Adhyaya 49

Verse 1

मार्कण्डेय उवाच । अन्धकं तु निहत्याथ देवदेवो महेश्वरः । उमया सहितो रुद्रः कैलासमगमन्नगम्

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে: অন্ধকক নিধন কৰি, দেৱদেৱ মহেশ্বৰ—উমাৰ সৈতে ৰুদ্ৰ—কৈলাস পৰ্বতলৈ গ’ল।

Verse 2

आगताश्च ततो देवा ब्रह्माद्याश्च सवासवाः । हृष्टास्तुष्टाश्च ते सर्वे प्रणेमुः पार्वतीपतिम्

তাৰ পাছত ব্ৰহ্মা আৰু ইন্দ্ৰ আদি দেৱতাসকল উপস্থিত হ’ল। তেওঁলোক সকলোৱে আনন্দিত আৰু সন্তুষ্ট হৈ পাৰ্বতীৰ স্বামীক প্ৰণাম জনালে।

Verse 3

ईश्वर उवाच । उपाविशन्तु ते सर्वे ये केचन समागताः । निहतो दानवो ह्येष गीर्वाणार्थे पितामह

ঈশ্বৰে ক’লে: যিসকল ইয়াত সমবেত হৈছে তেওঁলোক বহক। হে পিতামহ, দেৱতাসকলৰ বাবেই এই দানৱক বধ কৰা হৈছে।

Verse 4

रक्तेन तस्य मे शूलं निर्मलं नैव जायते । शुभव्रततपोजप्यरतो ब्रह्मन्मया हतः

তাৰ তেজৰ দ্বাৰা মোৰ ত্ৰিশূল একেবাৰেই পবিত্ৰ হোৱা নাই। হে ব্ৰহ্মন, যদিও তেওঁ শুভ ব্ৰত আৰু তপস্যাত মগ্ন আছিল, তথাপিও মই তেওঁক বধ কৰিলোঁ।

Verse 5

कर्तुमिच्छाम्यहं सम्यक्तीर्थयानं चतुर्मुख । आगच्छन्तु मया सार्द्धं ये यूयमिह संगताः

হে চতুৰ্মুখ, মই পবিত্ৰ তীৰ্থযাত্ৰা কৰিব বিচাৰো। আপোনালোক যিসকল ইয়াত সমবেত হৈছে, মোৰ লগত আহক।

Verse 6

इत्युक्त्वा देवदेवेशः प्रभासं प्रतिनिर्ययौ । प्रभासाद्यानि तीर्थानि गङ्गासागरमध्यतः

এইদৰে কৈ দেৱাদিদেৱ প্ৰভাসলৈ যাত্ৰা কৰিলে, আৰু গংগা তথা সাগৰৰ মাজত থকা প্ৰভাস আদি তীৰ্থসমূহ দৰ্শন কৰিলে।

Verse 7

अवगाह्यापि सर्वाणि नैर्मल्यं नाभवन्नृप । नर्मदायां ततो गत्वा देवो देवैः समन्वितः

হে নৃপ, সকলোত স্নান কৰিলেও শুদ্ধতা উদ্ভৱ নহ’ল। তেতিয়া দেৱগণেৰে সহিত দেৱদেৱ নর্মদা নদীৰ কাষলৈ গ’ল।

Verse 8

उत्तरं दक्षिणं कूलमवागाहत्प्रियव्रतः । गतस्तु दक्षिणे कूले पर्वते भृगुसंज्ञितम्

প্ৰিয়ব্ৰত উত্তৰ আৰু দক্ষিণ—দুয়ো কূলতে স্নান কৰিলে। তাৰ পাছত তেওঁ দক্ষিণ কূলৰ ভৃগু নামে পৰ্বতলৈ গ’ল।

Verse 9

तत्र स्थित्वा महादेवो देवैः सह महीपते । भ्रान्त्वा भ्रान्त्वा चिरं श्रान्तो निर्विण्णो निषसाद ह

হে মহীপতে, তাত দেৱগণেৰে সহ মহাদেৱ অৱস্থান কৰিলে। বাৰে বাৰে ঘূৰি ফুৰি বহুদিনে ক্লান্ত আৰু বৈরাগ্যযুক্ত হৈ তেওঁ বহি পৰিল।

Verse 10

मनोहारि यतः स्थानं सर्वेषां वै दिवौकसाम् । तीर्थं विशिष्टं तन्मत्वा स्थितो देवो महेश्वरः

সেই স্থান সকলো দিৱৌকসৰ বাবে মনোহৰ দৰ্শনীয় আছিল। তাক এক বিশেষ তীৰ্থ বুলি জানি দেৱ মহেশ্বৰ তাতেই স্থিত হ’ল।

Verse 11

गिरिं विव्याध शूलेन भिन्नं तेन रसातलम् । निर्मलं चाभवच्छूलं न लेपो दृश्यते क्वचित्

শূলেৰে তেওঁ গিৰি বিদ্ধ কৰিলে; তাতে ভেদ হৈ ৰসাতল পৰ্যন্ত ফাটিল। তথাপি শূল নিৰ্মলেই থাকিল—ক’তো মলিনতাৰ লেপ দেখা নগ’ল।

Verse 12

देवैराह्वानिता तत्र महापुण्या च भारती । पर्वतान्निःसृता तत्र महापुण्या सरस्वती

তাত দেৱতাসকলৰ আহ্বানত মহাপুণ্যময়ী ভাৰতী প্ৰকাশ পালে; আৰু পৰ্বতৰ পৰা মহাপুণ্যময়ী সৰস্বতী নদী নিৰ্গত হ’ল।

Verse 13

द्वितीयः सङ्गमस्तत्र यथा वेण्यां सितासितः । तत्र ब्रह्मा स्वयं देवो ब्रह्मेशं लिङ्गमुत्तमम्

তাত দ্বিতীয় সঙ্গম আছে—যেন প্ৰয়াগৰ ৱেণীত শ্বেত আৰু শ্যাম ধাৰাৰ মিলন। সেই স্থানতে স্বয়ং দেৱ ব্ৰহ্মাই ‘ব্ৰহ্মেশ’ নামৰ উত্তম লিঙ্গ স্থাপন কৰিলে।

Verse 14

संस्थापयामास पुण्यं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम् । तस्य याम्ये दिशो भागे स्वयं देवो जनार्दनः

তেওঁ সেই পৰম পুণ্যময়, সকলো দুখ নাশকাৰী উত্তম লিঙ্গ স্থাপন কৰিলে। আৰু তাৰ দক্ষিণ দিশৰ ভাগত স্বয়ং দেৱ জনাৰ্দন (বিষ্ণু) অৱস্থিত।

Verse 15

तिष्ठते च सदा तत्र विष्णुपादाग्रसंस्थिता । अम्भसो न भवेन्मार्गः कुण्डमध्यस्थितस्य च

সেয়া তাত সদায় স্থিত থাকে, বিষ্ণুৰ পদযুগলৰ অগ্ৰভাগত অৱস্থিত। আৰু যি কুণ্ডৰ মধ্যত থিয় হয়, তাৰ বাবে পানীৰ ওলাই যোৱাৰ কোনো পথ নাথাকে।

Verse 16

शूलाग्रेण कृता रेखा ततस्तोयं वहेन्नृप । तत्तोयं च गतं तत्र यत्र रेवा महानदी

হে নৃপ, ত্ৰিশূলৰ অগ্ৰভাগেৰে এটা ৰেখা-নালা কটা হ’ল; তাৰ পৰা পানী ববলৈ ধৰিলে। আৰু সেই পানী গৈ সেই ঠাইত মিলিল য’ত মহানদী ৰেৱা বয়।

Verse 17

जललिङ्गं महापुण्यं चकतीर्थं नृपोत्तम । शूलभेदे च देवेशः स्नानं कुर्याद्यथाविधि

হে নৃপোত্তম! জল-লিঙ্গ মহাপুণ্যদায়ক—ইয়াই চকতীৰ্থ। আৰু শূলভেদত দেৱেশ্বৰক বিধি অনুসাৰে পূজা কৰি স্নান কৰিব লাগে।

Verse 18

आत्मानं मन्यते शुद्धं न किंचित्कल्मषं कृतम् । तस्यैवोत्तरकाष्ठायां देवदेवो जगद्गुरुः

সেয়ে নিজকে শুদ্ধ বুলি মানে, যেন একো পাপেই কৰা নহয়। আৰু সেই তীৰ্থৰ উত্তৰ দিশত দেৱদেৱ, জগতগুৰু, অৱস্থিত।

Verse 19

आत्मना देवदेवेशः शूलपाणिः प्रतिष्ठितः । सर्वतीर्थेषु तत्तीर्थं सर्वदेवमयं परम्

তাত দেৱদেৱেশ, শূলপাণি শিৱ, নিজৰ দিৱ্য শক্তিৰে প্ৰতিষ্ঠিত। সকলো তীৰ্থৰ মাজত সেই তীৰ্থই পৰম, কিয়নো সি সকলো দেৱতাৰে পৰিপূৰ্ণ।

Verse 20

सर्वपापहरं पुण्यं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम् । तत्र तीर्थे प्रतिष्ठाप्य देवदेवं जगद्गुरुः

সেই পবিত্ৰ স্থান সকলো পাপ হৰণকাৰী, সৰ্বতোভাবে পুণ্যময় আৰু উত্তম, সকলো দুখ নাশকাৰী। তাত সেই তীৰ্থত জগতগুৰুৱে দেৱদেৱক প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে।

Verse 21

रक्षापालांस्ततो मुक्त्वा शतं साष्टविनायकान् । क्षेत्रपालाः शतं साष्टं तद्रक्षन्ति प्रयत्नतः

তাৰ পাছত ৰক্ষাপাল নিযুক্ত কৰি—এশ আঠজন বিনায়কক—এশ আঠজন ক্ষেত্ৰপালেও সেই ধামক যত্নেৰে সাৱধানতাৰে ৰক্ষা কৰে।

Verse 22

विघ्नास्तस्योपजायन्ते यस्तत्र स्थातुमिच्छति । केचित्कुटुम्बात्ततासु व्याग्राः केचित्कृषीषु च

যি তাত থাকিবলৈ ইচ্ছা কৰে, তাৰ বাবে বিঘ্ন উদ্ভৱ হয়। কিছুমানৰ কুটুম্বৰ পৰা ক্লেশ, কিছুমানৰ নদীৰ তীৰত বাঘৰ দৰে ভয়, আৰু কিছুমানৰ কৃষি-ক্ষেত্ৰৰ পৰা বাধা আহে।

Verse 23

केचित्सभां प्रकुर्वन्ति केचिद्द्रव्यार्जने रताः । परोक्षवादं कुर्वन्ति केऽपि हिंसारताः सदा

কিছুমান সভা-সমিতি আৰু বিবাদত লীন হয়, কিছুমান ধন অৰ্জনত আসক্ত। কিছুমান পৰোক্ষ নিন্দা কৰে, আৰু কিছুমান সদায় হিংসাত ৰত থাকে।

Verse 24

परदाररताः केचित्केचिद्वृत्तिविहिंसकाः । अन्ये केचिद्वदन्त्येवं कथं तीर्थेषु गम्यते

কিছুমান পৰস্ত্ৰী-আসক্ত হয়, কিছুমান নিজৰ সৎ জীৱিকা নষ্ট কৰে। আন কিছুমান এইদৰে কয়—‘তীৰ্থলৈ যোৱা কেনেকৈ সম্ভৱ?’

Verse 25

क्षुधया पीड्यते भार्या पुत्रभृत्यादयस्तदा । मोहजालेषु योज्यन्ते एवं देवगणैर्नराः

তেতিয়া ক্ষুধাই পত্নী, পুত্ৰ, ভৃত্য আদি সকলক পীড়িত কৰে। এইদৰে মানুহ মোহৰ জালত জড়াই পৰে—দেৱগণৰ দ্বাৰাই (নিয়ন্ত্ৰণৰূপে) এই ব্যৱস্থা ঘটিত হয়।

Verse 26

पापाचाराश्च ये मर्त्याः स्नानं तेषां न जायते । संरक्षन्ति च तत्तीर्थं देवभृत्यगणाः सदा

যিসকল মর্ত্য পাপাচাৰত লিপ্ত, তেওঁলোকৰ বাবে তাত স্নানৰ সৌভাগ্য উদয় নহয়। আৰু দেৱ-ভৃত্যগণ সদায় সেই তীৰ্থৰ ৰক্ষা কৰে।

Verse 27

धन्याः पुण्याश्च ये मर्त्यास्तेषां स्नानं प्रजायते । सरस्वत्या भोगवत्या देवनद्या विशेषतः

ধন্য আৰু পুণ্যবান মৰ্ত্যসকলৰ বাবে তাত স্নান কৰাটো সত্যই সম্ভৱ হয়—বিশেষকৈ পবিত্ৰ সৰস্বতী, ভোগৱতী আৰু দেৱ-নদীত।

Verse 28

अयं तु सङ्गमः पुण्यो यथा वेण्यां सितासितः । दृष्ट्वा तीर्थं तु ते सर्वे गीर्वाणा हृष्टचेतसः

এই সঙ্গম পবিত্ৰ—যেন বেণীত শ্বেত আৰু কৃষ্ণ কেশৰ মিলন। সেই তীৰ্থ দর্শন কৰি গীৰ্বাণ দেৱসকল সকলো হৃষ্টচিত্ত হ’ল।

Verse 29

देवस्य सन्निधौ भूत्वा वर्णयामासुरुत्तमम् । इदं तीर्थं तु देवेश गयातीर्थेन ते समम्

দেৱতাৰ সন্নিধানত থিয় হৈ তেওঁলোকে সেই উত্তম মহিমা বৰ্ণনা কৰিলে: “হে দেৱেশ! এই তীৰ্থ পুণ্যত প্ৰসিদ্ধ গয়া-তীৰ্থৰ সমান।”

Verse 30

गुह्याद्गुह्यतमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति । शूलपाणिः समभ्यर्च्य इन्द्राद्यैरप्सरोगणैः

গুপ্ততকৈও অতি গুপ্ত এই তীৰ্থ; আগতে নাছিল, ভৱিষ্যতেও নহ’ব। তাত শূলপাণি (শিৱ)ক ইন্দ্ৰ আদি আৰু অপ্সৰাগণ আদি সকলোৱে বিধিপূৰ্বক পূজা কৰে।

Verse 31

यक्षकिन्नरगन्धर्वैर्दिक्पालैर्लोकपैरपि । नृत्यगीतैस्तथा स्तोत्रैः सर्वैश्चापि सुरासुरैः

যক্ষ, কিন্নৰ, গন্ধৰ্ব; দিক্‌পাল আৰু লোকপালসকলৰ দ্বাৰাও—নৃত্য-গীত আৰু স্তোত্ৰৰ মাধ্যমে—সকলো দেৱ আৰু অসুৰে তাত (তাঁক) সন্মান কৰে।

Verse 32

पूज्यमानो गणैः सर्वैः सिद्धैर्नागैर्महेश्वरः । देवेन भेदितं तत्र शूलाग्रेण नराधिप

যেতিয়া মহেশ্বৰক সকলো গণ, সিদ্ধ আৰু নাগে পূজা কৰি আছিল, হে নৰাধিপ, তাত দেৱতাই নিজৰ ত্ৰিশূলৰ আগৰে সেই স্থান বিদীৰ্ণ কৰিলে।

Verse 33

त्रिधा यत्रेक्ष्यतेऽद्यापि ह्यावर्तः सुरपूरितः । कुण्डत्रयं नरव्याघ्र महत्कलकलान्वितम्

তাত আজিও সেই ঘূৰ্ণাবর্ত ত্ৰিধা ৰূপে দেখা যায়, দেৱসান্নিধ্যৰে পূৰ্ণ। হে নৰব্যাঘ্ৰ, তাত তিনিটা পবিত্ৰ কুণ্ড আছে, মহা কলকল ধ্বনিত অনুৰণিত।

Verse 34

सर्वपापक्षयकरं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम् । तत्र तीर्थे तु यः स्नाति उपवासपरायणः

সেই তীৰ্থ পৰমোত্তম—সৰ্বপাপ ক্ষয়কাৰী আৰু সৰ্বদুঃখ নাশক। যি উপবাস-পরায়ণ হৈ তাত স্নান কৰে, সি সেই ফল লাভ কৰে।

Verse 35

दीक्षामन्त्रविहीनोऽपि मुच्यते चाब्दिकादघात् । ये पुनर्विधिवत्स्नान्ति मन्त्रैः पञ्चभिरेव च

দীক্ষা আৰু মন্ত্ৰবিহীন হলেও সি বছৰৰ সঞ্চিত পাপৰ পৰা মুক্ত হয়। কিন্তু যিসকলে বিধিমতে পুনৰ স্নান কৰে, কেৱল পাঁচটি মন্ত্ৰসহ, তেওঁলোকে অধিক পূৰ্ণ ফল লাভ কৰে।

Verse 36

वेदोक्तैः पञ्चभिर्मन्त्रैः सहिरण्यघटैः शुभैः । अक्षरैर्दशभिश्चैव षड्भिर्वा त्रिभिरेव वा

বেদোক্ত পাঁচটি মন্ত্ৰেৰে, শুভ স্বৰ্ণঘটসহ; আৰু দহ অক্ষৰৰ, বা ছয়, বা তিন অক্ষৰৰ মন্ত্ৰেৰেো (এই বিধান) সম্পন্ন হয়।

Verse 37

पृथग्भूतैर्द्विजातीनां तीर्थे कार्यं नराधिप । ब्रह्मक्षत्रविशां वापि स्त्रीशूद्राणां तथैव च

হে নৰাধিপ! তীৰ্থত দ্বিজাতিসকলৰ ক্ৰিয়া পৃথকভাৱে সম্পন্ন কৰিব লাগে; আৰু ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য—তদ্ৰূপে নাৰী আৰু শূদ্ৰসকলৰ বাবেও।

Verse 38

पुरुषाणां त्रयीं ध्यात्वा स्नानं कुर्याद्यथाविधि । दशाक्षरेण मन्त्रेण ये पिबन्ति जलं नराः

পুৰুষসকলৰ বাবে ত্ৰয়ী বেদ ধ্যান কৰি বিধিমতে স্নান কৰা উচিত। যিসকল নৰে দশাক্ষৰী মন্ত্ৰেৰে জল পান কৰে, সেয়া শাস্ত্ৰসম্মত আচৰণ।

Verse 39

ते गच्छन्ति परं लोकं यत्र देवो महेश्वरः । केदारे च यथा पीतं रुद्रकुण्डे तथैव च

তেওঁলোকে পৰম লোকলৈ গমন কৰে, য’ত দেব মহেশ্বৰ অধিষ্ঠান কৰে। কেদাৰত যিদৰে পান কৰিলে পুণ্য হয়, ৰুদ্ৰকুণ্ডতো তেনেদৰেই হয়।

Verse 40

पञ्चरेफसमायुक्तं क्षकारं सुरपूजितम् । ओङ्कारेण समायुक्तमेतद्वेद्यं प्रकीर्तितम्

পাঁচ ‘ৰ’ৰে সংযুক্ত আৰু দেবতাসকলে পূজিত ‘ক্ষ’ অক্ষৰ, ওঁকাৰৰ সৈতে যুক্ত—ইয়াকেই জানিবলগীয়া পবিত্ৰ সূত্র বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।

Verse 41

यस्तत्र कुरुते स्नानं विधियुक्तो जितेन्द्रियः । तिलमिश्रेण तोयेन तर्पयेत्पितृदेवताः

যিজনে তাত বিধিযুক্তভাৱে, ইন্দ্ৰিয়-সংযমী হৈ স্নান কৰে, তেওঁ তিল-মিশ্ৰিত জলেৰে পিতৃসকল আৰু দেবতাসকলক তৰ্পণ কৰিব।

Verse 42

कुलानां तारयेद्विंशं दशपूर्वान्दशापरान् । गयादिपञ्चस्थानेषु यः श्राद्धं कुरुते नरः

যি নৰ গয়া আদি পঞ্চ পবিত্ৰ স্থানত শ্ৰাদ্ধ কৰে, সি নিজৰ কুলৰ বিশ পুৰুষ—দহ আগৰ আৰু দহ পাছৰ—উদ্ধাৰ কৰে।

Verse 43

स तत्र फलमाप्नोति शूलभेदे न संशयः । यस्तत्र विधिना युक्तो दद्याद्दानानि भक्तितः

সি তাত শূলভেদত নিশ্চয়েই সেই ফল লাভ কৰে—ইয়াত সন্দেহ নাই। আৰু যি বিধি অনুসৰি ভক্তিভাৱে তাত দান কৰে, সিও সেই পুণ্য লাভ কৰে।

Verse 44

तुदक्षयं फलं तत्र सुकृतं दुष्कृतं तथा । गयाशिरो यथा पुण्यं पितृकार्येषु सर्वदा

তাত ফল অক্ষয়—সুকৃতৰ পৰা হওক বা দুষ্কৃতৰ প্ৰায়শ্চিত্ত স্বৰূপ হওক। যেনেকৈ গয়াশিৰস পিতৃকাৰ্যত সদায় পুণ্যদায়ক, তেনেকৈ এই স্থানো সদা পুণ্যময়।

Verse 45

शूलभेदं तथा पुण्यं स्नानदानादितर्पणैः । भक्त्या ददाति यस्तत्र काञ्चनं गां महीं तिलान्

শূলভেদো তেনেকৈ অতি পুণ্যময়—স্নান, দান আৰু তৰ্পণ আদি কৰ্মেৰে। যি তাত ভক্তিভাৱে সোণ, গাই, ভূমি বা তিল দান কৰে, সি মহাপুণ্য লাভ কৰে।

Verse 46

आसनोपानहौ शय्यां वराश्वान् क्षत्रियस्तथा । वस्त्रयुग्मं च धान्यं च गृहं पूर्णं प्रयत्नतः

প্ৰচেষ্টাৰে আসন, পাদুকা, শয্যা, উত্তম অশ্ব, আৰু এক ক্ষত্ৰিয় সেবকো দান কৰিব লাগে; লগতে বস্ত্ৰযুগল, ধান্য আৰু সম্পূৰ্ণ সজ্জিত গৃহো।

Verse 47

सयोक्त्रं लाङ्गलं दद्यात्कृष्टां चैव वसुंधराम् । दानान्येतानि यो दद्याद्ब्राह्मणे वेदपारगे

যোঁক-সহ জোঁৱাল, লাঙল আৰু চাষ কৰা ভূমিও দান কৰিব লাগে। যিয়ে এই দানসমূহ বেদপাৰগ ব্ৰাহ্মণক দিয়ে, সি মহাপুণ্য লাভ কৰে।

Verse 48

श्रोत्रिये कुलसम्पन्ने शुचिष्मति जितेन्द्रिये । श्रुताध्ययनसम्पन्ने दम्भहीने क्रियान्विते । त्रयोदशाहःस्वेकैकं त्रयोदशगुणं भवेत्

শ্ৰোত্ৰিয়—সুকুলজাত, শুচি, জিতেন্দ্ৰিয়, শ্ৰুতি-অধ্যয়নে সম্পন্ন, দম্ভহীন আৰু সদাচাৰত ৰত—তেনে জনক ত্ৰয়োদশাহ-কৰ্মত দিয়া প্ৰতিটো দান ত্ৰয়োদশগুণ ফল হয়।

Verse 49

। अध्याय

“অধ্যায়”—ই এক অধ্যায়-চিহ্ন, যিয়ে অধ্যায়ান্ত/অধ্যায়ান্তৰ সূচনা সূচায়।