Adhyaya 11

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । अहो महत्पुण्यतमा विशिष्टा क्षयं न याता इह या युगान्ते । तस्मात्सदा सेव्यतमा मुनीन्द्रैर्ध्यानार्चनस्नानपरायणैश्च

যুধিষ্ঠিৰ ক’লে: আহা! ই অতি পুণ্যময় আৰু বিশেষ; যুগান্ততেও ইয়াৰ ক্ষয় নহয়। সেয়ে ধ্যান, অৰ্চনা আৰু তীৰ্থস্নানত পৰায়ণ মুনীন্দ্ৰসকলৰ বাবে ই সদায় সৰ্বাধিক সেৱনীয়।

Verse 2

यामाश्रित्य गता मोक्षमृषयो धर्मवत्सलाः । ये त्वयोक्तास्तु नियमा ऋषीणां वेदनिर्मिताः

যাৰ আশ্ৰয় লৈ ধৰ্মপ্ৰিয় ঋষিসকলে মোক্ষ লাভ কৰিলে; আৰু তুমি যি নিয়মসমূহ কৈছা—ঋষিসকলৰ সেই নিয়মসমূহ বেদৰ পৰা নিৰ্মিত—

Verse 3

मोक्षावाप्तिर्भवेद्येषां नियमैश्च पृथग्विधैः । दशद्वादशभिर्वापि षड्भिरष्टाभिरेव वा

বিভিন্ন প্ৰকাৰ নিয়মৰ দ্বাৰা তেওঁলোকৰ মোক্ষপ্ৰাপ্তি সম্ভৱ হয়—দশটাৰে হওক, দ্বাদশটাৰে হওক, বা ছয়টাৰে, বা আটটাৰে।

Verse 4

त्रिभिस्तथा चतुर्भिर्वा वर्षैर्मासैस्तथैव च । मुच्यन्ते कलिदोषैस्ते देवेशानसमर्चनात्

তিন বা চাৰ বছৰত—অথবা তেনেদৰে কিছুমান মাহৰ ভিতৰতে—দেৱেশান ঈশানৰ অৰ্চনা কৰিলে তেওঁলোক কলিযুগৰ দোষৰ পৰা মুক্ত হয়।

Verse 5

ब्रह्माणं वा सुरश्रेष्ठ केशवं वा जगद्गुरुम् । अर्चयन्पापमखिलं जहात्येव न संशयः

হে দেৱশ্ৰেষ্ঠ! ব্ৰহ্মা অথবা কেশৱ—জগতগুৰু—ক পূজা-অৰ্চনা কৰিলে মানুহে নিশ্চয়েই সকলো পাপ ত্যাগ কৰে; ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।

Verse 6

एतद्विस्तरतः सर्वं कथयस्व ममानघ । यस्मिन्संसारगहने निमग्नाः सर्वजन्तवः । ते कथं त्रिदिवं प्राप्ता इति मे संशयो वद

হে অনঘ! এই সকলো কথা মোক বিস্তাৰকৈ কোৱা। যেতিয়া সকলো জীৱ সংসাৰৰ ঘন অৰণ্যত নিমগ্ন, তেতিয়া তেওঁলোকে কেনেকৈ ত্ৰিদিৱ (স্বৰ্গ) লাভ কৰিলে? মোৰ এই সন্দেহ কোৱা।

Verse 7

श्रीमार्कण्डेय उवाच । जन्मान्तरैरनेकैस्तु मानुष्यमुपलभ्यते । भक्तिरुत्पद्यते चात्र कथंचिदपि शङ्करे

শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে: বহু জন্মৰ পাছতহে মানৱজন্ম লাভ হয়; আৰু ইয়াত কোনোভাবে শংকৰ (শিৱ) প্ৰতি ভক্তিও উদ্ভৱ হয়।

Verse 8

तीर्थदानोपवासानां यज्ञैर्देवद्विजार्चनैः । अवाप्तिर्जायते पुंसां श्रद्धया परया नृप

হে নৃপ! তীৰ্থযাত্ৰা, দান, উপবাস, যজ্ঞ, আৰু দেৱতা-ব্ৰাহ্মণৰ পূজা—এই সকলোৰ সত্য ফল মানুহে কেৱল পৰম শ্ৰদ্ধাৰ দ্বাৰাই লাভ কৰে।

Verse 9

तस्माच्छ्रद्धा प्रकर्तव्या मानवैर्धर्मवत्सलैः । ईशोऽपि श्रद्धया साध्यस्तेन श्रद्धा विशिष्यते

সেয়ে ধৰ্মপ্ৰিয় মানুহে শ্ৰদ্ধা গঢ়ি তুলিব লাগে। কিয়নো ঈশ্বৰো শ্ৰদ্ধাৰ দ্বাৰাই লাভ্য; সেয়ে শ্ৰদ্ধাই সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ।

Verse 10

अन्यथा निष्फलं सर्वं श्रद्धाहीनं तु भारत । तस्मात्समाश्रयेद्भक्तिं रुद्रस्य परमेष्ठिनः

হে ভাৰত! শ্ৰদ্ধা নাথাকিলে সকলো কৰ্ম নিষ্ফল হয়। সেয়ে পৰমেশ্বৰ ৰুদ্ৰৰ ভক্তিত আশ্ৰয় লোৱা উচিত।

Verse 11

। अध्याय

অধ্যায়—ইয়াত অধ্যায়-চিহ্ন দিয়া ধৰ্মগ্ৰন্থৰ পৰৱৰ্তী অংশৰ আৰম্ভণি সূচায়।

Verse 12

तामसी सर्वलोकस्य त्रिविधं च फलं लभेत् । ते कर्मफलसंयोगादावर्तन्ते पुनःपुनः

তামসিক স্বভাৱৰ দ্বাৰা জগতৰ জীৱসকলে ত্ৰিবিধ ফল লাভ কৰে; আৰু কৰ্মফলৰ সংযোগত সিহঁতে পুনঃপুনঃ ঘূৰি আহে।

Verse 13

जन्मान्तरशतैस्तेषां ज्ञानिनां देवयाजिनाम् । देवत्रये भवेद्भक्तिः क्षयात्पापस्य कर्मणः

দেৱপূজা কৰা সেই জ্ঞানীসকলৰ, শত শত জন্মৰ পাছত, পাপকৰ্ম ক্ষয় হ’লে দেৱত্রয়ৰ প্ৰতি ভক্তি উদয় হয়।

Verse 14

ईशानात्तु पुनर्मोक्षो जायते छिन्नसंशयः । ये पुनर्नर्मदातीरमाश्रित्य द्विजपुंगवाः

কিন্তু ঈশান (শিৱ)ৰ পৰা নিশ্চয়েই মোক্ষ জন্মে—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই। আৰু যিসকল দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ নর্মদাৰ তীৰ আশ্ৰয় লয়…

Verse 15

त्रयीमार्गमसन्दिग्धास्ते यान्ति परमां गतिम् । एकाग्रमनसो ये तु शङ्करं शिवमव्ययम्

যিসকলে বেদ-ত্রয়ীৰ পথত নিঃসন্দেহে অচল থাকে, তেওঁলোকে পৰম গতি লাভ কৰে। আৰু যিসকলৰ মন একাগ্ৰ হৈ শংকৰ—অব্যয় শিৱ—ত স্থিৰ থাকে…

Verse 16

अर्चयन्तीह निरताः क्षिप्रं सिध्यन्ति ते जनाः । कालेन महता सिद्धिर्जायतेऽन्यत्र देहिनाम्

যিসকলে ইয়াত ভক্তিভাৱে পূজাৰ্চনাত নিমগ্ন থাকে, তেওঁলোকে শীঘ্ৰে সিদ্ধি লাভ কৰে। অন্য ঠাইত দেহধাৰী জীৱসকলৰ সিদ্ধি বহু সময়ৰ পাছতহে জন্মে।

Verse 17

नर्मदायाः पुनस्तीरे क्षिप्रं सिद्धिरवाप्यते । षड्भिर्वर्षैस्तु सिध्यन्ति ये तु सांख्यविदो जनाः

নর্মদাৰ ওপাৰ তীৰত শীঘ্ৰে সিদ্ধি লাভ হয়। যিসকল লোক সাংখ্য-বিদ্যাত নিপুণ, তেওঁলোকেো তাত ছয় বছৰৰ ভিতৰতে পৰিপূৰ্ণতা লাভ কৰে।

Verse 18

वैष्णवा ज्ञानसम्पन्नास्तेऽपि सिध्यन्ति चाग्रतः । सर्वयोगविदो ये च समुद्रमिव सिन्धवः

যিসকল বৈষ্ণৱ সত্য জ্ঞানৰে সমৃদ্ধ, তেওঁলোকেো তাত অগ্ৰগণ্যভাৱে সিদ্ধি লাভ কৰে। আৰু যিসকল সকলো যোগৰ বিদ্বান, তেওঁলোকেো সাগৰত মিলি যোৱা নদীৰ দৰে পৰিপূৰ্ণতালৈ গমন কৰে।

Verse 19

एकीभवन्ति कल्पान्ते योगे माहेश्वरे गताः । सर्वेषामेव योगानां योगो माहेश्वरो वरः

যিসকলে মাহেশ্বৰ যোগত প্ৰবেশ কৰে, তেওঁলোকে কল্পান্তত পৰমতত্ত্বৰ সৈতে একীভূত হয়। সকলো যোগৰ মাজত মাহেশ্বৰ যোগকেই শ্ৰেষ্ঠ আৰু বৰ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।

Verse 20

तमासाद्य विमुच्यन्ते येऽपि स्युः पापयोनयः । शिवमर्च्य नदीकूले जायन्ते ते न योनिषु

সেই পবিত্ৰ ধামত উপনীত হলে, পাপময় জন্মত থকা লোকসকলেও মুক্তি লাভ কৰে। নদীৰ তীৰত শিৱক পূজা কৰি, তেওঁলোকে পুনৰ সাধাৰণ যোনিত জন্ম নলয়।

Verse 21

गतिरेषा दुरारोहा सर्वपापक्षयंकरी । मुच्यन्ते मङ्क्षु संसाराद्रेवामाश्रित्य जन्तवः

এই গতি অতি দুঃআরোহ, তথাপি ই সকলো পাপ ক্ষয় কৰে। ৰেৱাৰ আশ্ৰয় লোৱা জীৱসকল শীঘ্ৰে সংসাৰ-বাঁধন পৰা মুক্ত হয়।

Verse 22

तस्मात्स्नायी भवेन्नित्यं तथा भस्मविलेपनः । नर्मदातीरमासाद्य क्षिप्रं सिद्धिमवाप्नुयात्

সেয়ে নিত্য স্নান কৰিব লাগে আৰু পবিত্ৰ ভস্ম লেপনো কৰিব লাগে। নর্মদাৰ তীৰত উপনীত হলে মানুহে শীঘ্ৰে সিদ্ধি (আধ্যাত্মিক সফলতা) লাভ কৰে।

Verse 23

त्रिकालं पूजयेच्छान्तो यो नरो लिङ्गमादरात् । सर्वरोगविनिर्मुक्तः स याति परमां गतिम्

যি নৰ শান্তচিত্তে ত্ৰিকালত আদৰে লিঙ্গ পূজা কৰে, সি সকলো ৰোগৰ পৰা মুক্ত হৈ পৰম গতি লাভ কৰে।

Verse 24

षड्भिः सिध्यति मसैस्तु यद्यपि स्यात्स पापकृत् । ये पुनः शुद्धमनसो मासैः शुध्यन्ति ते त्रिभिः

যদিও সি পাপকৃত হ’ব পাৰে, তথাপি ছয় মাহতে সিদ্ধি লাভ কৰে। কিন্তু যিসকলৰ মন শুদ্ধ, তেওঁলোকে তিন মাহতে শুদ্ধ হয়।

Verse 25

यथा दिनकरस्पृष्टं हिमं शैलाद्विशीर्यन्ते । तद्वद्विलीयते पापं स्पृष्टं भस्मकणैः शुभैः

যেনেকৈ পৰ্বতৰ ওপৰত থকা হিম সূৰ্যৰ স্পৰ্শত গলি যায়, তেনেকৈ পবিত্ৰ ভস্মৰ শুভ কণাৰ স্পৰ্শত পাপো বিলীন হয়।

Verse 26

वैनतेयभयत्रस्ता यथा नश्यन्ति पन्नगाः । तद्वत्पापानि नश्यन्ति भस्मनाभ्युक्षितानि ह

যেনেকৈ ৱৈনতেয় (গৰুড়)ৰ ভয়ত সাপসমূহ নাশ হয়, তেনেকৈ ভস্মেৰে অভ্যুক্ত বা ছিটাই দিলে পাপসমূহো নাশ হয়।

Verse 27

नर्मदातोयपूतेन भस्मनोद्धूलयन्ति ये । सद्यस्ते पापसङ्घाच्च मुच्यन्ते नात्र संशयः

যিসকলে নর্মদাৰ জলে পবিত্ৰ কৰা ভস্ম দেহত লেপে, তেওঁলোকে তৎক্ষণাৎ পাপৰ সঞ্চয়ৰ পৰা মুক্ত হয়—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।

Verse 28

व्रतं पाशुपतं भक्तया यथोक्तं पालयन्ति ये । शूद्रान्नेन विहीनास्तु ते यान्ति परमां गतिम्

যিসকলে ভক্তিৰে যথাবিধি পাশুপত ব্ৰত পালন কৰে আৰু শূদ্ৰ-প্ৰদত্ত অন্ন গ্ৰহণ নকৰে, তেওঁলোকে পৰম গতি লাভ কৰে।

Verse 29

अमृतं ब्राह्मणस्यान्नं क्षत्रियान्नं पयः स्मृतम् । वैश्यान्नमन्नमेव स्याच्छूद्रान्नं रुधिरं स्मृतम्

ব্ৰাহ্মণৰ অন্ন অমৃত স্বৰূপ বুলি গণ্য; ক্ষত্ৰিয়ৰ অন্ন দুগ্ধ স্বৰূপ বুলি স্মৃত; বৈশ্যৰ অন্ন কেৱল অন্নেই; কিন্তু শূদ্ৰৰ অন্ন ৰুধিৰ স্বৰূপ বুলি স্মৃত।

Verse 30

शूद्रान्नरससंपुष्टा ये म्रियन्ते द्विजोत्तमाः । ते तपोज्ञानहीनास्तु काका गृध्रा भवन्ति ते

হে দ্বিজোত্তমসকল! যিসকলে শূদ্ৰে দিয়া অন্নৰ ৰসত পুষ্ট হৈ মৃত্যুবৰণ কৰে, সিহঁত তপস্যা আৰু আত্মজ্ঞানহীন হয়; সিহঁত কাক আৰু গৃধ্ৰ হৈ পৰে।

Verse 31

दुष्कृतं हि मनुष्याणामन्नमाश्रित्य तिष्ठति । यो यस्यान्नं समश्नाति स तस्याश्नाति किल्बिषम्

নিশ্চয়েই মানুহৰ দুষ্কৃত্য অন্নত আশ্ৰয় লৈ থাকে। যি যাৰ অন্ন খায়, সি সত্যই তাৰ পাপেই ভক্ষণ কৰে।

Verse 32

विशेषाद्यतिधर्मेण तपोलौल्यं समाश्रिताः । नरकं यान्त्यसन्दिग्धमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत्

বিশেষকৈ যিসকলে যতি-ধৰ্মৰ অনুশাসন গ্ৰহণ কৰিও তপস্যাৰ লোভত আঁকোৰগোঁজ হৈ থাকে, সিহঁত নিঃসন্দেহে নৰকলৈ যায়—এইদৰে শংকৰে ক’লে।

Verse 33

ईदृग्रूपाश्च ये विप्राः पाशुपत्ये व्यवस्थिताः । ते महत्पापसंघातं दहन्त्येव न संशयः

যিসকল এইধৰণৰ স্বভাৱৰ বিপ্ৰ পাশুপত পথত দৃঢ়ভাৱে স্থিত থাকে, সিহঁতে মহাপাপৰ বৃহৎ সঞ্চয় দগ্ধ কৰে—ইয়াত সন্দেহ নাই।

Verse 34

विडम्बेन च संयुक्ता लौलुप्येन च पीडिताः । असंग्राह्या इत्येवं श्रुतिनोदना

যিসকল ভণ্ডামিতাৰে যুক্ত আৰু লোভে পীড়িত, সিহঁত ‘গ্ৰহণযোগ্য নহয়’—এইদৰে শ্ৰুতিৰ তিৰস্কাৰ।

Verse 35

मातापितृकृतैर्दोषैरन्ये केचित्स्वकर्मजैः । नष्टा ज्ञानावलेपेन अहङ्कारेणऽपरे

কিছুমান মাতৃ-পিতৃকৃত দোষৰ বাবে বিনষ্ট হয়; কিছুমান নিজৰ কৰ্মজ দোষৰ বাবে। আন কিছুমান জ্ঞানৰ গৰ্বত ধ্বংস হয়, আৰু কিছুমান অহংকাৰত।

Verse 36

शाङ्करे प्रस्थिता धर्मे ये स्मृत्यर्थबहिष्कृताः । क्लिश्यमानास्तु कलेन ते यान्ति परमां गतिम्

যিসকলে শংকৰৰ ধৰ্মপথত আগবাঢ়ে—স্মৃতিৰ বিধানৰ কাৰণে বাহিৰত ৰখা হ’লেও—তথাপি কালি-যুগৰ কষ্ট সহি তেওঁলোকে পৰম গতি লাভ কৰে।

Verse 37

अश्रद्दधानाः पुरुषा मूर्खा दम्भविवर्धिताः । न सिध्यन्ति दुरात्मानः कुदृष्टान्तार्थकीर्तनाः

যিসকল পুৰুষ অশ্ৰদ্ধালু, মূৰ্খ আৰু দম্ভে ফুলা—তেওঁলোকে সিদ্ধি নাপায়। দুষ্টচিত্ত যিসকলে বিকৃত দৃষ্টান্ত আৰু বেঁকা অৰ্থ কীৰ্তন কৰে, তেওঁলোকে কেতিয়াও আধ্যাত্মিক সিদ্ধি নাপায়।

Verse 38

महाभाग्येऽपि तीर्थस्य शाङ्करं व्रतमास्थिताः । वियोनिं यान्त्यसन्दिग्धं लौलुप्येन समन्विताः

তিৰ্থ অতি মহাভাগ্যৱান হ’লেও, যিসকলে লোভেৰে পৰিপূৰ্ণ হৈ শৈৱ ব্ৰত গ্ৰহণ কৰে, তেওঁলোকে নিঃসন্দেহে অযোগ্য যোনিত পতিত হয়—নীচ জন্ম লাভ কৰে।

Verse 39

न तीर्थैर्न च दानैश्च दुष्कृतं हि विलुप्यते । अज्ञानाच्च प्रमादाच्च कृतं पापं विनश्यति

কেৱল তীৰ্থযাত্ৰা বা দানৰ দ্বাৰা দুষ্কৃত সম্পূৰ্ণৰূপে লোপ নাপায়। কিন্তু অজ্ঞান বা প্ৰমাদত কৰা পাপ, যেতিয়া সঠিক বোধ আৰু সংযম জাগে, তেতিয়া বিনষ্ট হয়।

Verse 40

एवं ज्ञात्वा तु विधिना वर्तितव्यं द्विजातिभिः । परं ब्रह्म जपद्भिश्च वार्तितव्यं मुहुर्मुहुः

এই কথা জানি দ্বিজাতিসকলে বিধি অনুসাৰে আচৰণ কৰিব লাগে। আৰু যিসকলে পৰম ব্ৰহ্মৰ জপ কৰে, তেওঁলোকে তাক বাৰে বাৰে মনত ধৰি ধ্যান-মনন কৰিব লাগে।

Verse 41

ऊर्ध्वरूपं विरूपाक्षं योऽधीते रुद्रमेव च । ईशानं पश्यते साक्षात्षण्मासात्सङ्गवर्जितः

যি ‘ঊৰ্ধ্বৰূপ’ আৰু ‘বিৰূপাক্ষ’ স্তোত্ৰ অধ্যয়ন কৰে, আৰু ৰুদ্ৰ-পাঠো পঢ়ে, আৰু সংসাৰ-আসক্তিৰ পৰা মুক্ত থাকে—সেইজন ছয় মাহৰ ভিতৰত সাক্ষাতে ঈশান (শিৱ)ক দৰ্শন কৰে।

Verse 42

संहिताया दशावृत्तीर्यः करोति सुसंयतः । नर्मदातटमाश्रित्य स मुच्येत्सर्वपातकैः

যি সুসংযত আৰু নিয়মানুবর্তী হৈ নর্মদাৰ তীৰত আশ্ৰয় লৈ সংহিতাৰ দহবাৰ আবৃত্তি কৰে, সি সকলো মহাপাপৰ পৰা মুক্ত হয়।

Verse 43

पुराणसंहितां वापि शैवीं वा वैष्णवीमपि । यः पठेन्नर्मदातीरे शिवाग्रे स शिवात्मकः

পুৰাণ-সংহিতা হওক, বা শৈৱ, বা বৈষ্ণৱ—যি নর্মদাৰ তীৰত শিৱৰ সন্মুখত বহি পাঠ কৰে, সি শিৱস্বৰূপ হয়।

Verse 44

आ भूतसंक्षयं यावत्स्वर्गलोके महीयते । संसाख्यसनं हातुं पुरा प्रोक्तं तु नन्दिना

জীৱসমূহৰ সংক্ষয় নোহোৱা পৰ্যন্ত সি স্বৰ্গলোকত সন্মানিত হয়। এই ‘সংসাখ্যাসন’—সংসাৰ-জঞ্জাল ত্যাগৰ সাধনা—পূৰ্বে নন্দীয়ে উপদেশ দিছিল।

Verse 45

देवर्षिसिद्धगन्धर्वसमवाये शिवालये । नन्दिगीतामिमां राजञ्छृणुष्वैकमनाः शुभाम्

শিৱালয়ত দেবঋষি, সিদ্ধ আৰু গন্ধৰ্বসকলৰ সমাবেশৰ মাজত—হে ৰাজন, একাগ্ৰচিত্তে নন্দীৰ এই শুভ গীত শুনা।

Verse 46

स्वर्गमोक्षप्रदां पुण्यां संसारभयनाशिनीम्

ই শুভ আৰু পুণ্যময়—স্বৰ্গ আৰু মোক্ষ দানকাৰী—আৰু সংসাৰ-ভয় বিনাশকাৰিণী।

Verse 47

संसारगह्वरगुहां प्रविहातुमेतां चेदिच्छथ प्रतिपदं भवतापखिन्नाः । नानाविधैर्निजकृतैर्बहुकर्मपाशैर्बद्धाः सुखाय शृणुतैकहितं मयोक्तम्

যদি তোমালোক সংসাৰৰ দাহ-দুঃখে প্ৰতিপদে ক্লান্ত হৈ, সংসাৰ-গহ্বৰ এই গভীৰ গুহাৰ পৰা ওলাই যাবলৈ সত্যই ইচ্ছা কৰা—নিজ কৰ্মৰ নানা বিধ বন্ধন-ফাঁসত বহুভাৱে আবদ্ধ হৈ থাকিলেও—তেনে হলে তোমালোকৰ মঙ্গল আৰু শান্তিৰ বাবে মই কোৱা এই একমাত্ৰ হিতকৰ উপদেশ শুনা।

Verse 48

शक्र वक्रगतिं मा गा मा कृथा यम यातनाम् । चेतः प्रचेतः शमय लौलुप्यं त्यज वित्तप

হে শক্ৰ! বেঁকা গতি নধৰা; যমলোকৰ যাতনা নিজে নসাজা। হে মন, সজাগ হও: নিজকে শান্ত কৰা, লোভ ত্যাগ কৰা, হে ধনপতি।

Verse 49

दीनानाथविशिष्टेभ्यो धनं सर्वं परित्यज । यदि संसारजलधेर्वीचीप्रेङ्खोल्लनातुरः

দীন আৰু অনাথসকলক—বিশেষকৈ এনে অভাৱগ্ৰস্তক—তোমাৰ সকলো ধন দান কৰি দিয়া; যদি তুমি সংসাৰ-সমুদ্ৰৰ ঢৌৰ দোলনাত ব্যাকুল হওঁ।

Verse 50

जन्मोद्विग्नं मृतेस्त्रस्तं ग्रस्तं कामादिभिर्नरम् । स्रस्तं यो न यमादिभ्यः पिनाकी पाति पावनः

জন্মৰ চিন্তাত উদ্বিগ্ন, মৃত্যুৰ ভয়ত ত্ৰস্ত, কাম আদি আসক্তিত গ্ৰস্ত মানুহক পৱিত্ৰ পিনাকী শিৱে ৰক্ষা কৰে, যাতে সি যম আদি দণ্ডধাৰীৰ হাতত নপৰে।

Verse 51

मा धेहि गर्वं कीनाश हास्यं यास्यसि पीडयन् । प्राणिनं सर्वशरणं तद्भावि शरणं तव

হে কৃপণ, গৰ্ব নকৰিবা; প্ৰাণীক কষ্ট দি তুমি উপহাসৰ পাত্ৰ হ’বা। যি সকলো প্ৰাণীৰ আশ্ৰয়, অন্তত সেয়াই তোমাৰ আশ্ৰয় হ’ব।

Verse 52

कालः करालको बालः को मृत्युः को यमाधमः । शिवविष्णुपराणां हि नराणां किं भयं भवेत्

শিৱ-বিষ্ণুত পৰায়ণ মানুহৰ বাবে ভয়ংকৰ কালো শিশুৰ দৰে হয়—মৃত্যু কি, নীচ যমেই বা কি? তেওঁলোকৰ কিহৰ ভয় হ’ব পাৰে?

Verse 53

भवभारार्तजन्तूनां रेवातीरनिवासिनाम् । भर्गश्च भगवांश्चैव भवभीतिविभेदनौ

সংসাৰৰ ভাৰতে পীড়িত প্ৰাণীৰ বাবে, বিশেষকৈ ৰেৱা তীৰত বাস কৰা সকলৰ বাবে, ভৰ্গ (শিৱ) আৰু ভগৱান (বিষ্ণু)—এই দুয়োয়ে সংসাৰভয় ভাঙি চূৰ্ণ কৰে।

Verse 54

शिवं भज शिवं ध्याय शिवं स्तुहि शिवं यज । शिवं नम वराक त्वं ज्ञानं मोक्षं यदीच्छसि

শিৱক ভজ, শিৱক ধ্যান কৰ, শিৱক স্তৱ কৰ, শিৱলৈ যজ্ঞ কৰ; হে অসহায়, শিৱক নমস্কাৰ কৰ—যদি তুমি সত্য জ্ঞান আৰু মোক্ষ বিচাৰা।

Verse 55

पठ पञ्चाननं शास्त्रं मन्त्रं पञ्चाक्षरं जप । धेहि पञ्चात्मकं तत्त्वं यज पञ्चाननं परम्

পঞ্চানন প্ৰভুৰ শাস্ত্ৰ-উপদেশ পাঠ কৰা; পঞ্চাক্ষৰ মন্ত্র জপ কৰা; পঞ্চাত্মক তত্ত্ব ধ্যান কৰা; আৰু পৰম পঞ্চাননক পূজা কৰা।

Verse 56

किं तैः कर्मगणैः शोच्यैर्नानाभावविशेषितैः । यदि पञ्चाननः श्रीमान् सेव्यते सर्वथा शिवः

বহু অভিপ্ৰায়ে বিভক্ত সেই শোচনীয় কৰ্মৰ ঢেৰবোৰৰ কি প্ৰয়োজন, যদি শ্ৰীমান পঞ্চানন শিৱক সৰ্বতোভাবে একাগ্ৰচিত্তে সেৱা কৰা যায়?

Verse 57

किं संसारगजोन्मत्तबृंहितैर्निभृतैरपि । यदि पञ्चाननो देवो भावगन्धोपसेवितः

সংসাৰ-হাতীৰ উন্মত্ত গর্জনৰ প্ৰতিধ্বনি সদৃশ, সংযত আৰু গম্ভীৰ বাক্যবোৰো কি লাভ, যদি পঞ্চানন দেৱক অন্তৰৰ ভক্তিৰ সুগন্ধে উপাসনা নকৰা হয়?

Verse 58

रे मूढ किं विषादेन प्राप्य कर्मकदर्थनाम् । भवानीवल्लभं भीमं जप त्वं भयनाशनम्

হে মূঢ়, নিজৰ কৰ্মৰ অপমান লাভ কৰি বিষাদ কিয় কৰিছা? ভৱানীৰ প্ৰিয় ভীম—যি ভয় নাশ কৰে—তাক জপ কৰা।

Verse 59

नर्मदातीरनिलयं दुःखौघविलयंकरम् । स्वर्गमोक्षप्रदं भर्गं भज मूढ सुरेश्वरम्

হে মূঢ়, নর্মদা তীৰত নিবাস কৰা, দুঃখৰ বান মচি পেলোৱা, স্বৰ্গ আৰু মোক্ষ দান কৰা, দেৱেশ্বৰ ভৰ্গক ভজনা কৰা।

Verse 60

विहाय रेवां सुरसिन्धुसेव्यां तत्तीरसंस्थं च हरं हरिं च । उन्मत्तवद्भावविवर्जितस्त्वं क्व यासि रे मूढ दिगन्तराणि

দেৱতাসকলেও যি ৰেৱা নদীক সেৱা কৰে, সেই ৰেৱাক ত্যাগ কৰি, তীৰত অৱস্থিত হৰ আৰু হৰিকো পৰিত্যাগ কৰি—উন্মত্তৰ দৰে শুদ্ধ ভাৱশূন্য হৈ—হে মূঢ়, তই দিগন্তৰ দূৰ দিশলৈ ক’লৈ ঘূৰি ফুৰিছ?

Verse 61

भज रेवाजलं पुण्यं यज रुद्रं सनातनम् । जप पञ्चाक्षरीं विद्यां व्रज स्थानं च वाञ्छितम्

ৰেৱাৰ পুণ্য জল ভজ; সনাতন ৰুদ্ৰক পূজা কৰ। পঞ্চাক্ষৰী বিদ্যাৰ জপ কৰ; তেতিয়া তই ইচ্ছিত ধামলৈ উপনীত হ’বি।

Verse 62

क्लेशयित्वा निजं कायमुपायैर्बहुभिस्तु किम् । भज रेवां शिवं प्राप्य सुखसाध्यं परं पदम्

বহু উপায়ে নিজৰ দেহক ক্লেশ দি কি লাভ? ৰেৱাক ভজ, শিৱক প্ৰাপ্ত কৰ; আৰু তেওঁলোকৰ কৃপাৰে সহজে সাধ্য পৰম পদ লাভ কৰ।

Verse 63

एवं कैलासमासाद्य नदीं स शिवसन्निधौ । जगौ यल्लोकपालानां तन्मयोक्तं तवाधुना

এইদৰে কৈলাসত উপস্থিত হৈ, শিৱসন্নিধিত তেওঁ লোকপালসকলক যি ক’লে—সেই কথাই মই এতিয়া তোক ক’লোঁ।

Verse 64

मार्कण्डेय उवाच । स्नानदानपरो यस्तु नित्यं धर्ममनुव्रतः । नर्मदातीरमाश्रित्य मुच्यते सर्वपातकैः

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে: যি সদায় স্নান-দানত নিবিষ্ট আৰু নিত্য ধৰ্ম অনুসৰণ কৰে—নর্মদাৰ তীৰ আশ্ৰয় ল’লে সি সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।

Verse 65

विधिहीनो जपेन्नित्यं वेदान्सर्वाञ्छतं समाः । मृत्युलाङ्गलजाप्येन समो योऽप्यधिको गुणैः

যদি কোনো ব্যক্তি বিধিহীন হৈও নিত্য একশ বছৰ ধৰি সকলো বেদ জপ কৰে, তথাপি সি মৃৎয়ু-লাঙ্গল মন্ত্রজপে লাভ হোৱা পুণ্যৰ সমান মাত্ৰ হ’ব; সেই জপ গুণ-মহিমাত তাতো অধিক উৎকৃষ্ট।

Verse 66

बीजयोन्यविशुद्धस्तु यथा रुद्रं न विन्दति । तथा लाङ्गलमन्त्रोऽपि न तिष्ठति गतायुषि

যেনেকৈ বীজ আৰু বংশ অশুদ্ধ হোৱা ব্যক্তি ৰুদ্ৰক নাপায়, তেনেকৈ লাঙ্গল-মন্ত্রো জীৰ্ণায়ু—অর্থাৎ আয়ু ক্ষয় হোৱা, আধ্যাত্মিকভাৱে নিঃশেষ—ব্যক্তিৰ বাবে স্থায়ী ফলদায়ক নহয়।

Verse 67

गायत्रीजपसंयुक्तः संयमी ह्यधिको गुणैः । अग्निमीडे इषेत्वो वा अग्न आयाहि नित्यदा

গায়ত্ৰী-জপে সংযুক্ত আৰু সংযমী ভক্ত গুণত অধিক উৎকৃষ্ট হয়। অথবা ‘অগ্নিমীড়ে’, ‘ইষেত্বো’ আৰু ‘অগ্ন আয়াহি’ আদি বৈদিক আহ্বান নিত্য প্ৰতিদিন জপ কৰা উচিত।

Verse 68

शन्नो देवीति कूलस्थो जपेन्मुच्येत किल्बिषैः

নদীৰ কূলত থিয় হৈ ‘শং নো দেবী…’ বুলি আৰম্ভ হোৱা মন্ত্র জপ কৰা উচিত; এই জপে পাপৰ বন্ধনৰ পৰা মুক্তি দিয়ে।

Verse 69

साङ्गोपाङ्गांस्तथा वेदाञ्जपन्नित्यं समाहितः । न तत्फलमवाप्नोति गायत्र्या संयमी यथा

যদিও কোনো ব্যক্তি একাগ্ৰচিত্তে সাঙ্গ-উপাঙ্গসহ বেদসমূহ নিত্য জপ কৰে, তথাপি গায়ত্ৰী-নিষ্ঠ সংযমী যি ফল লাভ কৰে, তেনে সমান ফল সি নাপায়।

Verse 70

रुद्राध्यायं सकृज्जप्त्वा विप्रो वेदसमन्वितः । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति

বেদজ্ঞানসমন্বিত এজন বিপ্ৰই যদি ৰুদ্ৰাধ্যায় একবাৰো জপ কৰে, তেন্তে সি সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হৈ বিষ্ণুলোকলৈ গমন কৰে।

Verse 71

अन्यद्वै जप्यसंस्थानं सूक्तमारण्यकं तथा । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति

তদ্ৰূপে, অন্য স্থিৰ জপ-পাঠ—বৈদিক সূক্ত আৰু আৰণ্যকৰ অংশসমূহ—জপ কৰিলেও সি সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হৈ বিষ্ণুলোকলৈ যায়।

Verse 72

यत्किंचित्क्रियते जाप्यं यच्च दानं प्रदीयते । नर्मदाजलमाश्रित्य तत्सर्वं चाक्षयं भवेत्

যি কোনো জপ কৰা হয় আৰু যি কোনো দান দিয়া হয়—নর্মদাৰ জলৰ আশ্ৰয় লৈ কৰিলে—সেই সকলো অক্ষয় ফলদায়ী হয়।

Verse 73

एवंविधैर्व्रतैर्नित्यं नर्मदां ये समाश्रिताः । ते मृता वैष्णवं यान्ति पदं वा शैवमव्ययम्

এইধৰণৰ ব্ৰত নিত্য পালন কৰি যিসকলে সদায় নর্মদাৰ আশ্ৰয় লয়, তেওঁলোকে মৃত্যুৰ পিছত অব্যয় পদ লাভ কৰে—কেতিয়াবা বৈষ্ণৱ লোক, নহয়তো শৈৱ লোক।

Verse 74

सत्यलोकं नराः केचित्सूर्यलोकं तथापरे । अप्सरोगणसंवीता यावदाभूतसम्प्लवम्

কিছুমান লোক সত্যলোকত উপনীত হয়, আৰু আন কিছুমান সূৰ্যলোকত; অপ্সৰাগণৰ দলেৰে সংবৃত হৈ থাকে—যাবৎ ভূতসমূহৰ মহাপ্ৰলয় নাহে।

Verse 75

एवं वै वर्तमानेऽस्मिंल्लोके तु नृपपुंगव । ऋषीणां दशकोट्यस्तु कुरुक्षेत्रनिवासिनाम्

এইদৰে, যেতিয়ালৈকে এই লোক এইভাৱে চলি থাকে, হে নৃপপুঙ্গৱ (ৰাজাসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ), কুৰুক্ষেত্ৰত নিবাস কৰা ঋষিসকলৰ সংখ্যা দহ কোটি বুলি কোৱা হয়।

Verse 76

मया सह महाभाग नर्मदातटमाश्रिताः । फलमूलकृताहारा अर्चयन्तः स्थिताः शिवम्

হে মহাভাগ, মোৰ সৈতে তেওঁলোকে নর্মদা নদীৰ তীৰত আশ্ৰয় লৈছে; ফল-মূল আহাৰ কৰি, তাত স্থিৰ হৈ শিৱক আৰাধনা কৰি থাকে।

Verse 77

तच्च वर्षशतं दिव्यं कालसंख्यानुमानतः । षड्विंशतिसहस्राणि तानि मानुषसंख्यया

সেই দিব্য একশ বছৰ—দেৱীয় কাল-গণনাৰ অনুমান অনুসাৰে—মানৱ গণনাত ছাব্বিশ হাজাৰ বছৰ হয়।

Verse 78

ततस्तस्यामतीतायां सन्ध्यायां नृपसत्तम । शेषं मानुष्यमेकं तु काले वर्षशतं स्थितम्

তাৰ পাছত, হে নৃপসত্তম, সেই সন্ধ্যা-কাল অতীত হ’লে কেৱল এটা মানৱীয় অৱধি বাকী থাকিল; তথাপি কালৰ প্ৰবাহত সেয়া একশ বছৰ ধৰি স্থিত থাকিল।

Verse 79

ततोऽभवदनावृष्टिर्लोकक्षयकरी तदा । यया यातं जगत्सर्वं क्षयं भूयो हि दारुणम्

তাৰ পাছত তেতিয়া এক অনাবৃষ্টি উঠিল, যি লোকক্ষয়কাৰী আছিল; তাৰ দ্বাৰাই সমগ্ৰ জগত পুনৰ ভয়ংকৰ বিনাশৰ দিশে গতি কৰিলে।

Verse 80

ये पूर्वमिह संसिद्धा ऋषयो वेदपारगाः । तेषां प्रभावाद्भगवान् ववर्ष बलवृत्रहा

যিসকল ঋষি পূৰ্বে ইয়াতেই সিদ্ধি লাভ কৰিছিল, বেদ-পাৰগ মহাত্মা আছিল; তেওঁলোকৰ তপঃপ্ৰভাৱত ভগৱান, বলবান বৃত্ৰহন্তা, বৰষুণ বৰষালে।

Verse 81

महती भूरिसलिला समन्ताद्वृष्टिराहिता । ततो वृष्ट्या तु तेषां वै वर्तनं समजायत

চাৰিওফালে প্ৰচুৰ জলভৰা মহাবৃষ্টি নামি আহিল; সেই বৰষুণে তেওঁলোকৰ জীৱিকা আৰু জীৱনধাৰা পুনৰ স্থিৰ হ’ল।

Verse 82

पुनर्युगान्ते सम्प्राप्ते किंचिच्छेषे कलौ युगे । निःशेषमभवत्सर्वं शुष्कं स्थावरजङ्गमम्

পুনৰ যেতিয়া যুগান্ত উপস্থিত হ’ল আৰু কলিযুগৰ অলপ অংশহে অৱশিষ্ট থাকিল, তেতিয়া স্থাবৰ-জঙ্গম সকলো নিঃশেষে শুকাই গ’ল।

Verse 83

निर्वृक्षौषधगुल्मं च तृणवीरुद्विवर्जितम् । अनावृष्टिहतं सर्वं भूमण्डलमभूद्भृशम्

ভূমণ্ডল ভয়ংকৰ অনাবৃষ্টিত আঘাতপ্ৰাপ্ত হ’ল—গছ, ঔষধি, গুল্ম নথকা, আৰু তৃণ-লতা-ভিৰূদৰ পৰা বঞ্চিত।

Verse 84

ततस्ते ऋषयः सर्वे क्षुत्तृषार्ताः सहस्रशः । युगस्वभावमाविष्टा हीनसत्त्वा अभवन्नृप

তেতিয়া সেই সকলো ঋষি সহস্ৰে সহস্ৰে ক্ষুধা-তৃষ্ণাত কাতৰ হৈ যুগৰ স্বভাৱত আচ্ছন্ন হ’ল; হে নৃপ, তেওঁলোকৰ সত্ত্ববল ক্ষীণ হ’ল।

Verse 85

नष्टहोमस्वधाकारे युगान्ते समुपस्थिते । किं कार्यं क्व नु यास्यामः कोऽस्माकं शरणं भवेत्

যেতিয়া যুগান্ত উপস্থিত হ’ল আৰু হোম আৰু স্বধা-অৰ্পণ লুপ্ত হ’ল, তেতিয়া আমি কি কৰিম? আমি ক’লৈ যাম? আমাৰ শৰণ কোন হ’ব?

Verse 86

तानहं प्रत्युवाचेदं मा भैष्टेति पुनःपुनः । ईदृग्विधा मया दृष्टा बहवः कालपर्ययाः

তেওঁলোকক মই বাৰে বাৰে উত্তৰ দিলোঁ—“ভয় নকৰিবা।” এইধৰণৰ কালৰ বহু পৰিবর্তন মই দেখিছোঁ।

Verse 87

नर्मदातीरमाश्रित्य ते सर्वे गमिता मया । एषा हि शरणं देवी सम्प्राप्ते हि युगक्षये

নর্মদাৰ তীৰত আশ্ৰয় লৈ মই তেওঁলোক সকলোকে ইয়ালৈ আনিলোঁ। যুগক্ষয় উপস্থিত হ’লে এই দেৱী নর্মদাই সঁচাকৈ শৰণ।

Verse 88

नान्या गतिरिहास्माकं विद्यते द्विजसत्तमाः । जनित्री सर्वभूतानां विशेषेण द्विजोत्तमाः

হে দ্বিজসত্তমসকল, ইয়াত আমাৰ আন কোনো গতি বা আশ্ৰয় নাই। এইয়েই সকলো ভূতৰ জননী—বিশেষকৈ, হে দ্বিজোত্তমসকল।

Verse 89

पितामहा ये पितरो ये चान्ये प्रपितामहाः । ते समस्ता गताः स्वर्गं समाश्रित्य महानदीम्

পিতামহ, পিতৃ আৰু আন আন পূৰ্বপুৰুষ—প্ৰপিতামহসহ—সকলোয়ে মহা নদীক আশ্ৰয় লৈ স্বৰ্গ লাভ কৰিছে।

Verse 90

भृग्वाद्याः सप्त ये त्वासन्मम पूर्वपितामहाः । धौमृणी च महाभागा मम भार्या शुचिस्मिता । मनस्वती च या मता भार्गवोऽङ्गिरसस्तथा

ভৃগু আদি যি সাতজন মোৰ প্ৰাচীন পিতামহ আছিল; আৰু ধৌমৃণী, মহাভাগা—শুচি হাস্যযুক্ত মোৰ পত্নী; আৰু মনস্বতী, যাক পৰম্পৰাত স্মৰণ কৰা হয়; তদুপৰি ভাৰ্গৱ আৰু আঙ্গিৰস—সকলোৱে এই পবিত্ৰ সিদ্ধিৰ সৈতে সংযুক্ত।

Verse 91

पुलस्त्यः पुलहश्चैव वसिष्ठात्रेयकाश्यपाः । तथान्ये च महाभागा नियमव्रतचारिणः । अन्ये च शतसाहस्रा अत्र सिद्धिं समागताः

পুলস্ত্য, পুলহ, বসিষ্ঠ, অত্রি আৰু কাশ্যপ; আৰু আন আন মহাভাগা, যিসকলে নিয়ম আৰু ব্ৰত পালন কৰে—নিশ্চয়, আন বহু লক্ষ লোকেও ইয়াত সিদ্ধি লাভ কৰিছে।

Verse 92

तस्मादियं महाभागा न मोक्तव्या कदाचन । नान्या काचिन्नदी शक्ता लोकत्रयफलप्रदा

সেয়েহে এই মহাভাগা নদী কেতিয়াও ত্যাগ কৰিব নালাগে। আন কোনো নদীৰ ত্ৰিলোক-ফল দান কৰাৰ শক্তি নাই।

Verse 93

द्वन्द्वैरनेकैर्बहुभिः क्षुत्तृषाद्यैर्महाभयैः । मुच्यन्ते ते नराः सद्यो नर्मदातीरवासिनः

বহু ধৰণৰ দ্বন্দ্ব আৰু নানা কষ্ট—ক্ষুধা, তৃষ্ণা আদি মহাভয়ৰ পৰা—নর্মদাৰ তীৰত বাস কৰা মানুহে তৎক্ষণাৎ মুক্তি পায়।

Verse 94

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सेवितव्या सरिद्वरा । वाञ्छद्भिः परमं श्रेय इह लोके परत्र च

সেয়েহে সৰ্বপ্ৰযত্নে এই শ্ৰেষ্ঠ নদীক সেৱা আৰু সন্মান কৰিব লাগে, যিসকলে পৰম শ্ৰেয় কামনা কৰে—ইহলোকত আৰু পৰলোকতো।