Adhyaya 118
এই অধ্যায়ত যুধিষ্ঠিৰে নর্মদাৰ দক্ষিণ তীৰত অৱস্থিত ইন্দ্ৰতীৰ্থৰ উৎপত্তি বিষয়ে প্ৰশ্ন কৰে, আৰু ঋষি মাৰ্কণ্ডেয় প্ৰশ্নোত্তৰ ৰূপে প্ৰাচীন ইতিহাস বৰ্ণনা কৰে। বৃত্ৰবধৰ পিছত ইন্দ্ৰক ব্ৰহ্মহত্যাৰ ঘোৰ দোষে অনবৰতে খেদি ফুৰে; বহু তীৰ্থ আৰু পবিত্ৰ জলস্থান ঘূৰিলেও তেওঁ শান্তি নাপায়—ইয়াৰ দ্বাৰা বুজোৱা হয় যে গভীৰ নৈতিক অপৰাধ কেৱল সাধাৰণ তীৰ্থভ্ৰমণে নাশ নহয়। ইন্দ্ৰে কঠোৰ তপস্যা, উপবাস আৰু দীঘলীয়া ব্ৰত পালন কৰে; শেষত দেৱসভা একত্ৰিত হয় আৰু ব্ৰহ্মাই পাপ চাৰিভাগত ভাগ কৰি জল, ভূমি, নাৰী আৰু কৰ্ম/বৃত্তি ক্ষেত্ৰ আদিত বণ্টন কৰে—ইয়াৰ মাজেৰে কিছুমান সামাজিক-ধাৰ্মিক বিধিনিষেধৰ কাৰণকথাও প্ৰকাশ পায়। নর্মদাতীৰত মহাদেৱৰ পূজাত শিৱ প্ৰসন্ন হৈ বৰ দিয়ে; ইন্দ্ৰে তাত চিৰস্থায়ী দিৱ্য সান্নিধ্য বিচাৰে আৰু ইন্দ্ৰতীৰ্থ প্ৰতিষ্ঠিত হয়। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—ইন্দ্ৰতীৰ্থত স্নান, তৰ্পণ আৰু পৰমেশ্বৰ পূজাৰে মহাপাপো নাশ হয় আৰু মহাযজ্ঞসম পুণ্য লাভ হয়; এই মাহাত্ম্য শ্ৰৱণ কৰাও পবিত্ৰকাৰী।
Shlokas
Verse 1
। श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र तीर्थं परमशोभनम् । इन्द्रतीर्थेतिविख्यातं नर्मदादक्षिणे तटे
শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে: হে ৰাজেন্দ্ৰ, তাৰ পাছত অতি শোভাময় এক তীৰ্থলৈ গমন কৰিব লাগে; ইন্দ্ৰতীৰ্থ নামে খ্যাত, নর্মদাৰ দক্ষিণ তীৰত অৱস্থিত।
Verse 2
युधिष्ठिर उवाच । नर्मदादक्षिणे कूले इन्द्रतीर्थं कथं भवेत् । श्रोतुमिच्छामि विप्रेन्द्र ह्यादिमध्यान्तविस्तरैः
যুধিষ্ঠিৰ ক’লে: নর্মদাৰ দক্ষিণ কূলে ইন্দ্ৰতীৰ্থ কেনেকৈ হ’ল? হে বিপ্ৰশ্ৰেষ্ঠ, মই আৰম্ভণি, মধ্য আৰু অন্তসহ সম্পূৰ্ণ বিস্তাৰে শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ।
Verse 3
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं धर्मपुत्रस्य धीमतः । कथयामास तद्वत्तमितिहासं पुरातनम्
ধর্মপুত্ৰ যুধিষ্ঠিৰৰ এই জ্ঞানময় বাক্য শুনি, তেওঁ তেনেদৰেই—যেনেকৈ ঘটিছিল—এটি প্ৰাচীন ইতিহাস কাহিনী বৰ্ণনা কৰিলে।
Verse 4
श्रीमार्कण्डेय उवाच । विश्वासयित्वा सुचिरं धर्मशत्रुं महाबलम् । वृत्रं जित्वाथ हत्वा तु गच्छमानं शचीपतिम्
শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে: দেৱতাসকলৰ মহাবলী শত্রু বৃত্ৰৰ বিশ্বাস বহুদিন ধৰি জয় কৰি, তাৰ পাছত তাক জয় কৰি বধ কৰি, শচীপতি ইন্দ্ৰ আগবাঢ়ি গ’ল।
Verse 5
निष्क्राममाणं मार्गेण ब्रह्महत्या दुरासदा । अहोरात्रमविश्रान्ता जगाम भुवनत्रयम्
তেওঁ পথেদি ওলাই যেতেই, ব্ৰাহ্মণহত্যাৰ ভয়ংকৰ আৰু অনিবার্য পাপ (ব্ৰহ্মহত্যা) দিন-ৰাতি অবিশ্ৰান্তভাৱে ত্ৰিলোক জুৰি তেওঁৰ পিছে পিছে গ’ল।
Verse 6
यतोयतो ब्रह्महणं याति यानेन शोभनम् । दिशो भागं सुरैः सार्द्धं ततो हत्या न मुञ्चति
য’তেই য’তেই ব্ৰাহ্মণ-হন্তা শোভন ৰথেৰে যায়, দিশাসকললৈ দেৱতাসকলৰ সৈতে গ’লেও, তাতেই ব্ৰহ্মহত্যা তাক এৰি নাযায়।
Verse 7
ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वगनागमः । पातकानां गतिर्दृष्टा न तु विश्वासघातिनाम्
ব্ৰহ্মহত্যা, সুৰাপান, চৌৰ্য্য, আৰু গুৰুৰ শয্যাত গমন—এই পাপসমূহৰ প্ৰায়শ্চিত্তৰ পথ দেখা যায়; কিন্তু বিশ্বাসঘাতকৰ বাবে তেনে গতি ক’তো দেখা নাযায়।
Verse 8
पापकर्ममुखं दृष्ट्वा स्नानदानैर्विशुध्यति । नारी वा पुरुषो वापि नैव विश्वासघातिनः
পাপকর্মৰ মুখ (প্ৰকাশিত ৰূপ) দেখা পালে স্নান আৰু দানদ্বাৰা শুদ্ধ হয়; কিন্তু নাৰী হওক বা পুৰুষ, বিশ্বাসঘাতক তেনে উপায়ে কেতিয়াও শুদ্ধ নহয়।
Verse 9
एवमादीनि चान्यानि श्रुत्वा वाक्यानि देवराट् । वचनं तद्विधैरुक्तं विषादमगमत्परम्
এইধৰণৰ আৰু বহু বাক্য শুনি, দেৱৰাজ—সেইমতে কোৱা লোকসকলৰ সম্বোধন পোৱাৰ পাছত—অতিশয় বিষাদত নিমজ্জিত হ’ল।
Verse 10
त्यक्त्वा राज्यं सुरैः सार्धं जगाम तप उत्तमम् । पुत्रदारगृहं राज्यं वसूनि विविधानि च
দেৱতাসকলৰ সৈতে ৰাজ্য ত্যাগ কৰি তেওঁ উত্তম তপস্যা কৰিবলৈ গ’ল; পুত্ৰ, পত্নী, গৃহ, ৰাজত্ব আৰু নানা প্ৰকাৰৰ ধন-সম্পদ সকলো এৰি দিলে।
Verse 11
फलान्येतानि धर्मस्य शोभयन्ति जनेश्वरम् । फलं धर्मस्य भुञ्जेति सुहृत्स्वजनबान्धवाः
এইবোৰ ধৰ্মৰ প্ৰত্যক্ষ ফল, যিয়ে মানুহৰ মাজত ৰজাক শোভা দিয়ে; আৰু লোক কয়ে—‘তেওঁ ধৰ্মৰ ফল ভোগ কৰে’—তেওঁৰ সুহৃদ, স্বজন আৰু বান্ধৱসকলে এইদৰে প্ৰশংসা কৰে।
Verse 12
पश्यतां सर्वमेतेषां पापमेकेन भुज्यते । परं हि सुखमुत्सृज्य कर्शयन्वै कलेवरम्
এই সকলোয়ে চাই থাকোঁতেই পাপ একেলগে এজনেই ভোগে; কিয়নো পৰম সুখ ত্যাগ কৰি, দুখৰ ভাৰ তলত তেওঁ নিজৰ দেহক নিশ্চয়েই ক্ষয় কৰি পেলায়।
Verse 13
देवराजो जगामासौ तीर्थान्यायतनानि च । गङ्गातीर्थेषु सर्वेषु यामुनेषु तथैव च
দেৱৰাজ ইন্দ্ৰ তেতিয়া তীৰ্থ আৰু পবিত্ৰ আয়তনসমূহলৈ গ’ল; গঙ্গাৰ সকলো তীৰ্থত, আৰু তেনেদৰে যমুনাৰ তীৰ্থসমূহতো তেওঁ ভ্ৰমণ কৰিলে।
Verse 14
सारस्वतेषु सर्वेषु सामुद्रेषु पृथक्पृथक् । नदीषु देवखातेषु तडागेषु सरःसु च
সৰস্বতীৰ সকলো তীৰ্থত, আৰু সাগৰীয় পবিত্ৰ স্থানসমূহত পৃথক পৃথককৈ; নদীসমূহত, দেৱখাত আৰু জলাধাৰত, পুখুৰী আৰু সৰোবৰতো তেওঁ গ’ল।
Verse 15
पापं न मुञ्चते सर्वे पश्चाद्देवसमागमे । रेवाप्रभवतीर्थेषु कूलयोरुभयोरपि
তথাপি, দেৱসমাগমৰ পাছতো, সেই তীৰ্থসমূহৰ কোনো এটায়ো তেওঁৰ পাপ মোচন নকৰিলে—যেতিয়ালৈকে তেওঁ ৰেৱা-প্ৰভৱ তীৰ্থসমূহত, নদীৰ দুয়ো কূলত, উপস্থিত নহ’ল।
Verse 16
पूजयन्वै महादेवं स्कन्दतीर्थं समासदत् । तव स्थित्वोपवासैश्च कृच्छ्रचान्द्रायणादिभिः
মহাদেৱক পূজা কৰি তেওঁ স্কন্দ-তীৰ্থলৈ আগবাঢ়িল। তাত অৱস্থান কৰি উপবাস আৰু কৃচ্ছ্ৰ, চান্দ্ৰায়ণ আদি কঠোৰ ব্ৰত-নিয়ম পালন কৰিলে।
Verse 17
कर्शयन्वै स्वकं देहं न लेभे शर्म वै क्वचित् । ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्यस्थो वर्षासु स्थण्डिलेशयः
নিজ দেহক কষ্ট দি ক্ষীণ কৰি তেওঁ কেতিয়াও শান্তি নাপালে। গ্ৰীষ্মত পঞ্চাগ্নিৰ মাজত থাকিল, আৰু বৰ্ষাত খালি মাটিত শুই থাকিল।
Verse 18
आर्द्रवासास्तु हेमन्ते चचार विपुलं तपः । एवं तु तपतस्तस्य इन्द्रस्य विदितात्मनः
হেমন্তত সেঁতসেঁতে বস্ত্ৰ পিন্ধি তেওঁ বিপুল তপস্যা কৰিলে। এইদৰে আত্মজ্ঞানসম্পন্ন ইন্দ্ৰ তপ কৰি থাকোঁতে,
Verse 19
वत्सराणां सहस्राणि गतानि दश भारत । ततस्त्वेकादशे प्राप्ते वर्षे तु नृपसत्तम
হে ভাৰত, দহ হাজাৰ বছৰ পাৰ হৈ গ’ল। তাৰ পাছত একাদশ বছৰ আহি পোৱাত, হে নৃপসত্তম,
Verse 20
सहसा भगवान्देवस्तु तुतोष परमेश्वरः । तथा ब्रह्मर्षयः सिद्धा ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः
হঠাতে ভগৱান পৰমেশ্বৰ দেৱ সন্তুষ্ট হ’ল। তদুপৰি ব্ৰহ্মা-বিষ্ণুৰ অগ্ৰগণ্যত ব্ৰহ্মর্ষি আৰু সিদ্ধসকলেও সন্তুষ্ট হৈ সমবেত হ’ল।
Verse 21
तत्राजग्मुः सुराः सर्वे यत्र देवः शतक्रतुः । दृष्ट्वा समागतान् देवानृषींश्चैव महामतिः
তেতিয়া সকলো দেৱতা সেই ঠাইলৈ আহিল, য’ত দেৱ শতক্ৰতু (ইন্দ্ৰ) আছিল। সমবেত দেৱগণ আৰু ঋষিসকলক দেখি সেই মহামতি ইন্দ্ৰ মনত ভাবিলে।
Verse 22
उवाच प्रणतो भूत्वा सर्वदेवपुरोहितः । विदितं सर्वमेतेषां यथा वृत्रवधः कृतः
তেতিয়া সকলো দেৱতাৰ পুৰোহিতে প্ৰণাম কৰি ক’লে— “এইসকলৰ সকলোকে জনা আছে—কিদৰে বৃত্ৰবধ সম্পন্ন হৈছিল।”
Verse 23
युष्माकं चाज्ञया पूर्वं ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । तथाप्येवं ब्रह्महणं मत्वा पापस्य कारिणम्
“আপোনালোকৰ আজ্ঞাত পূৰ্বে, হে ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু মহেশ্বৰ, এই কাৰ্য কৰা হৈছিল; তথাপি জগতে তাক ব্ৰাহ্মণ-হন্তা বুলি গণ্য কৰে—পাপকৰ্মকাৰী বুলি ভাবে।”
Verse 24
भ्रमन्तं सर्वतीर्थेषु ब्रह्महत्या न मुञ्चति । न नन्दति जगत्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्
“সকলো তীৰ্থত ভ্ৰমণ কৰিলেও ব্ৰহ্মহত্যাৰ পাপ তাক নাছাৰে; আৰু সমগ্ৰ জগত—চল-অচলসহ ত্ৰিলোক—তাত আনন্দ নাপায়।”
Verse 25
यथा विहीनचन्द्रार्कं तथा राज्यमनायकम् । तस्मात्सर्वे सुरश्रेष्ठा विज्ञाप्यं मम सम्प्रति
“যেন চন্দ্ৰ-সূৰ্যবিহীন জগত, তেনেই নায়কবিহীন ৰাজ্য। সেয়ে, হে সুৰশ্ৰেষ্ঠসকল, এতিয়া মোৰ এই নিবেদন মনোযোগে গ্ৰহণ কৰক।”
Verse 26
कुर्वन्तु शक्रं निर्दोषं तथा सर्वे महर्षयः । बृहस्पतिमुखोद्गीर्णं श्रुत्वा तद्वचनं शुभम्
বৃহস্পতিৰ মুখৰ পৰা উচ্চাৰিত সেই শুভ বাক্য শুনি সকলো মহর্ষিয়ে স্থিৰ কৰিলে— ‘শক্ৰ (ইন্দ্ৰ)ক নিৰ্দোষ কৰা হওক।’
Verse 27
ततः प्रोवाच भगवान्ब्रह्मा लोकपितामहः । एतत्पापं महाघोरं ब्रह्महत्यासमुद्भवम्
তেতিয়া ভগৱান ব্ৰহ্মা, লোকপিতামহে ক’লে: ‘এই পাপ অতি ভয়ংকৰ, ব্ৰহ্মহত্যাৰ পৰা উদ্ভৱ।’
Verse 28
दैवतेभ्योऽथ भूतेभ्यश्चतुर्भागं क्षिपाम्यहम् । एवं मुक्त्वा क्षिपच्चैनो जलोपरि महामतिः
‘দেৱতাসকল আৰু জীৱসমূহৰ ওপৰত মই ইয়াৰ এক-চতুৰ্থাংশ নিক্ষেপ কৰিম।’ এইদৰে কৈ সেই মহামতিয়ে পাপটো পানীৰ ওপৰত নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 29
अवगाह्य ततः पेया आपो वै नान्यथा बुधैः । धरायामक्षिपद्भागं द्वितीयं पद्मसंभवः
সেয়ে জ্ঞানীসকলে কয় যে জলত স্নান কৰা আৰু জল পান কৰাই উচিত—অন্যথা নহয়। তাৰ পাছত পদ্মসম্ভৱে দ্বিতীয় ভাগ ধৰাত নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 30
अभक्ष्या तेन संजाता सदाकालं वसुंधरा । तदार्धमर्द्धं नारीणां द्वितीयेऽह्नि युधिष्ठिर
সেই ভাগৰ ফলত পৃথিৱী সদাকালৰ বাবে (নিজ উৎপাদনত) সম্পূৰ্ণ ভক্ষণযোগ্য নোহোৱা হ’ল। আৰু সেই ভাগৰ আধা দ্বিতীয় দিনা নাৰীৰ ওপৰত পৰিল, হে যুধিষ্ঠিৰ।
Verse 31
निक्षिप्य भगवान्देवः पुनरन्यज्जगाद ह । असंग्राह्या त्वसंग्राह्या तेन जाता रजस्वला
এইদৰে নিক্ষেপ কৰি ভগৱান দেৱে পুনৰ ক’লে: “সেইহেতু তাই অসংগ্ৰাহ্যা—স্পৰ্শ-অযোগ্য, নিকটগমন-অযোগ্য—ৰজস্বলা অৱস্থালৈ গ’ল।”
Verse 32
चतुर्दिनानि सा प्राज्ञैः पापस्य महतो महात् । चतुर्थं तु ततो भागं विभज्य परमेश्वरः
প্ৰাজ্ঞসকলে কয় যে চাৰি দিনলৈ তাই মহাপাপৰ সেই মহান অংশ বহন কৰে; তাৰ পাছত পৰমেশ্বৰে চতুৰ্থ ভাগো বিভাজন কৰি নিৰ্ধাৰণ কৰিলে।
Verse 33
कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यैः शूद्रसेवाकरे द्विजे । ततोऽभिनन्दयामासुः सर्वे देवा महर्षयः
যেতিয়া এজন দ্বিজে কৃষি, গোৰক্ষ্য আৰু বাণিজ্য গ্ৰহণ কৰিলে, আৰু শূদ্ৰসেৱাকাৰ্যও কৰিলে, তেতিয়া সকলো দেৱতা আৰু মহর্ষিসকলে আনন্দেৰে অনুমোদন জনালে।
Verse 34
देवेन्द्रं वाग्भिरिष्टाभिर्नर्मदाजलसंस्थितम् । वरेण छन्दयामास ततस्तुष्टो महेश्वरः
নর্মদাৰ জলে অৱস্থিত দেৱেন্দ্ৰক প্ৰিয় স্তুতিবাক্যৰে সন্তুষ্ট কৰা হ’ল; তেতিয়া মহেশ্বৰ তুষ্ট হৈ তেওঁক এক বৰ প্ৰদান কৰিবলৈ উদ্যত হ’ল।
Verse 35
वरं दास्यामि देवेश वरं वृणु यथेप्सितम्
“হে দেৱেশ্বৰ, মই তোমাক বৰ দিম; তুমি যি ইচ্ছা কৰ, সেই বৰ বাছি লোৱা।”
Verse 36
इन्द्र उवाच । यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम । अत्र संस्थापयिष्यामि सदा संनिहितो भव
ইন্দ্ৰে ক’লে: “হে দেৱেশ্বৰ! যদি তুমি সন্তুষ্ট হোৱা আৰু মোক বৰ দিয়া উচিত হয়, তেন্তে মই তোমাক ইয়াত প্ৰতিষ্ঠা কৰিম; তুমি সদায় ইয়াত নিত্য সন্নিহিত হৈ থাকিবা।”
Verse 37
एवमस्त्विति चोक्त्वा तं ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । जग्मुराकाशमाविश्य स्तूयमाना महर्षिभिः
তাক “এৱমস্তু” বুলি কৈ ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু মহেশ্বৰ আকাশত প্ৰৱেশ কৰি প্ৰস্থান কৰিলে; মহর্ষিসকলে তেওঁলোকক স্তৱ কৰি থাকিল।
Verse 38
गतेषु देवदेवेषु देवराजः शतक्रतुः । स्थापयित्वा महादेवं जगाम त्रिदशालयम्
দেৱদেৱসকল গুচি যোৱাৰ পাছত, দেৱৰাজ শতিক্ৰতু ইন্দ্ৰই তাত মহাদেৱক প্ৰতিষ্ঠা কৰি ত্ৰিদশালয়লৈ গ’ল।
Verse 39
इन्द्रतीर्थे तु यः स्नात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः । महापातकयुक्तोऽपि मुच्यते सर्वपातकैः
যি জনে ইন্দ্ৰতীৰ্থত স্নান কৰি পিতৃসকল আৰু দেৱতাসকলক তৰ্পণ কৰে, সি মহাপাপযুক্ত হলেও সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 40
इन्द्रतीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्परमेश्वरम् । सोऽश्वमेधस्य यज्ञस्य पुष्कलं फलमश्नुते
যি জনে ইন্দ্ৰতীৰ্থত স্নান কৰি পৰমেশ্বৰক পূজা কৰে, সি অশ্বমেধ যজ্ঞৰ পূৰ্ণ আৰু প্ৰচুৰ ফল লাভ কৰে।
Verse 41
एतत्ते कथितं सर्वं तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । श्रुतमात्रेण येनैव मुच्यन्ते पातकैर्नराः
এইদৰে মই তোমাক এই তীৰ্থৰ উত্তম মাহাত্ম্য সম্পূৰ্ণকৈ ক’লোঁ; কেৱল শুনিলেই মানুহ পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।