Adhyaya 3
এই অধ্যায়ত যুধিষ্ঠিৰে মুনি মাৰ্কণ্ডেয়ক সোধে—তেওঁ বাৰে বাৰে দেখা যুগক্ষয়ৰ ভয়াৱহ অৱস্থা কেনেকুৱা। মাৰ্কণ্ডেয়ে দীৰ্ঘ অনাবৃষ্টি, ঔষধি‑লতাৰ ক্ষয়, নদী‑সৰোবৰ শুকাই যোৱা আৰু জীৱসমূহৰ উচ্চ লোকলৈ গমন—এই সকলো বৰ্ণনা কৰে। তাৰ পিছত তেওঁ পুৰাণ‑প্ৰসাৰৰ অধিকাৰ‑পৰম্পৰা স্থাপন কৰে—শম্ভু → বায়ু → স্কন্দ → বসিষ্ঠ → পৰাশৰ → জাতূকৰ্ণ্য → অন্য ঋষিসকল—আৰু কয় যে পুৰাণ‑শ্ৰৱণ জন্মজন্মান্তৰৰ সঞ্চিত মলিনতা দূৰ কৰি মুক্তিৰ সহায়ক। তাৰ পাছত প্ৰলয়দৃশ্য: বাৰটা সূৰ্যৰ তাপে জগত দগ্ধ হৈ এক মহাসাগৰত পৰিণত হয়। পানীত ভ্ৰমণ কৰোঁতে তেওঁ আদ্য তেজোময় পৰম সত্তাৰ দৰ্শন পায় আৰু অন্ধকাৰ সাগৰত আন এজন মনুক সন্ততি সহ বিচৰণ কৰা দেখে। ভয় আৰু ক্লান্তিত তেওঁ এক মহামৎস্যৰূপৰ সন্মুখীন হয়; তাক মহেশ্বৰ বুলি চিনে, আৰু তেওঁৰ আহ্বানত ওচৰলৈ যায়। সাগৰৰ মাজতে নদীৰ দৰে আশ্চৰ্য ধাৰা দেখা যায়; ‘অবলা’ নামৰ এক দিব্য নাৰী নিজকে ঈশ্বৰৰ দেহৰ পৰা উদ্ভৱ বুলি কয় আৰু শংকৰ‑সান্নিধ্যৰে যুক্ত নাওখনেই নিৰাপদ আশ্ৰয় বুলি বুজায়। মাৰ্কণ্ডেয়ে মনুৰ সৈতে নাওত উঠি শৈৱ স্তোত্ৰ পাঠ কৰে—সদ্যোজাত, বামদেৱ, ভদ্ৰকালী, ৰুদ্ৰ আদি ৰূপে জগত্কাৰণ শিৱক স্তৱ কৰে। শেষত মহাদেৱ প্ৰসন্ন হৈ বৰ বিচাৰিবলৈ কয়; অনিত্যতাৰ মাজত ভক্তি আৰু প্ৰমাণিক শ্ৰৱণেই শৰণ—এই অধ্যায়ৰ মর্ম।
Shlokas
Verse 1
युधिष्ठिर उवाच । सप्तकल्पक्षया घोरास्त्वया दृष्टा महामुने । न चापीहास्ति भगवन्दीर्घायुरिह कश्चन
যুধিষ্ঠিৰ ক’লে: হে মহামুনে, তুমি সপ্ত কল্পৰ ভয়ংকৰ প্ৰলয়-ক্ষয় দেখিছা। তথাপি, হে ভগৱন, ইয়াত কোনো দীৰ্ঘায়ু ব্যক্তি একেবাৰে নাই।
Verse 2
त्वया ह्येकार्णवे सुप्तः पद्मनाभः सुरारिहा । दृष्टः सहस्रचरणः सहस्रनयनोदरः
তুমি এক মহাসমুদ্ৰত নিদ্ৰামগ্ন পদ্মনাভক—দেৱশত্ৰুনাশক—দেখিছিলা; সহস্ৰ চৰণবিশিষ্ট, সহস্ৰ নেত্ৰে বিভূষিত দেহধাৰী।
Verse 3
। अध्याय
অধ্যায় — (পাঠচিহ্ন) “অধ্যায়”।
Verse 4
किं त्वयाश्चर्यभूतं हि दृष्टं च भ्रमतानघ । एतदाचक्ष्व भगवन्परं कौतूहलं हि मे
হে নিষ্পাপ! ভ্ৰমণ কৰোঁতে তুমি কি আশ্চৰ্য বস্তু দেখিলা? হে ভগৱান ঋষি, এই কথা কৃপা কৰি কোৱা; মোৰ কৌতূহল অতি পৰম।
Verse 5
सम्प्राप्ते च महाघोरे युगस्यान्ते महाक्षये । अनावृष्टिहते लोके पुरा वर्षशताधिके
যেতিয়া যুগৰ অতি ভয়ংকৰ অন্ত—মহাপ্ৰলয়—উপনীত হ’ল, তেতিয়া প্ৰাচীন কালত জগতখন শতাধিক বছৰ ধৰি অনাবৃষ্টিৰ আঘাতে পীড়িত হৈছিল।
Verse 6
औषधीनां क्षये घोरे देवदानववर्जिते । निर्वीर्ये निर्वषट्कारे कलिना दूषिते भृशम्
সেই ভয়ংকৰ সময়ত, যেতিয়া ঔষধি-লতা নষ্ট হৈছিল, দেৱ-দানৱ অনুপস্থিত আছিল, শক্তি নিঃশেষ হৈছিল আৰু বৈদিক ‘বষট্’ ক্ৰিয়া স্তব্ধ হৈছিল—যেতিয়া কলিয়ে সকলোকে অত্যন্ত দুষিত কৰিছিল—
Verse 7
सरित्सरस्तडागेषु पल्वलोपवनेषु च । संशुष्केषु तदा ब्रह्मन्निराकारे युगक्षये
যেতিয়া নদী, সৰোবৰ, পুখুৰী, জলাভূমি আৰু উপবন সকলো শুকাই গ’ল, তেতিয়া—হে ব্ৰাহ্মণ—যুগৰ নিৰাকাৰ অন্তত।
Verse 8
जनं प्राप्ते महर्लोके ब्रह्मक्षत्रविशादयः । ऋषयश्च महात्मानो दिव्यतेजःसमन्विताः
যেতিয়া জনসাধাৰণ মহৰ্লোকত উপনীত হ’ল—ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য আদি—তেতিয়া দিৱ্য তেজে বিভূষিত মহাত্মা ঋষিসকলো আছিল।
Verse 9
स्थितानि कानि भूतानि गतान्येव महामुने । एतत्सर्वं महाभाग कथयस्व पृथक्पृथक्
হে মহামুনে, কোন কোন প্ৰাণী স্থিত আছে আৰু কোনবোৰ গুচি গ’ল? হে মহাভাগ, এই সকলো কথা পৃথক পৃথককৈ স্পষ্টকৈ কওক।
Verse 10
भूतानि कानि विप्रेन्द्र कथं सिद्धिमवाप्नुयात् । ब्रह्मविष्ण्विन्द्ररुद्राणां काले प्राप्ते सुदारुणे
হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ, সেই সত্তাসকল কোন কোন, আৰু সিদ্ধি কেনেকৈ লাভ হয়—বিশেষকৈ যেতিয়া ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু, ইন্দ্ৰ আৰু ৰুদ্ৰৰো বাবে অতি দাৰুণ কাল উপস্থিত হয়?
Verse 11
एवमुक्तस्ततः सोऽथ धर्मराजेन धीमता । मार्कण्डः प्रत्युवाचेदमृषिसंघैः समावृतः
বুদ্ধিমান ধৰ্মৰাজে এইদৰে কোৱাত, মাৰ্কণ্ডেয় তেতিয়া উত্তৰ দিলে—ঋষিসংঘেৰে পৰিবেষ্টিত হৈ।
Verse 12
श्रीमार्कण्डेय उवाच । शृण्वन्तु ऋषयः सर्वे त्वया सह नरेश्वर । महत्पुराणं पूर्वोक्तं शंभुना वायुदैवते
শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে: হে নৰেশ্বৰ ৰাজন, তোমাৰ সৈতে সকলো ঋষিয়ে শুনক। এই মহাপুৰাণ পূৰ্বতে শম্ভুৱে দিৱ্য বায়ুদেৱতাক প্ৰচাৰ কৰিছিল।
Verse 13
वायोः सकाशात्स्कन्देन श्रुतमेतत्पुरातनम् । वसिष्ठः श्रुतवांस्तस्मात्पराशरस्ततः परम्
এই প্ৰাচীন পুৰাণ বায়ুদেৱৰ পৰা স্কন্দে শুনিছিল। তাৰ পৰা বসিষ্ঠে শুনিলে, আৰু তাৰ পাছত পৰাশৰে ক্ৰমে শুনিলে।
Verse 14
तस्माच्च जातूकर्ण्येन तस्माच्चैव महर्षिभिः । एवं परम्पराप्रोक्तं शतसंख्यैर्द्विजोत्तमैः
তাৰ পৰা জাতূকৰ্ণ্যই গ্ৰহণ কৰিলে, আৰু তাৰ পৰা পুনৰ মহর্ষিসকলে। এইদৰে পৰম্পৰাৰে শতসংখ্যক শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজে উপদেশ দিছে।
Verse 15
संहिता शतसाहस्री पुरोक्ता शंभुना किल । आलोड्य सर्वशास्त्राणि वदार्थं तत्त्वतः पुरा
নিশ্চয়, লক্ষ শ্লোকৰ সংহিতা পূৰ্বতে শম্ভুৱে প্ৰচাৰ কৰিছিল। সকলো শাস্ত্ৰ মথি, তেওঁ আগতে তত্ত্বৰ অনুসাৰে অৰ্থ প্ৰকাশ কৰিছিল।
Verse 16
युगरूपेण सा पश्चाच्चतुर्धा विनियोजिता । मदप्रज्ञानुसारेण नराणां तु महर्षिभिः
পিছত যুগৰ স্বভাৱ অনুসাৰে, মহর্ষিসকলে মানুহৰ বোধশক্তিৰ ভিন্নতা অনুসৰি ইয়াক চাৰিখন ভাগত বিন্যস্ত কৰিলে।
Verse 17
आराध्य पशुभर्तारं मया पूर्वं महेश्वरम् । पुराणं श्रुतमेतद्धि तत्ते वक्ष्याम्यशेषतः
মই পূৰ্বে পশুধৰ্মৰ পালনকৰ্তা মহেশ্বৰক আৰাধনা কৰি এই পুৰাণ শুনিছোঁ; সেয়ে এতিয়া তোমাক একো নাছাড়ি সম্পূৰ্ণকৈ ক’ম।
Verse 18
यच्छ्रुत्वा मुच्यते जन्तुः सर्वपापैर्नरेश्वर । मानसैः कर्मजैश्चैव सप्तजन्मसु संचितैः
হে নৰেশ্বৰ ৰাজা, যি শুনিলে জন্তু সৰ্বপাপৰ পৰা মুক্ত হয়—মনসিক আৰু কৰ্মজাত—সাত জন্মত সঞ্চিত সকলো।
Verse 19
सप्तकल्पक्षया घोरा मया दृष्टाः पुनःपुनः । प्रसादाद्देवदेवस्य विष्णोश्च परमेष्ठिनः
দেৱদেৱ বিষ্ণু, পৰমেশ্বৰ প্ৰভুৰ প্ৰসাদত মই সাত কল্পৰ অন্তত হোৱা ভয়ংকৰ প্ৰলয়সমূহ পুনঃপুনঃ দেখিছোঁ।
Verse 20
द्वादशादित्यनिर्दग्धे जगत्येकार्णवीकृते । श्रान्तोऽहं विभ्रमंस्तत्र तरन्बाहुभिरर्णवम्
যেতিয়া দ্বাদশ আদিত্যই জগত দগ্ধ কৰিলে আৰু সকলো এক মহাসাগৰ হৈ পৰিল, তেতিয়া মই ক্লান্ত হৈ তাত ভ্ৰমি থাকিলোঁ, বাহুৰে সাঁতুৰি সেই প্ৰলয়-অৰ্ণৱ পাৰ হ’বলৈ।
Verse 21
अथाहं सलिले राजन्नादित्यसमरूपिणम् । पुरा पुरुषमद्राक्षमनादिनिधनं प्रभुम्
তাৰ পাছত, হে ৰাজন, সেই জলৰ মাজতে মই আদিত্যসম দীপ্তিমান আদিপুৰুষক দেখিলোঁ—যি প্ৰভু অনাদি আৰু অনন্ত।
Verse 22
शृङ्गं चैवाद्रिराजस्य भासयन्तं दिशो दश । द्वितीयोऽन्यो मनुर्दृष्टः पुत्रपौत्रसमन्वितः
মই পৰ্বতৰাজৰ শৃংগো দেখিলোঁ, যি দহো দিশা আলোকিত কৰি আছিল; আৰু মই আন এজন মনুকো দেখিলোঁ—দ্বিতীয়জন—পুত্ৰ-পৌত্ৰসহিত।
Verse 23
अगाधे भ्रमते सोऽपि तमोभूते महार्णवे । अविश्रमन्मुहूर्तं तु चक्रारूढ इव भ्रमन्
সিও সেই অগাধ, অন্ধকাৰময় মহাসাগৰত ভ্ৰমি থাকিল; এক মুহূৰ্তও বিশ্ৰাম নকৰাকৈ, যেন চকাৰ ওপৰত আৰূঢ় হৈ ঘূৰি ফুৰে।
Verse 24
अथाहं भयादुद्विग्नस्तरन्बाहुभिरर्णवम् । तत्रस्थोऽहं महामत्स्यमपश्यं मदसंयुतम्
তাৰ পিছত ভয়ত উদ্বিগ্ন হৈ মই বাহুৰে সাগৰ পাৰ হ’বলৈ সাঁতুৰিলোঁ; তাতেই মই এক মহামৎস্য দেখিলোঁ, অতি প্ৰবল শক্তিৰে সংযুক্ত।
Verse 25
ततोऽब्रवीत्स मां दृष्ट्वा एह्येहीति च भारत । परं प्रधानः सर्वेषां मत्स्यरूपो महेश्वरः
তাৰ পিছত মোক দেখি সি ক’লে, ‘এহি, এহি!’ হে ভাৰত। সকলোতকৈ শ্ৰেষ্ঠ, সৰ্বপ্ৰধান মহেশ্বৰ তেতিয়া মৎস্যৰূপে উপস্থিত আছিল।
Verse 26
ततोऽहं त्वरया गत्वा तन्मुखे मनुजेश्वर । सुश्रान्तो विगतज्ञानः परं निर्वेदमागतः
তাৰ পিছত মই ত্বৰিত গতিৰে গৈ তেওঁৰ মুখৰ ওচৰ পালোঁ, হে মনুজেশ্বৰ; অতিশয় ক্লান্ত, জ্ঞান বিভ্ৰান্ত হৈ, মই সংসাৰৰ প্ৰতি গভীৰ নিৰ্বেদ আৰু হতাশাত পতিত হ’লোঁ।
Verse 27
ततोऽद्राक्षं समुद्रान्ते महदावर्तसंकुलाम् । उद्यत्तरंगसलिलां फेनपुञ्जाट्टहासिनीम्
তাৰ পাছত মই সাগৰৰ কাষত এক মহাধাৰা দেখিলোঁ—বৃহৎ ঘূৰ্ণাবৰ্তেৰে উথলি-পথলি; তাৰ জল উচ্ছ তৰংগত উঠি আহে, আৰু ফেনৰ স্তূপ যেন উচ্চহাসেৰে হাঁহে।
Verse 28
नदीं कामगमां पुण्यां झषमीनसमाकुलाम् । नद्यास्तस्यास्तु मध्यस्था प्रमदा कामरूपिणी
মই এক পুণ্য নদী দেখিলোঁ, যি ইচ্ছামতে গতি কৰে, মাছৰে ভৰপূৰ; আৰু সেই নদীৰ একেবাৰে মাজত এক কুমাৰী থিয় হৈ আছিল, যি ইচ্ছামতে ৰূপ ধাৰণ কৰিব পাৰে।
Verse 29
नीलोत्पलदलश्यामा महत्प्रक्षोभवाहिनी । दिव्यहाटकचित्राङ्गी कनकोज्ज्वलशोभिता
নীল পদুমৰ পাঁপৰি সদৃশ শ্যামবৰ্ণা, মহা প্ৰক্ষোভৰ বেগেৰে গতি কৰে। দিব্য হাটক-সুৱৰ্ণে সজ্জিত বিচিত্ৰ অঙ্গধাৰী, কনকৰ দীপ্ত শোভাৰে উজ্জ্বল।
Verse 30
द्वाभ्यां संगृह्य जानुभ्यां महत्पोतं व्यवस्थिता । तां मनुः प्रत्युवाचेदं का त्वं दिव्यवराङ्गने
দুয়োটা হাঁটুৰে মহা নাওখন ধৰি স্থিৰ হৈ আছিল। তেতিয়া মনুৱে তাইক ক’লে—“হে দিব্য সুশ্ৰী বৰাঙ্গনা, তুমি কোন?”
Verse 31
तिष्ठसे केन कार्येण त्वमत्र सुरसुन्दरि । सुरासुरगणे नष्टे भ्रमसे लीलयार्णवे
“হে সুৰসুন্দৰী, তুমি ইয়াত কোন কাৰ্যৰ বাবে থিয় হৈ আছা? দেৱ-অসুৰৰ গণ নষ্ট হোৱাৰ পাছতো তুমি কিয় এই অৰ্ণৱত লীলাৰে ভ্ৰমি ফুৰিছা?”
Verse 32
सरितः सागराः शैलाः क्षयं प्राप्ता ह्यनेकशः । त्वमेका तु कथं साध्वि तिष्ठसे कारणं महत् । श्रोतुमिच्छाम्यहं देवि कथयस्व ह्यशेषतः
নদী, সাগৰ আৰু পৰ্বত—বহুতেই—বিনাশ প্ৰাপ্ত হৈছে। কিন্তু তুমি একেলগে কেনেকৈ স্থিৰ হৈ আছা, হে সাধ্বী? হে দেৱী, মই শুনিব খোজোঁ—সেই মহান কাৰণ সম্পূৰ্ণকৈ কোৱা।
Verse 33
अबलोवाच । ईश्वराङ्गसमुद्भूता ह्यमृतानाम विश्रुता । सरित्पापहरा पुण्या मामाश्रित्य भयं कुतः
অবলা ক’লে: মই প্ৰভুৰ দেহৰেই অঙ্গৰ পৰা উদ্ভূত, আৰু অমৰলোকত বিশ্ৰুত। মই পাপ হৰণ কৰা পবিত্ৰ নদী; মোৰ আশ্ৰয় ল’লে ভয় ক’ৰ পৰা আহিব?
Verse 34
साहं पोतमिमं तुभ्यं गृहीत्वा ह्यागता द्विज । न ह्यस्य पोतस्य क्षयो यत्र तिष्ठति शंकरः
সেয়ে হে দ্বিজ, এই নাওখন তোমালৈ লৈ মই আহিছোঁ। এই নাওখনৰ ক্ষয় নহয়, কিয়নো য’ত ই স্থিত থাকে ত’তেই শংকৰ বাস কৰে।
Verse 35
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनः । मनुना सह राजेन्द्र पोतारूढो ह्यहं तदा
তাইৰ বাক্য শুনি মোৰ চকু বিস্ময়ে উজ্জ্বল হৈ উঠিল। তাৰ পাছত, হে ৰাজাধিৰাজ, মই মনুৰ সৈতে সেই নাওত উঠিলোঁ।
Verse 36
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा प्रणम्य शिरसा विभुम् । व्यापिनं परमेशानमस्तौषमभयप्रदम्
মই কৃতাঞ্জলি হৈ, মূৰ নোৱাই সর্বশক্তিমান প্ৰভুক প্ৰণাম কৰিলোঁ। সকলোতে ব্যাপ্ত পৰমেশান ঈশান—অভয় দাতা—তাঁকেই মই স্তৱ কৰিলোঁ।
Verse 37
सद्योजाताय देवाय वामदेवाय वै नमः । भवे भवे नमस्तुभ्यं भक्तिगम्याय ते नमः
সদ্যোজাত দেৱলৈ নমস্কাৰ, বামদেৱলৈও নিশ্চয় নমস্কাৰ। জন্মে জন্মে তোমাক প্ৰণাম—ভক্তিৰ দ্বাৰাই লাভ্য তোমালৈ নমস্কাৰ।
Verse 38
भूर्भुवाय नमस्तुभ्यं रामज्येष्ठाय वै नमः । नमस्ते भद्रकालाय कलिरूपाय वै नमः
ভূৰ্ভুৱাৰূপে তোমাক নমস্কাৰ, ৰামজ্যেষ্ঠাৰূপে নিশ্চয় নমস্কাৰ। ভদ্ৰকালাৰূপে নমস্কাৰ, আৰু কালি (সময়)ৰূপে তোমাকো নমস্কাৰ।
Verse 39
अचिन्त्याव्यक्तरूपाय महादेवाय धामने । विद्महे देवदेवाय तन्नो रुद्र नमोनमः
অচিন্ত্য আৰু অব্যক্ত ৰূপধাৰী মহাদেৱ—সৰ্বোচ্চ ধাম—আমি ধ্যান কৰোঁ। দেৱদেৱক আমি জানোঁ; সেয়ে, হে ৰুদ্ৰ, তোমালৈ পুনঃপুনঃ নমো নমঃ।
Verse 40
जगत्सृष्टिविनाशानां कारणाय नमोनमः । एवं स्तुतो महादेवः पूर्वं सृष्टया मयानघ
জগতৰ সৃষ্টি আৰু বিনাশৰ কাৰণলৈ পুনঃপুনঃ নমস্কাৰ। এইদৰে, হে নিষ্পাপ, সৃষ্টিৰ আদিতে পূৰ্বে মই মহাদেৱক স্তৱ কৰিছিলোঁ।
Verse 41
प्रसन्नो मावदत्पश्चाद्वरं वरय सुव्रत
তাৰ পাছত সন্তুষ্ট হৈ তেওঁ মোক ক’লে: “বৰ বাছি লোৱা, হে সুব্ৰত (উত্তম ব্ৰতধাৰী)!”