताः प्रदृश्यन्ते तत्रैव बहवो जनाः
নগৰত লোকসকলক অন্নে ভৰা পাত্ৰ কঢ়িয়াই আনোতে দেখা গ’ল; তাতেই বহু লোকক হাতভৰা নৈবেদ্য লৈ বৃহৎ সংখ্যাত একত্ৰিত হোৱা দেখা গ’ল।
Verse 9
साक्षतैर्भाजनैस्तत्र शतसाहस्रयोषितः । मन्त्रान् पठन्ति विप्राश्च मङ्गलान्यपि योषितः
তাত অক্ষত (অখণ্ড চাউল) ভৰা পাত্ৰ হাতে ধৰি লক্ষ লক্ষ নাৰী উপস্থিত আছিল। বিপ্ৰসকলে মন্ত্র পাঠ কৰিলে, আৰু নাৰীসকলেও মঙ্গলাশীৰ্বাদ উচ্চাৰণ কৰিলে।
Verse 10
अमात्याश्चैव भृत्याश्च गजांश्चाढौकयन्ति च । वर्धापयन्ति ते सर्वे ये केचित्पुरवासिनः
অমাত্য আৰু ভৃত্যসকলেও হাতীসমূহ আগবঢ়াই আনিলে। নগৰৰ যি যি বাসিন্দা আছিল, সকলোৱে মিলি বৰ্ধাপন (মঙ্গল-বৃদ্ধিৰ আচার) কৰি উৎসৱ পালন কৰিলে।
Verse 11
हृष्टस्तुष्टोऽवसत्तत्र सचिवैः सह सोऽन्धकः । ददर्श स जगत्सर्वं तुरङ्गांश्च पदातिकान्
এইদৰে অন্ধক নিজৰ সচিবসকলৰ সৈতে তাতেই বাস কৰিলে, হৃষ্ট আৰু তুষ্ট হৈ। সি সমগ্ৰ ৰাজ্যখন—অশ্বাৰোহী আৰু পদাতিক সৈন্যসহ—দেখিলে।
Verse 12
तथैव विविधान् कोशांस्तत्र काञ्चनपूरितान् । महिषीर्गा वृषांश्चैवापश्यच्छत्राण्यनेकधा
তদুপৰি সি তাত সোনাৰে পূৰ্ণ নানা ধৰণৰ কোষাগাৰ দেখিলে। আৰু মহিষী, গাই, বৃষ আদি গবাদি পশু, লগতে বহু প্ৰকাৰৰ ৰাজছত্ৰও দেখিলে।
Verse 13
स एवमन्धकस्तत्र कियन्तं कालमावसत् । हृष्टस्तुष्टो वसन्मर्त्ये स सुरैर्नाभ्यभूयत
এইদৰে অন্ধক তাত বহুদিন বাস কৰিলে, মৰ্ত্যলোকে হৃষ্ট আৰু তুষ্ট হৈ। আৰু দেৱতাসকলেও তাক দমন কৰি পৰাভূত কৰিব নোৱাৰিলে।
Verse 14
वरं लब्धं तु तं ज्ञात्वा शङ्किताः स्वर्गवासिनः । एकीभूताश्च ते सर्वे वासवं शरणं गताः
তেওঁে বৰ লাভ কৰিছে বুলি জানি স্বৰ্গবাসীসকল শংকিত হ’ল। সকলোৱে একত্ৰ হৈ বাছৱ (ইন্দ্ৰ)ৰ শৰণলৈ গ’ল।
Verse 15
शक्र उवाच । कथमागमनं वोऽत्र सर्वेषामपि नाकिनाम् । कस्माद्वो भयमुत्पन्नमागताः शरणं कथम्
শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) ক’লে: “তোমালোক সকলো নাকবাসী একেলগে ইয়ালৈ কেনেকৈ আহিলা? তোমালোকৰ ভয় কিহৰ পৰা উঠিল, আৰু শৰণ ল’বলৈ কিয় আহিলা?”
Verse 16
ततस्ते ह्यमराः सर्वे शक्रमेतद्वचोऽब्रुवन्
তেতিয়া সেই সকলো অমৰ দেৱতাই শক্ৰক এই বাক্য ক’লে।
Verse 17
देवा ऊचुः । सुरनाथान्धको नाम दैत्यः शम्भुवरोर्जितः । अजेयः सर्वदेवानां किं नु कार्यमतः परम्
দেৱাসকলে ক’লে: “হে দেৱনাথ! অন্ধক নামৰ এজন দৈত্য আছে, যি শম্ভু (শিৱ)ৰ বৰত বলৱান হৈছে। সি সকলো দেৱতাৰ বাবে অজেয়—এতিয়া পৰে কি কৰণীয়?”
Verse 18
तत्त्वं चिन्तय देवेश क उपायो विधीयताम् । इत्थं वदन्ति ते देवाः शक्राग्रे मन्त्रणोद्यताः
হে দেৱেশ! বিষয়ৰ তত্ত্ব চিন্তা কৰি কোনো উপায় স্থিৰ কৰক। এইদৰে শক্ৰৰ সন্মুখত উপদেশ-আলোচনাৰ বাবে উদ্গ্ৰীৱ হৈ দেৱাসকলে ক’লে।
Verse 19
मन्त्रयन्ति च यावद्वै तावच्चारमुखेरितम् । ज्ञात्वा तत्र स देवौघं दानवो निर्गतो गृहात्
সিহঁতে যিমানলৈকে পৰামৰ্শ কৰি আছিল, তিমানতেই গুপ্তচৰৰ মুখৰ পৰা সংবাদ ওলাই আহিল। তাত দেৱসমূহৰ বৃহৎ সমাৱেশ জানি সেই দানৱে গৃহৰ পৰা বাহিৰ ওলাই গ’ল।
Verse 20
एकाकी स्यन्दनारूढ आयुर्धैबहुभिर्वृतः । दुर्गमं मेरुपृष्ठं स लीलयैव गतो नृप
একা ৰথত আৰূঢ় হৈ, বহু অস্ত্ৰেৰে পৰিবেষ্টিত, সি—হে নৃপ—যেন লীলামাত্ৰে, দুৰ্গম মেরুপৃষ্ঠলৈ গ’ল।
Verse 21
स्वर्णप्राकारसंयुक्तं शोभितं विविधाश्रमैः । दुर्गमं शत्रुवर्गस्य तदा पार्थिवसत्तम
হে পাৰ্থিৱসত্তম, সেই (দিব্য দূৰ্গ) স্বৰ্ণ-প্ৰাকাৰেৰে সংযুক্ত আৰু নানাবিধ আশ্ৰমেৰে শোভিত আছিল; শত্রুবৰ্গৰ বাবে তেতিয়া সি সম্পূৰ্ণ দুৰ্গম আছিল।
Verse 22
प्रविवेशासुरस्तत्र लीलया स्वगृहे यथा । वृत्रहा भयमापन्नः स्वकीयं चासनं ददौ
তাত সেই অসুৰে লীলাৰে প্ৰবেশ কৰিলে, যেন নিজৰ গৃহতে সোমাইছে। ভৃত্ৰহা (ইন্দ্ৰ) ভয়াক্ৰান্ত হৈ, নিজৰ আসনো তাক অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 23
उपविष्टोऽन्धकस्तत्र शक्रस्यैवासने शुभे । आस्थानं कलयामास सर्वतस्त्रिदशावृतम्
অন্ধক তাত শক্ৰৰেই শুভ আসনত বহিল, আৰু চাৰিওফালে ত্ৰিদশেৰে পৰিবেষ্টিত সেই ৰাজসভা নিৰীক্ষণ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 24
शक्र उवाच । किं तवागमनं चात्र किं कार्यं कथयस्व मे । यदस्मदीयं वित्तं हि तत्ते दास्यामि दानव
শক্ৰে ক’লে: “তুমি ইয়ালৈ কিয় আহিলা, আৰু তোমাৰ উদ্দেশ্য কি? মোক কোৱা। আমাৰ যি ধন-সম্পদ আছে, সেয়া মই তোমাক দিম, হে দানৱ।”
Verse 25
अन्धक उवाच । नाहं वै कामये कोशं न गजांश्च सुरेश्वर । स्वकीयं दर्शयस्वाद्य स्वर्गशृङ्गारभूषितम्
অন্ধকে ক’লে: “হে সুৰেশ্বৰ, মই তোমাৰ কোষ (ভঁৰাল) নাচাওঁ, নাহে গজসমূহো। আজি তোমাৰ নিজ শোভা দেখুৱাই দিয়া—দিব্য অলংকাৰৰে সজ্জিত স্বৰ্গ।”
Verse 26
ऐरावतं महानागं तं चैवोच्चैःश्रवोहयम् । उर्वश्यादीनि रत्नानि मम दर्शय गोपते
“ঐৰাৱত মহানাগক, আৰু সেই উচ্চৈঃশ্ৰৱা অশ্বকো; উৰ্বশী আদি ৰত্নসমূহ—সেই সকলো অমূল্য ধন মোক দেখুৱাই দিয়া, হে গোপতে (ৰক্ষক)!”
Verse 27
पारिजातकपुष्पाणि वृक्षजातीननेकशः । वादित्राणि च सर्वाणि दर्शयस्व शचीपते
“পাৰিজাতৰ পুষ্প, নানাবিধ দিব্য বৃক্ষসমূহ, আৰু সকলো বাদ্যযন্ত্ৰো মোক দেখুৱাই দিয়া, হে শচীপতে!”
Verse 28
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शक्रश्चिन्तितवानिदम् । योऽमुं निहन्ति पाप्मानं न तं पश्यामि कर्हिचित्
তাৰ বাক্য শুনি শক্ৰে মনতে এইদৰে চিন্তা কৰিলে: “এই পাপীজনক যি বধ কৰিব পাৰে, তেনে কাকো মই কেতিয়াও দেখা নাপাওঁ।”
Verse 29
नास्ति रक्षाप्रदः कश्चित्स्वर्गलोकस्य दुःखिनः । भयत्रस्तो ददावन्यद्वादित्राद्यप्सरोगणैः
দুখিত স্বৰ্গলোকৰ বাবে ৰক্ষা দান কৰা কোনো নাই। ভয়ত আতংকিত হৈ সি আন উপহাৰো দিলে—বাদ্যযন্ত্ৰ আদি আৰু অপ্সৰাগণৰ দলসহ।
Verse 30
रङ्गभूमावुपाविश्य कारयामास ताण्डवम् । उपविष्टाः सुराः सर्वे यममारुतकिन्नराः
ৰংগভূমিত উপৱিশি সি তাণ্ডৱ নৃত্য কৰালে। সকলো দেৱতা উপৱিষ্ট হৈ চালে—যম, মৰুত আৰু কিন্নৰসকলসহ।
Verse 31
उर्वश्याद्या अप्सरसो गीतवादित्रयोगतः । ननृतुः पुरतस्तस्य सर्वा एकैकशो नृप
হে নৃপ, উৰ্বশী আদি অপ্সৰাসকল গীত আৰু বাদ্যৰ সঙ্গতিত তাৰ সন্মুখত নাচিলে; সকলোৱে একে একে আগবাঢ়ি নৃত্য কৰিলে।
Verse 32
न व्यश्राम्यत तच्चित्तं दृष्ट्वा चाप्सरसस्तदा । शचीं प्रति मनस्तस्य सकाममभवन्नृप
হে নৃপ, তেতিয়া অপ্সৰাসকলক দেখি তাৰ চিত্ত এক মুহূৰ্তও বিশ্ৰাম নাপালে; আৰু কামনাৰে তাৰ মন শচীৰ প্ৰতি ঢাল খালে।
Verse 33
गृहीत्वा शक्रभार्यां स प्रस्थितः स्वपुरं प्रति । ततः प्रववृते युद्धमन्धकस्य सुरैः सह
শক্ৰৰ পত্নীক ধৰি সি নিজৰ নগৰলৈ যাত্ৰা কৰিলে। তেতিয়াই অন্ধকৰ সৈতে দেৱতাসকলৰ যুদ্ধ আৰম্ভ হ’ল।
Verse 34
तेन देवगणाः सर्वे ध्वस्ताः पार्थिवसत्तम । संग्रामे विविधैः शस्त्रैश्चक्रवज्रादिभिर्घनैः
হে পাৰ্থিৱসত্তম! তেনে যুদ্ধত চক্ৰ, বজ্ৰ আদি গম্ভীৰ অস্ত্ৰৰ নানাবিধ আঘাতে সকলো দেৱগণৰ সেনা চূর্ণ-বিচূর্ণ হ’ল।
Verse 35
संतापिताः सुराः सर्वे क्षयं नीता ह्यनेकशः । सर्वेऽपि मरुतस्तेन भग्नाः संग्राममूर्धनि
সকলো সুৰগণ দগ্ধ-সন্তপ্ত হ’ল আৰু বহু বাৰ বিনাশলৈ নীত হ’ল; যুদ্ধৰ শীৰ্ষক্ষণত সকলো মৰুতও তেনে ভগ্ন হ’ল।
Verse 36
यथा सिंहोगजान् सर्वान् विचित्य विचरेद्वनम् । तद्वदेकेन ते देवा जिताः सर्वे पराङ्मुखाः
যেনেকৈ সিংহে সকলো হাতীক ছিন্নভিন্ন কৰি বনমাজত স্বেচ্ছায় বিচৰণ কৰে, তেনেকৈ এক জনেই সেই দেৱসকলক জয় কৰিলে আৰু সকলোৱে পিঠ দেখাই পলাই গ’ল।
Verse 37
बालोऽधिपो यथा ग्रामे स्वेच्छया पीडयेज्जनान् । स्वैरमाक्रम्य गृह्णाति कोशवासांसि चासकृत्
যেনেকৈ গাঁৱত কোনো বালক-অধিপতিয়ে স্বেচ্ছামতে লোকক পীড়া দিয়ে দম্ভেৰে ঘূৰি ফুৰে আৰু বাৰে বাৰে কোষ-ধন আৰু বস্ত্ৰ কেঢ়ি লয়—সেও তেনেকৈ আচৰণ কৰিলে।
Verse 38
गतं न पश्यत्यात्मानं प्रजासंतापनेन च । गृहीत्वा शक्रभार्यां स गतो वै दानवोत्तमः
প্ৰজাক সন্তাপ দিয়া মোহাচ্ছন্ন হৈ সি নিজৰ পতন নেদেখিলে। শক্ৰৰ পত্নীক হৰণ কৰি সেই দানৱশ্ৰেষ্ঠ নিশ্চয়েই প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 46
। अध्याय
॥ অধ্যায় ॥ (অধ্যায়-চিহ্ন)।