Reva Khanda (Narmada Section)
Reva Khanda
A Narmadā (Revā)–centered sacred-geography unit mapping tīrthas and devotional memory along the river’s banks. The chapter’s frame situates narration at Naimiṣāraṇya (a classical Purāṇic recitation landscape), from which the Revā region is described through hymnic praise, origin inquiry, and tīrtha-oriented questioning.
Adhyayas in Reva Khanda
232 chapters to explore.
Adhyaya 1
Revā-stutiḥ, Naimiṣa-saṃvādaḥ, Purāṇa-prāmāṇya-nirdeśaḥ (Invocation to Revā; Naimiṣa Dialogue; On the Authority of Purāṇa)
บทนี้เริ่มด้วยมงคลวาจาและบทสรรเสริญยาวต่อเรวา/นรมทา ยกย่องว่าเป็นสายน้ำศักดิ์สิทธิ์ผู้ชำระล้างทุริตะ (บาปและมลทิน) เป็นที่เคารพของเทวะ ฤๅษี และมนุษย์ อีกทั้งฝั่งน้ำเป็นที่ปรารถนาของผู้บำเพ็ญตบะด้วย ต่อมาเรื่องราวย้ายเข้าสู่กรอบสนทนาตามแบบปุราณะ ณ ป่าไนมิษะ เมื่อเศานกะผู้ประทับในสมัยยัญญะถามสุตะถึง “มหานทีสายที่สาม” ถัดจากพราหมีและวิษณุนที ซึ่งระบุว่าเป็นแม่น้ำเราเทรี—เรวา ขอให้บอกที่ตั้ง กำเนิดที่เกี่ยวเนื่องกับรุทระ และรายชื่อทีรถะที่สัมพันธ์กับนาง สุตะสรรเสริญคำถามนั้น แล้วอธิบายการเกื้อหนุนกันของศรุติ สมฤติ และปุราณะในฐานะเครื่องมือแห่งความรู้ ยืนยันปุราณะเป็นอำนาจอ้างอิงสำคัญดุจ “เวทที่ห้า” พร้อมแจกแจงนิยามปัญจลักษณะ จากนั้นให้บัญชีมหาปุราณะ ๑๘ เรื่องพร้อมชื่อและจำนวนโศลก ต่อด้วยอุปปุราณะ และลงท้ายด้วยผลแห่งการสาธยายและการสดับว่าให้บุญใหญ่และคติอันเป็นมงคลหลังความตาย
Adhyaya 2
रेवातीर्थकथाप्रस्तावः — Janamejaya’s Inquiry and the Vindhya Āśrama Prelude
บทที่สองเริ่มด้วยสุเตะปูพื้นเรื่องมหามหิมาของตถีรถะทั้งหลายแห่งแม่น้ำนรมทา พร้อมกล่าวว่าการพรรณนาให้ครบถ้วนยากยิ่งนัก จากนั้นยกเหตุการณ์เป็นแบบอย่างในกาลก่อน: ท่ามกลางพิธียัญอันยิ่งใหญ่ พระราชาชนเมชัยทรงถามไวศัมปายนะ ศิษย์ของทไวปายนะ/วยาสะ ถึงการไปสักการะตถีรถะของเหล่าปาณฑพหลังพ่ายแพ้การพนันและต้องออกพเนจร ไวศัมปายนะนอบน้อมแด่วิรูปากษะ (พระศิวะ) และวยาสะ แล้วรับจะเล่าเรื่องนั้น เหล่าปาณฑพพร้อมพระนางเทราปทีและพราหมณ์ผู้ติดตาม ได้อาบน้ำชำระในตถีรถะมากมายก่อนเข้าสู่แดนวินธยะ ที่นั่นมีภาพพรรณนาป่าอาศรมอันอุดมงดงาม—ไม้ดอกไม้ผลสมบูรณ์ สายน้ำใส สงบเย็น และสัตว์นกอยู่ร่วมกันโดยไม่เป็นศัตรู เป็นสถานที่กลมกลืนสำหรับการบำเพ็ญตบะและธรรม พวกเขาได้พบฤๅษีมารกัณฑेय ผู้รายล้อมด้วยฤๅษีผู้มีวินัย บำเพ็ญตบะหลากหลายประการ ยุธิษฐิระเข้าไปด้วยความเคารพ ถามถึงความลับแห่งอายุยืนอัศจรรย์ของมารกัณฑेयที่ดำรงอยู่แม้ผ่านปรลัย และถามว่าในคราวปรลัยแม่น้ำใดคงอยู่หรือสูญสิ้น มารกัณฑेयสรรเสริญปุราณะที่รุดระตรัส ย้ำผลบุญใหญ่แห่งการสดับด้วยภักติ กล่าวถึงแม่น้ำสำคัญ และชี้ว่าทะเลกับสายน้ำย่อมเสื่อมไปตามวัฏจักรกาล แต่แม่น้ำนรมทามีความพิเศษ ดำรงอยู่ได้ถึงเจ็ดกัลปานต์ เป็นบทนำสู่คำอธิบายต่อไป
Adhyaya 3
Mārkaṇḍeya’s Account of Yuga-Dissolution and the Matsya-Form Encounter (युगक्षय-वर्णनं मत्स्यरूप-समागमश्च)
ในบทนี้ ยุธิษฐิระทูลถามฤๅษีมารกัณฑेयถึงสภาพอันน่าสะพรึงในยามยุกะเสื่อมที่ท่านได้ประสบซ้ำแล้วซ้ำเล่า—ความแห้งแล้งยาวนาน สมุนไพรและพืชโอสถร่อยหรอ แม่น้ำและสระน้ำเหือดแห้ง และสรรพชีวิตอพยพสู่โลกที่สูงกว่า มารกัณฑेयจึงเริ่มด้วยการยืนยันสายการถ่ายทอดปุราณะอันมีอำนาจ—ศัมภู → วายุ → สกันทะ → วสิษฐะ → ปราศระ → ชาตูกัรณยะ → ฤๅษีอื่น ๆ—และกล่าวว่าการสดับปุราณะเป็นการฟังอันยังความหลุดพ้น ชำระมลทินที่สั่งสมข้ามภพชาติได้ ต่อมาเป็นภาพมหาปรลัย: โลกถูกเผาผลาญด้วยดวงอาทิตย์สิบสองดวงจนเหลือเป็นมหาสมุทรเดียว ระหว่างล่องลอยในห้วงน้ำ ท่านได้เห็นภาวะสูงสุดดั้งเดิมอันรุ่งเรือง และยังเห็นมนูอีกองค์หนึ่งพร้อมเชื้อสายเคลื่อนผ่านมหาสมุทรมืดมิด ด้วยความหวาดกลัวและอ่อนล้า ท่านพบปลายักษ์ในรูปมฤคา—ซึ่งรู้ว่าเป็นมหेशวร—และถูกเรียกให้เข้าไปใกล้ แล้วปรากฏความอัศจรรย์ดุจสายน้ำในมหาสมุทร พร้อมสตรีทิพย์นาม “อพลา” ผู้บอกกำเนิดว่ามาจากกายของอีศวร และชี้ว่ามีเรือซึ่งผูกโยงกับสันนิษฐานแห่งศังกรจึงเป็นที่พึ่งอันปลอดภัย มารกัณฑेयขึ้นเรือพร้อมมนูและสรรเสริญด้วยบทสวดไศวะ อัญเชิญพระศิวะผู้เป็นเหตุแห่งจักรวาลในรูปสัทโยชาต วามเทว ภัทรกาลี และรุทร ท้ายที่สุดมหาเทวะทรงพอพระทัยและทรงให้ขอพร แสดงว่าภักติและการสดับอันถูกต้องคือที่พึ่งท่ามกลางความไม่เที่ยงของสากลจักรวาล.
Adhyaya 4
Origin and Boons of Revā (Narmadā) as Rudra-born River
บทนี้กล่าวถึงสายโซ่แห่งบทสนทนาอันเป็นหลักฐานสืบต่อกัน ว่าด้วยกำเนิดและมหิมาของแม่น้ำเรวา (นรมทา) มารกัณฑेयขึ้นไปยังยอดตรีกูฏะ เข้าเฝ้าและบูชามหาเทวะ แล้วพระยุธิษฐิระทูลถามถึงสตรีเนตรดุจดอกบัวผู้พเนจรอยู่ในมหาสมุทรจักรวาลอันมืดมิด และกล่าวว่าตนกำเนิดจากรุทระ มารกัณฑेयเล่าว่าเคยถามมนูมาก่อน มนูจึงอธิบายว่า ศิวะพร้อมอุมาได้บำเพ็ญตบะอย่างยิ่งบนฤกษไศละ และจากเหงื่อของศิวะได้บังเกิดแม่น้ำผู้ทรงบุญยิ่ง—นั่นเองคือเทวีเรวาผู้มีเนตรดอกบัว ในกฤตยุค แม่น้ำเรวาแปลงเป็นสตรี บูชารุทระและขอพร: ความไม่เสื่อมสูญแม้ยามปรลัย, อานุภาพชำระบาปหนักด้วยการอาบน้ำอย่างมีภักติ, ฐานะ “คงคาแห่งทิศใต้”, ผลแห่งการอาบน้ำเสมอด้วยผลพิธีใหญ่, และการสถิตอยู่ของศิวะ ณ ริมฝั่งทั้งสอง ศิวะประทานพรทั้งหมด พร้อมกำหนดผลต่างกันสำหรับผู้อาศัยฝั่งเหนือและฝั่งใต้ และแผ่คุณแห่งการเกื้อกูลสู่ความหลุดพ้นอย่างกว้างขวาง ตอนท้ายมีบัญชีนามสายน้ำ/ลำธารที่เกี่ยวกับกำเนิดจากรุทระ และผลश्रุติว่า ผู้ระลึก สาธยาย หรือสดับนามเหล่านั้น ย่อมได้บุญใหญ่และคติอันสูงส่งหลังความตาย
Adhyaya 5
नर्मदाया उत्पत्तिः, नामकरणं च (Origin and Naming of Narmadā; Kalpa-Framing Discourse)
บทนี้ดำเนินด้วยรูปแบบถาม–ตอบเชิงเทววิทยา ยุธิษฐิระพร้อมหมู่ฤๅษีพิศวงในความศักดิ์สิทธิ์ของแม่น้ำเทวี “นรมทา” จึงทูลถามว่าเหตุใดแม้เมื่อสิ้นสุดเจ็ดกัลป์ นางก็ไม่เสื่อมสูญ อีกทั้งขอคำอธิบายหลักธรรมว่าด้วยกระบวนการจักรวาล—การเกิดปรลัย การที่โลกดำรงในสภาพเป็นมหาสมุทร การสร้างใหม่ และการค้ำจุนรักษา พร้อมทั้งถามถึงเหตุแห่งความหมายและพิธีบูชาที่ทำให้แม่น้ำมีนามหลายประการ เช่น นรมทา เรวา และนามสรรเสริญอื่น ๆ รวมถึงเหตุที่คัมภีร์ปุราณะบางสายเรียกนางว่า “ไวษณวี” มารกัณฑेयตอบโดยอ้างสายการถ่ายทอดคำสอนจากมหेशวรผ่านวายุ แล้วสรุปจำแนกกัลป์โดยย่อ จากนั้นกล่าวภาพรวมการกำเนิดโลก: จากความมืดดั้งเดิมเกิดหลักการจักรวาล เกิดไข่ทองคำ (หิรัณยาณฑะ) และพรหมาปรากฏ ต่อมาจึงเล่าตำนานกำเนิดนรมทา—ธิดาเรืองรองผู้เกี่ยวเนื่องกับอุมาและรุทร ผู้ทำให้ทั้งเทพและอสูรหลงใหล พระศิวะทรงตั้งกติกาแห่งการทดสอบ/การแข่งขัน นางอันตรธานแล้วปรากฏไกล ๆ หลายครา จนท้ายที่สุดพระศิวะประทานนาม “นรมทา” โดยโยงกับ “นรมะ” (เสียงหัวเราะ) และลีลาศักดิ์สิทธิ์ ตอนจบกล่าวถึงการมอบนางแก่มหาสมุทร การที่นางไหลจากภูเขาเข้าสู่ทะเล และการปรากฏของนางภายใต้กรอบกัลป์เฉพาะ (มีนัยถึงพราหมะและมัตสยะ)
Adhyaya 6
Narmadā–Revā Utpatti and Nāma-Nirukti (Origin and Etymologies of the River’s Names)
มารกัณฑेयเล่าว่า เมื่อถึงมหาปรลัยสิ้นยุค มหาเทวะทรงแสดงรูปจักรวาล—แรกเป็นเพลิงอันร้อนแรง ต่อมาเป็นดุจเมฆครอบคลุม—แล้วทรงทำให้โลกทั้งปวงจมลงในมหาสมุทรเดียว ในห้วงน้ำดั้งเดิมอันมืดมิด ปรากฏรูปนกยูงสว่างไสว อันเป็นพลังการงานของพระศิวะ และจากรูปนั้นกระบวนการสร้างโลกใหม่จึงเริ่มขึ้น ขณะนั้นพบพระนรมทาในฐานะเทวีแห่งสายน้ำผู้เป็นมงคล ซึ่งด้วยพระกรุณาแห่งเทพจึงไม่พินาศแม้ในปรลัย ด้วยพระบัญชาของพระศิวะ โลกได้รับการสถาปนาใหม่; จากปีกนกยูงบังเกิดหมู่เทพและอสูร ภูเขาตรีกูฏปรากฏ และสายน้ำต่าง ๆ ไหลออกมาจัดระเบียบภูมิประเทศอีกครั้ง ต่อจากนั้นกล่าวถึงพระนรมทาด้วยรายนามและนิรุกติ—เช่น มหตี โศณา กฤปา มันทากินี มหารณวา เรวา วิปาปา วิปาศา วิมลา รัญชนา เป็นต้น—แต่ละนามผูกกับคุณแห่งการชำระบาป ความเมตตา การพาข้ามสังสารวัฏ และการปรากฏอันเป็นสิริมงคล ตอนท้ายยืนยันว่า ผู้รู้ชื่อนามและที่มาของนามเหล่านี้ย่อมพ้นจากความผิดบาป และเข้าถึงแดนแห่งพระรุทราได้
Adhyaya 7
Kūrma-Prādurbhāva and the Epiphany of Devī Narmadā (Revā’s Manifestation)
มารกัณฑेयบรรยายภาพแห่งปรลัย—สรรพโลกพร้อมสรรพสัตว์ทั้งที่อยู่นิ่งและเคลื่อนไหวดับสูญในความมืด เหลือเพียง ‘เอกาณวะ’ มหาสมุทรเดียวอันน่าสะพรึงกลัว ท่ามกลางห้วงน้ำนั้น พระพรหมผู้เดียวดายได้เห็นเทพผู้ยิ่งใหญ่สว่างไสวในรูป ‘กูรมะ’ (เต่า) มีคุณลักษณะอันเป็นจักรวาลเหนือประมาณ พระพรหมปลุกด้วยความอ่อนโยน แล้วสรรเสริญด้วยบทสถุติในสำนวนแห่งพระเวทและเวทางคะ พร้อมทูลขอให้ทรงปล่อยโลกที่เคยทรงรวบคืนให้ปรากฏอีกครั้ง เทพนั้นลุกขึ้นแล้วปลดปล่อยไตรโลก พร้อมหมู่สรรพชีวิต—เทวะ ทานวะ คันธรรพะ ยักษะ นาคะ รากษสะ—รวมทั้งดวงอาทิตย์ ดวงจันทร์ และหมู่ดาว ให้กลับคืนสู่ระเบียบเดิม แผ่นดินจึงปรากฏกว้างไกลด้วยภูเขา ทวีป มหาสมุทร และขอบเขตโลกาลกะ ท่ามกลางภูมิประเทศที่ฟื้นคืนใหม่นี้ เทวีนันมทา (เรวา) อุบัติจากสายน้ำเป็นสตรีประดับด้วยเครื่องอลังการทิพย์ ได้รับการสรรเสริญและเข้าเฝ้าด้วยความเคารพ ตอนท้ายกล่าวดุจผลश्रุติว่า การศึกษา或การสดับเรื่องการปรากฏในรูปกูรมะนี้ ย่อมขจัดกิลพิษะ คือบาปทั้งปวงได้
Adhyaya 8
बकरूपेण महेश्वरदर्शनं तथा नर्मदामाहात्म्योपदेशः | Mahādeva as the Crane and the Instruction on Narmadā’s Sanctity
มารกัณฑेयเล่าถึงสภาพจักรวาลอันน่าพรั่นพรึง: ครั้นคราวปรลัยเมื่อโลกทั้งปวงจมอยู่ใต้น้ำ เขายังคงอยู่กลางมหาสมุทรอย่างอ่อนแรงหลังผ่านกาลยาวนาน แล้วตั้งจิตระลึกถึงเทพผู้พาข้ามมหาอุทกภัย ต่อมาเขาเห็นนกส่องรัศมีดุจนกกระเรียน จึงถามว่าเหตุใดสรรพสิ่งอันเป็นทิพย์จึงปรากฏได้ในทะเลอันน่าสะพรึง นกนั้นเผยตนว่าเป็นพระมหาเทพ (มหาเทวะ) คือสภาวะสูงสุดที่ครอบคลุมพรหมาและวิษณุ และประกาศว่าบัดนี้จักรวาลถูกดึงกลับสู่สังหาระ (การยุบรวม) แล้ว พระมหาเทพเชื้อเชิญให้ฤๅษีพักพิงในปีกของพระองค์ ทำให้มุนีประสบความเปลี่ยนผ่านราวข้ามพ้นกาลเวลา ทันใดนั้นเสียงกำไลข้อเท้าดังกังวาน: หญิงสาวผู้ประดับงามสิบคนมาจากทิศทั้งหลาย บูชานกนั้นแล้วเข้าสู่แดนลี้ลับดุจภายในภูเขา ภายในปรากฏนครอัศจรรย์ สายน้ำทิพย์ และลึงค์อันพิสดารหลากสี เปล่งประกายท่ามกลางหมู่เทพผู้ดำรงอยู่ในภาวะยุบรวม ต่อมาหญิงสาวผู้รุ่งเรืองผู้หนึ่งแนะนำตนว่าเป็นนรมทา (เรวา) ผู้บังเกิดจากกายพระรุทระ และอธิบายว่าหญิงสาวทั้งสิบคือทิศทั้งสิบ พระมหาเทพในฐานะมหาโยคีได้นำลึงค์มาให้บูชาแม้ยามจักรวาลหดตัว นางสอนความหมาย “ลึงค์” ว่าเป็นที่ซึ่งโลกทั้งจรและอจรถูกหลอมรวมลับไป เหล่าเทพบัดนี้ถูกมายุยุบให้หนาแน่น แต่จะปรากฏอีกครั้งเมื่อการสร้างเริ่มใหม่ ตอนท้ายเป็นคำสั่งสอนให้สรงและบูชาพระมหาเทพในสายน้ำนรมทาด้วยมนตร์และวิธีอันถูกต้อง ย่อมชำระบาป และนรมทาถูกยกย่องว่าเป็นมหานทีผู้ชำระโลกมนุษย์ให้บริสุทธิ์
Adhyaya 9
युगान्तप्रलयः, वेदापहारः, मत्स्यावतारः, नर्मदामाहात्म्यम् (Yugānta-Pralaya, Veda-Abduction, Matsya Intervention, and Narmadā Māhātmya)
บทนี้ซึ่งศรีมารกัณฑेयเป็นผู้เล่า กล่าวถึงภาพแห่งยุคานตปรลัย: โลกทั้งปวงถูกน้ำท่วมท้น เหล่าฤๅษีและหมู่ทิพย์เฝ้ามองพระศิวะผู้เป็นปรเมศวร ประทับบรรทมในโยคสมาธิ โดยมีปรกฤติเป็นที่รองรับ และต่างสรรเสริญพระองค์ ต่อมา พระพรหมโศกเศร้าต่อการสูญหายของพระเวททั้งสี่ และย้ำว่าพระเวทจำเป็นต่อการสร้างสรรค์ การระลึกถึงกาลเวลา (อดีต–ปัจจุบัน) และความรู้ที่เป็นระเบียบ เมื่อพระศิวะทรงถาม นางนรมทาอธิบายว่า อสูรไทตยะผู้มีกำลังคือมธุและไกฏภะฉวยช่องในยาม “บรรทมทิพย์” แล้วซ่อนพระเวทไว้ในห้วงสมุทร จากนั้นรำลึกถึงการเกื้อกูลของพระวิษณุ: พระผู้เป็นเจ้าทรงอวตารเป็นมัตสยะ (รูปปลา) เสด็จสู่ปาตาล ค้นพบพระเวท ปราบอสูรทั้งสอง แล้วถวายพระเวทคืนแด่พระพรหม ทำให้การสร้างสรรค์เริ่มขึ้นใหม่ ตอนท้ายกล่าวถึงเทววิทยาแห่งสายน้ำว่า คงคา เรวา (นรมทา) และสรัสวตี คือพลังศักดิ์สิทธิ์เดียวกันที่ปรากฏสามแบบ โดยสัมพันธ์กับรูปเทพสำคัญ นรมทาถูกสรรเสริญว่า ละเอียด แผ่ซ่าน ชำระบาป และเป็นหนทางข้ามสังสารวัฏ; การสัมผัสน้ำของนางและการบูชาพระศิวะ ณ ริมฝั่งย่อมนำความบริสุทธิ์และผลทางจิตวิญญาณอันสูงส่ง
Adhyaya 10
Revātīra-āśrayaḥ: Kalpānta-anāvṛṣṭi, Ṛṣi-saṅgama, and Narmadā’s Salvific Efficacy (रेवातीराश्रयः)
บทนี้เริ่มด้วยคำถามของยุธิษฐิระเกี่ยวกับกาลแห่งกัลปะ และการจัดแบ่ง/ลำดับเขตแดนนรมทา มารกัณฑेयตอบโดยเล่าเหตุการณ์ปลายกัลปะในอดีต เมื่อเกิดอนาวฤษฏิ (ความแห้งแล้งยาวนาน) อย่างรุนแรง จนแม่น้ำและมหาสมุทรเหือดแห้ง สัตว์โลกเร่ร่อนเพราะความอดอยาก ระเบียบโหมะ–พลีเสื่อมสูญ และจารีตความบริสุทธิ์ตามธรรมเนียมพิธีกรรมก็แตกสลาย ครั้นนั้นหมู่ฤๅษีและนักตบะจำนวนมาก—ผู้พำนักกุรุเกษตร วัยขานสะ ตบัสวินผู้พำนักถ้ำ เป็นต้น—มาขอคำชี้ทาง มารกัณฑेयจึงให้ละทิศเหนือ มุ่งสู่แดนใต้ โดยเฉพาะฝั่งนรมทาอันเป็นมหาบุญและเป็นที่เสด็จมาของเหล่าสิทธะ ฝั่งเรวาถูกยกเป็นที่พึ่งอันประเสริฐ—เทวสถานและอาศรมรุ่งเรือง อัคนิโหตระยังดำเนินไม่ขาด และมีการปฏิบัติพรตตบะหลากหลาย เช่น ปัญจาคนิ อัคนิโหตระ การอดอาหารแบบต่าง ๆ จันทรายณะ และกฤจฉระ คำสอนเชิงธรรมผสานการบูชามเหศวรตามแนวไศวะกับการระลึกถึงนารายณะอย่างต่อเนื่อง ย้ำว่าภักติที่สอดคล้องกับสภาวะจิตย่อมให้ผลตามควร แต่การยึดติดเพียงที่พึ่งส่วนย่อย—ดุจเกาะกิ่งแทนต้นไม้—ย่อมทำให้สังสารวัฏยืดยาว มีผลศรุติอันหนักแน่นว่า การบูชาและพำนักอย่างมีวินัย ณ ฝั่งเรวาอาจนำไปสู่ความไม่หวนกลับ; แม้ผู้สิ้นชีพในสายน้ำนรมทาก็ได้คติอันสูงส่ง ตอนท้ายสรรเสริญการอ่านและสาธยายบทนี้ว่าเป็นญาณอันชำระให้บริสุทธิ์ สอดคล้องกับพระวาจาอันเป็นประมาณของรุทรา
Adhyaya 11
Śraddhā, Narmadā-tīra Sādhanā, and the Pāśupata-Oriented Ethical Code (श्रद्धा–रेवातीरसाधना–पाशुपतधर्मः)
บทนี้ดำเนินเป็นบทสนทนา เมื่อยุธิษฐิระทูลถามว่า เหตุใดพิธีปฏิบัติและสถานที่ศักดิ์สิทธิ์บางแห่งยังคงให้ผลทางจิตวิญญาณได้ แม้ในสภาพวิกฤตใกล้สิ้นยุค (ยุกานตะ) และเหล่าฤๅษีบรรลุโมกษะด้วยนียมะ (วินัยข้อปฏิบัติ) อย่างไร มารกัณฑยะตอบโดยยก “ศรัทธา” เป็นปัจจัยจำเป็น—ไร้ศรัทธากรรมย่อมไร้ผล แต่ด้วยศรัทธา เมื่อบุญจากหลายภพชาติสุกงอมแล้ว ภักติแด่ศังกระย่อมบังเกิดได้ ต่อมาสรรเสริญฝั่งนรมทา/เรวาตีระว่าเป็นตirtha ที่เร่งความสำเร็จ (สิทธิ) การบูชาพระศิวะ โดยเฉพาะลิงคบูชา การอาบน้ำเป็นนิตย์ และการทาบัสมะ (เถ้าศักดิ์สิทธิ์) ถูกกล่าวว่าเป็นเครื่องชำระบาปอย่างรวดเร็ว แม้ผู้เคยมีประวัติความประพฤติบกพร่องก็ยังกลับสู่ความบริสุทธิ์ได้ จากนั้นมีคำเตือนด้านจริยธรรมเรื่องการพึ่งพาอาหารที่ไม่เหมาะสม โดยเฉพาะหมวด “ศูทรันนะ” ในกรอบวาทะเรื่องความบริสุทธิ์ เชื่อมการบริโภคกับผลกรรมและความเสื่อมทางธรรม คัมภีร์เปรียบเทียบการประพฤติแบบปาศุปตะที่จริงใจ กับความหน้าซื่อใจคด ความโลภ และการโอ้อวด ซึ่งอาจลบล้างผลแห่งตirtha ได้ ตอนคำสอนคล้ายบทสรรเสริญ (โยงกับนันทิน) กระตุ้นให้ละโลภ ตั้งมั่นในภักติแด่พระศิวะ สวดชปะมนต์ปัญจักษรี และอาศัยความศักดิ์สิทธิ์ของเรวา ตอนท้ายกล่าวถึงอานิสงส์ของการสาธยายรุดราธยายะ บทพระเวท การอ่าน/ฟังปุราณะใกล้นรมทา และการปฏิบัติอย่างมีวินัย ว่าให้ความชำระและคติอันสูง; พร้อมเหตุการณ์ภัยแล้งปลายยุคที่เหล่าฤๅษีไปพึ่งนรมทาตีระ ย้ำว่าเรวาเป็นที่พึ่งนิรันดร์และ “ประเสริฐสุดในหมู่สายน้ำ” เพื่อประโยชน์สูงสุด.
Adhyaya 12
नर्मदास्तोत्रम् (Narmadā-Stotra) — Hymn of Praise to the Revā
มารกัณฑेयะเล่าในกรอบผู้ฟังแห่งราชสำนักว่า เมื่อได้ฟังคำสอนก่อนหน้าแล้ว เหล่าฤๅษีที่ชุมนุมต่างปลื้มปีติและประนมมือเริ่มสรรเสริญนรมทา (เรวา) เทวี บทนี้ดำเนินเป็นสโตตรต่อเนื่อง กล่าวถึงสายน้ำในฐานะพลังศักดิ์สิทธิ์: น้ำชำระให้บริสุทธิ์ ผู้ขจัดบาป ที่พึ่งของตถีรถะ และผู้บังเกิดจากอังคะของรุทร (rudrāṅga-samudbhavā)。 สโตตรย้ำอานุภาพของนรมทาในการชำระและคุ้มครองสรรพชีวิตที่ถูกทุกข์และความผิดทางธรรมครอบงำ เปรียบความเร่ร่อนในภาวะเจ็บปวดกับความหลุดพ้นจากการสัมผัสน้ำนรมทา และกล่าวว่าแม้ในกลียุคเมื่อสายน้ำอื่นเสื่อมหรือแปดเปื้อน นรมทายังคงเป็นความศักดิ์สิทธิ์อันมั่นคง ตอนท้ายเป็นผลश्रุติว่า ผู้สวดหรือสดับสโตตรนี้ โดยเฉพาะหลังอาบน้ำนรมทา ย่อมได้คติอันบริสุทธิ์ และเข้าใกล้พระมหेशวร/รุทร ด้วยภาพพาหนะทิพย์และเครื่องประดับสวรรค์ บทนี้จึงเป็นทั้งพิธีกรรมสรรเสริญและคำสอนแห่งภักติ ธรรม และการปฏิบัติเพื่อโมกษะ।
Adhyaya 13
नर्मदाया दिव्यदर्शनं कल्पान्तरस्थैर्यं च (Narmadā’s Divine Epiphany and Her Continuity Across Kalpas)
บทนี้มารกัณฑेयะเล่าเหตุการณ์เชิงเทววิทยาที่เน้นนรมทา/เรวาในฐานะพลังศักดิ์สิทธิ์ผู้คุ้มครองและดำรงอยู่ยืนยาว เหล่าฤๅษีสรรเสริญเทวีจนทรงพอพระทัย เทวีจึงตั้งพระทัยประทานพร และเสด็จมาปรากฏในความฝันยามราตรีเพื่อปลอบประโลมว่า “จงพำนัก ณ ฝั่งของเราโดยปราศจากความหวาดกลัว จะไม่มีความขัดสนหรือทุกข์ยาก” ต่อมามีสัญญาณอัศจรรย์ โดยเฉพาะปลามากมายใกล้อาศรม เป็นเครื่องหมายแห่งพระกรุณาที่หล่อเลี้ยงชุมชนผู้บำเพ็ญตบะ ภาพระยะยาวแสดงให้เห็นฤๅษีอาศัยริมฝั่งนรมทา ประกอบชปะ ตบะ และพิธีกรรมแด่บรรพชนและเทวะ ริมฝั่งสว่างไสวด้วยศาลลึงค์จำนวนมากและพราหมณ์ผู้เคร่งครัด ครั้นถึงเที่ยงคืน เทวีปรากฏจากสายน้ำในรูปหญิงสาวเรืองรอง ทรงตรีศูลและสวมยัชโญปวีตเป็นงู ทรงเตือนว่าปรลัยใกล้มา และทรงเชื้อเชิญให้ฤๅษีพร้อมครอบครัวเข้าสู่พระองค์ (สู่แม่น้ำ) เพื่อความคุ้มครอง ท้ายบทกล่าวถึงความต่อเนื่องอันพิเศษของนรมทาผ่านหลายกัลปะ ระบุว่าเป็นศังกรี-ศักติ และเอ่ยนามกัลปะที่นางไม่พินาศ จึงสถาปนาแม่น้ำนี้ทั้งเป็นภูมิศาสตร์ศักดิ์สิทธิ์และเป็นหลักการจักรวาลพร้อมกัน
Adhyaya 14
नीललोहितप्रवेशः तथा रौद्रदेव्याः जगत्संहारवर्णनम् | Entry into the Śaiva State and the Description of the Fierce Devī in Cosmic Dissolution
บทนี้เป็นบทสนทนาระหว่างกษัตริย์กับฤๅษี ยุธิษฐิระทูลถามว่า หลังจากเหล่าฤๅษีผู้พำนักริมฝั่งนรมทาได้ไปสู่โลกอันสูงส่งแล้ว มีเหตุอัศจรรย์ใดเกิดขึ้นต่อมา มารกัณฑेयะเล่าถึงวิกฤตจักรวาลที่เรียกว่า “เราُทรสังหาร” เหล่าเทพนำโดยพรหมาและวิษณุสรรเสริญมหาเทวะผู้เป็นนิตย์ ณ ไกรลาส และทูลขอให้เกิดการลายสลายเมื่อสิ้นวัฏจักรกาลอันยิ่งใหญ่ ในที่นี้ได้วางหลักเทววิทยาแบบสามภาวะว่า ความจริงสูงสุดหนึ่งเดียวปรากฏเป็นพราหมี (การสร้าง), ไวษณวี (การธำรง), และไศวี (การสลาย) และลงท้ายด้วยการเข้าสู่ “ปท” แห่งไศวะอันเหนือธาตุทั้งหลาย ต่อมาจึงเริ่มการสลาย มหาเทวะมีบัญชาให้เทวีละรูปอ่อนโยนแล้วทรงรูปดุเดือดที่สอดคล้องกับรุทร เทวีทรงปฏิเสธด้วยความกรุณาในเบื้องต้น แต่ด้วยพระวาจาอันกริ้วของศิวะจึงแปรเป็นรูปดุจการาราตรี มีการพรรณนารูปลักษณ์อันน่าสะพรึง การทวีเป็นนับไม่ถ้วน พร้อมหมู่คณะคณะ (คณะของศิวะ) และการสั่นคลอนกับการเผาผลาญสามโลกอย่างเป็นลำดับ แสดงว่าการสลายเป็นกระบวนการศักดิ์สิทธิ์ที่มีระเบียบ มิใช่หายนะไร้แบบแผน
Adhyaya 15
Amarāṅkaṭa at the Narmadā: Kālarātri, the Mātṛgaṇas, and Śiva’s Yuga-End Vision (अमरंकट-माहात्म्य तथा संहारा-दर्शनम्)
มารกัณฑेयเล่าถึงนิมิตอันน่าสะพรึงดุจปลายยุค เมื่อกาลราตรีรายล้อมด้วยหมู่มาตฤคณะอันดุร้ายเข้าครอบงำโลกทั้งหลาย เหล่ามารดาเทพีซึ่งเป็นพลังที่แฝงอิทธิพลแห่งพรหม-วิษณุ-ศิวะ และสอดคล้องกับเทวะแห่งธาตุและทิศ เคลื่อนผ่านสิบทิศถืออาวุธ เสียงกู่ร้องและแรงย่ำเท้าของนางเผาผลาญไตรโลก ความพินาศแผ่ไปถึงทวีปทั้งเจ็ด พร้อมภาพการดื่มโลหิตและการกลืนกินสรรพชีวิต สื่อความหมายแห่งปรลัยหรือการสลายจักรวาล ครั้นถึงจุดสูงสุดแห่งการทำลาย เรื่องราวหวนสู่ศูนย์กลางศักดิ์สิทธิ์ คือการประทับของพระศิวะ ณ ฝั่งแม่น้ำนรมทาในสถานที่ชื่ออมรางกฏะ โดยอธิบายชื่อผ่านรากศัพท์ “อมรา” และ “กฏะ” พระศังกรพร้อมพระอุมา เหล่าคณะคณาและมาตฤ รวมทั้งมฤตยูผู้ถูกทำให้เป็นบุคคล ร่วมร่ายรำด้วยความปีติ—เผยภาพพระรุทรทั้งน่าเกรงขามและเป็นที่พึ่งพิง แม่น้ำนรมทาถูกสรรเสริญว่าเป็นมารดาแห่งสายน้ำที่โลกเคารพ และมีสภาพอันทรงพลังเชี่ยวกราก ท้ายบทเกิดเทวปรากฏอันเข้มข้น: ลมสังวรรตอันเป็นพายุพัดออกจากพระโอษฐ์พระรุทรจนมหาสมุทรเหือดแห้ง พระศิวะผู้มีสัญลักษณ์แห่งป่าช้าและรัศมีจักรวาลทรงประกอบการสลาย แต่ยังเป็นที่บูชาสูงสุดของกาลราตรี มาตฤคณะ และคณาทั้งปวง บทปิดเป็นสถุติอันคุ้มครองแด่หริ-หระ/พระศิวะ ผู้เป็นเหตุแห่งสากลและเป็นที่ระลึกถึงไม่ขาดสาย
Adhyaya 16
Saṃvartaka-Kāla Nṛtya and Mahādeva-Stotra (Cosmic Dissolution Motif)
อัธยายะนี้ มารกัณฑेयเป็นผู้เล่าเหตุการณ์เชิงเทววิทยาอันลึกซึ้ง พระศิวะผู้เกรียงไกร (ศูลี/หระ/ศัมภุ) ทรงร่ายรำท่ามกลางหมู่ภูตคณะอันน่าสะพรึง สวมหนังช้าง มีภาพควันและประกายไฟ และอ้าปากดุจวฑวามุขะ บ่งบอกบรรยากาศแห่งสังหาระ—การสลายจักรวาล เสียงอัฏฏหาสะอันน่าครั่นคร้ามของพระองค์ก้องไปทั่วทิศ ทำให้มหาสมุทรปั่นป่วน และไปถึงพรหมโลก จนฤๅษีทั้งหลายหวั่นไหวแล้วทูลถามพรหมถึงเหตุ. พรหมทรงอธิบายว่าเป็นสภาวะแห่ง “กาล” (เวลา) เอง—กล่าวผ่านวัฏจักรปี เช่น สํวัตสร ปริวัตสร เป็นต้น ตลอดจนความละเอียดระดับอนุ และความเป็นเจ้าเหนือสุด จึงแปรความหวาดกลัวให้เป็นความเข้าใจทางอภิปรัชญา ต่อจากนั้นมีบทสโตตรา พรหมสรรเสริญมหาเทวะด้วยถ้อยคำแฝงมนตร์ ยืนยันว่าพระองค์ครอบคลุมศังกร วิษณุ และหลักแห่งการสร้างสรรค์ และทรงเหนือวาจาและจิต. มหาเทวะประทานความมั่นใจแก่พรหม ตรัสให้ทอดพระเนตรโลกที่ “ลุกไหม้” ถูกดูดกลืนด้วยหลายปาก แล้วทรงอันตรธาน. ผลश्रุติกล่าวว่า ผู้ฟังหรือสาธยายสโตตรานี้ได้บุญใหญ่ มีสิริมงคล ปราศจากความกลัว และได้รับความคุ้มครองในภัยต่าง ๆ เช่น สงคราม โจรภัย ไฟป่า พงไพร และมหาสมุทร โดยพระศิวะทรงเป็นผู้พิทักษ์อันเชื่อถือได้.
Adhyaya 17
रुद्रवक्त्रप्रलयवर्णनम् (Description of the Dissolution Imagery from Rudra’s Mouth)
บทนี้กล่าวถึงภาพ “ปรลัย” อันรุนแรงยิ่งในบทสนทนาระหว่างฤๅษีกับพระราชา มุนีมารกัณฑेयอธิบายว่า พระผู้เป็นเจ้าแห่งจักรวาลทรงรวบคืนโลกที่ปรากฏให้เข้าสู่การสังหาระ ขณะที่เหล่าเทวะและฤๅษีสรรเสริญพระองค์ เนื้อหามุ่งไปที่พระพักตร์ทิศใต้ของมหาเทวะอันน่าสะพรึง—ดวงเนตรลุกโพลง เขี้ยวใหญ่ องค์ประกอบแห่งนาค และลิ้นที่กลืนกิน—โดยมองว่าโลกทั้งปวงเข้าสู่ความดับสูญผ่านพระโอษฐ์นั้น ดุจสายน้ำไหลรวมสู่มหาสมุทร จากพระโอษฐ์บังเกิดเปลวเพลิงดุร้าย แล้วปรากฏรัศมีแห่ง “ทวาทศอาทิตยะ” เผาผลาญแผ่นดิน ภูผา มหาสมุทร และแดนเบื้องล่าง จนถึงปาตาลทั้งเจ็ดและนาคโลกก็ถูกความร้อนแผ่คลุม ท้ายที่สุดท่ามกลางการเผาผลาญทั่วสากลและการพังทลายของเทือกเขาใหญ่ กลับย้ำว่า “เรวา–นรมทา” ในฐานะทีรถะมิได้ถูกทำลาย เป็นการตอกย้ำภูมิศาสตร์ศักดิ์สิทธิ์ที่ยึดทีรถะเป็นศูนย์กลาง
Adhyaya 18
Saṃvartaka-megha-prādurbhāvaḥ (The Manifestation of the Saṃvartaka Clouds) / Cosmic Inundation and the Search for Refuge
บทที่ 18 ซึ่งศรีมารกัณฑेयกล่าวไว้ พรรณนาภาพแห่งปรลัยอย่างต่อเนื่อง โลกประหนึ่งถูกแผดเผาด้วยเดชสุริยะ แล้วจากบ่อเกิดทิพย์ก็ปรากฏเมฆสํวรรตกะ—หลากสี มหึมาดุจภูเขา ช้าง และป้อมปราการ พร้อมสายฟ้าและเสียงคำราม เมฆสํวรรตกะถูกเอ่ยนามเป็นหมู่ และฝนของพวกมันหลั่งท่วมสรรพโลก จนมหาสมุทร เกาะ แม่น้ำ และแดนพิภพทั้งหลายรวมเป็นผืนน้ำเดียว—เอกาณวะ ครั้นนั้นทัศนะดับสูญ สุริยัน จันทรา และดาราไม่ปรากฏ ความมืดหนาทึบปกคลุม ลมก็เหมือนสงบนิ่ง—เกิดความสับสนไร้ทิศทางทั่วหล้า ท่ามกลางมหาอุทกภัย ผู้เล่าได้สรรเสริญและใคร่ครวญว่า “ที่พึ่งแท้จริงอยู่ที่ใด” แล้วหันสู่ภายใน ระลึกและเพ่งฌานต่อเทพผู้เป็นที่พึ่ง (ศรัณยะ) เมื่อสิ่งยึดเหนี่ยวภายนอกสูญสิ้น การระลึกอย่างมีวินัย ศรัทธาภักดี และการอาศัยสมาธิเป็นคำตอบทางธรรม; ด้วยพระกรุณาแห่งเทพจึงเกิดความมั่นคงและมีกำลังข้ามห้วงน้ำได้
Adhyaya 19
एकोर्णवप्रलये नर्मदागोरूपिण्या रक्षणम् तथा वाराहावतारवर्णनम् | Markandeya’s Rescue by Narmadā (Cow-Form) and the Varāha Cosmogony
บทนี้เล่าเรื่องศักดิ์สิทธิ์สองส่วนผ่านคำบอกเล่าของฤๅษีมารกัณฑेयะโดยตรง ส่วนแรกกล่าวถึงคราวปรลัยเอกาณวะ เมื่อทั่วทั้งจักรวาลเป็นเพียงมหาสมุทรเดียว ฤๅษีอ่อนแรงจากความหิวกระหายจนใกล้สิ้นชีวิต แล้วได้พบโคมารดาผู้รุ่งเรืองเดินอยู่เหนือผืนน้ำ นางปลอบโยนว่า ด้วยพระกรุณาแห่งมหาเทวะ เขาจะไม่ถึงความตาย สั่งให้จับหางไว้ และประทานน้ำนมทิพย์ให้ดื่ม จนความหิวกระหายดับสิ้นและพลังชีวิตกลับคืนอย่างอัศจรรย์ นางเผยตนว่าเป็นพระนรมทา ผู้ถูกรุทรส่งมาเพื่อคุ้มครองพราหมณ์ แสดงให้เห็นว่าสายน้ำศักดิ์สิทธิ์เป็นผู้ช่วยให้รอดและเป็นพาหะแห่งพระกรุณาแบบไศวะ ส่วนที่สองเป็นนิมิตแห่งกำเนิดโลก ผู้เล่าเห็นพระผู้เป็นเจ้าสูงสุดในห้วงน้ำ พร้อมพระอุมาและศักติจักรวาล แล้วพระองค์ทรงตื่นและอวตารเป็นพระวราหะเพื่อยกแผ่นดินที่จมอยู่ขึ้นมา เนื้อหาย้ำความกลมกลืนเหนือสำนักว่า ในความหมายสูงสุด รุทระ หริ และกิจแห่งการสร้างสรรค์ไม่แยกจากกัน พร้อมเตือนมิให้ยึดถือความเป็นปฏิปักษ์ทางคำอธิบาย ตอนท้ายเป็นผลश्रุติ: การอ่านหรือฟังเป็นนิตย์ย่อมชำระให้บริสุทธิ์ และนำไปสู่คติหลังความตายอันเป็นมงคลในแดนสวรรค์
Adhyaya 20
Pralaya-lakṣaṇa, Dvādaśa-Āditya Vision, and the Revelation of Revā (Narmadā) as Refuge
บทนี้เป็นบทสนทนาเมื่อยุธิษฐิระทูลขอให้มารกัณฑेयอธิบาย “ประภาวะ” อันได้ประสบของศารงคธนวะ (พระวิษณุ) มารกัณฑेयจึงกล่าวถึงลักษณะแห่งปรลัย—อุกกาบาต แผ่นดินไหว ฝุ่นตกเป็นฝน เสียงน่าหวาดผวา—และการสลายของสรรพชีวิตกับภูมิประเทศทั้งปวง ต่อมาท่านเล่าทัศนะเห็นพระอาทิตย์สิบสองดวง (ทวาทศอาทิตยะ) แผดเผาโลก จนดูเหมือนไม่มีสิ่งใดรอด ยกเว้นเรวาและตัวท่านเองที่ไม่ถูกเผาไหม้ เมื่อทุกข์ด้วยความกระหาย ท่านจึงขึ้นไปพบที่พำนักจักรวาลอันกว้างใหญ่ประดับประดา และได้เห็นบุรุษสูงสุด (ปุรุโษตตมะ) บรรทมพร้อมคุณลักษณะทิพย์ เช่น สังข์-จักร-คทา ท่านถวายสรรเสริญยืดยาว ยืนยันว่าพระวิษณุทรงเป็นที่พึ่งของโลก เป็นผู้รองรับกาลและยุค เป็นเหตุแห่งการสร้างและการดับสลาย แล้วปรากฏองค์ที่สองคือหระ (พระศิวะ) และต่อด้วยเทวีผู้ทำให้เกิดปัญหาธรรม—ควรให้เด็กดื่มน้ำนมเพื่อกันความตายหรือไม่ มีการยกหลักสังสการของพราหมณ์ (ถึงบัญชีสี่สิบแปดสังสการ) เพื่อชี้ความเหมาะสมทางพิธี แต่เทวีเตือนว่าการทอดทิ้งชีวิตเด็กเป็นบาปหนัก หลังช่วงเวลายาวนานดุจความฝัน เทวีเปิดเผยความหมาย: ผู้บรรทมคือกฤษณะ/วิษณุ ผู้ที่สองคือหระ หม้อสี่ใบคือมหาสมุทร เด็กคือพรหมา และเทวีเองคือแผ่นดินมีเจ็ดทวีป; เรวาถูกเรียกว่านรมทาและไม่ถูกทำลาย ตอนท้ายย้ำคุณค่าชำระบาปของการสดับเรื่องนี้ และเชื้อเชิญให้ซักถามต่อไป
Adhyaya 21
अमरकण्टक-रेवा-माहात्म्य तथा कपिला-नदी-उत्पत्ति (Amarakantaka and Revā Māhātmya; Origin of the Kapilā River)
บทนี้เป็นการสนทนาถาม–ตอบเชิงธรรมระหว่างยุธิษฐิระกับมารกัณฑेय กล่าวยกย่องพระสิริของเรวา/นรมทาในฐานะสายน้ำชำระบาปอันยอดเยี่ยมยิ่ง เปรียบเทียบว่าความศักดิ์สิทธิ์ของคงคามักเด่นชัดตามสถานที่เฉพาะ แต่เรวานั้นบริสุทธิ์โดยธรรมชาติไม่ว่าที่ใดก็ตาม แล้วชี้ภูมิทัศน์ศักดิ์สิทธิ์รอบอมรกัณฑกะว่าเป็นสิทธิ-เกษตร มีเทวดา คนธรรพ์ และฤๅษีมาเยือนเสมอ ทั้งสองฝั่งเต็มไปด้วยทีรถะหนาแน่นราวไม่รู้สิ้น ต่อจากนั้นมีการระบุชื่อทีรถะสำคัญทั้งฝั่งเหนือและฝั่งใต้ เช่น ฝั่งเหนือมีจารุกา-สังคม จารุเกศวร ดารุเกศวร วยตีปาเตศวร ปาตาเลศวร โกฏิยัชญะ และหมู่ลึงค์ใกล้อมเรศวร; ฝั่งใต้มีเกดาร-ทีรถะ พรหมเมศวร รุทราษฏกะ สาวิตระ และโสม-ทีรถะ พร้อมทั้งข้อปฏิบัติ—อาบน้ำอย่างมีวินัย ถือศีลอด รักษาพรหมจรรย์ และทำพิธีแก่บรรพชน (ตัรปณะด้วยน้ำผสมงา และถวายปิณฑะ) โดยกล่าวผลบุญเป็นความสุขในสวรรค์ยาวนานและการเกิดใหม่อันเป็นมงคล ยังกล่าวว่าเพราะพระกรุณาของอีศวร กรรมพิธีที่ทำ ณ ที่นั้นย่อมเป็น “โกฏิ-คุณ” คือทวีคูณ แม้ต้นไม้และสัตว์ที่ถูกน้ำแห่งนรมทาสัมผัสก็มีส่วนในบุญ และเอ่ยถึงน้ำศักดิ์สิทธิ์อื่น เช่น วิศัลยา ตอนท้ายเป็นตำนานกำเนิดแม่น้ำกปิลา: เมื่อทักษายณี (ปารวตี) เล่นน้ำในนรมทากับพระศิวะ น้ำที่บีบออกจากผ้านุ่งอาบของพระนางไหลเป็นสายน้ำกปิลา จึงสถาปนานาม ลักษณะ และบุญานุภาพอันพิเศษของนทีนั้น
Adhyaya 22
Viśalyā–Kapilā-hrada Māhātmya (The Etiology of the ‘Arrowless/Healed’ Tīrtha)
มารกัณฑेयอธิบายกำเนิดของ “วิศัลยา” และความศักดิ์สิทธิ์ของกปิลา-หรท ผ่านเรื่องเล่าต้นเหตุหลายชั้น อัคนี—โอรสที่เกิดจากจิตของพรหมาและเป็นไฟสำคัญในพระเวท—บำเพ็ญตบะริมฝั่งน้ำ ได้รับพรจากมหาเทวะให้นรมทาและแม่น้ำอื่นอีกสิบห้าสายเป็นชายา รวมเรียกว่า “ธีษณี” (ภริยาแห่งสายน้ำ) และบุตรของพวกนางเป็น “อัธวร-อัคนี” ไฟบูชายัญที่ดำรงอยู่จนถึงปรลัย จากนรมทาเกิดบุตรผู้ทรงฤทธิ์ชื่อธีษณีन्द्र ต่อมาเกิดศึกใหญ่ระหว่างเทวะกับอสูรที่เกี่ยวเนื่องกับมยตารก เทวดาทั้งหลายขอความคุ้มครองจากวิษณุ วิษณุจึงเรียกปาวกะ (ไฟ) และมารุตะ (ลม) แล้วบัญชาให้ธีษณี/ปาวเกนทรเผาผลาญอสูรนรมเทยะ ศัตรูพยายามล้อมอัคนีด้วยอาวุธทิพย์ แต่ถูกอัคนีและวายุเผาผลาญ กลืนกิน จนหลายตนตกลงสู่สายน้ำใต้พิภพ เมื่อชนะศึก เทวดายกย่องอัคนีหนุ่มผู้เป็นโอรสนรมทา ครั้นกลับมาพร้อมบาดแผลและถูกอาวุธปักคา (สศัลยะ) เขาเข้าเฝ้ามารดา นรมทาโอบกอดแล้วเสด็จเข้าสู่กปิลา-หรท น้ำในหรทนั้นชำระ “ศัลยะ” ความเจ็บแสบจากสิ่งทิ่มแทงให้หายสิ้นในทันที ทำให้เขาเป็น “วิศัลยะ” ผู้ไร้ลูกศรและบาดแผล บทนี้ยังประกาศว่า ผู้ใดอาบน้ำที่นั่นย่อมพ้นจาก “ปาป-ศัลยะ” คือบาดแผลแห่งบาป และผู้สิ้นชีวิตที่นั่นย่อมได้สุคติสวรรค์ จึงเป็นที่มาของนามและเกียรติคุณแห่งทีรถะนี้
Adhyaya 23
Viśalyā–Saṅgama Māhātmya (Glory of the Viśalyā Confluence) — Chapter 23
มารกัณฑेयสอนพระราชาว่า การสิ้นชีวิตด้วยภักติสูงสุด ณ สังฆมะ (จุดบรรจบแห่งสายน้ำศักดิ์สิทธิ์) เป็นเหตุแห่งความหลุดพ้น และโดยเฉพาะอย่างยิ่ง “น้ำเรวา” (นรมทา) มีอานุภาพชำระล้างอันยอดเยี่ยม บทนี้กล่าวผลเป็นลำดับ—(๑) ผู้สละชีวิตที่วิศัลยา-สังฆมะด้วยภักติสูงสุดย่อมถึงคติอันประเสริฐยิ่ง (๒) ผู้ตายด้วยจิตสันนยาส ละเจตนาและความตั้งใจทั้งปวง เมื่อเข้าใกล้อมเรศวรแล้วได้พำนักในสวรรค์ (๓) ผู้สละกายที่ไศเลนทระย่อมขึ้นสู่อมราวตีด้วยวิมานสีดุจสุริยะ พร้อมภาพทิพย์ที่อัปสรสรรเสริญผู้ภักดีนั้น ต่อมามีการจัดลำดับความศักดิ์สิทธิ์ของสายน้ำ—แม้ปราชญ์บางท่านกล่าวว่าสรัสวตีและคงคาเสมอกัน แต่ผู้รู้ยก “น้ำเรวา” เหนือกว่านั้น และเตือนมิให้โต้เถียงเรื่องความเป็นเลิศ แคว้นเรวาถูกพรรณนาว่ามีวิทยาธรและหมู่ทิพย์คล้ายกินนรอาศัยอยู่; ผู้ที่สัมผัสน้ำเรวาบนเศียรด้วยความเคารพย่อมได้ใกล้แดนพระอินทร์ คำสอนด้านธรรมระบุว่า ผู้ไม่ปรารถนาจะเห็นมหาสมุทรแห่งสังสารวัฏอันน่าหวาดหวั่นอีก ควรบำเพ็ญการรับใช้แม่น้ำนรมทาเป็นนิตย์ นางชำระล้างสามโลก และแม้ความตาย ณ ที่ใดในเขตของนางก็ให้ “คติคเณศวรี” คือฐานะเป็นผู้ติดตามทิพย์ ริมฝั่งรายล้อมด้วยสถานยัญพิธีมากมาย แม้คนบาปตายที่นั่นก็ถึงสวรรค์ กล่าวถึงกปิลาและวิศัลยาว่าเป็นการสร้างเดิมของอีศวรเพื่อประโยชน์สากล การอาบน้ำพร้อมถือศีลอดและสำรวมอินทรีย์ให้ผลดุจอัศวเมธ และการถือพรตอานาศกะ ณ ตีรถะนี้ล้างบาปทั้งปวง นำสู่ที่ประทับของพระศิวะ; การอาบน้ำครั้งเดียวที่วิศัลยา-สังฆมะเทียบเท่าผลแห่งการอาบน้ำและให้ทานทั่วแผ่นดินจนถึงมหาสมุทร.
Adhyaya 24
Kara–Narmadā Saṅgama Māhātmya (The Glory of the Kara–Narmadā Confluence at Māndhātṛpura)
ในอัธยายะนี้ ศรีมารกัณฑेयกล่าวถึงตีรถะอันจำเพาะ คือสังคม (จุดบรรจบ) ที่แม่น้ำการาไหลมาบรรจบกับแม่น้ำนรมทา (เรวา) ณ เมืองมานธาตฤ ท่านแสดงแนวปฏิบัติอย่างย่อว่า ควรไปยังสังคมนั้น ทำสนานะ (อาบน้ำศักดิ์สิทธิ์) แล้วประกอบภักติที่มุ่งสู่วิษณุ—ทั้งการบูชาและการระลึกถึง—เป็นวินัยชำระตน ต่อมามีตำนานอธิบายความศักดิ์สิทธิ์ของสถานที่นั้น เมื่อพระวิษณุทรงหมายจะปราบอสูรและทรงยกจักระขึ้น จากพระเสโท (เหงื่อ) ของพระองค์ได้บังเกิดเป็นสายน้ำอันประเสริฐ และสายน้ำนั้นมาบรรจบกับเรวา ณ ที่เดียวกัน ดังนั้นการสนานะ ณ สังคมที่แม่น้ำมารวมกับเรวาย่อมชำระบาปและให้ความบริสุทธิ์—เป็นผลานุศรุติที่ปิดท้ายอัธยายะนี้
Adhyaya 25
Revā–Nīlagāṅgā Saṅgama Māhātmya (Confluence Theology and Ritual Fruits)
บทนี้มารกัณฑेयกล่าวถึงตถิรฺถะอันเลื่องชื่อทางทิศตะวันออกของโอมการะ ณ ที่ซึ่งแม่น้ำเรวาไหลมาบรรจบกับนีลคงคา เป็น “สังคมะ” ศักดิ์สิทธิ์ โดยระบุว่า การอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ (สนานะ) และการสวดภาวนา (ชปะ) ณ ที่นั้น ทำให้ความมุ่งหมายทางโลกสำเร็จได้ จึงนับเป็นสถานที่ให้ผลแห่งกรรมและพิธีกรรมอย่างยิ่ง ต่อจากนั้นกล่าวถึงผลบุญหลังความตายว่า ผู้บำเพ็ญกุศลจะได้พำนักในนีลกัณฐปุระเป็นเวลาหกหมื่นปี อันเชื่อมภูมิประเทศนี้เข้ากับแดนศักดิ์สิทธิ์ฝ่ายไศวะ อีกทั้งในกาลศราทธะ หากทำตัรปณะบูชาบรรพชนด้วยน้ำผสมงา (ติละ) ผู้ปฏิบัติย่อมเกื้อกูลยกตนพร้อมอีกยี่สิบเอ็ดคนให้พ้น—แสดงผลเป็นทั้งส่วนตนและสายตระกูล.
Adhyaya 26
Jāleśvara Tīrtha-प्रशंसा, Tripura-उपद्रवः, तथा Madhūkā (Lalitā) Vrata-विधानम् | Praise of Jāleśvara, the Tripura crisis, and the Madhūkā vow
บทนี้เป็นคำสอนเชิงเทววิทยาที่ดำเนินเป็นชั้น ๆ เมื่อยุธิษฐิระทูลถามมารกัณฑेयว่า ตีรถะ “ชาเลศวร” ที่กล่าวมาก่อนให้บุญอันยิ่งใหญ่ได้อย่างไร และเหตุใดจึงเป็นที่เคารพของสิทธะและฤๅษี มารกัณฑेयยกย่องชาเลศวรว่าเป็นตีรถะอันหาที่เปรียบมิได้ แล้วเล่ามูลเหตุเชิงจักรวาลว่า เหล่าเทวะและฤๅษีถูกรบกวนโดยพาณะและอสูรผู้เป็นพวก ซึ่งเกี่ยวข้องกับตรีปุระอันเกรียงไกรและเคลื่อนที่ได้ พวกเขาไปพึ่งพรหมาก่อน พรหมากล่าวว่าพาณะแทบจะปราบไม่ได้ เว้นแต่พระศิวะเท่านั้น จากนั้นเหล่าเทวะสรรเสริญมหาเทวะด้วยบทสวดที่เผยนัยแห่งศิวตัตตวะ เช่น ปัญจักษระ ปัญจวักตระ และอัษฏมูรติ พระศิวะทรงรับปากจะคลี่คลายวิกฤต และทรงเรียกนารทให้เป็นผู้ดำเนินการ นารทถูกส่งไปยังตรีปุระเพื่อก่อให้เกิดความแตกต่างภายในด้วย “ธรรมหลากหลาย” ท่านไปถึงนครอันรุ่งเรืองของพาณะ ได้รับการต้อนรับด้วยเกียรติ แล้วสนทนากับพาณะและพระมเหสี ต่อมาบทจึงหันสู่ข้อปฏิบัติ—นารทสอนกรอบวรตะและทานสำหรับสตรีตามตถีแห่งจันทรคติ ระบุของถวาย เช่น อาหาร เครื่องนุ่งห่ม เกลือ เนยใส เป็นต้น พร้อมผลคือ สุขภาพ ความเป็นสิริมงคล ความสืบต่อแห่งตระกูล และความเจริญ ส่วนสำคัญอธิบาย “มธุูกา/ลลิตา วรตะ” ที่เริ่มในวันไจตรศุกลตฤติยา: การตั้งและบูชารูปต้นมธุูกาพร้อมศิวะ‑อุมา การบูชาอวัยวะด้วยมนตร์ พิธีอรฆยะและถ้อยคำสำหรับกะระกะ‑ทาน ระเบียบปฏิบัติรายเดือน และอุทยาปนะประจำปีพร้อมถวายทานแด่ครู/อาจารย์ ตอนท้ายกล่าวผลบุญว่าเคราะห์ร้ายเสื่อมสิ้น ความกลมเกลียวในชีวิตคู่และความมั่งคั่งเพิ่มพูน และได้อุบัติใหม่อันเป็นมงคลตามธรรมและพิธีกรรม
Adhyaya 27
Dāna-viveka and Pati-dharma Assertion (दानविवेकः पतिधर्मप्रतिज्ञा च)
บทนี้กล่าวถึงบทสนทนาธรรมว่าด้วย “ดานะอย่างมีวิจารณญาณ” และความตึงเครียดระหว่างอุดมคติธรรมสากลกับความสำคัญของหน้าที่ในเรือน หลังฟังถ้อยคำของนารท ราชินีตั้งใจถวายทานใหญ่ ทั้งทองคำ แก้วมณี ผ้าประณีต และของหายาก แต่นารทไม่รับเพื่อประโยชน์ตน และชี้ว่าเหล่าฤๅษีดำรงอยู่ด้วยภักติ มิใช่ด้วยการสะสม จึงควรให้ทานแก่พราหมณ์ผู้ยากไร้และขัดสนเป็นหลัก ราชินีจึงเชิญพราหมณ์ยากจนผู้ชำนาญพระเวทและเวทางคะมารับทานตามคำแนะนำ และประกาศว่าทำเพื่อความพอพระทัยของพระหริและพระศังกร ต่อจากนั้นนางยืนยันปฏิญญาแห่งปติธรรม—พระสวามีบาณเป็นเทวะหนึ่งเดียวของนาง ปรารถนาอายุยืนและได้อยู่ร่วมกันทุกภพชาติ พร้อมทั้งกล่าวว่านางได้ปฏิบัติตามคำสอนของนารทแล้ว นารทจึงลาจากไป; ครั้นท่านไปแล้ว สตรีทั้งหลายถูกพรรณนาว่าซีดเผือดไร้รัศมี ประหนึ่ง “หลงใหลด้วยนารท” เป็นนัยว่าถ้อยคำของฤๅษีมีอำนาจเปลี่ยนสภาพจิตและก่อผลทางสังคมได้
Adhyaya 28
दग्धत्रिपुरप्रसङ्गः, बाणस्तोत्रम्, अमरकण्टक-ज्वालेश्वरमाहात्म्यम् (Burning of Tripura, Bāṇa’s Hymn, and the Māhātmya of Amarakāṇṭaka–Jvāleśvara)
มารกัณฑेयเล่าว่า พระรุทระประทับพร้อมพระอุมา ณ ฝั่งแม่น้ำนรมทา เมื่อพระนารทนำข่าวเรื่องพาณะและความโอ่อ่าของวังมาถวาย พระศิวะจึงดำริศึกปราบตรีปุระ และทรงสร้างราชรถจักรวาลพร้อมระบบอาวุธทิพย์ โดยกำหนดให้เหล่าเทวะ พระเวท ฉันท์ และหลักตัตตวะต่าง ๆ เป็นองค์ประกอบของรถศึก ครั้นสามนครเรียงตรงกันในกาลอันเหมาะ พระองค์ทรงปล่อยศร ทำให้ตรีปุระถูกเผาผลาญและพินาศ มีการพรรณนาลางร้าย ความวิปลาสของไฟ และความสับสนของสังคมในนครนั้น พาณะตระหนักถึงความผิดทางธรรมและเหตุแห่งความพินาศ จึงเข้าพึ่งพระศิวะและสรรเสริญด้วยสโตตรยาว ยกพระองค์เป็นผู้แผ่ซ่านทั่วสรรพสิ่ง เป็นฐานรองรับเหล่าเทวะและธาตุทั้งหลาย พระศิวะทรงคลายพระพิโรธ ประทานความคุ้มครองและฐานะให้พาณะ และทรงยับยั้งไฟทำลายล้างไว้บางส่วน ต่อมา เศษซากตรีปุระที่ตกลงมาและยังลุกไหม้ถูกเชื่อมโยงกับสถานศักดิ์สิทธิ์ เช่น ศรีไศละและอมรกัณฏกะ อธิบายเหตุแห่งนาม “ชวาเลศวร” และสถาปนามหิมาแห่งการจาริกแสวงบุญ มารกัณฑेयยังวางระเบียบวิธีปฏิบัติ ‘ปาตนะ’ ณ อมรกัณฏกะ ได้แก่ กฤจฉระ ชปะ โหมะ และการบูชา พร้อมทั้งแจกแจงตีรถะใกล้เคียงริมฝั่งใต้ของเรวา เน้นความเคร่งครัด พิธีบรรพชน และการขจัดโทษมลทิน.
Adhyaya 29
Kāverī–Narmadā Saṅgama Māhātmya (Kubera’s Observance and the Fruits of Tīrtha-Discipline)
บทนี้เป็นวาทะธรรมแบบถาม–ตอบ ยุธิษฐิระทูลขอคำอธิบายที่ชัดเจนถึงเกียรติคุณของแม่น้ำกาเวรี และผลอันเป็นรูปธรรมจากการได้เห็น ได้สัมผัส ได้อาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ การสวดชปะ การให้ทาน และการถืออุโบสถ/อดอาหารในบริบทแห่งความศักดิ์สิทธิ์ของนาง มารกัณฑेयยกย่องสังฆมะ (จุดบรรจบ) ของกาเวรี–นรมทาให้เป็นตีรถะอันเลื่องลือ และยืนยันอานุภาพด้วยเรื่องเล่าเป็นแบบอย่าง ในเรื่องนั้น กุเบระ ยักษะผู้ทรงฤทธิ์ บำเพ็ญตบะยาวนาน ณ สังฆมะด้วยวัตรอันเคร่งครัด—รักษาความบริสุทธิ์ตามพิธีกรรม บูชามหาเทวะอย่างมีระเบียบ และฝึกการสำรวมอาหารเป็นลำดับ ทั้งการจำกัดการบริโภค การอดอาหารเป็นคราว ๆ และวัตรอันหนัก พระศิวะทรงปรากฏและประทานพร กุเบระทูลขอความเป็นใหญ่เหนือหมู่ยักษะ พร้อมภักติอันยั่งยืนและความมั่นคงในธรรม พระศิวะทรงรับรองตามนั้น ต่อจากนั้นมีถ้อยคำว่าด้วยผลบุญประหนึ่งผลศรุติ สังฆมะถูกกล่าวว่าเป็นที่ทำลายบาปและเป็นประตูสู่สวรรค์ เน้นการถวายทานและตัรปณะเพื่อเกื้อกูลบรรพชน และกล่าวถึงบุญที่เทียบได้กับยัญญะใหญ่ บทยังกล่าวถึงภูมินิเวศศักดิ์สิทธิ์ที่คุ้มครองพื้นที่—เขตรปาละ โยคะแห่งสายน้ำที่ได้รับการพิทักษ์ และลึงค์ที่มีนามในเขตอมเรศวร—พร้อมคำเตือนว่าการกระทำชั่วในแดนศักดิ์สิทธิ์ย่อมให้ผลหนักยิ่ง ตอนท้ายย้ำความเป็นเลิศของกาเวรีและความศักดิ์สิทธิ์ที่สืบเนื่องจากรุทระอีกครั้ง
Adhyaya 30
Dārutīrtha-māhātmya (The Glory of Dārutīrtha on the Narmadā)
บทนี้เป็นบทสนทนา โดยมารกัณฑेयตอบคำถามของยุธิษฐิระเกี่ยวกับตถีรถะอันเลื่องชื่อบนฝั่งเหนือของแม่น้ำนรมทา คือ “ดารุตีรถะ” ตถีรถะนี้เกี่ยวเนื่องกับบุคคลนามว่า “ดารุ” แห่งสายตระกูลภารคพะ เป็นพราหมณ์ผู้ทรงวิชา เชี่ยวชาญพระเวทและเวทางคะ ชีวิตของท่านถูกเล่าตามลำดับอาศรม (พรหมจรรย์ คฤหัสถ์ วานปรस्थ์) และลงท้ายด้วยตบะและวัตรปฏิบัติแบบยติธรรม ท่านเพ่งฌานต่อพระมหาเทวะอย่างต่อเนื่องจนสิ้นอายุขัย ทำให้เกียรติคุณของตถีรถะแผ่ไพศาลไปในสามโลก ต่อจากนั้นกล่าวถึงข้อปฏิบัติ—อาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ ณ ที่นั้นตามกฎ และบูชาปิตฤ (บรรพชน) กับเทพทั้งหลาย คุณธรรมคือความสัตย์ การข่มโทสะ และการเกื้อกูลสรรพชีวิต ถูกประกอบกับผลคือความสำเร็จแห่งความมุ่งหมาย การถืออุโบสถ/อดอาหารพร้อมสัจจะและความบริสุทธิ์ รวมทั้งการสวดท่องฤค สาม และยชุรเวท ถูกยกย่องว่าให้ผลอันประเสริฐ ตอนท้ายเป็นคำกล่าวเชิงผลานุศาสน์ที่โยงกับศังกระว่า ผู้ใดสละชีวิต ณ ที่นั้นด้วยการประพฤติถูกต้อง ย่อมบรรลุ “อนิวรรติกาคติ” คือคติที่ไม่หวนกลับอีก.
Adhyaya 31
ब्रह्मावर्ततीर्थमाहात्म्य — The Glory of the Brahmāvarta Tīrtha
มารกัณฑेयกล่าวแก่ผู้ฟังผู้เป็นกษัตริย์ถึงมหาตีรถะชื่อ “พรหมาวรรตะ” อันเลื่องชื่อว่าเป็นที่ชำระมลทินทั้งปวงให้บริสุทธิ์ ที่นั่นพระพรหมสถิตอยู่เป็นนิตย์ ทรงบำเพ็ญตบะอย่างเข้มงวด ด้วยความมีวินัย สำรวม และตั้งจิตเพ่งภาวนาต่อพระมหेशวร มีคำสั่งสอนให้ผู้มุ่งบุญอาบน้ำตามพิธี ถวายตัรปณะ (ทัรปณะ) แด่บรรพชนและเทพเจ้า และบูชาอีศานะ (พระศิวะ) หรือพระวิษณุในฐานะพระผู้เป็นเจ้าสูงสุด ผลแห่งตีรถะนี้กล่าวว่าให้บุญเทียบเท่าการประกอบยัญญะโดยถูกต้องพร้อมทาน/ทักษิณา อีกทั้งชี้หลักธรรมว่า สถานที่มิได้ศักดิ์สิทธิ์สำหรับมนุษย์โดยปราศจากความเพียร; ความตั้งใจมั่น ความสามารถ และความแน่วแน่นำสู่ความสำเร็จ ส่วนความประมาทและความโลภนำสู่ความเสื่อม ตอนท้ายสรุปว่า ที่ใดมีมุนีผู้สำรวมตนพำนัก ที่นั้นย่อมเสมอด้วยมหากษेत्र เช่น กุรุเกษตร ไนมิษะ และปุษกร
Adhyaya 32
पत्त्रेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Patreśvara Tīrtha Māhātmya)
บทนี้เป็นบทสนทนา: ยุธิษฐิระทูลถามมารกัณฑेयถึงผู้สำเร็จฤทธิ์ผู้ยิ่งใหญ่ที่เกี่ยวข้องกับปัตเรศวรตีรถะ อันเป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ที่ชำระบาปได้ มารกัณฑेयเล่าว่า ปัตเรศวร ผู้มีรัศมีรุ่งเรือง เป็นบุตรของจิตระ (จิตรา) และมีนามอีกว่า ‘ชยะ’ ครั้งหนึ่งในสภาเทพ เมื่อเห็นเมนกาทำการร่ายรำก็เกิดความหลงใหลจนเสียความสำรวม อินทราเห็นความพร่องแห่งการข่มอินทรีย์ จึงสาปให้ต้องดำรงอยู่ในภพมนุษย์เป็นเวลายาวนาน เพื่อเป็นคติสอนใจเรื่องการไม่ชนะตนเอง เพื่อแก้คำสาป เขาได้รับคำแนะนำให้บำเพ็ญเพียรอย่างมีวินัยตลอดสิบสองปี ณ ฝั่งแม่น้ำนรมทา (เรวา) เขาอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ สวดภาวนา (ชปะ) บูชาพระศังกร และทำตบะหนักรวมถึงปัญจัคนีตบะ จนพระศิวะทรงปรากฏและประทานพร เขาทูลขอให้พระศิวะประทับ ณ ตีรถะแห่งนั้นโดยใช้นามของตน จึงเกิดการสถาปนาศิวลึงค์ปัตเรศวรและมีชื่อเสียงไปทั่วสามโลก ตอนท้ายกล่าวผลานุศาสน์ว่า อาบน้ำเพียงครั้งเดียวก็ล้างบาปได้ บูชาที่นั่นได้บุญประหนึ่งอัศวเมธะ ได้สุขในสวรรค์ เกิดใหม่เป็นมงคล อายุยืน ปราศจากโรคและความโศก และยังคงระลึกถึงสายน้ำศักดิ์สิทธิ์นั้นอยู่เสมอ
Adhyaya 33
अग्नितीर्थमाहात्म्य — Agnitīrtha Māhātmya (The Glory of Agni-Tīrtha)
มารกัณฑेयสอนยุธิษฐิระถึงวิธีไปยังอัคนีตีรถะ พร้อมแสดงหลักธรรมว่า ด้วยความปรารถนาและเหตุปัจจัยทางสังคม-ศีลธรรม อัคนีจึง ‘สถิต’ ณ สถานที่หนึ่งได้. ในกฤตยุค กษัตริย์นามทุรโยธนะครองเมืองมาหิษมตี มีความสัมพันธ์กับนรมทาและได้ธิดาชื่อสุทรรศนา ครั้นธิดาเจริญวัย อัคนีปลอมเป็นพราหมณ์ยากจนมาขอแต่งงาน แต่กษัตริย์ปฏิเสธโดยอ้างความไม่เหมาะสมด้านทรัพย์และฐานะ. ต่อมาอัคนีหายไปจากไฟบูชายัญ ทำให้พิธีกรรมติดขัด พราหมณ์ทั้งหลายหวั่นวิตก เมื่อสืบค้นและบำเพ็ญตบะแล้ว อัคนีปรากฏในความฝัน บอกว่าการปฏิเสธการยกธิดาให้เป็นเหตุให้ตนถอนตัว พราหมณ์จึงแจ้งเงื่อนไขว่า หากกษัตริย์ยกธิดาให้อัคนี ไฟประจำเรือนจะลุกโชติช่วงอีกครั้ง กษัตริย์ยอมรับ จัดพิธีสมรส และอัคนีสถิตอยู่ที่มาหิษมตีตลอดกาล จึงเรียกสถานที่นั้นว่า ‘อัคนีตีรถะ’. คัมภีร์กล่าวผลบุญว่า การอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์และให้ทานในวาระรอยต่อกึ่งเดือน การบูชาบรรพชนและเทพเจ้า การถวายทองมีผลเทียบเท่าการถวายแผ่นดิน และการถือศีลอดเป็นว्रตนำไปสู่ความรื่นรมย์ในโลกของอัคนี ตอนท้ายย้ำว่า เพียงได้สดับมหิมาของตีรถะแห่งนี้ก็ยังชำระให้บริสุทธิ์และเกื้อกูลเป็นมงคล.
Adhyaya 34
Āditya’s Manifestation at a Narmadā Tīrtha and the Stated Fruits of Worship (आदित्य-तत्त्व एवं तीर्थफल-प्रशंसा)
บทนี้ดำเนินเป็นบทสนทนา โดยมารกัณเฑยะเล่าเรื่องเพิ่มเติมเกี่ยวกับพระอาทิตยะผู้ยิ่งใหญ่ ณ ฝั่งแม่น้ำนรมทา ยุธิษฐิระได้ฟังด้วยความพิศวง จึงมีการพรรณนาว่าพระองค์ทรงแผ่ซ่านทั่วสรรพสิ่งและทรงเป็นผู้เกื้อกูลให้สัตว์โลกพ้นทุกข์ พราหมณ์ผู้ภักดีจากสายกุลิกะตั้งปณิธานจาริกแสวงบุญอย่างเคร่งครัด—เดินทางยาวนาน งดอาหาร และดื่มน้ำน้อย—แล้วพระอาทิตยะเสด็จปรากฏในความฝัน ตรัสให้ผ่อนปรนวัตร และทรงสอนหลักธรรมว่าเทวภาวะสถิตแทรกซึมทั้งโลกที่เคลื่อนไหวและไม่เคลื่อนไหว เมื่อทรงให้เลือกพร ผู้ภักดีทูลขอให้พระอาทิตยะประทับอย่างถาวร ณ ฝั่งเหนือของนรมทา และขอให้ผู้ที่ระลึกหรือบูชาแม้อยู่ไกลได้รับเมตตาและอานิสงส์ รวมทั้งผู้มีความบกพร่องทางกายได้รับความกรุณา ต่อจากนั้นเป็นคำสรรเสริญผลแห่งตirtha: การอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์และการถวายบูชาให้บุญเสมออัคนิษโฏมะ และการกระทำบางประการในวาระสุดท้าย ณ ที่นั้นสัมพันธ์กับการไปสู่อัคนิโลก วรุณโลก หรือได้รับเกียรติยืนนานในสวรรค์ อีกทั้งกล่าวว่า การระลึกถึงภาสกรทุกยามรุ่งอรุณย่อมชำระบาปที่เกิดจากการดำเนินชีวิตได้
Adhyaya 35
मेघनादतीर्थ-प्रादुर्भावः (Origin and Merit of Meghnāda Tīrtha)
บทนี้เป็นบทสนทนา ยุธิษฐิระทูลถามว่าเหตุใดมหาเทวะจึงประดิษฐานอยู่กลางสายน้ำนรมทา มิได้อยู่ที่ฝั่งใดฝั่งหนึ่ง มารกัณฑेयฤๅษีจึงเล่าเหตุปฐมกถา ในยุคเตรตา ราวณะได้พบทานพมายะ ณ แคว้นวินธยะ และทราบว่ามัณฑโททรี ธิดาของมายะ บำเพ็ญตบะอันเข้มงวดเพื่อขอคู่ครอง ราวณะจึงขอและได้อภิเษกกับนาง ต่อมามีโอรสผู้มีเสียงคำรามสะเทือนโลก พรหมาจึงตั้งนามว่า “เมฆนาท” เมฆนาทบำเพ็ญวัตรเคร่งครัด บูชาพระศังกรพร้อมพระอุมา แล้วอัญเชิญลึงค์สององค์จากไกรลาสมุ่งสู่ทิศใต้ ครั้นถึงนรมทาได้สรงสนานและประกอบพิธีบูชา เมื่อจะยกนำลึงค์ไปลงกา ลึงค์ใหญ่องค์หนึ่งกลับตกลงสู่นรมทาและตั้งมั่นกลางกระแส พร้อมมีสุรเสียงทิพย์สั่งให้เขาเดินทางต่อ เมฆนาทถวายบังคมแล้วออกเดินทาง แต่นั้นมาสถานที่ศักดิ์สิทธิ์นี้จึงเป็นที่รู้จักว่า “เมฆนาทตีรถะ” เดิมเรียกว่า “ครรชนะ” คัมภีร์กล่าวผลบุญว่า สรงสนานพร้อมพักค้างวันคืนหนึ่งได้บุญเสมออัศวเมธะ ทำปิณฑทานได้ผลเท่าสัตตระ เลี้ยงพราหมณ์ด้วยอาหารหกรสได้บุญไม่เสื่อม และผู้สละกายด้วยสมัครใจ ณ ที่นั้นย่อมได้พำนักในโลกพระศังกรจนถึงกาลปรลัย
Adhyaya 36
दारुतीर्थमाहात्म्य (Darutīrtha Māhātmya) — Origin Narrative and Pilgrimage Merits
บทนี้เป็นบทสนทนาเชิงสั่งสอนว่าด้วยมหาตมะของดารุตีรถะ ตีรถะอันประเสริฐริมฝั่งแม่น้ำนรมทา เมื่อยุธิษฐิระทูลถาม มารกัณฑेयได้เล่าเรื่องกำเนิด: มาตลี สารถีของพระอินทร์ ในเหตุการณ์หนึ่งได้สาปบุตรของตน ผู้ถูกสาปจึงไปขอพึ่งพระอินทร์ พระอินทร์ทรงสั่งให้ไปพำนักบำเพ็ญตบะยาวนานที่ฝั่งนรมทา ให้ตั้งมั่นในภักติแด่มเหศวร และทรงพยากรณ์ว่าจะได้เกิดใหม่เป็นฤๅษีผู้เลื่องชื่อ “ดารุกะ” อีกทั้งจะเจริญภักติแด่เทพสูงสุดผู้ทรงสังข์-จักร-คทา จนบรรลุสิทธิและคติอันเป็นมงคลหลังความตาย ครึ่งหลังกล่าวถึงวิธีปฏิบัติในการแสวงบุญและผลบุญ ผู้แสวงบุญที่อาบน้ำอย่างถูกต้อง ทำสันธยา บูชาพระศิวะ และศึกษาพระเวท ย่อมได้บุญใหญ่เทียบอัศวเมธยัญ การเลี้ยงพราหมณ์ให้ทานอาหารมีผลสูง และการอาบน้ำ ทาน จปะ โหมะ สวาธยายะ และการบูชาเทพ เมื่อกระทำด้วยเจตนาบริสุทธิ์ ย่อมให้ผลสมบูรณ์ตามธรรมะ
Adhyaya 37
देवतीर्थमाहात्म्यम् (Devatīrtha Māhātmya: The Glory of Devatīrtha on the Narmadā)
ในบทนี้ ฤๅษีมารกัณฑेयอธิบายแก่ยุธิษฐิระถึงกำเนิดและความศักดิ์สิทธิ์ของ “เทวตีรถะ” ตีรถะอันยอดยิ่งริมฝั่งแม่น้ำนรมทา กล่าวกันว่าเทพทั้งสามสิบสามได้บรรลุความสำเร็จสูงสุดด้วยการอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ ณ ที่นั้น ยุธิษฐิระจึงถามว่า เหล่าเทพที่เคยพ่ายแพ้ต่อไทตยะผู้มีกำลังเหนือกว่า จะกลับมามีชัยได้อย่างไรเพียงด้วยการอาบน้ำ ณ สถานที่นั้น ฤๅษีเล่าว่า อินทราและเหล่าเทวะพ่ายศึก แตกกระจัดกระจาย เศร้าโศก และพลัดพรากจากครอบครัว จึงไปพึ่งพระพรหม พระพรหมทรงสั่งสอนว่า กำลังสูงสุดในการต้านไทตยะคือ “ตปัส” (ตบะ/การบำเพ็ญเพียร) จงทำตบะที่ฝั่งนรมทา ไม่มีมนตร์หรือกรรมใดเสมอด้วยอานุภาพชำระล้างของน้ำเรวา ซึ่งทำลายบาปได้ เหล่าเทพนำโดยพระอัคนีจึงไปยังนรมทา บำเพ็ญตบะยาวนานจนได้สิทธิ และตั้งแต่นั้นสถานที่นี้จึงเลื่องลือในสามโลกว่าเป็น “เทวตีรถะ” ผู้ขจัดบาปทั้งปวง ต่อมาบทนี้กำหนดข้อปฏิบัติและผล: ผู้สำรวมอาบน้ำด้วยภักติย่อมได้ผลดุจมุก การเลี้ยงพราหมณ์ทำให้บุญทวีคูณ การมีศิลาอันศักดิ์สิทธิ์ (เทวศิลา) เพิ่มพูนบุญ กิจบางอย่างเกี่ยวกับความตาย (เช่น มรณะแบบสันยาสะ หรือการเข้าสู่ไฟ) ถูกกล่าวว่าให้คติอันมั่นคงหรือสูงส่ง ที่ตีรถะแห่งนี้ การอาบน้ำ จปะ โหมะ สวาธยายะ และการบูชามีผล “ไม่เสื่อมสูญ” ตอนท้ายกล่าวว่า ผู้สวดหรือฟังเรื่องราวอันลบล้างบาปนี้ย่อมพ้นทุกข์และไปสู่โลกทิพย์
Adhyaya 38
गुहावासी-नर्मदेश्वर-उत्पत्ति (Guhāvāsī and the Origin of Narmadeśvara)
บทนี้เป็นบทสนทนา เมื่อยุธิษฐิระทูลถามมารกัณฑेयว่า เหตุใดพระมหาเทวะผู้เป็น “ชคัทคุรุ” จึงประทับอยู่ในถ้ำ (คุหา) เป็นเวลายาวนาน มารกัณฑेयเล่าเหตุการณ์ในกฤตยุค ณ อาศรมใหญ่แห่งป่าดารุวนะ ที่มีผู้ปฏิบัติพรตอย่างเคร่งครัดจากทุกอาศรมอยู่ร่วมกัน ด้วยคำทัดทานของพระอุมา พระศิวะทรงแปลงกายเป็นดุจนักบวชกาปาลิกะ—ผมมุ่น ทาเถ้าศักดิ์สิทธิ์ นุ่งห่มหนังเสือ ถือกะโหลกเป็นภาชนะและกลองฑมรุ—เสด็จเข้าสู่ป่า ทำให้จิตใจสตรีในอาศรมหวั่นไหว เมื่อเหล่าฤๅษีกลับมาเห็นความปั่นป่วน จึงร่วมกันประกอบ “สัตยะ-ประโยค” จนลึงค์ของพระศิวะตกลง ก่อให้เกิดความสั่นสะเทือนทั่วจักรวาล เหล่าเทพเข้าพึ่งพระพรหมา; ฤๅษีทั้งหลายทูลชี้ให้พระศิวะทรงทราบถึงอานุภาพแห่งตบะและความกริ้วของพราหมณ์ แล้วจึงเกิดการปรองดองและการสถาปนาความศักดิ์สิทธิ์ขึ้นใหม่ ต่อมาพระศิวะเสด็จสู่ฝั่งแม่น้ำนรมทา ทรงถือมหาพรตในนาม “คุหาวาสี” และสถาปนาลึงค์ ณ ที่นั้น จึงเป็นที่รู้จักว่า “นรมเทศวร” ท้ายบทกล่าวถึงข้อปฏิบัติแห่งตirthaและผลานุศาสน์: การบูชา การอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ การบูชาบรรพชน การเลี้ยงพราหมณ์ การให้ทาน การถือศีลอดในติติที่กำหนด และวัตรอื่น ๆ ย่อมให้ผลบุญและความคุ้มครอง; แม้การสวดอ่านหรือฟังด้วยศรัทธาก็ได้บุญเสมือนอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์.
Adhyaya 39
कपिलातीर्थमाहात्म्य (Kapilā-tīrtha Māhātmya: The Glory and Origin of Kapilā Tīrtha)
บทนี้เป็นการถามตอบระหว่างยุธิษฐิระกับฤๅษีมารกัณฑेय ว่าด้วยมหิมาและกำเนิดของกปิลา-ตีรถะ ณ ฝั่งนรมทา (เรวา) ตอนต้นกล่าวผลศรุติว่า ผู้ใดอาบน้ำที่กปิลา-ตีรถะด้วยศรัทธาภักดี แม้เพียงการอาบนั้นเอง ก็ย่อมชำระมลทินและบาปที่สั่งสมได้ ในรุ่งอรุณแห่งกฤตยุค พระพรหมกำลังประกอบพิธีภาวนาอยู่ ครั้นแล้วจากกุณฑะที่ลุกโชติช่วงได้ปรากฏกปิลาอันรุ่งเรือง มีลักษณะเป็นอัคนี พระพรหมสรรเสริญนางว่าเป็นรูปแห่งพลังทิพย์นานาประการและเป็นมาตราวัดแห่งกาลเวลา อันแผ่ซ่านทั่วระเบียบจักรวาล เมื่อกปิลาโปรดปรานและถามความประสงค์ พระพรหมจึงมอบหมายให้นางเสด็จจากแดนทิพย์ลงสู่โลกมนุษย์เพื่อเกื้อกูลสรรพชีวิต กปิลาจึงไปยังนรมทาอันชำระล้าง บำเพ็ญตบะที่ฝั่งน้ำ และสถาปนาตีรถะนี้ให้ดำรงมั่น ต่อมามีคำอธิบายเรื่อง “โลก” และเทพทั้งหลายสถิตในกายกปิลาอย่างไร โดยจัดเป็นแผนผังกาย-จักรวาล: โลกทั้งหลายอยู่บนหลัง ไฟอยู่ในปาก สรัสวตีอยู่ที่ลิ้น ลมอยู่บริเวณนาสิก และศิวะอยู่ที่หน้าผาก เป็นต้น ตอนท้ายยกย่องการบูชากปิลาในเรือน การเวียนประทักษิณาและการถวายบูชา พร้อมกำหนดพิธีอาบน้ำ อุปวาส และตัรปณะเพื่อบรรพชน โดยสัญญาผลบุญแผ่ถึงทั้งบรรพบุรุษและลูกหลาน และย้ำว่าการสดับเรื่องนี้เองก็เป็นเหตุแห่งความบริสุทธิ์
Adhyaya 40
Karañjeśvara Tīrtha Māhātmya (करञ्जेश्वरतीर्थमाहात्म्य) / The Glory of the Karañjeśvara Pilgrimage-Site
บทนี้เป็นบทสนทนา โดยมารกัณฑेयตอบคำถามของยุธิษฐิระเกี่ยวกับมหาสิทธะผู้เกี่ยวข้องกับตถีรถะ “กรัญเชศวร” เรื่องเริ่มด้วยลำดับวงศ์ในกฤตยุค—ฤๅษีมรีจิผู้เกิดจากจิต ต่อด้วยกัศยปะ และกรอบเชื้อสายผ่านธิดาของทักษะ (อทิติ ทิติ ทนุ เป็นต้น) จากสายของทนุเกิดอสูรชื่อกรัญชา ผู้มีลักษณะเป็นมงคล และบำเพ็ญตบะอย่างเคร่งครัด ณ ฝั่งแม่น้ำนรมทา ด้วยวัตรยาวนาน การสำรวม และอาหารที่กำหนดเป็นระเบียบ เมื่อตบะนั้นทำให้พระศิวะผู้เป็นตรีปุรานตกะพอพระทัย พระองค์เสด็จมาพร้อมพระอุมาและประทานพร กรัญชาทูลขอให้วงศ์วานของตนเป็นผู้เอนเอียงสู่ธรรม ครั้นพระผู้เป็นเจ้าเสด็จไปแล้ว กรัญชาจึงสถาปนาศิวสถาน/ศิวลึงค์ตามนามของตน เรียกว่า “กรัญเชศวร” ต่อมาบทกล่าวผลานุภาพ (ผลศรุติ) ว่า การอาบน้ำในตถีรถะนี้ชำระบาป การบูชาอุทิศแก่บรรพชนให้บุญเสมออัคนิษโฏมยัญ และการบำเพ็ญตบะเฉพาะรวมถึงการถือศีลอดนำไปสู่รุดรโลก การตายในไฟหรือน้ำ ณ สถานที่นี้ถือว่าได้พำนักยาวนานในศิวธาม และเกิดใหม่อย่างเป็นมงคลพร้อมความรู้ สุขภาพ และความมั่งคั่ง ปิดท้ายด้วยการสรรเสริญว่า การฟังหรือสาธยาย โดยเฉพาะในกาลศราทธ์ ก่อให้เกิดบุญอันไม่เสื่อมสูญ
Adhyaya 41
कुण्डलेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Kundaleśvara Tīrtha Māhātmya)
บทนี้ดำเนินเป็นบทสนทนาระหว่างฤๅษีกับกษัตริย์ โดยมารกัณฑेयะแนะนำยุธิษฐิระให้รู้จักมหาตมยะของตถีรถะกุณฑเลศวร เล่าความเป็นมารับรองความศักดิ์สิทธิ์ว่าในยุคเตรตา วิศรวาแห่งสายปุลัสตยะบำเพ็ญตบะยาวนานและให้กำเนิดธนท (ไวศรวณะ/กุเบร) ผู้ได้รับแต่งตั้งเป็นผู้พิทักษ์ทรัพย์และเป็นโลกปาล จากสายนี้จึงมียักษะชื่อกุณฑะ/กุณฑละเกิดขึ้น กุณฑละได้รับอนุญาตจากบิดามารดาแล้วไปบำเพ็ญตบะอย่างเข้มงวดที่ฝั่งแม่น้ำนรมทา—ทนร้อน ทนฝน ทนหนาว สำรวมลมหายใจ และอดอาหารยาวนาน พระศิวะผู้ทรงพาหนะเป็นโค (วฤษภวาหนะ) พอพระทัยและประทานพรให้กุณฑละเป็นบริวารผู้ไม่มีผู้ใดพิชิต และด้วยพระกรุณาแห่งยักษาธิปติจึงไปมาได้โดยเสรี ครั้นพระศิวะเสด็จกลับไกรลาส กุณฑละได้สถาปนาลึงค์ไว้ ณ ที่นั้นเป็น “กุณฑเลศวร” ประดับตกแต่ง บูชา และถวายภัตตาหารกับทานแก่พราหมณ์ด้วยความเคารพ ตอนท้ายเป็นผลश्रุติ: การถืออุโบสถและบูชาที่ตถีรถะนี้ชำระบาปได้ การให้ทานนำสุขในสวรรค์ การอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์และสวดแม้เพียงหนึ่งฤกก็ได้ผลครบถ้วน การถวายโคทำให้พำนักสวรรค์ยาวนานเท่าจำนวนขนโค และท้ายที่สุดผู้ให้ทานย่อมได้เข้าถึงโลกของพระมหेशวร
Adhyaya 42
पिप्पलादचरितं पिप्पलेश्वरतीर्थमाहात्म्यं च | Pippalāda’s Account and the Māhātmya of Pippaleśvara Tīrtha
เมื่อยูธิษฐิระทูลถาม มารกัณฑेयฤๅษีจึงเล่าปูมเหตุแห่งปิปปเลศวรและมหาตมยะของตถีรถนั้น เรื่องเริ่มจากตบะของยาชญวัลกยะ และปมแห่งธรรมในเรือนที่เกี่ยวกับพี่สาวผู้เป็นหม้าย จนมีทารกผู้หนึ่งถือกำเนิดแล้วถูกทอดทิ้งไว้ใต้ต้นอัศวัตถะ (ปิปปละ) ทารกนั้นรอดชีวิตและเติบใหญ่เป็น “ปิปปลาทะ” ต่อมามีเหตุการณ์เชิงจักรวาลและศีลธรรมกับศไนศจะระ (พระเสาร์/ศนิ) ผู้มาขอให้พ้นจากความกริ้วของปิปปลาทะ จึงกำหนดขอบเขตว่า ศนิจะไม่เบียดเบียนเด็กอายุไม่เกินสิบหกปี เป็นกฎเกณฑ์ที่ตั้งขึ้นผ่านบทสนทนาในตำนาน แล้วความพิโรธของปิปปลาทะก่อให้เกิด “กฤตยา” อันน่าสะพรึงเพื่อทำลายยาชญวัลกยะ ฤๅษีแสวงที่พึ่งไปยังแดนทิพย์ต่าง ๆ จนถึงที่สุดได้อาศัยพระศิวะ ผู้ทรงคุ้มครองและคลี่คลายเหตุร้าย ปิปปลาทะบำเพ็ญตบะอย่างหนัก ณ ฝั่งแม่น้ำนรมทา ขอให้พระศิวะประทับอยู่ ณ ตีรถนั้นโดยถาวร และสถาปนาการบูชาพระศิวะขึ้น ท้ายบทให้ข้อปฏิบัติแห่งการจาริก: สรงน้ำ (สนานะ), ตรรปณะ, เลี้ยงพราหมณ์ และศิวปูชา พร้อมถ้อยคำว่าด้วยบุญผลอย่างชัดเจนถึงขั้นเทียบอัศวเมธะ และผลश्रุติกล่าวว่า การสวดอ่านหรือสดับเรื่องนี้ย่อมทำลายบาปและบรรเทาฝันร้ายได้
Adhyaya 43
Vimalēśvara–Puṣkariṇī–Dīvakara-japa and Revā/Narmadā Purificatory Doctrine (विमलेश्वर-तीर्थमाहात्म्यं तथा दिवाकरजपः)
บทนี้เป็นคำสอนในรูปสนทนา โดยมารกัณฑेयแสดงแก่ยุธิษฐิระถึงลำดับการปฏิบัติที่เกี่ยวกับตถีรถะและผลที่ได้รับ เริ่มด้วยการไปยังตถีรถะวิมเลศวร กล่าวถึง ‘เทวศิลา’ ศิลาศักดิ์สิทธิ์ที่เล่าว่าเทพเจ้าสร้างไว้ การอาบน้ำชำระและการบูชาต้อนรับพราหมณ์ ณ ที่นั้นให้บุญไม่สิ้นสุด แม้ถวายทานเพียงเล็กน้อย ต่อจากนั้นยกทานเพื่อความบริสุทธิ์ เช่น ทอง เงิน ทองแดง อัญมณี/มุกดา ที่ดิน และโคทาน เป็นต้น ในส่วนผลานุผลกล่าวว่า การละสังขารที่ตถีรถะนั้นทำให้ได้พำนักในโลกของรุทระจนถึงกาลปรลัย และการสละชีวิตอย่างมีวินัย—ด้วยการอดอาหาร ด้วยไฟ หรือด้วยน้ำ—ถูกกล่าวว่าเป็นทางไปสู่สภาวะสูงสุด ต่อมาขยายไปสู่ภักติแด่พระอาทิตย์ ณ ปุษกรินีอันชำระมลทิน พร้อมข้อกำหนดเรื่องชปะ แม้สวดเพียงหนึ่งฤกหรือหนึ่งพยางค์ก็ให้ผลแบบพระเวทและขจัดความเศร้าหมอง หากทำถูกต้องบุญย่อมเพิ่มพูนเป็น “โกฏิคุณ” ครึ่งหลังให้แนวทางวินัยยามใกล้ตายสำหรับทุกวรรณะ เน้นการสำรวมกามและโทสะ การประพฤติตามศาสตรา และการรับใช้พระเป็นเจ้า ผู้เบี่ยงเบนถูกเชื่อมโยงกับนรกและกำเนิดต่ำ สุดท้ายสรรเสริญเรวา/นรมทา ว่าเกิดจากรุทระและช่วยให้พ้นบาปแก่สรรพชน พร้อมมอบถ้อยคำมนต์สั้น ๆ สำหรับสวดทุกวันเมื่อยามตื่น ลูบแตะพื้นดินตามพิธี แล้วนอบน้อมแม่น้ำผู้ชำระและขจัดบาปนั้น
Adhyaya 44
शूलभेदतीर्थमाहात्म्य (Śūlabheda Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Śūlabheda Pilgrimage-Site
บทนี้เป็นบทสนทนาเชิงสั่งสอน โดยมารกัณฑेयตอบคำถามของยุธิษฐิระเกี่ยวกับโมกษะ กล่าวถึงตีรถะสูงสุดที่ฝั่งใต้ของแม่น้ำเรวา ซึ่งศูลปาณี (พระศิวะ) ทรงสถาปนาเพื่อผู้แสวงหาความหลุดพ้น สถานที่อยู่บนยอดเขาภฤคุ และเลื่องลือในสามโลกนามว่า “ศูลเภทะ” การสรรเสริญด้วยกีรตนะและการได้ดรศนะของตีรถะนี้ช่วยชำระโทษแห่งวาจา ใจ และกาย กำหนดเขตศักดิ์สิทธิ์ห้ากโรศ และยกย่องว่าให้ทั้งภุกติและมุกติ ต่อมามีมุขเรื่องสายน้ำศักดิ์สิทธิ์—กระแสคงคาที่เกี่ยวกับโภควตีในบาดาลปรากฏขึ้นและกลายเป็นสายน้ำทำลายบาป อันสัมพันธ์กับการ “เจาะ/ผ่า” (เภทะ) ของตรีศูล อีกทั้งกล่าวถึงสรัสวตีตกลงสู่กุณฑะ ณ ที่ตรีศูลผ่าหิน จึงเป็นธีมการปลดบาปเก่า (ปราจีน-อฆวิโมจินี) แล้วประกาศเชิงเปรียบเทียบว่าแม้เกดาระ ประยาคะ กุรุเกษตร และคยา ก็ยังไม่เสมอศูลเภทะโดยครบถ้วน บทนี้กำหนดการปฏิบัติศราทธะด้วยการถวายปิณฑะและน้ำ การดื่มน้ำตีรถะเป็นนิตย์ การเคารพบูชาพราหมณ์ผู้ควรโดยปราศจากความเสแสร้งและความโกรธ และมุขทานสิบสามวันที่ให้ผลบุญทวีคูณ เส้นทางภักติรวมถึงดรศนะคณนาถ/คชานนะ การนอบน้อมกัมพลกษेत्रปะ แล้วบูชามหาเทวะ (ศูลปาณี) อุมา และมารกัณฑेयศะผู้สถิตในถ้ำ การเข้าถ้ำและสวดมนต์ “สามพยางค์” เชื่อมกับการได้ส่วนหนึ่งแห่งบุญนีลปรวตะ สถานที่ถูกกล่าวว่าเป็นสรรพเทวมยะและเกี่ยวข้องกับโกฏิลิงคะอันยิ่งใหญ่ ยังระบุ “เครื่องยืนยัน” คือเห็นประกายหรือการเคลื่อนไหวที่ลิงคะขณะอาบน้ำ และหยดน้ำมันที่ไม่แผ่กระจาย ปิดท้ายด้วยการเน้นความลี้ลับยิ่ง การลบล้างบาปทั้งปวง และผลแห่งการฟังหรือระลึกถึงศูลเภทะวันละสามครั้งซึ่งชำระทั้งภายในและภายนอก.
Adhyaya 45
अन्धकस्य रेवातटे तपोवरप्राप्तिः (Andhaka’s Austerity on the Revā Bank and the Granting of a Boon)
มารกัณฑेयรำลึกถึงคำถามครั้งก่อนที่พระเจ้าอุตตานปาทะได้ทูลถามพระมหेशวรในท่ามกลางหมู่นักบวชฤๅษีและเหล่าเทพ เกี่ยวกับตีรถะที่ลี้ลับยิ่งและให้บุญสูงสุด—ที่มาของ “ศูลเภท” และเหตุแห่งความยิ่งใหญ่ของสถานที่นั้น พระอีศวรจึงเล่าเรื่องอสูรอันธกะ ผู้มีกำลังมหาศาลและทะนงตน ครองอำนาจโดยไร้ผู้ต้านทาน อันธกะตั้งใจบูชาพระมหาเทวะ จึงไปยังฝั่งแม่น้ำเรวาและบำเพ็ญตบะเป็นลำดับสี่ขั้นตลอดกาลนานนับพันปี—เริ่มด้วยอดอาหาร ต่อด้วยดำรงชีพด้วยน้ำเท่านั้น แล้วด้วยควันเป็นอาหาร และท้ายสุดด้วยโยคะอันยืนนาน จนเหลือเพียงกระดูกกับหนัง ความร้อนแรงแห่งตบะปรากฏถึงไกรลาส พระอุมาตรัสถามถึงความเข้มข้นที่ไม่เคยมี และทักท้วงความเหมาะสมของการประทานพรอย่างรวดเร็ว พระศิวะเสด็จพร้อมพระอุมาไปพบผู้บำเพ็ญตบะและทรงยินดีประทานพร อันธกะขอชัยชนะเหนือเทพทั้งปวง พระศิวะทรงปฏิเสธว่าไม่สมควรและให้ขอพรอื่น อันธกะสิ้นหวังล้มลง พระอุมาชี้ว่าการละเลยผู้ภักดีจะกระทบเกียรติของพระศิวะในฐานะผู้คุ้มครองภักตะ จึงกำหนดพรแบบประนีประนอม: อันธกะจะพิชิตเทพได้ทั้งหมดเว้นแต่พระวิษณุ และจะไม่อาจพิชิตพระศิวะ เมื่อฟื้นคืนสภาพ อันธกะรับพรนั้น แล้วพระศิวะเสด็จกลับไกรลาส เรื่องนี้ผูกบทเรียนเรื่องตบะ ความปรารถนา และการกำกับพร เข้ากับมหิมาแห่งตีรถะ.
Adhyaya 46
अन्धकस्य स्वपुरप्रवेशः स्वर्गागमनं च (Andhaka’s Return, Ascent to Heaven, and the Abduction of Śacī)
มารกัณฑेयเล่าว่า อันธกะ ผู้เป็นไทตยะซึ่งได้รับพลังจากพรของศัมภู กลับสู่เมืองของตนและได้รับการต้อนรับด้วยมหามงคลฉลองทั่วเมือง ลานเมืองถูกประดับ สวน สระ และเทวสถานงดงาม มีการสวดพระเวท เสียงมงคล การให้ทาน และความรื่นเริงร่วมกัน อันธกะพำนักอยู่ท่ามกลางความมั่งคั่งอยู่ระยะหนึ่ง ต่อมาเหล่าเทวะทราบว่าเขาเป็นผู้ปราบไม่ได้ด้วยอานุภาพแห่งพร จึงพากันไปพึ่งวาสวะ (อินทรา) และปรึกษากัน ขณะนั้นอันธกะผู้ฮึกเหิมเดินทางเพียงลำพังขึ้นสู่ยอดเมรุอันยากลำบาก แล้วเข้าสู่แดนสวรรค์ที่มีกำแพงคุ้มกันของอินทราราวกับเป็นของตนเอง อินทราผวาหวั่น หาใครคุ้มครองสวรรค์มิได้ จึงต้อนรับในฐานะแขกและแสดงสมบัติทิพย์ตามที่อันธกะร้องขอ—ไอราวตะ อุจไฉศรวัส อุรวศีและอัปสรอื่น ๆ ดอกปาริชาต และดนตรีการแสดง ท่ามกลางการร่ายรำในลานพิธี สายตาอันธกะจับจ้องที่ศจี เขาฉุดชิงพระชายาของอินทราแล้วจากไป ก่อให้เกิดศึกสงคราม เหล่าเทวะพ่ายถอยต่อพลังเดี่ยวของอันธกะ แสดงให้เห็นว่าเมื่ออานุภาพแห่งพรผสานกับความใคร่ที่ไร้การยับยั้งและการครอบงำด้วยกำลัง ระเบียบแห่งจักรวาลย่อมสั่นคลอน
Adhyaya 47
अन्धकविघ्ननिवेदनम् — The Devas Seek Refuge from Andhaka
ในอัธยายะนี้ มารกัณฑेयฤๅษีเล่าเหตุวิกฤตของเหล่าเทวะและการตอบสนองของเทพผู้คุ้มครอง เหล่าเทวะนำโดยพระอินทร์เสด็จด้วยวิมานอันโอ่อ่าสู่พรหมโลก กราบบูชาพระพรหมด้วยการหมอบกราบอย่างนอบน้อม สรรเสริญพระองค์ แล้วทูลความทุกข์ว่า อสูรอันธกผู้ทรงฤทธิ์ได้ปราบพวกเขา ชิงทรัพย์และรัตนะไป อีกทั้งฉุดคร่าชายาของพระอินทร์ด้วยกำลัง ทำให้เทวะทั้งหลายอัปยศและเดือดร้อนยิ่งนัก พระพรหมใคร่ครวญแล้วตรัสว่า อันธกเป็นผู้ ‘อวธยะ’ สำหรับเหล่าเทวะ คือไม่อาจถูกสังหารได้โดยง่ายด้วยอำนาจของเทวะ อันเนื่องจากพรเดิมหรือกฎแห่งจักรวาล จากนั้นเหล่าเทวะพร้อมพระพรหมจึงไปพึ่งพระวิษณุ (เกศวะ/ชนารทนะ) สวดสรรเสริญและยอมตนเป็นผู้ขอพึ่งพา พระวิษณุทรงรับด้วยเมตตา ทรงถามเหตุ แล้วเมื่อทรงสดับความอัปยศนั้น จึงทรงปฏิญาณว่าจะปราบผู้ทำผิดไม่ว่ามันจะอยู่ ณ ปาตาล โลกมนุษย์ หรือสวรรค์ พระองค์ทรงลุกขึ้นถือสังข์ จักร คทา และธนู ทรงปลอบประโลมเหล่าเทวะและรับสั่งให้กลับสู่ที่พำนักของตน อัธยายะจบลงด้วยคำมั่นแห่งการคุ้มครองและการฟื้นฟูธรรมอันใกล้จะบังเกิด
Adhyaya 48
अन्धकस्य विष्णुस्तुतिः शिवयुद्धप्राप्तिः च (Andhaka’s Hymn to Viṣṇu and the Provocation of Śiva for Battle)
บทนี้เริ่มด้วยคำถามของกษัตริย์ว่า หลังอันธกะปราบเหล่าเทวะแล้ว เขาอยู่ที่ใดและกระทำสิ่งใด มหาเทวะตรัสว่าอันธกะได้ลงสู่ปาตาละและก่อการทำลายล้าง เกศวะถือคันศรเข้ามาใช้อัคนేయอัสตรา แต่อันธกะโต้ด้วยวารุณอัสตราอันทรงฤทธิ์ เกิดการประลองอาวุธต่ออาวุธ อันธกะปรากฏตามแนวลูกศร ท้าทายชนารทนะด้วยวาจาหยิ่งผยอง แต่เมื่อพ่ายในศึกประชิด เขาจึงละการเผชิญหน้า หันสู่หนทาง “สามะ” คือการประนีประนอม และสรรเสริญพระวิษณุอย่างยืดยาว ระลึกถึงปางนรสิงห์ วามนะ วราหะ และสดุดีพระกรุณาอันศักดิ์สิทธิ์ พระวิษณุพอพระทัยและประทานพร อันธกะขอศึกอันบริสุทธิ์และรุ่งโรจน์เพื่อให้ตนได้ขึ้นสู่โลกอันสูงกว่า พระวิษณุปฏิเสธจะรบเอง แล้วชี้ทางไปหามหาเทวะ พร้อมแนะให้สั่นยอดไกรลาสเพื่อปลุกพระพิโรธของพระศิวะ อันธกะทำตาม เกิดความปั่นป่วนทั่วจักรวาล อุมาเทวีถามถึงลางบอกเหตุ และพระศิวะทรงตั้งพระทัยจะออกไปปราบผู้ล่วงเกิน เหล่าเทวะจัดราชรถทิพย์ พระศิวะเสด็จยกทัพ เกิดมหาสงครามที่อัสตราหลายชนิด—อัคนేయ วารุณ วายุวยะ สารปะ คารุฑะ นารสิงหะ—ต่างหักล้างกัน จนถึงการต่อสู้ด้วยมือเปล่า พระศิวะถูกตรึงชั่วครู่แล้วทรงฟื้นกำลัง ใช้อาวุธใหญ่ทำร้ายอันธกะและเสียบไว้บนศูล หยดโลหิตของอันธกะก่อกำเนิดทานวะเพิ่ม พระศิวะจึงอัญเชิญทุรคา/จามุณฑาให้ดื่มโลหิตที่ตกลงเพื่อหยุดการแพร่ขยาย เมื่อภัยสงบ อันธกะหันมาสรรเสริญพระศิวะ และได้รับพรให้เข้าร่วมคณะคณะคณาเป็น “ภฤงคีศะ” แสดงการเปลี่ยนจากศัตรูผู้รุนแรงสู่การอยู่ใต้ระเบียบแห่งจักรวาลของพระศิวะ
Adhyaya 49
Śūlabheda Tīrtha-Māhātmya (The Glory of the Śūlabheda Pilgrimage Site)
มารกัณฑेयเล่าว่า หลังจากมหาเทพทรงสังหารอันธกะแล้ว พระศิวะเสด็จกลับไกรลาสพร้อมพระอุมา เหล่าเทพมาชุมนุมและได้รับบัญชาให้นั่ง พระศิวะตรัสว่าแม้อสูรจะตายแล้ว แต่ตรีศูลยังเปื้อนโลหิตและมลทิน ไม่อาจบริสุทธิ์ได้ด้วยวัตรปฏิบัติตามปกติเท่านั้น จึงทรงตั้งพระทัยออกจาริกไปตามทีรถะอย่างเป็นลำดับร่วมกับเทพทั้งหลาย จากประภาสถึงแถบคงคาสาคร ทรงสรงในทีรถะมากมายแต่ยังไม่บรรลุความบริสุทธิ์ดังประสงค์ จึงเสด็จสู่ฝั่งเรวา (นรมทา) สรงทั้งสองฝั่ง แล้วถึงภูเขาที่เกี่ยวเนื่องกับฤๅษีภฤคุ ทรงพักด้วยความอ่อนล้าและทรงพบสถานที่งดงามเป็นพิเศษและมีความโดดเด่นทางพิธีกรรม พระศิวะทรงใช้ตรีศูลแทงภูเขาให้แยกเป็นรอยแยกลึกลงไป ครั้นนั้นตรีศูลปรากฏไร้มลทิน เป็นเหตุให้สถาปนาความหมายแห่งการชำระล้างของทีรถะชื่อ “ศูลเภทะ” จากภูเขาปรากฏพระสรัสวดีผู้มีบุญญาธิการ ก่อให้เกิดสังฆมแห่งที่สอง โดยยกอุปมาคล้ายสังฆม “ขาว-ดำ” อันเลื่องชื่อที่ประยาคะ พระพรหมทรงสถาปนาลึงค์อันประเสริฐนามพรหมเมศ/พรหมเมศวร ผู้ขจัดทุกข์ และกล่าวว่าพระวิษณุประทับอยู่เป็นนิตย์ในส่วนทิศใต้ของสถานที่นั้น ต่อจากนั้นอธิบายภูมิพิธีกรรม: รอยเส้นจากปลายตรีศูลนำทางน้ำให้ไหลเป็นธารศักดิ์สิทธิ์ลงสู่เรวา กล่าวถึง “ลึงค์น้ำ” และสระ/กุณฑะสามแห่งที่มีกระแสน้ำวน กำหนดกฎการสรงน้ำ ทางเลือกมนตร์ (มนตร์สิบพยางค์และมนตร์พระเวท) ความเหมาะสมตามขั้นตอนสำหรับวรรณะต่าง ๆ รวมทั้งสตรีและบุรุษ และความเชื่อมโยงของการสรงกับตัรปณะ กิจคล้ายศราทธะ และทาน กล่าวถึงผู้พิทักษ์คือวินายกะและเขตรปาละ และอุปสรรคที่เกิดแก่ผู้ประพฤติไม่สอดคล้องธรรม ทำให้การจาริกเป็นวินัยทางจริยธรรม ผลश्रุติย้ำว่าพิธีที่ถูกต้อง ณ ศูลเภทะนำความบริสุทธิ์ การคลายบาปโทษ และการเกื้อกูลบรรพชนให้สูงขึ้นได้.
Adhyaya 50
द्विजपात्रता-दानविधि-तीर्थश्राद्धकन्यादानोपदेशः (Eligibility of Brahmins, Ethics of Dāna, Tīrtha-Śrāddha, and Guidance on Kanyādāna)
บทนี้เป็นบทสนทนาทางธรรมระหว่างอุตตานปาทะกับอีศวร ว่าด้วยความเป็น “ผู้ควรรับ” ในการให้ทานและการยกย่องบูชา โดยยกอุปมาอธิบายว่า พราหมณ์ผู้ไม่ศึกษาพระเวท (อนธียาน/อนฤจ) เป็นเพียงผู้มีฐานะตามนาม การถวายและการให้แก่ผู้นั้นย่อมไม่เกิดผลแห่งพิธีกรรม จากนั้นกล่าวถึงลักษณะต้องห้ามและความผิดทั้งทางศีลธรรม ทางพิธีกรรม และทางสังคม จนสรุปหลักว่า ทานที่มอบแก่ผู้ไม่เหมาะสมย่อมไร้ผล ต่อมาบรรยายวิธีทำตีรถะ‑ศราทธะ: หลังศราทธะในเรือนให้รักษาความบริสุทธิ์ ปฏิบัติตามข้อกำหนดเขตแดน เดินทางไปยังสถานที่ตีรถะที่ระบุ อาบน้ำชำระ แล้วประกอบศราทธะตามจุดต่าง ๆ พร้อมเครื่องบูชาเฉพาะ รวมทั้งปิณฑะที่มีข้าวน้ำนม น้ำผึ้ง และเนยใส กล่าวถึงผลคือความอิ่มเอมของบรรพชนยาวนาน และผลสวรรค์เป็นลำดับตามทานต่าง ๆ เช่น รองเท้า ที่นอน ม้า ร่ม บ้านพร้อมธัญญาหาร ติลธนู น้ำและอาหาร โดยเน้นย้ำมหาทานคือการให้ข้าวอาหาร (อันนทาน) ท้ายบทสอนเรื่องกัญญาทานว่าเป็นทานอันประเสริฐ ควรมอบแก่เจ้าบ่าวผู้มีชาติตระกูลดี มีคุณธรรม และมีความรู้ ตำหนิการทำการสมรสเป็นเรื่องซื้อขายเงินทอง และจำแนกทานตามการให้โดยไม่ถูกขอ ให้เพราะได้รับเชิญ หรือให้เพราะถูกขอ พร้อมเตือนมิให้ให้แก่ผู้ไร้ความสามารถ/ไม่ควรรับ และมิให้รับทานอย่างไม่ชอบธรรม
Adhyaya 51
Śrāddha-kāla-nirṇaya, Viṣṇu-jāgaraṇa, and Markaṇḍeśvara-guhā-liṅga Māhātmya (Ritual Timing and Cave-Shrine Observances)
บทนี้จัดเป็นบทสนทนาทางธรรม: อุตตานปาทะทูลถามพระอีศวรว่า ควรกระทำศราทธ์ (śrāddha) การให้ทาน (dāna) และการจาริกสู่ทีรถะ (tīrtha) เมื่อใด พระอีศวรทรงตอบด้วยการจำแนกกาลอันเป็นมงคลตามปฏิทิน—ตถิ (tithi) ที่มีนามในแต่ละเดือน ช่วงเปลี่ยนอายนะ อัษฏกา สังกรานติ วยตีปาตะ และกาลคราส—พร้อมยืนยันว่า ทานที่ให้ในกาลเหล่านี้ย่อมได้ผล “อักษยะ” คือบุญไม่เสื่อมสูญ ต่อจากนั้นกล่าวถึงวินัยแห่งภักติ: อุปวาสในวันเอกาทศีฝ่ายสว่างของมธุ-มาส การตื่นเฝ้าตลอดคืนใกล้พระบาทพระวิษณุ การบูชาด้วยธูป ประทีป เครื่องสักการะ พวงมาลัย และการสาธยาย/สดับเรื่องศักดิ์สิทธิ์ที่กล่าวมาก่อน การสวดชปะบทสูกตะแห่งพระเวทถูกยกเป็นเครื่องชำระและนำสู่ความหลุดพ้น ครั้นรุ่งเช้ากระทำศราทธ์ด้วยศรัทธา ให้เกียรติพราหมณ์อย่างรอบคอบ และให้ทานตามกำลัง—ทอง โค ผ้า—เพื่อความอิ่มเอมยาวนานของปิตฤ จากนั้นเป็นแนวทางจาริก: ในวันตรโยทศีให้ไปสักการะลึงค์ที่สถิตในถ้ำ ซึ่งระบุว่าเป็น “มารกัณฑเษวร” อันฤๅษีมารกัณฑยะสถาปนาหลังบำเพ็ญตบะและโยคะอย่างยิ่งยวด พิธีในถ้ำประกอบด้วยการอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ อุปวาส สำรวมอินทรีย์ การเฝ้าตื่น การถวายประทีป การสรงด้วยปัญจามฤต/ปัญจคัวยะ และมนตร์ชปะอย่างกว้างขวาง (รวมการนับชปะสวิตรี) คัมภีร์เน้น “ปาตรปริกษา” คือการพิจารณาความเหมาะสมของผู้รับ และกล่าวถึงเครื่องบูชาทั้งวัตถุและทางใจด้วย “ดอกไม้แปดประการ” คือ อหิงสา การสำรวมอินทรีย์ เมตตา ขันติ สมาธิ ตบะ ญาณ และสัจจะ ตอนท้ายขยายรายการทาน—พาหนะ ธัญญาหาร เครื่องมือเกษตร โดยเฉพาะโคทาน—ยกย่องบุญอันหาที่เปรียบมิได้ในกาลคราส และประกาศว่า ที่ใดเห็นโค ที่นั่นมีทีรถะทั้งปวง; การระลึกถึง/กลับไปยังทีรถะ หรือสิ้นชีวิต ณ ที่นั้น เป็นเหตุแห่งความใกล้ชิดพระรุทระ.
Adhyaya 52
Dīrghatapā-āśrama and the Account of Ṛkṣaśṛṅga (दीर्घतपा-आश्रमः तथा ऋक्षशृङ्गोपाख्यानप्रस्तावः)
บทที่ 52 เริ่มด้วยพระอีศวรทรงประกาศเรื่องราวก่อนหน้าเกี่ยวกับมหาตบสวีผู้หนึ่งซึ่งพร้อมด้วยครอบครัวได้บรรลุสวรรค์ ครั้นได้สดับแล้ว พระเจ้าอุตตานปาทะจึงทูลขอให้เล่าอุปาขยานนั้นโดยพิสดาร ต่อจากนั้นคำบรรยายหันไปสู่กาศี: ในรัชสมัยพระเจ้าจิตรเสนะ เมืองพาราณสีถูกพรรณนาว่ามั่งคั่ง มีเสียงสาธยายพระเวทก้องกังวาน การค้าขายคึกคัก และมีเทวาลัยกับอาศรมหนาแน่นทั่วเมือง ทางเหนือของนคร ภายในป่ามันทารวัน มีอาศรมอันเลื่องชื่อ ที่นั่นพราหมณ์ตบสวีชื่อทีรฆตปาเป็นที่รู้จักด้วยตบะอันเข้มข้น และยังแสดงให้เห็นว่าการบำเพ็ญตบะอาจดำรงควบคู่กับระเบียบแห่งคฤหัสถ์ได้—ท่านอยู่ร่วมกับภรรยา บุตร และบุตรสะใภ้ มีบุตรชายห้าคนคอยปรนนิบัติ บุตรคนสุดท้อง ฤกษศฤงคะ เป็นผู้ชำนาญพระเวท ถือพรหมจรรย์ มีคุณธรรม ตั้งมั่นในโยคะ และเคร่งครัดเรื่องอาหารอย่างยิ่ง ลักษณะพิเศษคือท่านจาริกในรูปกวาง คบหาฝูงกวาง แต่ทุกวันกลับมานอบน้อมบูชาบิดามารดา แสดงความกตัญญูอันมีวินัยในวิถีอาศรม ท้ายที่สุด ด้วยอำนาจแห่งดైవโยคะ (แรงแห่งชะตา) ฤกษศฤงคะถึงแก่มรณภาพ เป็นจุดหักเหเพื่อปูทางสู่การพิจารณาเรื่องชะตากรรม บุญกุศล และคติในปรโลกของครอบครัวผู้บำเพ็ญตบะต่อไป.
Adhyaya 53
चित्रसेन-ऋक्षशृङ्गसंवादः (King Citrasena and Sage Ṛkṣaśṛṅga: Accidental Injury and Ethical Remediation)
อีศวรเล่าเรื่องนี้แก่อุตตานปาทะในเชิงคำสอนว่า ผู้ฟังด้วยความตั้งใจและศรัทธาย่อมชำระบาปได้ พระเจ้าจิตรเสน กษัตริย์แห่งกาศีผู้ทรงธรรมและทรงเดช ออกล่าสัตว์พร้อมกษัตริย์พันธมิตรหลายองค์ แต่ในป่ามีฝุ่นตลบและความสับสนจนทรงพลัดจากกองตามเสด็จ ครั้นหิวกระหายอ่อนล้า จึงเสด็จถึงสระน้ำทิพย์ ทรงอาบน้ำ ทำตัรปณะถวายแก่ปิตฤและเทวะ แล้วบูชาพระศังกรด้วยดอกบัว ต่อมาทรงเห็นกวางจำนวนมากจัดวางอยู่ต่างทิศ และมีฤๅษีผู้บำเพ็ญตบะยิ่งใหญ่ “ฤกษศฤงคะ” นั่งอยู่ท่ามกลางนั้น ทรงเข้าใจผิดว่าเป็นโอกาสล่า จึงยิงศรออกไป แต่ศรกลับถูกฤๅษีโดยไม่เจตนา เมื่อฤๅษีเปล่งวาจาเป็นภาษามนุษย์ พระราชาทรงตกตะลึง ยอมรับความผิดที่มิได้ตั้งใจ และเห็นว่าพรหมหัตยาเป็นบาปหนักยิ่ง จึงเสนอการเผาตนเป็นการไถ่บาป ฤกษศฤงคะห้ามไว้ เตือนว่าหากทำเช่นนั้นจะยิ่งเพิ่มความตายแก่หมู่ญาติผู้พึ่งพา ท่านสั่งให้พระราชาอุ้มพาไปยังอาศรมของบิดามารดา และสารภาพต่อมารดาว่าเป็น “ผู้ฆ่าบุตร” เพื่อให้ท่านทั้งสองชี้ทางสู่ความสงบ พระราชาทรงอุ้มพาไป แต่ระหว่างหยุดพักหลายครา ฤๅษีละสังขารด้วยสมาธิโยคะ พระราชาทรงประกอบพิธีศพตามแบบแผนและทรงโศกเศร้า เป็นปูมหลังสู่คำสอนถัดไปว่าด้วยการเยียวยาความผิดและความรับผิดชอบทางศีลธรรม
Adhyaya 54
अध्याय ५४ — शूलभेदतीर्थ-माहात्म्य तथा चित्रसेनस्य प्रायश्चित्त-मार्गः (Shūlabheda Tīrtha-Māhātmya and King Citraseṇa’s Expiatory Path)
บทนี้กล่าวถึงวิกฤตแห่งเหตุ‑ผลทางศีลธรรมและหนทางไถ่บาปตามพิธีกรรม เมื่อพระเจ้าจิตรเสนะหลงผิดระหว่างล่าสัตว์ จึงสังหารฤกษศฤงคะ บุตรของฤๅษีทีรฆตปา แล้วเสด็จไปยังอาศรมเพื่อสารภาพความผิด ความโศกทำให้เรือนของฤๅษีล่มสลาย: มารดาคร่ำครวญจนสลบและสิ้นชีวิต บุตรและสะใภ้ก็พินาศตามมา แสดงความหนักหน่วงของการเบียดเบียนชีวิตนักบำเพ็ญตบะทั้งในสังคมและในผลกรรม ทีรฆตปาเริ่มด้วยการตำหนิพระราชา แล้วจึงแสดงธรรมว่ามนุษย์อาจถูกผลักดันด้วยกรรมเก่า แต่ผลแห่งการกระทำย่อมตามสนอง เขากำหนดปฺรายัศจิตตะให้ชัดเจน: ทำฌาปนกิจเผาศพทั้งหมด แล้วนำอัฐิไปจม ณ ศูลเภทตีรถะอันเลื่องชื่อ ริมฝั่งใต้ของแม่น้ำนรมทา ซึ่งกล่าวว่าเป็นที่ล้างบาปและดับทุกข์ พระเจ้าจิตรเสนะประกอบพิธีเผาศพแล้วออกเดินทางลงใต้ด้วยความเคร่งครัด เดินเท้า ฉันน้อย และอาบน้ำชำระบ่อยครั้ง ระหว่างทางทรงถามทางจากฤๅษีผู้พำนักจนถึงตีรถะ ที่นั่นมีนิมิตประหลาด—สรรพชีวิตหนึ่งได้รับการยกขึ้นด้วยอานุภาพของตีรถะ—ยืนยันความศักดิ์สิทธิ์ของสถานที่ พระราชาทรงสรงน้ำ ทำตัรปณะด้วยน้ำผสมงา แล้วจมอัฐิลงในน้ำ ผู้ล่วงลับปรากฏเป็นรูปทิพย์พร้อมพาหนะสวรรค์ ทีรฆตปาผู้ได้รับความยกย่องแล้วประทานพรว่า พิธีนี้เป็นแบบอย่าง นำความบริสุทธิ์และผลอันปรารถนามาให้
Adhyaya 55
Śūlabheda-Tīrtha Māhātmya (शूलभेदतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of the Śūlabheda Sacred Ford
เมื่ออุตตานปาทะได้ประจักษ์อานุภาพของตถีรถะ จึงทูลถามถึงพระราชาจิตรเสนะ อีศวรทรงเล่าว่า จิตรเสนะขึ้นสู่ภฤคุตุงคะ บำเพ็ญตบะอย่างแรงกล้าใกล้กุณฑะ และเพ่งภาวนาต่อพรหมา วิษณุ และมหेशวร จนคิดสละกายก่อนกาล ครั้นนั้น รุทรและเกศวะเสด็จปรากฏโดยตรง ทรงห้ามไว้ และทรงสั่งสอนให้กลับไปครองราชย์ตามธรรม เสวยความรุ่งเรืองอันชอบธรรม และปกครองโดยปราศจากอุปสรรค แต่จิตรเสนะละความยึดติดในราชสมบัติ ขอพรให้ตรีเทพประทับ ณ สถานที่นั้นเป็นนิตย์ ให้แดนนี้มีบุญเทียบเท่าคยาศิระ และให้ตนได้เป็นผู้นำในหมู่คณะคณะแห่งพระศิวะ อีศวรประทานพรว่า ณ ศูลเภทะ ตรีเทพจะสถิตในภาวะส่วนหนึ่งตลอดสามกาล; จิตรเสนะจะเป็นคณาธิปะนาม “นันทิ” ทำหน้าที่ดุจพระคเณศ และได้รับสิทธิ์บูชาก่อนใกล้พระศิวะ บทนี้ยังวางหลักมหิมาของตถีรถะ (ยิ่งกว่าตถีรถะอื่น เว้นแต่คยา), กล่าวถึงขอบเขตกุณฑะสำหรับประกอบพิธี และอธิบายผลแห่งศราทธะ–ปิณฑะ—เกื้อกูลถึงโมกษะแก่บรรพชน แม้ผู้ตายยากไร้พิธีก็ได้อานิสงส์ เพียงสรงสนานก็ชำระบาปที่เผลอทำ และการออกบวชที่นั่นให้ผลสูงส่ง ตอนท้ายผลศรุติยกย่องการสาธยาย การฟัง การคัดลอก และการถวายทานมหาตมยะนี้ว่าเป็นเหตุให้บาปเสื่อมสิ้น สมปรารถนา และได้พำนักในโลกแห่งรุทรตราบเท่าที่คัมภีร์ยังคงรักษาอยู่.
Adhyaya 56
देवशिला-शूलभेद-तीर्थमाहात्म्य तथा भानुमती-व्रताख्यान (Devāśilā–Śūlabheda Tīrtha Māhātmya and the Bhānumatī Vrata Narrative)
อัธยายะ 56 เป็นบทสนทนาธรรมแบบถาม–ตอบเชิงเทววิทยา อุตตานปาทะทูลถามถึงการอวตารลงมาของพระคงคาและกำเนิดของเทวศิลาอันมีบุญยิ่ง พระอีศวรจึงเล่าเรื่องกำเนิดภูมิศักดิ์สิทธิ์: เหล่าเทพอัญเชิญพระคงคา พระรุทระปล่อยพระนางจากมวยผม (ชฏา) ให้ไหลเป็นเทวนทีเพื่อเกื้อกูลมนุษย์ และก่อเกิดหมู่สถานที่แสวงบุญรอบศูลเภทะ เทวศิลา และบริเวณปราจีสรัสวตี ต่อจากนั้นเป็นคำสอนด้านพิธีปฏิบัติ—การอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ การตัรปณะ พิธีศราทธะกับพราหมณ์ผู้เหมาะสม การถือศีลอดเอกาทศี การตื่นเฝ้าคืน (ชาครณะ) การสาธยายปุราณะ และการให้ทาน—ล้วนเป็นวิธีชำระบาปและทำให้บรรพชนอิ่มเอม เรื่องตัวอย่างกล่าวถึงภาณุมตี ธิดาของพระเจ้าวีรเสนะผู้เป็นหม้าย นางถือพรตเคร่งครัดและจาริกหลายปี (คงคา → เส้นทางใต้ → แคว้นเรวา → จากตีรถะสู่ตีรถะ) จนมาพำนักอย่างมีวินัยที่ศูลเภทะ/เทวศิลา พร้อมบูชาต่อเนื่องและต้อนรับพราหมณ์ด้วยศรัทธา อีกตัวอย่างหนึ่งเป็นพรานผู้ประสบทุพภิกขภัย (ศพร/วยาธะ) กับภรรยา ทั้งสองถวายดอกไม้ผลไม้ รักษาเอกาทศี ร่วมพิธีที่ตีรถะ และยึดความสัตย์กับการให้ทาน จึงหันวิถีชีวิตสู่บุญแห่งภักติ ตอนท้ายสรุปผลแห่งทานประเภทต่าง ๆ เช่น งา ประทีป ที่ดิน ทอง เป็นต้น ยกพรหมทานว่าสูงสุด และย้ำว่า “ภาวะ” หรือเจตนาศรัทธาเป็นตัวกำหนดผลลัพธ์.
Adhyaya 57
Padmaka-parva and the Śabara’s Liberation at Markaṇḍa-hrada (Revā Khaṇḍa, Adhyāya 57)
บทนี้แสดงคำสอนเชิงเทววิทยาเป็นสองส่วน ส่วนแรก ภาณุมตีประกอบวัตรแบบไศวะตามลำดับวันจันทรคติ: เลี้ยงพราหมณ์ รับอุโปวาส-นิยาม อาบน้ำที่สระมารกัณฑะ (มารกัณฑยะ-หรท) แล้วบูชาพระมหेशวรผู้มีธงรูปโค (วฤษภธวช) ด้วยปัญจามฤต เครื่องหอม ธูป ประทีป นัยเวทยะ ดอกไม้ และตื่นเฝ้าตลอดคืน (กษปา-ชาครณะ) พร้อมสวดอ่านปุราณะ ขับร้อง ร่ายรำ และสรรเสริญเป็นบทสโตตระ พราหมณ์ทั้งหลายจึงระบุว่านี่คือ “ปัทมกะ-ปัรวะ” อธิบายเครื่องหมายติติ-นักษัตร-โยค-กรณะ และยืนยันว่าทาน โหมะ และชปะที่กระทำในกาลนี้ให้ผล “อักษยะ” คือไม่เสื่อมสิ้น ส่วนที่สอง เรื่องราวเปลี่ยนเป็นบทสนทนาทางจริยธรรม ภาณุมตีพบชาวศพร (ศบระ) ผู้ตั้งใจจะกระโดดจากเขาภฤคุมูรธันพร้อมภรรยา มิใช่เพราะทุกข์เฉพาะหน้า แต่เพราะหวาดกลัวสังสาระและกังวลว่าตนได้เกิดเป็นมนุษย์แล้วกลับไม่อาจปฏิบัติธรรมให้สมบูรณ์ ภาณุมตีเตือนว่ายังมีเวลาให้ทำธรรม และชำระตนได้ด้วยวัตรและการให้ทาน แต่ศพรปฏิเสธความช่วยเหลือที่อาศัยทรัพย์ ด้วยเกรงมลทินจากการกินอาหารผู้อื่น—“ผู้ใดกินอาหารของคนอื่น ย่อมกินความผิดของผู้นั้นด้วย” เขารัดกายด้วยผ้าครึ่งผืน เพ่งภาวนาถึงพระหริ แล้วตกลงไป ครู่เดียวต่อมาปรากฏว่าเขาและภรรยาขึ้นสู่พาหนะทิพย์ (วิมาน) เป็นนิมิตแห่งความหลุดพ้นหรือคติอันสูงส่ง
Adhyaya 58
Śūlabheda-tīrtha Māhātmya (Glory of the Śūlabheda Sacred Site)
บทนี้กล่าวถึงมหาตมยะของศักดิ์สิทธิ์สถาน “ศูลเภทะ-ตีรถะ” พร้อมผลश्रุติในตอนท้าย อุตตานปาทะทูลถามพระอีศวรถึงความหมายแห่งการกระทำของภาณุมตี พระอีศวรทรงเล่าว่า ภาณุมตีไปถึงกุณฑะอันเป็นบุญสถาน รู้แจ้งความศักดิ์สิทธิ์แล้วจึงเชิญพราหมณ์มาสักการะ ให้ทานตามพระวินัย และตั้งสังกัลปะให้มั่นคง ต่อมานางบูชาปิตฤและเทวะ รักษานิยมตลอดกึ่งเดือนในมธุ-มาส แล้วในวันอมาวาสยะจึงไปยังบริเวณภูเขา เมื่อขึ้นถึงยอด นางขอให้พราหมณ์นำสารแห่งการปรองดองไปบอกแก่ครอบครัวและญาติว่า นางจะบำเพ็ญตบะด้วยกำลังตน ณ ศูลเภทะ แล้วสละกายเพื่อบรรลุสวรรค์ พราหมณ์รับคำและขจัดความลังเลของนาง จากนั้นนางรัดผ้าให้แน่น ตั้งจิตเป็นหนึ่งแล้วละสังขาร เหล่านางฟ้าปรากฏ เชิญขึ้นวิมานทิพย์ไปยังไกรลาส และนางเสด็จขึ้นต่อหน้าผู้คนทั้งหลาย มารกัณฑेयยืนยันเรื่องนี้ตามสายการถ่ายทอด และประกาศผลश्रุติอันแรงกล้าว่า การอ่านหรือฟังด้วยศรัทธา ไม่ว่าที่ตีรถะหรือในเทวสถาน ย่อมปลดเปลื้องบาปหนักที่สั่งสมยาวนานได้ ความผิดทางสังคม การผิดพิธี และการทรยศต่อความไว้วางใจ ถูกตัดขาดด้วยอานุภาพ “ศูลเภทะ” อีกทั้งหากสวดในกาลศราทธะระหว่างพราหมณ์ฉันภัต ย่อมทำให้ปิตฤยินดี และผู้ฟังได้มงคล ความผาสุก สุขภาพ อายุยืน และเกียรติยศ
Adhyaya 59
पुष्करिणीतीर्थमाहात्म्यं (Puṣkariṇī Tīrtha Māhātmya on the Revā’s Northern Bank)
มารกัณฑेयฤๅษีกล่าวถึง “ปุษกรินี” อันศักดิ์สิทธิ์ซึ่งทำลายบาป ควรไปเพื่อชำระตนให้บริสุทธิ์ สถานที่นี้อยู่ ณ ฝั่งเหนือของแม่น้ำเรวา (นรมทา) และนับว่าเป็นมงคลยิ่ง เพราะทิวากร (พระอาทิตย์) ผู้เป็น “เวทมูรติ” คือรูปแห่งพระเวท ประทับอยู่ที่นั่นเป็นนิตย์ มหาตมยะของตถาคตสถานนี้ถูกเทียบเท่ากุรุเกษตร โดยเฉพาะในฐานะให้ผลสมปรารถนาทุกประการ (สรวกามผล) และเพิ่มพูนอานิสงส์ทาน (ทานวฤทธิ) กล่าวถึงอานิสงส์การอาบน้ำในคราสสุริยะแล้วถวายทานตามพิธี—ทรัพย์มีค่า ทอง-เงิน และปศุสัตว์ เป็นต้น การถวายทองและเงินแก่พราหมณ์มีผลทวีคูณตลอดสิบสามวัน การทำตัรปณะด้วยน้ำผสมงาเพื่อให้ปิตฤและเทวดาพอใจ และการทำศราทธะด้วยข้าวน้ำนม (ปายสะ) น้ำผึ้ง และเนยใส ให้ผลเป็นสวรรค์และอานิสงส์ไม่เสื่อมแก่บรรพชน เครื่องบูชาด้วยธัญญาหารและผลไม้ เช่น อักษตะ พุทรา บิลวะ อิงคุทะ และงา ก็กล่าวว่าให้ผลไม่สิ้นสุด แก่นแห่งภักติสรุปที่การบูชาพระอาทิตย์: อาบน้ำชำระ พูชาแด่ทิวากร สวดอาทิตยหฤทัย และสวดชปะแบบพระเวท แม้สวดเพียงหนึ่งฤก/ยชุส/สามัน ก็ได้ผลแห่งพระเวททั้งมวล กำจัดบาป และเข้าถึงโลกอันสูงส่ง ท้ายบทกล่าวว่า ผู้สละชีวิต ณ ที่นั้นตามพิธี ย่อมบรรลุสถานะสูงสุดอันสัมพันธ์กับพระอาทิตย์
Adhyaya 60
रवितीर्थ-आदित्येश्वर-माहात्म्य एवं नर्मदास्तोत्रफलम् (Ravītīrtha–Ādityeśvara Māhātmya and the Fruit of the Narmadā Hymn)
มารกัณฑेयกล่าวสืบต่อคำสอนแก่ยุธิษฐิระ โดยสรรเสริญอาทิตเยศวรและรวิตีรถะว่าเป็นสถานศักดิ์สิทธิ์อันยอดเยี่ยม มีอานุภาพเหนือกว่าตีรถะที่เลื่องชื่อทั้งหลาย เขาเล่าเรื่องที่ได้ยินในสำนักใกล้พระรุทระว่า ในคราวกันดารอาหาร เหล่าฤๅษีจำนวนมากมาชุมนุม ณ ฝั่งนรมทา แล้วไปถึงแดนตีรถะที่ปกคลุมด้วยพงไพร ที่นั่นปรากฏหญิงชายรูปลักษณ์น่าหวาดหวั่นถือบ่วงบาศ ชักชวนให้ฤๅษีทั้งหลายก้าวไปพบ “นาย” ของตนในตีรถะนั้น ฤๅษีจึงสวดสรรเสริญนรมทาเป็นบทสโตตรยาว ยกย่องเดวีผู้ชำระมลทินและคุ้มครองป้องกัน เดวีทรงปรากฏพระองค์และประทานพรอัศจรรย์ รวมทั้งคำรับรองอันหาได้ยากที่มุ่งสู่โมกษะ ต่อมามีเหตุการณ์ของชายผู้ทรงพลังห้าคนกำลังอาบน้ำบูชา พวกเขาอธิบายว่าแม้ความผิดหนักก็ถูกลบล้างได้ด้วยอิทธิพลของตีรถะนี้ แล้วประกอบการบูชาพาสกร (สุริยะ) พร้อมระลึกถึงหริในดวงใจ จนฤๅษีได้เห็นผลแห่งการแปรเปลี่ยนโดยประจักษ์ บทนี้ยังกำหนดแนวปฏิบัติแห่งรวิตีรถะ: ไปสักการะในคราสและวาระปฏิทินอันเป็นมงคล ถืออุโบสถ/อดอาหาร เฝ้าตื่นยามราตรี ถวายประทีป ฟังไวษณวกถาและสวดพระเวท ทำชปคายตรี บำรุงพราหมณ์ และถวายทานเป็นอาหาร ทอง ที่ดิน ผ้า ที่พักพิง ยานพาหนะ เป็นต้น ผลश्रุติกล่าวถึงความบริสุทธิ์และการได้พำนักในสุริยโลกแก่ผู้ฟังด้วยศรัทธา พร้อมทั้งเตือนให้สำรวมในการถ่ายทอดความลับของตีรถะแก่ผู้มีความประพฤติผิดร้ายแรง.
Adhyaya 61
शक्रतीर्थ-शक्रेश्वर-माहात्म्य (Glory of Śakra-tīrtha and Śakreśvara)
มารกัณฑेयชี้นำผู้ฟังไปยังศักรตีรถะ อันเป็นสถานที่ทรงบุญยิ่ง ณ ฝั่งใต้ของแม่น้ำนรมทา กล่าวกันว่าเป็นที่ขจัดบาปที่สั่งสมไว้ได้. มหิมาของตีรถะนี้ตั้งมั่นด้วยตำนานกำเนิด—ครั้งก่อนพระอินทร์ (ศักระ) ได้บำเพ็ญตบะอย่างเคร่งครัด ณ ที่นั้น ด้วยภักติแรงกล้าต่อพระมหेशวร (พระศิวะ); เมื่ออุมาปติทรงพอพระทัย จึงประทานพรให้ได้ครองความเป็นจอมเทพ (เทเวนทรตวะ), ความรุ่งเรืองแห่งราชสมบัติ และกำลังพิชิตเหล่าอสูรฝ่ายตรงข้ามที่เรียกว่า ทานวะ. ต่อจากนั้นเป็นข้อปฏิบัติ: กำหนดให้ถืออุโบสถ/อดอาหารด้วยภักติในวันการ์ตติกะ ข้างแรม ตรโยทศี เพื่อหลุดพ้นจากบาป รวมถึงบาปที่เกี่ยวเนื่องกับฝันร้าย ลางร้าย และเคราะห์ร้ายที่โยงกับพวกเคราะห์/ศากินี. การได้เฝ้าดู (ทัรศนะ) พระศักเรศวรกล่าวว่าเผาผลาญความผิดที่สั่งสมมาตั้งแต่เกิด และยังยืนยันการชำระมลทินจากการล่วงละเมิดหลายประการ. ท้ายที่สุดบัญญัติทาน—โดยเฉพาะถวายโค (หรือสัตว์ลากจูงที่เหมาะสม) แก่พราหมณ์ผู้ประเสริฐด้วยใจศรัทธา สำหรับผู้ปรารถนาสวรรค์—แล้วสรุปผลบุญ (ผลานิ) ของสถานที่นี้โดยย่อ.
Adhyaya 62
क्रोडीतीर्थ-माहात्म्य (Kroḍī Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Kroḍīśvara Shrine
บทนี้กล่าวถึงคำแนะนำของฤๅษีมารกัณเฑยะต่อพระราชาเกี่ยวกับการไปสักการะตirthaอันประเสริฐชื่อ “โครฑีศวร” หลังการทำลายกองทัพอสูร ดเหล่าเทพผู้ปลื้มปีติในชัยชนะรวบรวมหัวที่ถูกตัดขาดแล้วนำลงสู่สายน้ำพระนรมทา พร้อมระลึกถึงสายสัมพันธ์แห่งญาติวงศ์ จากนั้นจึงอาบน้ำชำระ บูชาสถาปนาอุมาปติ (พระศิวะ) เพื่อความผาสุกและความสำเร็จในโลก (โลกสิทธิ) ทำให้ตirthaนี้เป็นที่รู้จักบนแผ่นดินในนาม “โครฑี” อันเป็นสถานที่ทำลายบาป (ปาปฆนะ) พิธีกรรมที่ระบุไว้คือ การถืออุโบสถด้วยศรัทธาในวันขึ้น/แรม ๘ ค่ำและ ๑๔ ค่ำของทั้งสองปักษ์ การเฝ้าตื่นยามราตรีต่อหน้าพระศิวะผู้ทรงตรีศูล (ศูลิน) พร้อมการฟังเรื่องศักดิ์สิทธิ์และศึกษาพระเวท ครั้นรุ่งเช้าบูชาตริดศเศวร สรงด้วยปัญจามฤต ทาด้วยจันทน์ ถวายใบไม้และดอกไม้ สวดมนต์หันสู่ทิศใต้ และลงน้ำตามข้อกำหนดอย่างสำรวม อีกทั้งให้ทำน้ำอุทิศแก่บรรพชนโดยหันสู่ทิศใต้ (ติลาญชลี) ทำศราทธะ และเลี้ยงดูพร้อมถวายทานแก่พราหมณ์ผู้มีวินัยยึดพระเวท โดยกล่าวว่าบุญย่อมทวีคูณ ผลานุศาสน์กล่าวว่า หากสิ้นชีวิต ณ ตirthaนี้ตามครรลอง จะได้พำนักในศิวโลกยาวนานตราบเท่าที่กระดูกยังอยู่ในสายน้ำนรมทา แล้วจึงเกิดใหม่เป็นผู้มั่งคั่ง มีเกียรติ มีคุณธรรม อายุยืน และท้ายที่สุดระลึกถึงตirthaนี้แล้วบรรลุเป้าหมายสูงสุดด้วยการบูชาพระโครฑีศวร นอกจากนี้ยังส่งเสริมให้สร้างศาลเจ้าบนฝั่งเหนือของแม่น้ำเรวาด้วยทรัพย์ที่ได้มาโดยสุจริต เปิดให้ทุกวรรณะและสตรีเข้าถึงตามกำลัง และสรุปว่าการสดับมหาตมยะของตirthaนี้ด้วยศรัทธาย่อมทำลายบาปภายในหกเดือน
Adhyaya 63
कुमारेश्वरतीर्थ-माहात्म्य (Kumāreśvara Tīrtha Māhātmya)
มารกัณฑेयแนะนำผู้ฟังผู้เป็นกษัตริย์ให้ไปยัง “กุมารेशวรตีรถะ” อันประเสริฐ ซึ่งมีชื่อเสียง อยู่ใกล้อคัสตเยศวร และตั้งอยู่ ณ ริมฝั่งแม่น้ำนรมทา. ในกาลก่อน ษัณมุขะ (สกันทะ) ได้บูชาที่นั่นด้วยภักติอันแรงกล้า จนบรรลุสิทธิ เป็นผู้นำกองทัพทวยเทพ และมีฤทธิ์ปราบศัตรู; ด้วยเหตุนี้สถานที่นั้นจึงถูกประกาศว่าเป็นตีรถะทรงพลังบนฝั่งนรมทา. บทนี้ยังกล่าวถึงวินัยของผู้แสวงบุญ—เข้าถึงด้วยจิตแน่วแน่และสำรวมอินทรีย์ โดยเฉพาะในวันการ์ตติกะ จตุรทศี และอัษฏมี ให้ถือพรตเป็นพิเศษ. กรรมพิธีได้แก่การอาบน้ำชำระ, การทำอภิเษกแด่คิริชานาถะ (พระศิวะ) ด้วยนมเปรี้ยว น้ำนม และเนยใส; การขับร้องบทเพลงภักติ; และการทำปิณฑทานตามคัมภีร์ โดยเหมาะยิ่งเมื่อกระทำต่อหน้าพราหมณ์ผู้รู้ซึ่งตั้งมั่นในกิจธรรม. ผลบุญกล่าวว่า สิ่งใดที่ถวาย ณ ที่นั้นย่อมเป็น “อักษยะ” คือไม่เสื่อมสูญ; ตีรถะนี้ถูกสรรเสริญว่าเป็นที่รวมแห่งตีรถะทั้งปวง; และการได้เห็นกุมารย่อมนำมาซึ่งบุญใหญ่. ตอนท้ายยืนยันว่า ผู้ใดสิ้นชีวิตโดยเกี่ยวข้องกับเศรษฐกิจศักดิ์สิทธิ์แห่งบุญนี้ ย่อมได้สวรรค์—เป็นถ้อยประกาศสัตย์ของพระผู้เป็นเจ้า.
Adhyaya 64
अगस्त्येश्वरतीर्थमाहात्म्य (Agastyeśvara Tīrtha-Māhātmya)
ในอัธยายะนี้ มารกัณฑेयกล่าวกับพระราชาและชี้นำไปสู่ตีรถะอันเป็นมงคลยิ่งชื่อ “อคัสตเยศวร” ในอวันตีขันฑะ ตีรถะแห่งนี้ถูกยกเป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ที่ช่วยขจัดบาปและลบล้างมลทินทางธรรมได้ด้วยการปฏิบัติที่ถูกต้อง บทนี้วางระเบียบพิธีโดยมีการสฺนานะ (อาบน้ำศักดิ์สิทธิ์) ณ ที่นั้นเป็นหลัก และผูกความหมายไว้กับการพ้นจากกรรมหนัก ถึงขั้นกล่าวในสำนวนว่าเป็นการบรรเทาโทษบาปใหญ่เช่นพรหมหัตยา พร้อมกำหนดกาลเวลาแน่นอนคือ เดือนการ์ตติกะ ข้างแรม (กฤษณปักษะ) วันจตุรทศี ทำให้กาล-สถาน-การกระทำรวมเป็นข้อปฏิบัติเดียว ต่อจากนั้นสั่งให้ผู้ปฏิบัติทรงสมาธิ (สมาธิสถะ) สำรวมอินทรีย์ (ชิเตนทริยะ) แล้วทำอภิเษกแด่เทพด้วยเนยใส (กฤต/กี) อีกทั้งมีข้อปฏิบัติด้านทาน ได้แก่ ทรัพย์สิน รองเท้า ร่ม ผ้าห่มชโลมเนยใส และเลี้ยงอาหารแก่คนทั้งปวง โดยกล่าวว่ากุศลผลย่อมทวีคูณ คติสอนคือ การจาริกแสวงบุญมิใช่เพียงการเดินทาง แต่ต้องประกอบด้วยวินัย ภักติ และทานจึงเกิดความบริสุทธิ์แท้จริง
Adhyaya 65
Ānandeśvara-tīrtha Māhātmya (Glory of the Ānandeśvara Tīrtha)
บทนี้เป็นบทสนทนา โดยมารกัณฑेयแสดงธรรมแก่ยุธิษฐิระถึง “อานันเทศวร” ตีรถะศักดิ์สิทธิ์ริมฝั่งนรมทา เมื่อปราบอสูรแล้ว เหล่าเทวะและสรรพสัตว์ทิพย์ได้สักการะมหेशวร (พระศิวะ) พระองค์พร้อมพระคุรีทรงแปลงเป็นภัยรวะ และทรงร่ายรำด้วยความปีติ ณ ฝั่งใต้ของแม่น้ำนรมทา เหตุนั้นสถานที่จึงได้ชื่อว่า “อานันเทศวร” และเป็นที่ชำระมลทินบาปอย่างยิ่ง ต่อจากนั้นกล่าวถึงข้อปฏิบัติ: ควรบูชาในวันอัษฏมี จตุรทศี และปูรณมาสี ด้วยการชโลม/เจิมด้วยของหอม และถวายความเคารพพราหมณ์ตามกำลังศรัทธา ยังแนะนำการให้ทานโค (โคทาน) และทานผ้า (วัสตรทาน) อีกด้วย มีการกำหนดศราทธะตามฤดูกาล โดยเฉพาะวันตรโยทศีในฤดูวสันตะ พร้อมเครื่องบูชาที่เหมาะสม เช่น ผลอิงคุฑะ ผลพุทรา (บทร) ใบบิลวะ ข้าวอักษตะ และน้ำ ตอนท้ายผลศรุติกล่าวถึงความอิ่มเอมของบรรพชนยืนนาน และความสืบต่อแห่งวงศ์สกุลตลอดหลายชาติ แสดงว่ากรรมพิธีเป็นทั้งหน้าที่ทางธรรมและสวัสดิ์ผลระยะยาวทางจิตวิญญาณ
Adhyaya 66
मातृतीर्थमाहात्म्य (Mātṛtīrtha Māhātmya: The Glory of the Mothers’ Pilgrimage Site)
มารกัณฑेयกล่าวแก่ยุธิษฐิระให้ไปยังมาตฤตีรถะอันยอดเยี่ยม ซึ่งตั้งอยู่ใกล้จุดบรรจบของสายน้ำ ณ ฝั่งใต้ของแม่น้ำนรมทา ความศักดิ์สิทธิ์ของสถานที่ถูกอธิบายด้วยตำนานกำเนิดว่า เหล่า “มาตฤ” ปรากฏ ณ ริมฝั่งแม่น้ำ และพระศิวะ—ผู้มีพระอุมาเป็นครึ่งหนึ่งแห่งพระองค์ และทรงสวมนาคดุจยัชโญปวีต—ทรงรับคำวิงวอนของสภาโยคินี แล้วทรงประกาศให้ตีรถะแห่งนี้เลื่องลือในโลก ก่อนเสด็จอันตรธานไป เป็นการประทานการรับรองจากเทพโดยตรง ในวันนวมี ผู้ศรัทธาผู้รักษาวินัยและความบริสุทธิ์ควรถืออุโบสถและบูชาในเขตแห่งมาตฤ (มาตฤโคจร) เพื่อให้เหล่ามาตฤและพระศิวะทรงพอพระทัย สำหรับสตรีที่เป็นหมัน สูญเสียบุตร หรือไร้บุตรชาย ให้ครูผู้ชำนาญมนตร์และศาสตราเริ่มพิธีสรงด้วยภาชนะทองคำที่มีแก้วห้าประการและผลไม้ แล้วให้สรงด้วยภาชนะสำริดเพื่อมุ่งหวังการได้บุตรชาย ตอนท้ายกล่าวถึงผลบุญว่า ปรารถนาสิ่งใดก็สำเร็จ และไม่มีตีรถะใดประเสริฐยิ่งกว่ามาตฤตีรถะ
Adhyaya 67
Luṅkeśvara/Liṅgeśvara Tīrtha Māhātmya and the Daitya Kālapṛṣṭha’s Boon
บทที่ 67 มārkaṇḍeya เล่าเป็นธรรมกถาที่เน้นมหิมาแห่งตีรถะ โดยแนะนำสถานที่แสวงบุญอันมีบุญยิ่งซึ่งตั้งอยู่ในสายน้ำ ชื่อ “ลุงเกศวร” และอธิบายได้ว่าเป็น “ลิงเกศวร” ด้วยนัย “สปรรศ-ลิงคะ” คือความศักดิ์สิทธิ์ที่ปรากฏด้วยการสัมผัส. แก่นเรื่องคือวิกฤตจากพร. อสูร (ไทตยะ) กาลปฤษฐะบำเพ็ญตบะอย่างรุนแรง รวมถึงวัตร “ดื่มควัน” ทำให้ปารวตีเร่งเร้าให้ศิวะประทานพร. ศิวะเตือนถึงความเสี่ยงทางธรรมเมื่อให้พรเพราะแรงกดดันและการชักนำที่ไม่ชอบธรรม แต่ก็ยังประทานพรอันน่ากลัวว่า ผู้ใดถูกมือของอสูรแตะที่ศีรษะจะกลายเป็นเถ้าถ่าน. อสูรพยายามใช้ฤทธิ์นั้นกับศิวะและไล่ล่าข้ามโลกทั้งหลาย ศิวะจึงขอความช่วยเหลือ ส่งนารทไปหาวิษณุ. วิษณุใช้มายาสร้างสวนวสันต์อันรื่นรมย์และหญิงสาวผู้ลุ่มหลงใจ; อสูรถูกกามลวงตาม จึงทำตามสัญญาณจารีต เอามือตนแตะศีรษะตนเองและพินาศในทันที. ต่อจากนั้นเป็นผลश्रुतिและข้อปฏิบัติ: การอาบและดื่มน้ำที่ลุงเกศวรทำลายบาปถึงระดับองค์ประกอบแห่งกายและพันธะกรรมอันยาวนาน. การถืออุโบสถในดิถีจันทรคติที่กำหนด และการถวายทานเล็กน้อยแก่พราหมณ์ผู้ทรงวิชา เพิ่มพูนบุญอย่างยิ่ง; พร้อมกล่าวถึงเทพผู้พิทักษ์ที่ค้ำจุนความศักดิ์สิทธิ์ของสถานที่นี้.
Adhyaya 68
धनदतीर्थमाहात्म्य (Glory of Dhanada Tīrtha on the Southern Bank of the Narmadā)
มารกัณฑेयแนะนำยุธิษฐิระให้ไปยัง “ธนดา-ตีรถะ” ณ ฝั่งใต้ของแม่น้ำนรมทา ซึ่งกล่าวสรรเสริญว่าเป็นสถานที่ทำลายบาปทั้งปวงและให้ผลแห่งตีรถะทั้งหลาย ในวันตรโยทศี ข้างขึ้น เดือนไจตร ผู้ปฏิบัติควรสำรวมตน ถืออุโบสถอดอาหาร และเฝ้าตื่นตลอดราตรี ที่นั่นให้สรง ‘ธนดา’ ด้วยปัญจามฤต ถวายประทีปเนยใส และบำรุงภักติด้วยบทเพลงและดนตรีประกอบ ยามรุ่งอรุณให้บูชาพราหมณ์ผู้สมควรรับทาน คือผู้มั่นคงในวิชาและการสนทนาธรรมตามศาสตรา ประพฤติตามจารีตศราวตะ/สมารตะ และมีศีลสำรวม ของถวายได้แก่ โค ทองคำ ผ้า รองเท้า อาหาร และตามกำลังอาจเพิ่มร่มกับที่นอน โดยกล่าวว่ากำจัดบาปได้ครอบคลุมถึงสามชาติภพ ผลานุศาสน์ระบุความต่างตามความประพฤติ: ผู้ไร้วินัยได้สวรรค์ ผู้มีวินัยได้โมกษะ; ผู้ยากไร้ได้อาหารซ้ำแล้วซ้ำเล่า; ได้กำเนิดสูงและความทุกข์ลดลง; และโรคภัยดับด้วยน้ำนรมทา อีกทั้งการให้ทานเป็น “ทานแห่งความรู้” ณ ธนดา-ตีรถะ มีบุญยิ่ง นำไปสู่ “โลกพระอาทิตย์” อันไร้โรค; ส่วนผู้ทำทานและพิธีบูชามาก ณ เทวโทฺรณี ฝั่งใต้ของเรวา ย่อมถึง “โลกพระศังกร” อันปราศจากโศก.
Adhyaya 69
Maṅgaleśvara-liṅga Pratiṣṭhā and Aṅgāraka-vrata (मङ्गलेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा तथा अङ्गारकव्रत)
มารกัณฑेयกล่าวถึงลำดับการจาริกแสวงบุญที่นำไปสู่มงคเลศวรอันประเสริฐ เรื่องราวยกให้ภูมิปุตรคือมังคละ (อังคารกะ) เป็นผู้สถาปนาศาสนสถานนี้เพื่อเกื้อกูลสรรพสัตว์ ในวันจตุรทศี ด้วยภักติอันแรงกล้า พระศังกระผู้ทรงจันทร์เป็นมงกุฎ (ศศิเศขระ) ทรงปรากฏเป็นมงคเลศวรและประทานพร มังคละทูลขอพระกรุณาให้ยั่งยืนข้ามภพชาติ ยืนยันว่าตนเกิดจากเหงื่อกายของพระศิวะและสถิตอยู่ท่ามกลางดาวเคราะห์ทั้งหลาย อีกทั้งขอให้เหล่าเทวะยอมรับและบูชาด้วยนามของตน พระศิวะประทานพรว่า ณ สถานที่นี้ องค์พระผู้เป็นเจ้าจะเป็นที่รู้จักด้วยนามของมังคละ แล้วทรงอันตรธาน จากนั้นมังคละได้ทำพิธีประดิษฐานลึงค์และบูชาด้วยอานุภาพแห่งโยคะ ต่อมาบทนี้กล่าวข้อปฏิบัติธรรม: ลึงค์มงคเลศวรเป็นผู้ขจัดทุกข์ ผู้รู้ควรทำให้พราหมณ์อิ่มเอม ณ ตีรถะ โดยเฉพาะประกอบพิธีร่วมกับคู่ครอง และควรรักษาวรตะที่เกี่ยวกับอังคารกะ เมื่อสิ้นวรตะให้ถวายทานแด่พระศิวะ เช่น โค/โคเพศผู้ ผ้าแดง สัตว์ตามสีที่กำหนด รวมทั้งร่ม เตียง พวงมาลัยแดงและเครื่องเจิม ด้วยความบริสุทธิ์ภายใน ยังสั่งให้ทำศราทธะในตถีที่ 4 และที่ 8 ทั้งสองปักษะ และห้ามคดโกงทรัพย์สิน ผลคือบรรพชนพึงพอใจยาวนานหนึ่งยุค ได้บุตรหลานเป็นมงคล เกิดใหม่ซ้ำด้วยฐานะอันดี มีรัศมีแห่งกายด้วยอานุภาพของตีรถะ และผู้สวดเรื่องนี้เป็นนิตย์ด้วยภักติย่อมสิ้นบาป
Adhyaya 70
Ravi-kṛta Tīrtha on the Northern Bank of Revā (रविणा निर्मितं तीर्थम् — रेवोत्तरतीरमाहात्म्यम्)
มารกัณฑेयฤๅษีบรรยายถึง “ตีรถะอันรุ่งเรืองยิ่ง” ณ ฝั่งเหนือของแม่น้ำเรวา (นรมทา) ซึ่งเชื่อว่าเป็นสถานที่ที่พระรวิ (สุริยะ) ทรงสร้างไว้ สถานศักดิ์สิทธิ์นี้เป็นเหตุแห่งการสิ้นไปแห่งบาป (ปาปกฺษยะ) และกล่าวว่า พระภาสกรทรงสถิตอยู่ที่นั่นโดย “ส่วนแห่งพระองค์” (สวางศะ) ณ ฝั่งเหนือในภูมิทัศน์แห่งนรมทา ต่อมามีข้อกำหนดตามกาล—ให้ลงสรง (สนานะ) โดยเฉพาะในวันจันทรคติ ษัษฐี อัษฏมี และจตุรทศี แล้วประกอบศราทธะด้วยศรัทธาเพื่อผู้ล่วงลับ/บรรพชน (เปรเตษุ) ผลที่กล่าวไว้เป็นลำดับคือ ความบริสุทธิ์ผุดผ่องในทันที ความรุ่งเรืองในสุริยโลก และภายหลังกลับจากสวรรค์มาเกิดในตระกูลอันบริสุทธิ์ พร้อมทรัพย์สมบัติและความพ้นโรคภัยตลอดชาติภพ; บทนี้จึงเชื่อมสถานที่ เวลา พิธี และผลกรรมเป็นคำสอนตีรถมหาตมยะอย่างกระชับ
Adhyaya 71
Kāmeśvara-tīrtha Māhātmya (कामेश्वरतीर्थमाहात्म्य) / The Glory of the Kāmeśvara Sacred Site
มารกัณฑेयกล่าวสืบต่อคำสอนแก่ยุธิษฐิระ โดยแสดงมหิมาแห่งทีรถะศักดิ์สิทธิ์ที่เกี่ยวเนื่องกับกาเมศวร ณ ที่นั้น บุตรผู้ทรงฤทธิ์ของพระคุรี คือคณาธยักษะ ประทับอยู่ในภาวะ “สิทธะ” เป็นนิมิตแห่งความศักดิ์สิทธิ์ สถานที่นี้ยกย่องว่าเกื้อหนุนภักติและชำระบาปได้ แก่นของบทนี้กำหนดวิธีบูชาอย่างเป็นลำดับ—ผู้บูชาที่มีภักติและสำรวมตนพึงอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ (สนานะ) แล้วทำอภิเษกด้วยปัญจามฤต จากนั้นถวายธูป (ธูปะ) และเครื่องสังเวยอาหาร (ไนเวทยะ) พร้อมประกอบปูชาโดยถูกต้อง ผลที่กล่าวคือความบริสุทธิ์ทางศีลและพิธีกรรม และพ้นจากบาปทั้งปวง ยังระบุวันอันมีกำลังเป็นพิเศษ คือวันอัษฏมีในเดือนมารคศีรษะ เหมาะยิ่งแก่การลงอาบในทีรถะนี้ ตอนท้ายยืนยันหลักว่า ผลย่อมเป็นไปตามเจตนา—บูชาด้วยความมุ่งหมายใด ก็ย่อมบรรลุความปรารถนานั้น
Adhyaya 72
Maṇināgeśvara-tīrtha Māhātmya (मणिनागेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Origin Legend and Ritual Merits
มารกัณฑेयชี้นำผู้ฟังผู้เป็นกษัตริย์ไปสู่ “มณินาเคศวรตีรถะ” ศาสนสถานอันเป็นมงคล ณ ฝั่งเหนือแม่น้ำนรมทา ซึ่งนาคราชมณินาคสถาปนาเพื่อเกื้อกูลสรรพสัตว์ และได้รับการสรรเสริญว่าเป็นผู้ทำลายบาป ยุธิษฐิระทูลถามว่าเหตุใดงูพิษจึงทำให้พระอีศวรพอพระทัยได้ จึงมีการเล่าเรื่องสายวงศ์โบราณ: กัศยปะมีภรรยาคือกัทรูและวินตา พนันกันเรื่องสีของม้าอุจไฉศรวัส กัทรูใช้เล่ห์กลบังคับเหล่านาคให้ทำให้ขนม้าดำ บางตนยอมทำ บางตนหวาดกลัวคำสาปของมารดาจึงหลบหนี กระจัดกระจายไปตามน่านน้ำและถิ่นแดนต่าง ๆ มณินาคหวั่นเกรงผลแห่งคำสาป จึงบำเพ็ญตบะอย่างยิ่ง ณ ฝั่งเหนือแม่น้ำนรมทา เพ่งภาวนาต่อสภาวะอันไม่เสื่อมสลาย พระศิวะผู้เป็นตรีปุรานตกะเสด็จปรากฏ ทรงสรรเสริญภักติ ประทานความคุ้มครองจากชะตาที่คุกคาม และประทานพรให้มีที่พำนักอันสูงส่งพร้อมคุณแก่เชื้อสาย ตามคำอธิษฐานของมณินาค พระศิวะทรงยอมประทับ ณ ที่นั้นด้วยภาคส่วนแห่งพระองค์ และมีพระบัญชาให้สถาปนาศิวลึงค์ จึงทำให้ฐานะของตีรถะมั่นคง ต่อจากนั้นกล่าวถึงกาลพิธีในติติสำคัญ การอภิเษกด้วยทธี มธุ ฆฤต และกษีระ แนวทางศราทธะ สิ่งของทาน และข้อปฏิบัติของผู้ประกอบพิธี ปิดท้ายด้วยผลश्रุติว่า ผู้บูชาจะพ้นบาป ได้คติอันเป็นมงคล ได้รับความคุ้มครองจากความหวาดกลัวเกี่ยวกับงู และการฟังหรือสาธยายเรื่องตีรถะนี้มีบุญพิเศษยิ่ง
Adhyaya 73
गोपारेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Gopāreśvara Tīrtha Māhātmya)
บทนี้เป็นธรรมเทศนาแบบถาม–ตอบ ยุธิษฐิระทูลถามฤๅษีมารกัณฑยะว่า เหตุใดลึงคะที่กล่าวว่า “อุบัติจากกายโค” จึงประดิษฐานอยู่ริมฝั่งใต้แม่น้ำนรมทาใกล้มณินาค และเหตุใดจึงนับว่าเป็นผู้ทำลายบาป มารกัณฑยะเล่าว่า สุรภี/กปิลา โคต้นแบบ ได้บำเพ็ญภักติและสมาธิต่อพระมหेशวรเพื่อประโยชน์แก่โลก พระศิวะทรงพอพระทัยเสด็จปรากฏและทรงรับจะประทับ ณ ตีรถะนั้น จึงเลื่องลือว่าลงอาบเพียงครั้งเดียวก็ชำระมลทินได้โดยเร็ว ต่อจากนั้นทรงกำหนดหลักการทานพิธีกรรมว่า “โคปาเรศวร-โคทาน” พึงทำด้วยศรัทธา โดยถวายโคที่สมควร (พร้อมทอง/เครื่องประดับตามที่ระบุ) แก่พราหมณ์ผู้เหมาะสม พร้อมข้อกำหนดวันเวลา เช่น กฤษณปักษ์จตุรทศีหรืออัษฏมี และเน้นเป็นพิเศษในเดือนการ์ตติกะ อีกทั้งกล่าวถึงพิธีประกอบ ได้แก่ ปิณฑทานเพื่อเกื้อกูลเปรต การนมัสการรุทระเป็นนิตย์เพื่อสลายบาป และวฤษภอตสรรค์ (ปล่อย/ถวายโคเพศผู้) อันเป็นคุณแก่ปิตฤและให้เกียรติยาวนานในศิวโลกตามจำนวนขนของโค พร้อมการเกิดใหม่อันเป็นมงคล ตอนท้ายย้ำเอกลักษณ์สถานที่ว่า ตีรถะโคปาเรศวรอยู่ฝั่งใต้นรมทา และกำเนิดอัศจรรย์ของลึงคะเป็นเครื่องหมายแห่งความศักดิ์สิทธิ์ของตีรถะนั้น
Adhyaya 74
Gautameśvara-tīrtha Māhātmya (गौतमेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Revā’s Northern Bank
บทนี้เป็นคำบอกเล่าเชิงสนทนาโดยมารกัณฑेय ว่าด้วยมหาตมยะของ “คเณาตเมศวรตีรถะ” อันรุ่งเรืองยิ่ง ณ ฝั่งเหนือของแม่น้ำเรวา กำเนิดสถานที่ศักดิ์สิทธิ์นี้โยงกับฤๅษีโคตมะ ผู้สถาปนาเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ผู้คน และในถ้อยคำแบบปุราณะยกย่องว่าเป็น “บันไดสู่สวรรค์” (svarga-sopāna-rūpa) ผู้แสวงบุญที่ไปด้วยภักติอันแรงกล้า ณ ที่ประทับของเทพผู้เป็น “ครูของโลก” ย่อมได้รับการทำลายบาป (pātaka-vināśa) ความบริสุทธิ์ทางศีลธรรม และคำมั่นแห่งการพำนักในสวรรค์ อีกทั้งยังกล่าวถึงผลที่เป็นรูปธรรม เช่น ชัยชนะ การดับทุกข์ และความเจริญแห่งสิริมงคล; และในพิธีบูชาบรรพชน การถวายปิณฑะเพียงครั้งเดียวกล่าวว่ายกเกื้อกูลได้ถึงสามชั่วคนในตระกูล ท้ายที่สุดวางหลักว่า สิ่งใดก็ตามที่ถวายด้วยภักติ ไม่ว่าจะน้อยหรือมาก ย่อมทวีผลอย่างยิ่งด้วยอำนาจบารมีของโคตมะ ตีรถะนี้ยังถูกจัดว่า “สูงสุดในหมู่ตีรถะทั้งปวง” และยืนยันว่าเป็นถ้อยคำของรุทระ จึงตอกย้ำความรับรองในแนวศैวะอย่างมั่นคง
Adhyaya 75
Śaṅkhacūḍa-tīrtha-māhātmya (Glory of the Śaṅkhacūḍa Tīrtha on the Narmadā)
มารกัณฑेयกล่าวถึงมหาตมยะของทีรถะอันศักดิ์สิทธิ์ยิ่ง ณ ฝั่งใต้ของแม่น้ำนรมทา ชื่อว่า ‘ศังคจูฑะ’ โดยระบุว่า ศังคจูฑะสถิตอยู่ ณ ที่นั้น และเพราะหวาดเกรงไวณเตยะ (ครุฑ) จึงมาขอความคุ้มครองและพำนักในสถานที่นี้ ต่อมาจึงกำหนดพิธีปฏิบัติสำหรับผู้ศรัทธา—ให้มาด้วยความบริสุทธิ์และจิตตั้งมั่น ทำการอภิเษก/สรงศังคจูฑะตามลำดับด้วยน้ำนม น้ำผึ้ง และเนยใส แล้วเฝ้าตื่นบูชาในยามราตรี (ชาครณะ) ต่อหน้าพระเทวะ พร้อมทั้งนอบน้อมบูชาพราหมณ์ผู้มีวัตรอันน่าสรรเสริญ ถวายภัตตาหารเช่น ดธิภักตะ และลงท้ายด้วยการให้ทานโค (โคทาน) ซึ่งยกย่องว่าเป็นทานชำระล้างบาปทั้งปวง ท้ายที่สุดกล่าวถึงผลบุญเฉพาะ—ผู้ใด ณ ทีรถะนี้ได้ปลอบประโลมหรือทำให้ผู้ทุกข์ทรมานจากงูกัดพอใจ ย่อมบรรลุโลกอันสูงสุดตามพระวาจาของศังกระ เป็นการเชื่อมโยงความศักดิ์สิทธิ์ของสถานที่กับเมตตากรุณาและผลแห่งความหลุดพ้น
Adhyaya 76
Pāreśvara-Tīrtha Māhātmya and Parāśara’s Vrata on the Narmadā (Chapter 76)
มารกัณฑेयเล่าว่า ณ ฝั่งอันเป็นมงคลของแม่น้ำนรมทา ที่ปาเรศวร-ตีรถะ ฤๅษีปราศระบำเพ็ญตบะอย่างเข้มข้นเพื่อขอบุตรผู้สมควร ครั้นแล้วเทวี—เการีนารายณี พระชายาแห่งศังกร—เสด็จปรากฏ ทรงสรรเสริญภักติของท่าน และประทานพรให้ได้บุตรผู้ยึดมั่นสัจจะและความบริสุทธิ์ ตั้งใจศึกษาเวท และชำนาญในศาสตร์ทั้งหลาย ปราศระทูลขอให้เทวีประทับ ณ สถานที่นั้นเพื่อประโยชน์แก่ชนทั้งปวง เทวีตรัส “ตถาสตุ” แล้วทรงดำรงอยู่ที่นั่นในสภาพอันไม่ปรากฏ (อวฺยกฺตะ) ต่อมา ปราศระทำการประดิษฐานพระปารวตี และประดิษฐานพระศังกรด้วย พร้อมกล่าวถึงพระผู้เป็นเจ้าอันมิอาจพิชิต และแม้เหล่าเทพก็เข้าถึงได้ยาก บทนี้ยังบัญญัติพรตแห่งตีรถะสำหรับผู้ศรัทธาทั้งสตรีและบุรุษ ผู้มีความสะอาด สำรวมใจ และปราศจากกามกับโทสะ ระบุเดือนอันเป็นมงคลและปักษ์สว่าง (ศุกลปักษะ) เป็นกาลอันควร พร้อมข้อปฏิบัติเรื่องอุโบสถ/อดอาหาร การตื่นเฝ้ายามราตรี การถวายประทีป และศิลปะแห่งภักติอันเหมาะสม ยังกล่าวถึงการบูชาพราหมณ์และการให้ทาน—ทรัพย์ ทอง ผ้า ร่ม ที่นอน หมากพลู อาหาร เป็นต้น—รวมทั้งแนวปฏิบัติศราทธะ มีข้อแยกสำหรับสตรีและศูทร (อามา-ศราทธะ) และธรรมเนียมการนั่งตามทิศ ปิดท้ายด้วยผลश्रุติว่า ผู้ฟังด้วยศรัทธาย่อมพ้นจากบาปหนักและได้รับมงคลสูงสุด
Adhyaya 77
भीमेश्वरतीर्थे जपदानव्रतफलप्रशंसा | Bhīmeśvara Tīrtha: Praise of Japa, Dāna, and Vrata-Fruits
อัธยายะนี้กล่าวถึงคำสอนเชิงเทววิทยาและพิธีกรรมของพระศรีมารกัณฑेयเกี่ยวกับทีรถะภีเมศวร โดยยกย่องภีเมศวรว่าเป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ที่ทำให้บาปเสื่อมสิ้น (ปาปกฺษยะ) และเป็นที่ชุมนุมของหมู่ฤๅษีผู้รักษาวินัยอันเป็นมงคล บทนี้วางลำดับการปฏิบัติว่าให้ไปยังภีเมศวร อาบน้ำในทีรถะ รักษาอุปวาส (การถือศีลอด) และการสำรวมอินทรีย์ แล้วทำมนตระชปะ โดยเฉพาะมนตร์ “เอกากษระ” (หนึ่งพยางค์) ยกแขนขึ้นในเวลากลางวันเมื่อดวงอาทิตย์ปรากฏ ต่อจากนั้นอธิบายผล (ผละ) เป็นชั้น ๆ ว่าชปะทำลายความชั่วที่สั่งสม แม้บาปจากหลายชาติ และย้ำพลังชำระล้างเป็นพิเศษของการชปะคายตรี (คายตรี-ชปะ) อีกทั้งกล่าวโดยทั่วไปว่าการสวดซ้ำ ๆ ไม่ว่าจะเป็นแบบไวทิกะหรือเลากิกะ ย่อมเผามลทินดุจไฟเผาหญ้าแห้ง พร้อมคำเตือนทางศีลธรรมว่าไม่ควรกระทำผิดโดยอ้าง “อำนาจทิพย์”; ความไม่รู้ดับได้เร็ว แต่ความผิดมิได้ชอบธรรมเพราะเหตุนั้น ท้ายที่สุดยืนยันว่าการให้ทานตามกำลัง ณ ทีรถะแห่งนี้ให้ผลอักษัยยะ คือผลไม่เสื่อมสูญ
Adhyaya 78
नारदतीर्थ-नारदेश्वर-माहात्म्य (Glory of Nārada’s Tīrtha and Nāradeśvara)
บทนี้เป็นคำอธิบายแบบสนทนา มารกัณฑेयระบุถึง “ตีรถะ” อันสูงสุดที่นารทได้สถาปนาไว้ ทำให้ยุธิษฐิระทูลถามถึงกำเนิดของสถานที่นั้น จากนั้นเรื่องราวย้ายไปสู่วิถีตบะอันเคร่งครัดของนารท ณ ฝั่งเหนือแม่น้ำเรวา (นรมทา) จนพระอีศวรเสด็จปรากฏและประทานพร—ความสำเร็จในโยคะ ภักติอันมั่นคง การไปมาระหว่างโลกได้โดยอิสระ ญาณรู้สามกาล และความชำนาญในหลักดนตรีคือ สวระ กรามะ มูรฉนะ พร้อมทั้งรับรองว่าตีรถะของนารทจะเลื่องลือไปทั่วโลกและทำลายบาปได้ เมื่อพระศิวะอันตรธาน นารทจึงสถาปนา “ศูลิน” (ปางหนึ่งของพระศิวะ) เพื่อประโยชน์สุขแห่งสรรพโลก และตั้งตีรถะนั้นให้มั่นคง ต่อมาบทนี้กำหนดจริยธรรมและพิธีของการจาริก: สำรวมอินทรีย์ ถืออุโบสถและตื่นเฝ้าราตรีในวันภัทรปทกฤษณะจตุรทศี การให้ทาน เช่น ถวายร่มแก่พราหมณ์ผู้สมควร การทำศราทธะให้ผู้ตายด้วยอาวุธ การถวายโคกปิลาเพื่อบรรพชน การบริจาคและเลี้ยงพราหมณ์ การถวายประทีป และการขับร้อง–ร่ายรำด้วยภักติในเขตเทวาลัย อีกทั้งกล่าวถึงการบูชาและโหมะต่อหัวยวาหนะ/อัคนี (พร้อมหมู่เทวะมีจิตรภาณุเป็นประธาน) ว่าช่วยบรรเทาความยากจนและนำความรุ่งเรือง สุดท้ายย้ำว่าตีรถะแห่งฝั่งเหนือเรวานี้เป็นสถานที่สูงสุดที่ขจัดมหาบาปได้
Adhyaya 79
दधिस्कन्द-मधुस्कन्दतीर्थमाहात्म्य / The Māhātmya of Dadhiskanda and Madhuskanda Tīrthas
อัธยายะนี้เป็นคำสั่งสอนเชิงธรรมะจากศรีมารกัณฑेयะแก่พระราชาผู้สดับ ว่าดธิสกัณฑะและมธุสกัณฑะเป็นตีรถะสองแห่งอันได้รับการสรรเสริญยิ่ง และเป็นเหตุให้ปาปะเสื่อมสิ้น (pāpa-kṣaya) ผู้แสวงธรรมพึงไปสรงน้ำและประกอบทานตามที่กำหนดด้วยศรัทธา ที่ตีรถะดธิสกัณฑะ หลังสรงน้ำให้ถวายทาน “ทธี” (dadhi/นมเปรี้ยว) แก่ทวิชะ ผลที่กล่าวคือ ตลอดหลายชาติย่อมพ้นจากโรคภัย ความทุกข์จากความชรา ความโศก และความริษยา และยังได้เกิดในตระกูลอัน “บริสุทธิ์” ยาวนาน ส่วนที่ตีรถะมธุสกัณฑะ การถวายทานงาผสมน้ำผึ้ง และการบูชาปิณฑะผสมน้ำผึ้งเป็นการเฉพาะ มีผลให้หลีกพ้นการเห็นหรือไปสู่แดนพระยมเป็นเวลาหลายชาติ และความมั่งคั่งสืบต่อถึงบุตรหลานและเหลน ท้ายที่สุดกล่าวถึงปิณฑะผสมทธีอีกครั้ง พร้อมระเบียบว่าเมื่อสรงน้ำแล้วให้ประกอบพิธีโดยหันหน้าไปทางทิศใต้ (dakṣiṇāmukha) ด้วยเหตุนี้ บิดา ปู่ และทวดจึงได้รับความอิ่มเอมสันติอยู่ได้สิบสองปี เป็นการยืนยันผลแห่งพิธีบูชาบรรพชนอย่างชัดเจน
Adhyaya 80
नन्दिकेश्वरतीर्थमाहात्म्य — Nandikeśvara Tīrtha Māhātmya
มารกัณฑेयฤๅษีกล่าวแก่พระราชาว่า ตีรถะนันทิเกศวรซึ่งเกี่ยวเนื่องกับสิทธะนันทิ เป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ยิ่งและประเสริฐยิ่ง นันทิเป็นแบบอย่างแห่งการจาริกที่มีวินัย โดยยกแม่น้ำเรวาไว้เป็นที่ตั้งแห่งภักติ แล้วเดินทางจากตีรถะหนึ่งสู่อีกตีรถะหนึ่งพร้อมประกอบตบะอย่างไม่ขาดสาย เมื่อพระศิวะทรงพอพระทัยจึงประทานพร แต่นันทิมิได้ขอทรัพย์ บุตร หรือความใคร่ทางประสาทสัมผัส กลับทูลขอเพียงภักติอันมั่นคงต่อพระบาทบัวของพระศิวะในทุกภพชาติ แม้จะเกิดในกำเนิดที่มิใช่มนุษย์ก็ตาม พระศิวะทรงรับและนำผู้ภักดีผู้สำเร็จแล้วไปสู่ธามของพระองค์ พร้อมสถาปนามหาตมยะของตีรถะนี้ ผลศรุติกล่าวว่า การอาบน้ำและบูชาพระศิวะผู้มีสามเนตร ณ ที่นั้น ให้บุญเทียบเท่ายัญอัคนิษโฏม การสิ้นชีวิตที่ตีรถะนี้นำไปสู่ความเป็นสหายกับพระศิวะ เสวยสุขยาวนานในกัลป์อันไม่เสื่อม แล้วจึงได้เกิดใหม่อย่างเป็นมงคลในตระกูลบริสุทธิ์ มีความรู้พระเวทและอายุยืน ตอนท้ายย้ำถึงความหาได้ยากของตีรถะนี้และฤทธิ์ทำลายบาปอันยิ่งใหญ่
Adhyaya 81
Varuṇeśvara-tīrtha Māhātmya (Glory of Varuṇeśvara Shrine and Charity)
มารกัณฑेयฤๅษีกล่าวแก่พระราชาให้ไปยังติรถะอันประเสริฐคือวรุเณศวร ตำนานกล่าวว่าเทพวรุณะได้บรรลุสิทธิ (siddhi) ด้วยการบำเพ็ญตบะและพรต เช่น กฤจฉระ และจานทรายนะ เพื่อบูชาพระคิริชานาถะ (พระศิวะ) ให้ทรงพอพระทัย ในบทนี้กำหนดธรรมเนียมแห่งติรถะว่า ผู้ใดอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ ณ ที่นั้น ทำตัรปณะ (tarpana) ถวายแก่ปิตฤและเทวะทั้งหลาย และบูชาพระศังกรด้วยภักติ ย่อมถึงปรมคติ (paramā gati) อันสูงสุด ต่อมามีคำสอนเรื่องทานโดยเฉพาะ: การถวายภาชนะน้ำ เช่น กุณฑิกา/วรรธนี หรือภาชนะน้ำขนาดใหญ่ พร้อมทั้งถวายอาหาร เป็นทานที่สรรเสริญยิ่ง ผลบุญเทียบเท่าสัตระยัชญะตลอดสิบสองปี ยังกล่าวย้ำว่าในบรรดาทานทั้งปวง อันนทาน (ทานอาหาร) เป็นยอดทานและให้ความปลื้มปีติได้โดยฉับพลัน ผู้ที่ละสังขาร ณ ติรถะนี้ด้วยจิตที่อบรมดี จะพำนักในนครของวรุณะจนถึงปรลัย แล้วจึงเกิดเป็นมนุษย์อีกครั้ง เป็นผู้ให้ทานอาหารสม่ำเสมอ และมีอายุครบหนึ่งร้อยปี
Adhyaya 82
Vahnītīrtha–Kauberatīrtha Māhātmya (Glory of the Fire Tīrtha and Kubera Tīrtha)
บทนี้เป็นคำสอนเรื่องการปฏิบัติในตirtha ที่ศรีมารกัณฑेयกล่าวแก่พระราชา เริ่มด้วยการชี้ไปยังวหฺนีตีรถะ อันเป็นสถานที่พิเศษริมฝั่งแม่น้ำนรมทา ซึ่งเล่าว่า หุตาศนะ (อัคนี) ได้บรรลุความบริสุทธิ์หลังเหตุการณ์เดิมในบริบทแห่งทัณฑกะ ที่นั่นกำหนดการอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ การบูชามเหศวร การประกอบภักติกรรม และการทำตัรปณะถวายแก่ปิตฤและเทวะทั้งหลาย โดยผูกแต่ละพิธีกับผลบุญเฉพาะ และบางอย่างกล่าวว่าให้ผลเสมอมหายัญในคัมภีร์เวท ต่อมาจึงกล่าวถึงเกาบेरตีรถะ อันเกี่ยวเนื่องกับการที่กุเบรได้สำเร็จเป็นเจ้าแห่งยักษะ กำหนดการอาบน้ำ บูชาจคัทคุรุพร้อมอุมา และการให้ทาน โดยเฉพาะการถวายทองแก่พราหมณ์ พร้อมระบุอานิสงส์เป็นลำดับชัดเจน ตอนท้ายสรรเสริญ “นรมทา-ตีรถะปัญจกะ” กล่าวถึงคติหลังความตายอันสูงส่ง และยืนยันว่าความศักดิ์สิทธิ์ของเรวา (นรมทา) ดำรงมั่น แม้คราวปรลัยเมื่อสายน้ำอื่นร่อยหรอลงก็ตาม
Adhyaya 83
हनूमन्तेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Hanūmanteśvara Tīrtha Māhātmya)
Chapter 83 unfolds as a theological discourse between Mārkaṇḍeya and Yudhiṣṭhira concerning a Revā-bank tīrtha called Hanūmanta/Hanūmanteśvara, described as capable of removing grave demerit (including brahmahatyā-type impurity). The chapter first frames the site’s identity: a distinguished liṅga on the southern bank of the Revā. Yudhiṣṭhira asks how the name Hanūmanteśvara arose. Mārkaṇḍeya narrates an epic backstory: after the Rāma–Rāvaṇa conflict and the destruction of rākṣasas, Hanumān is warned by Nandinī that he bears a burden of impurity from extensive killing and is directed to the Narmadā for austerity and bathing. Hanumān performs prolonged worship; Śiva appears with Umā, reassures him of purity through Narmadā māhātmya and divine दर्शन, and grants additional boons, including enumerated honorific names of Hanumān. Hanumān then establishes a liṅga—Hanūmānīśvara/Hanūmanteśvara—described as wish-granting and indestructible. A second exemplum provides “pratyakṣa-pratyaya” (a demonstrative proof) through a later narrative involving King Supārva and his son Śatabāhu, a morally wayward ruler who encounters a brāhmaṇa tasked with immersing bone-remains at Hanūmanteśvara. The brāhmaṇa recounts a princess’s previous-life memory: her body was killed in the forest; a bone fragment fell into the Narmadā at Hanūmanteśvara, resulting in a meritorious rebirth and strong ethical constraint against remarriage. The rite of collecting and immersing remaining bones is prescribed with temporal markers (Aśvina month, dark fortnight, and Śiva-related tithi), alongside night vigil and post-rite bathing. The narrative culminates in heavenly ascent imagery for those properly aligned, while also warning about greed and mental attachment that can obstruct purification. The chapter closes with ritual prescriptions: specific days (aṣṭamī, caturdaśī; especially Aśvina kṛṣṇa caturdaśī), abhiṣeka substances (honey-milk, ghee, curd with sugar, kuśa-water), sandal paste anointing, bilva and seasonal flowers, lamp offering, śrāddha with qualified brāhmaṇas, and strong emphasis on go-dāna as a superior gift. It articulates a theological rationale for the cow as “sarvadevamayī,” and ends with a phala claim: even distant remembrance of Hanūmanteśvara is said to relieve demerit.
Adhyaya 84
Kapitīrtha–Hanūmanteśvara–Kumbheśvara Māhātmya (कपितीर्थ–हनूमन्तेश्वर–कुम्भेश्वर माहात्म्य)
บทที่ 84 เล่าโดยฤๅษีมารกัณฑेयเป็นตำนานโบราณในกรอบเรื่อง ณ ไกรลาส เมื่อมีการทูลขอและได้รับโอวาททิพย์ หลังการปราบราวณะ เหล่ารากษสถูกทำลายและระเบียบแห่งธรรมกลับคืน หนุมานขึ้นสู่ไกรลาสแต่ถูกนันทีห้ามไว้ก่อน หนุมานจึงทูลถามถึงโทษ/ความมืดที่ยังตกค้างจากการสังหารรากษสและวิธีชำระแก้ไข พระศิวะทรงกล่าวถึงสายน้ำอันชำระบาป และทรงชี้ตirthaอันประเสริฐที่ฝั่งใต้แม่น้ำเรวา (นรมทา) ใกล้โสมนาถ ซึ่งการอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์และตบะอันเข้มงวดที่นั่นย่อมลบล้างความมืดนั้นได้ พระศิวะทรงโอบหนุมาน ประทานพร และสถาปนาสถานที่นั้นเป็น ‘กปิตีรถะ’ พร้อมตั้งลึงค์นาม ‘หนูมันเตศวร’ ประกาศอานุภาพในการล้างบาป เกื้อหนุนพิธีบรรพชน และเพิ่มพูนผลแห่งทาน ต่อจากนั้นกล่าวถึงการบำเพ็ญตบะของพระรามริมเรวา (โดยเฉพาะยาวนาน 24 ปี) การประดิษฐานลึงค์โดยพระรามและพระลักษมณ์ และการอุบัติของ ‘กุมเภศวร/กาลากุมภะ’ จากมูลเหตุแห่งน้ำในกุมภะ เมื่อเหล่าฤๅษีรวบรวมน้ำจากตirthaต่าง ๆ มาประชุมรวมกัน ส่วนผลश्रุติแจกแจงผลบุญของการสรงเรวา การได้เห็นลึงค์ (มีนัยการเห็น “สามลึงค์” เป็นพิเศษ) ผลของศราทธะที่ยกบรรพชนให้สูงส่งยาวนาน และข้อกำชับเรื่องทาน—โดยเฉพาะโคทานและทานอันมีค่า—ซึ่งกล่าวว่ามีผลไม่เสื่อมสูญ ตอนท้ายเร้าให้ไปนมัสการกุมเภศวรและลึงค์ที่เกี่ยวข้องอย่างมีวินัย ณ โชติษมตีปุรีและบริเวณใกล้เคียง ยืนยันตirthaนี้เป็นจุดหมายสำคัญในแผนที่ศักดิ์สิทธิ์แห่งเรวาขัณฑะ.
Adhyaya 85
सोमनाथतीर्थमाहात्म्य (Somānātha Tīrtha Māhātmya at Revā-saṅgama)
บทนี้เป็นบทสนทนา: ยุธิษฐิระทูลถามมารกัณเฑยะถึงตีรถะ ณ จุดบรรจบของแม่น้ำเรวา (นรมทา) ที่กล่าวว่ามีบุญเทียบเท่าพาราณสี และสามารถขจัดบาปหนักอย่างพรหมหัตยาได้ มารกัณเฑยะเล่าลำดับกำเนิดจักรวาลไปจนถึงทักษะและเทพจันทราโสมะ—เมื่อโสมะถูกทักษะสาปจึงเสื่อมกำลัง แล้วไปพึ่งพระพรหม พระพรหมทรงชี้ให้แสวงหาจุดศักดิ์สิทธิ์อันหาได้ยากของเรวา โดยเฉพาะ “สังคม” เพื่อบำเพ็ญตบะและประกอบการบูชา โสมะบำเพ็ญภักติแด่พระศิวะเป็นเวลายาวนาน พระศิวะทรงปรากฏและทรงให้สถาปนาลึงค์อันทรงฤทธิ์ ซึ่งกล่าวว่าสลายทุกข์และมหาบาปได้ มีนิทานตัวอย่างเรื่องพระราชากัณวะ ผู้ต้องบาปพรหมหัตยาเพราะฆ่าพราหมณ์ที่อยู่ในร่างกวาง เมื่อมาถึงสังคมเรวาได้อาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ บูชาโสมนาถ และได้พบพรหมหัตยาที่ปรากฏเป็นหญิงสาวนุ่งห่มสีแดงติดตามมา แต่ด้วยอานุภาพแห่งตีรถะจึงพ้นจากความเศร้าหมองนั้น ต่อจากนั้นกล่าวถึงข้อปฏิบัติแห่งวรตะ: อดอาหารในวันจันทรคติที่กำหนด การตื่นเฝ้ายามค่ำ อภิเษกด้วยปัญจามฤต การถวายเครื่องบูชา ประทีป ธูป ดนตรี การให้เกียรติพราหมณ์ผู้ควร และการประพฤติธรรมอย่างมีวินัย ตอนผลานุศาสน์ยืนยันว่า การเวียนประทักษิณ การสดับเรื่อง และการปฏิบัติอย่างเคร่งครัด ณ ตีรถะโสมนาถ ชำระบาปใหญ่ ให้สุขภาพและความมั่งคั่ง และนำไปสู่โลกอันสูงส่ง อีกทั้งกล่าวว่าโสมะได้สถาปนาลึงค์หลายแห่งในสถานที่ต่าง ๆ เชื่อมการจาริกท้องถิ่นเข้ากับเครือข่ายไศวะที่กว้างไกล
Adhyaya 86
Piṅgaleśvara-pratiṣṭhā at Piṅgalāvarta (Agni’s Cure at Revā)
ในอัธยายะนี้ ยูธิษฐิระทูลถามมารกัณฑेयถึงกำเนิดของปิงคเลศวร ณ ปิงคลาวรรต ใกล้บริเวณสังฆมะบนฝั่งเหนือของแม่น้ำเรวา มารกัณฑेयเล่าว่า หัวยวาหนะ (อัคนี) ถูกความร้อนจากพลังแห่งวีรยะของรุทราเผาผลาญจนเจ็บป่วย จึงออกจาริกแสวงบุญไปยังฝั่งเรวา และบำเพ็ญตบะอย่างยิ่งยวดเป็นเวลานาน รวมถึงการดำรงชีพด้วยลม (วายุภักษณะ) เป็นต้น พระศิวะทรงพอพระทัยและประทานพร อัคนีทูลขอให้พ้นจากโรคภัย พระศิวะทรงกำหนดให้สรงน้ำ ณ ตีรถะนั้น ครั้นสรงน้ำแล้ว อัคนีก็กลับคืนสู่รูปทิพย์และหายเป็นปกติทันที ด้วยความกตัญญู อัคนีจึงทำการประดิษฐาน (ปรติษฐา) เทวะนามปิงคเลศวร และบูชาด้วยการสวดนามพร้อมบทสรรเสริญ ตอนท้ายเป็นผลश्रุติและข้อแนะนำทางศีล-พิธีกรรม: ผู้ใดอดอาหารที่นั่นโดยชนะความโกรธ ย่อมได้ผลอันยิ่งใหญ่จนบรรลุสภาพดุจรุทรา อีกทั้งยกย่องการถวายโคกปิลาอันประดับงามพร้อมลูกแก่พราหมณ์ผู้สมควร ว่าเป็นทางสู่เป้าหมายสูงสุด
Adhyaya 87
ऋणमोचनतीर्थमाहात्म्य (R̥ṇamocana Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Debt-Removing Pilgrimage Site
มารกัณฑेयแนะนำพระราชาให้ไปยังทีรถะอันเป็นมงคลยิ่ง ณ ฝั่งแม่น้ำเรวา (นรมทา) ชื่อว่า ‘ฤณโมจน’ สถานที่นี้กล่าวว่าได้รับการสถาปนาโดยสภาฤๅษีสายพรหม จึงยืนยันฐานะและอำนาจแห่งพิธีกรรมของทีรถะนั้น สาระสำคัญคือการปลดเปลื้อง ‘หนี้’ (ฤณ) ด้วยการปฏิบัติด้วยภักติ—ผู้ใดทำปิตฤ-ตัรปณะด้วยศรัทธาตลอดหกเดือน และอาบน้ำในสายน้ำนรมทา ย่อมหลุดพ้นโดยเฉพาะจากหนี้ต่อเทวะ บรรพชน และมนุษย์ อีกทั้งกล่าวว่าผลแห่งกรรมทั้งบุญและบาปปรากฏให้เห็น ณ ที่นั้นประหนึ่งผลไม้ ย้ำกฎเหตุปัจจัยทางศีลธรรม ข้อปฏิบัติที่กำหนดคือความตั้งมั่นเป็นหนึ่ง การสำรวมอินทรีย์ การอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ การให้ทาน และการบูชาคิริชาปติ (พระศิวะ) ผลที่สัญญาไว้คือพ้นจากหนี้สามประการ (ฤณตรัย) และได้สภาพรุ่งเรืองดุจเทวะในสวรรค์
Adhyaya 88
Kapila-Tīrtha and Kapileśvara Pūjā (कापिलतीर्थ–कपिलेश्वरपूजा)
บทที่ 88 กล่าวถึงวิธีบูชาและผลบุญแห่งการสักการะที่กาปิลตีรถะ ซึ่งเล่าว่าก่อตั้งโดยฤๅษีกปิละและเป็นสถานที่ลบล้างบาปทั้งปวง (sarvapātakanāśana) มารกัณฑेयะแนะนำกษัตริย์ว่า ในปักษ์สว่างโดยเฉพาะวันอัษฏมีและจตุรทศี ให้ลงอาบน้ำชำระแล้วทำเทวบริการ; ทำอภิเษกพระกปิเลศวรด้วยน้ำนมและเนยใสจากโคกปิลา ทาศรีขันฑะจันทน์ และบูชาด้วยดอกไม้สีขาวหอม โดยต้องข่มโทสะให้สงบ (jitakrodha) ผลศรุติกล่าวว่า ผู้ภักดีต่อกปิเลศวรย่อมไม่ตกไปสู่แดนลงทัณฑ์อันเกี่ยวกับยมะ และผู้รู้ย่อมไม่ประสบภาพทรมานอันน่าหวาดหวั่นเพราะการบูชานี้ ต่อมาผูกธรรมแห่งการจาริกกับหน้าที่ต่อสังคมว่า หลังอาบในสายน้ำเรวาอันเป็นมงคลแล้ว ควรเลี้ยงดูพราหมณ์ผู้เป็นสิริมงคลและทำทาน—โค ผ้า งา ร่ม และที่นอน—กษัตริย์จึงเป็นผู้ตั้งมั่นในธรรม ท้ายบทระบุผลคือเดชพลัง ความมั่นคงแห่งวงศ์ (มีบุตรมีชีวิต) วาจาไพเราะ และปราศจากหมู่ศัตรู
Adhyaya 89
पूतिकेश्वरमाहात्म्य (Glory of Pūtikēśvara)
บทนี้เป็นตีรถะ-มหาตมยะโดยย่อ มารกัณฑेयฤๅษีแนะนำกษัตริย์ให้ไปยังศาลเจ้าศักดิ์สิทธิ์ “ปูติเกศวร” ณ ฝั่งใต้ของแม่น้ำนรมทา ซึ่งกล่าวว่าการอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ที่นั่นช่วยบรรเทาและทำลายบาปทั้งปวงได้ อำนาจความศักดิ์สิทธิ์ของสถานที่ยึดโยงกับตำนานตั้งต้นว่า ชามพวานได้สถาปนาศิวลึงค์เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่สรรพสัตว์ทั้งหลาย ยังมีเหตุการณ์เกี่ยวกับพระเจ้าประเสนชิตและแก้วมณีที่เกี่ยวข้องกับทรวงอกของพระองค์ เมื่อมณีถูกดึงออกโดยกำลังหรือถูกทอดทิ้ง บาดแผลก็ปรากฏขึ้น แล้วสถานที่ศักดิ์สิทธิ์นี้เองเป็นที่ที่พระองค์บำเพ็ญตบะจนหายดี กลายเป็น “นิรวรณะ” คือผู้ไร้บาดแผล ต่อจากตำนานจึงกล่าวถึงข้อปฏิบัติ ผู้ศรัทธาที่อาบน้ำด้วยภักติและบูชาพระปรเมศวรย่อมได้สมปรารถนา เน้นการบูชาตามกาล โดยเฉพาะวันกฤษณาษฏมีและจตุรทศี ผู้ที่บูชาเป็นนิตย์ย่อมไม่ไปสู่ที่อยู่ของยม—เป็นผลश्रุติที่แสดงเหตุและผลทางศีลธรรมตามคัมภีร์ปุราณะ
Adhyaya 90
चक्रतीर्थ-माहात्म्य (Cakratīrtha Māhātmya) and जलशायी-तीर्थ (Jalśāyī Tīrtha) on the Revā/Narmadā
อธยายะนี้เป็นบทสนทนา โดยมารกัณฑेयตอบคำถามของยุธิษฐิระเกี่ยวกับกำเนิดจักรตีรถะ อานุภาพอันหาที่เปรียบมิได้ของพระวิษณุ และผลแห่งบุญที่เกี่ยวเนื่องกับแม่น้ำเรวา/นรมทา. มีตำนานกำเนิดว่า อสูรผู้เกรียงไกรนามตาลเมฆะปราบเหล่าเทวะ เทวะทั้งหลายไปพึ่งพรหมา แล้วจึงไปสรรเสริญพระวิษณุผู้บรรทมเหนือเกษีรสมุทรในนาม “ชลศายี”. พระวิษณุรับภาระฟื้นฟูระเบียบจักรวาล เสด็จโดยครุฑ ต่อสู้ด้วยอาวุธโต้ตอบกันเป็นลำดับ และท้ายที่สุดทรงปล่อยสุทรรศนะจักรสังหารอสูรนั้น. หลังชัยชนะ จักรถูกกล่าวว่าตกลงสู่สายน้ำเรวาใกล้ตีรถะชลศายีและบังเกิดความ “บริสุทธิ์” จึงเป็นที่มาของนามและความศักดิ์สิทธิ์ของจักรตีรถะ. ครึ่งหลังเป็นข้อปฏิบัติ: กาลมงคลโดยเฉพาะเดือนมารคศีรษะและเอกาทศีข้างขึ้น การสำรวมด้วยศรัทธา การอาบน้ำและเฝ้าดาร์ศนะ การตื่นเฝ้าตลอดคืน การเวียนประทักษิณา การถวายบูชา และการทำศราทธะร่วมกับพราหมณ์ผู้สมควร. ยังกล่าวถึงพิธีทาน “ติลธเณุ” (โคงา) หลักธรรมของผู้ให้ และผลหลังความตายคือข้ามพ้นแดนอันน่าหวาดหวั่น; ปิดท้ายด้วยผลश्रุติว่าการฟังและสาธยายย่อมชำระบาปและเพิ่มพูนบุญกุศล.
Adhyaya 91
चण्डादित्य-तीर्थ-माहात्म्य (Glory of the Caṇḍāditya Tīrtha)
มารกัณฑेयฤๅษีเล่าแก่พระราชาถึงมหิมาอันศักดิ์สิทธิ์ยิ่งของจัณฑาทิตยะ-ตีรถะ อันเป็นสถานที่ชำระบาปอย่างสูง ซึ่งเกี่ยวเนื่องกับพระอาทิตย์ (ภาสกร) ในรูปที่ได้รับการสถาปนาไว้ ณ ที่นั้น. ณ ฝั่งอันเป็นมงคลของแม่น้ำนรมทา อสูรผู้ดุร้าย จัณฑะ และ มุณฑะ บำเพ็ญตบะยาวนาน เพ่งภาวนาพระสุริยะผู้ขจัดความมืดในสามโลก. สหัสรางศุ ผู้มีพันรัศมี พอพระทัยจึงประทานพร; ทั้งสองขอความเป็นผู้ไม่แพ้ต่อเหล่าเทวะทั้งปวง และความปลอดโรคตลอดกาล. พระอาทิตย์ประทานพรแล้ว จึงทรงผูกพันกับสถานที่นั้นด้วยการสถาปนา (สถาปนา) อันเกิดจากศรัทธาของเขาทั้งสอง. ต่อมาว่าด้วยระเบียบการจาริกและผลบุญ—ผู้แสวงหาควรไปเพื่ออาตมสิทธิ ทำตัรปณะอุทิศแก่เทวดา มนุษย์ และบรรพชน และถวายประทีปเนยใส โดยเฉพาะในวันติติที่หก (ษัษฐี). การสดับเรื่องกำเนิดของจัณฑภานุ/จัณฑาทิตยะย่อมนำไปสู่การสิ้นบาป การได้บรรลุสุริยโลก และชัยชนะยั่งยืนพร้อมความพ้นโรคภัย.
Adhyaya 92
Yamahāsya-tīrtha Māhātmya (यमहास्यतीर्थमाहात्म्य) — Theological Discourse on the ‘Yamahāsya’ Shrine on the Narmadā
บทนี้เป็นบทสนทนา ยุธิษฐิระทูลถามมารกัณฑेयฤๅษีถึงกำเนิดของตีรถะริมฝั่งนรมทา ชื่อ “ยมาหาสยะ” (เสียงหัวเราะของยม) มารกัณฑेयเล่าว่า ธรรมราชยมมาถึงก่อนเพื่ออาบน้ำในแม่น้ำเรวา เห็นอานุภาพชำระบาปเพียงการจุ่มกายครั้งเดียวแล้วใคร่ครวญว่า ผู้คนแบกกรรมชั่วยังไปถึงโลกของตนได้ แต่การสรงเรวากลับได้รับสรรเสริญว่าให้ความเป็นมงคล ถึงขั้นนำไปสู่วิถีไวษณพ ยมจึงหัวเราะต่อผู้ที่มีโอกาสแต่ไม่ยอมเห็นแม่น้ำศักดิ์สิทธิ์ และสถาปนาเทวะนาม “ยมาหาเศศวร” ณ ที่นั้นก่อนจากไป ต่อมาระบุวัตรปฏิบัติ: เดือนอาศวิน ในกฤษณปักษ์วันจตุรทศี ให้ถืออุโบสถด้วยภักติ เฝ้าตื่นตลอดคืน และปลุกเทวะด้วยประทีปเนยใส ถือว่าเป็นเครื่องลบล้างโทษหลายประการ อีกทั้งสอนธรรมแห่งทาน โดยเฉพาะวันอมาวาสยาให้ชนะความโกรธ (ชิตโกรธ) เคารพบูชาพราหมณ์และถวายทานตามกำหนด—ทอง/ที่ดิน/งา หนังละมั่งดำ โคงา และโดยเด่นคือทาน “โคควาย” พร้อมพิธีจัดวางอย่างละเอียด มีการกล่าวถึงทัณฑ์น่าหวาดหวั่นในโลกของยม แต่ชี้ว่าถูกทำให้สิ้นฤทธิ์ด้วยผลแห่งตีรถะและทาน ตอนท้ายผลश्रุติกล่าวว่า เพียงได้ฟังมหาตมยะนี้ก็ทำให้มลทินเสื่อมสิ้น และไม่ต้องประสบการเห็นยมธาม
Adhyaya 93
कल्होडीतीर्थमाहात्म्य (Kalhoḍī Tīrtha Māhātmya)
บทนี้กล่าวถึงคำแนะนำของมารกัณฑेयะแก่ยุธิษฐิระเกี่ยวกับกัลโหฑี-ตีรถะ สถานที่แสวงบุญอันยิ่งใหญ่ ณ ฝั่งเรวา (นรมทา) ตีรถะแห่งนี้เลื่องลือทั่วภารตะว่าเป็นผู้ขจัดบาปและชำระให้บริสุทธิ์ดุจคงคา ทั้งยังกล่าวว่าเข้าถึงได้ยากสำหรับมนุษย์ทั่วไป จึงย้ำความศักดิ์สิทธิ์เป็นพิเศษ อำนาจความศักดิ์สิทธิ์ถูกยืนยันด้วยถ้อยคำว่า “นี่คือตีรถะอันบริสุทธิ์” อันเป็นวาจาของศูลิน (พระศิวะ) และมีเรื่องกำเนิดว่า ชาหฺนวี (คงคา) เคยมาสรงน้ำที่นั่นในรูปสัตว์ เป็นเหตุให้สถานที่นี้มีชื่อเสียง มีบัญญัติให้ถือพรตสามคืนในวันเพ็ญ พร้อมละทิ้งโทษภายในคือ รชัส ตมัส ความโกรธ ความเสแสร้ง/โอ้อวด และความริษยา พิธีภักติให้สรงสนานเทวรูปวันละสามครั้งตลอดสามวัน ด้วยน้ำนมจากโคที่มีลูก ผสมน้ำผึ้งในภาชนะทองแดง พร้อมสวดมนต์ไศวะ “โอม นมะห์ ศิวายะ” ผลบุญกล่าวถึงการได้สวรรค์และได้อยู่ใกล้นารีทิพย์ อีกทั้งผู้สรงน้ำโดยถูกต้องและทำทานอุทิศแก่ผู้ล่วงลับ ย่อมทำให้บรรพชนพอใจ ทานสำคัญคือถวายโคขาวพร้อมลูก ประดับผ้า วางพร้อมทอง แด่พราหมณ์ผู้บริสุทธิ์และมั่นคงในธรรมแห่งคฤหัสถ์ อันนำไปสู่ศามภวโลก (แดนแห่งพระศิวะ)
Adhyaya 94
नन्दितीर्थ-माहात्म्य (Nanditīrtha Māhātmya)
บทนี้ พระศรีมารกัณฑेयะกล่าวแก่ยุธิษฐิระ กำหนดลำดับการจาริกไปยังนันทิตีรถะ ณ ฝั่งแม่น้ำนรมทา ตีรถะแห่งนี้ได้รับสรรเสริญว่าเป็นมงคลยิ่งและชำระบาปทั้งปวง โดยโยงมหิมาไว้กับการก่อสร้างในกาลก่อนโดยนันทิน ผู้เป็นบริวารแห่งพระศิวะ มีข้อกำหนดให้พำนักที่นันทินาถะตลอดหนึ่งวันหนึ่งคืน (อะโหราตระ-อุษิต) เพราะการอยู่ตามกำหนดเวลาช่วยเพิ่มพลังแห่งพิธีกรรม และระบุวิธีบูชาด้วยปัญโจปจาระ-ปูชาแด่นันทิเกศวร เพื่อให้การสักการะที่ตีรถะเป็นไปตามแบบแผนแห่งภักติ ยังแนะนำการให้ทาน โดยเฉพาะการถวายอัญมณีแก่พราหมณ์ เชื่อมการจาริกกับคุณธรรมและการเกื้อกูลผู้อื่น ผลที่ได้รับกล่าวอย่างสูงส่ง คือได้บรรลุปรมธามที่พินากิน (พระศิวะ) ประทับ มีความผาสุกครบถ้วน และเสวยสุขสวรรค์ร่วมกับเหล่าอัปสรา แสดงถ้อยคำรางวัลแบบปุราณะที่ผสานทั้งโมกษะและสุขสวรรค์เข้าด้วยกัน
Adhyaya 95
Badrikāśrama–Narmadā-tīra: Śiva-liṅga-sthāpana, Vrata, and Śrāddha-Vidhi (Chapter 95)
มารกัณฑेयแนะนำกษัตริย์ให้ไปยังบัทริกาศรมตีรถะอันประเสริฐ ซึ่งศัมภูเคยสรรเสริญไว้ก่อน สถานที่นี้เกี่ยวเนื่องกับนร-นารายณะ; ผู้ใดภักดีต่อชนารทนะและเห็นความเสมอภาคในสรรพชีวิต—ไม่แบ่งสูงต่ำ—ย่อมเป็นที่พอพระทัยของเทพ. นร-นารายณะได้ตั้งอาศรม ณ ที่นั้น และเพื่อเกื้อกูลโลกได้มีการประดิษฐานพระศังกร; ศิวลึงค์ที่สัมพันธ์กับตรีมูรติกล่าวว่าให้ทางสู่สวรรค์และโมกษะ. มีวินัยแห่งพรต: รักษาความบริสุทธิ์ ถืออุโบสถหนึ่งคืน ละรชัสและตมัสเพื่อดำรงภาวะสัตตวะ และเฝ้าตื่นยามราตรีในตถีที่กำหนด—รวมถึงอัษฏมีในเดือนมธุ และจตุรทศีในฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง โดยเน้นเดือนอัศวิน. พิธีอภิเษกพระศิวะอธิบายด้วยปัญจามฤต: น้ำนม น้ำผึ้ง นมเปรี้ยว น้ำตาล และเนยใส. ผลคือได้ใกล้ชิดพระศิวะและได้ผลในโลกพระอินทร์; แม้การนมัสการพระศูลปาณิอย่างไม่สมบูรณ์ก็คลายพันธนาการ และการสวดชปะ “นะมะห์ ศิวายะ” อย่างสม่ำเสมอย่อมทำให้บุญมั่นคง. ยังกล่าวถึงศราทธะด้วยน้ำนรมทา โดยเน้นการถวายแก่พราหมณ์ผู้สมควร และหลีกเลี่ยงผู้ประกอบพิธีที่ไร้ศีลธรรมหรือไม่เหมาะสม แนะนำทานเช่นทอง อาหาร ผ้า วัว โคผู้ ที่ดิน ร่ม และสิ่งอันควร พร้อมผลคือได้สวรรค์. หากตาย ณ ตีรถะหรือใกล้เคียง—แม้ตายในน้ำ—ย่อมถึงพระศิวธาม พำนักยาวนานในแดนทิพย์ แล้วกลับมาเกิดเป็นกษัตริย์ผู้สามารถ ผู้ระลึกถึงตีรถะนั้นและมาสู่ที่เดิมอีกครั้ง.
Adhyaya 96
Koṭīśvara-tīrtha Māhātmya (कोटीश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Theological Account of the Koṭīśvara Pilgrimage Site
มารกัณฑेयแนะนำพระราชาให้ไปยังทีรถะอันสูงสุดชื่อ “โกฏีศวร” โดยยกเหตุว่า ณ ที่นั้นเคยมีการชุมนุมของ “ฤๅษิหนึ่งโกฏิ” จึงเป็นหลักฐานแห่งความศักดิ์สิทธิ์และอำนาจทางธรรมของสถานที่นี้ ต่อมาบรรดาฤๅษิผู้ยิ่งใหญ่ได้ปรึกษากับทวิชผู้ทรงความรู้ ผู้สาธยายมนตร์เวทอันเป็นมงคล แล้วสถาปนา “ศังกร” ในรูปศิวลึงค์เพื่อความผาสุกและการคุ้มครองโลก สถานนี้ถูกสรรเสริญว่าเป็นผู้ปลดเปลื้องพันธนาการ ตัดขาดสังสารวัฏ และบรรเทาความทุกข์ของสรรพชีวิต พิธีสำคัญที่เน้นคือการอาบน้ำ (สนานะ) ด้วยศรัทธาในวันเพ็ญ โดยเฉพาะวันเพ็ญเดือนศราวณะ (ศราวณปูรณิมา) จากนั้นเชื่อมโยงสู่พิธีบรรพชน—เมื่อทำตัรปณะและปิณฑทานอย่างถูกต้อง ปิตฤจะได้รับความอิ่มเอมไม่สิ้นสุดยาวนานถึงกาลปรลัย ท้ายบทกล่าวว่าริมฝั่งแม่น้ำเรวาเป็นสถานที่ลับและสูงสุดสำหรับบรรพชน สร้างโดยฤๅษิ และเป็นที่ประทานโมกษะแก่สรรพชีวิตทั้งหมด
Adhyaya 97
Vyāsatīrtha-prādurbhāvaḥ — Origin and Merit of Vyāsa Tīrtha (व्यासतीर्थप्रादुर्भावः)
บทนี้เป็นบทสนทนาธรรม: มารกัณฑेयกล่าวแก่ยุธิษฐิระถึง “วยาสติรถะ” อันหาได้ยากและเปี่ยมบุญฤทธิ์ ตีรถะนี้เลื่องชื่อว่า “ตั้งอยู่ในอากาศ” (antarikṣe) อธิบายว่าเกิดจากอานุภาพอัศจรรย์ของเรวา/นรมทา จากนั้นเล่าเหตุปฐมกถา—ตบะของปราศร, การพบหญิงพายเรือผู้แท้เป็นธิดากษัตริย์ (สัตยวตี/โยชนคันธา), การส่งเชื้อผ่านนกแก้วผู้ถือสาร, นกแก้วตาย, เชื้อเข้าสู่ปลา และการปรากฏของหญิงสาว—จนถึงการประสูติของมหาฤษีวยาส ต่อมาว่าด้วยการจาริกตีรถะและตบะของวยาส ณ ฝั่งนรมทา พระศิวะทรงปรากฏเพราะการบูชา และนรมทาเทวีก็ทรงโปรดด้วยสโตตรของวยาส เกิดปัญหาธรรม-พิธี: ฤษีทั้งหลายประสงค์รับการต้อนรับแต่เกรงผิดปฏิญาณหากข้ามไปฝั่งใต้ วยาสจึงวอนขอนรมทา ตอนแรกทรงปฏิเสธ วยาสถึงกับสลบ เหล่าเทพเป็นห่วง สุดท้ายนรมทาทรงยอม แล้วมีพิธีสนานะ ตรรปณะ โหมะ และการปรากฏแห่งลิงคะ ทำให้ชื่อของตีรถะได้รับการสถาปนา ท้ายบทให้ข้อกำหนดการปฏิบัติที่ให้ผลยิ่ง โดยเฉพาะวันการ์ตติกะ ศุกละ จตุรทศี และวันปูรณิมา กล่าวถึงเครื่องอภิเษกลิงคะ การถวายดอกไม้ ทางเลือกการสวดมนต์ (ชปะ) คุณสมบัติพราหมณ์ผู้ควรรับทาน และรายการทานต่าง ๆ ตอนผลश्रุติยืนยันการคุ้มครองจากแดนยม ผลบุญเป็นลำดับตามการถวาย และคติหลังความตายอันเป็นมงคลด้วยมหิมาแห่งวยาสติรถะ
Adhyaya 98
प्रभासेश्वर-माहात्म्य (Prabhāseśvara Māhātmya) — The Glory of the Prabhāseśvara Tīrtha
บทนี้เป็นการสนทนาเชิงธรรมแบบถาม–ตอบ โดยมารกัณฑेयชี้แนะยุธิษฐิระให้ไปยัง “ประภาเสศวร” ตีรถะอันเลื่องชื่อในสามโลก ซึ่งถูกยกย่องว่าเป็น “สวรรค์-โสปานะ” คือบันไดสู่สวรรค์ ยุธิษฐิระขอให้เล่ากำเนิดและผลบุญโดยย่อ เรื่องกล่าวถึง “ประภา” ชายาของรวี (สุริยเทพ) ผู้ทุกข์เพราะเห็นตนมีเคราะห์ร้าย จึงบำเพ็ญตบะอย่างยิ่ง—ดำรงชีพด้วยลมและตั้งมั่นในสมาธิหนึ่งปี—จนพระศิวะทรงพอพระทัยประทานพร ประภากล่าวหลักธรรมว่าหญิงควรถือสามีเป็น “เทวะ” ของตนไม่ว่ามีคุณหรือโทษ และทูลความทุกข์ของตน พระศิวะทรงรับว่าจะฟื้นความโปรดปรานของสามีด้วยพระกรุณา พระอุมาทรงซักถามถึงความเป็นไปได้ ครั้นนั้นภานุ (สุริยะ) เสด็จมาที่ฝั่งเหนือแม่น้ำนรมทา พระศิวะทรงสั่งให้สุริยะคุ้มครองและทำให้ประภาพอใจ พระอุมาทรงขอให้ประภาเป็นยอดแห่งภรรยาทั้งหลาย สุริยะทรงยอมรับ ประภาขอให้ “อังศะ” ส่วนหนึ่งของสุริยะสถิต ณ ที่นั้นเพื่อ “อุนมีลนะ” เปิดเผยตีรถะ และได้สถาปนาลึงค์อันเป็นที่สถิตแห่งเทพทั้งปวง มีนามว่า “ประภาเสศะ” ต่อมาบทกล่าวถึงจริยธรรมแห่งการแสวงบุญว่า ประภาเสศวรให้ผลสมปรารถนาโดยฉับพลัน โดยเฉพาะวันมาฆะ ศุกละ สัปตมี มีพิธีกรรมตามครรลองภายใต้การชี้นำของพราหมณ์ รวมถึงการเกี่ยวข้องกับม้า การอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ด้วยภักติ และการให้ทานแก่ทวิชะ พร้อมแบบแผนทานโดยละเอียด โดยเฉพาะโคทานที่ระบุคุณลักษณะไว้ ผลศรุติยืนยันว่า การอาบน้ำและโดยเฉพาะการให้กัญญาทาน ณ ตีรถะนี้ลบล้างบาปหนักได้ นำไปสู่สุริยโลกและรุทรโลก ให้ผลเทียบเท่ายัญใหญ่ และสรรเสริญมหิมาโคทานว่าเป็นกุศลเหนือกาล โดยเน้นความสำคัญของวันจตุรทศีเป็นพิเศษ
Adhyaya 99
Nāgeśvara-liṅga at the Southern Bank of Revā (Vāsuki’s Atonement and Tīrtha Procedure) / रेवायाः दक्षिणतटे नागेश्वरलिङ्गमाहात्म्यम्
บทนี้เป็นการแสดงธรรมแบบถาม–ตอบ ยุธิษฐิระทูลถามว่าเหตุใดวาสุกีจึงสถิตอยู่ ณ ฝั่งใต้ของแม่น้ำเรวา (นรมทา) มารกัณฑेयอธิบายเหตุปัจจัยในตำนานว่า เมื่อศัมภูทรงร่ายรำ เหงื่อที่ผสมด้วยน้ำคงคาได้ปรากฏจากมวยผม/มงกุฎของพระศิวะ งูตนหนึ่งดื่มเข้าไปทำให้มณฑากินีโกรธ และเกิดผลดุจคำสาปให้ตกสู่สภาพอชคร-ภาวะ (ภาวะต่ำต้อย/ถูกถ่วงรั้ง) วาสุกีจึงกล่าวถ้อยคำสำนึกผิด สรรเสริญอานุภาพชำระบาปของสายน้ำ และวอนขอพระกรุณา พระคงคาทรงกำหนดให้ไปบำเพ็ญตบะต่อพระศังกร ณ เทือกเขาวินธยะ ครั้นตบะยาวนาน พระศิวะทรงพอพระทัยประทานพร และมีพระบัญชาให้วาสุกีไปอาบน้ำตามพิธี ณ ฝั่งใต้ของเรวา วาสุกีลงสู่นรมทาแล้วได้ความบริสุทธิ์ และมีการกล่าวถึงการประดิษฐานนาคेशวรลึงค์ อันเลื่องชื่อว่าขจัดความผิดบาป ต่อจากนั้นบัญญัติวิธีปฏิบัติและผลานิสงส์: ในวันอัษฏมีหรือจตุรทศี ให้สรงพระศิวะด้วยน้ำผึ้ง; ผู้ไร้บุตรอาบน้ำ ณ สังคมย่อมได้บุตรอันประเสริฐ; ทำศราทธะพร้อมถืออุโบสถช่วยบรรเทาบรรพชนผู้ล่วงลับ; และด้วยนาคประสาท วงศ์ตระกูลย่อมพ้นความหวาดกลัวงู.
Adhyaya 100
Mārkaṇḍeśa Tīrtha Māhātmya (मार्कण्डेशतीर्थमाहात्म्य) — Summary of Merits and Ritual Observances
บทนี้กล่าวถึงคำสอนของฤๅษีมารกัณฑेयต่อพระราชาผู้ถูกเรียกว่า “มหีปาล” และ “ปาณฑุนันทนะ” ให้ไปแสวงบุญยังมารกัณฑเษศตีรถะ อันได้รับการสรรเสริญยิ่ง ณ ฝั่งใต้ของแม่น้ำนรมทา สถานที่นี้ถูกยกย่องว่าเป็นที่ศักดิ์สิทธิ์ยิ่ง แม้เหล่าเทวะก็เคารพบูชา และเป็นศูนย์กลางการบูชาพระศิวะที่เป็นความลับ. ฤๅษียังกล่าวเป็นพยานว่า ครั้งก่อนตนได้ตั้ง “ประติษฐา” อันศักดิ์สิทธิ์ไว้ที่นั่น และด้วยพระกรุณาของศังกระจึงบังเกิดญาณอันนำสู่โมกษะ. เมื่อก้าวลงสู่น้ำแห่งตีรถะ หากสวดชปะจะชำระบาปที่สั่งสมได้ ทั้งความผิดที่เกิดจากใจ วาจา และการกระทำย่อมบริสุทธิ์. มีข้อกำหนดให้ยืนหันสู่ทิศใต้ถือปิณฑิกา แล้วบูชาพระศิวะผู้ทรงตรีศูล (ศูลิน) ในหลากหลายรูปด้วยภักติ-โยคะอันแน่วแน่; ครั้นสิ้นกายย่อมถึงพระศิวะตามผลที่กล่าวไว้. ในราตรีวันอัษฏมี การจุดประทีปด้วยเนยใสให้ผลเป็นการได้สวรรค์ และการทำศราทธะ ณ ที่นั้นทำให้บรรพชนอิ่มเอมจนถึงกาลปรลัย. อีกทั้งการทำตัรปณะด้วยของง่าย ๆ เช่น อิงคุฑะ บทระ ใบมะตูม (บิลวะ) อักษตะ หรือเพียงน้ำ กล่าวว่ามอบ “ผลแห่งการเกิด” แก่วงศ์ตระกูล เป็นบทสรุปแห่งข้อปฏิบัติและผลบุญที่ผูกกับฝั่งแม่น้ำนี้.
Adhyaya 101
Saṅkarṣaṇa-Tīrtha Māhātmya (संकर्षणतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of Saṅkarṣaṇa Tīrtha
บทที่ 101 มารกัณฑेयกล่าวแก่พระราชาว่า มีทีรถะอันเป็นมงคลยิ่งชื่อ “สังกรษณะ” ตั้งอยู่ริมฝั่งเหนือแม่น้ำนรมทา ณ ใจกลางเขตยัญญวาฏ (ลานประกอบยัญพิธี) เป็นสถานที่ทำลายบาป ความศักดิ์สิทธิ์ของทีรถะนี้สืบเนื่องจากตบะที่พระพลภัทรเคยบำเพ็ญ ณ ที่นั้น และเพราะยังมีความใกล้ชิดแห่งทิพย์ดำรงอยู่—พระศัมภูพร้อมพระอุมา พระเกศวะ และหมู่เทพทั้งหลายสถิตอยู่ที่นั่นเสมอ เพื่อเกื้อกูลสรรพสัตว์ พระพลภัทรได้สถาปนาพระศังกรด้วยภักติอันสูงสุด ทำให้สถานที่นั้นเป็นศูนย์กลางแห่งพิธีกรรม ต่อมามีข้อปฏิบัติว่า ผู้ศรัทธาผู้ชนะโทสะและสำรวมอินทรีย์ เมื่ออาบน้ำ ณ ที่นั้นแล้ว พึงบูชาพระศิวะในวันเอกาทศีข้างขึ้น โดยถวายอภิเษกด้วยน้ำผึ้ง อีกทั้งอนุญาตให้ทำศราทธะถวายบรรพชน ณ ทีรถะนี้ และย่อมได้บรรลุ “สถานะอันสูงสุด” ตามถ้อยประกาศของพระพลภัทร
Adhyaya 102
मन्मथेश्वर-तीर्थमाहात्म्य (Glory of the Manmatheśvara Tīrtha)
บทนี้กล่าวถึงคำสั่งสอนของฤๅษีมารกัณฑेयะแก่ผู้ฟังผู้เป็นกษัตริย์ ว่าด้วยพิธีและลำดับผลบุญของการไปยัง “มันมเถศวร” ตีรถะฝ่ายไศวะซึ่งเหล่าเทพยกย่องนับถือ การอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์เพียงอย่างเดียวก็เป็นเครื่องคุ้มครองทางจิตวิญญาณ; หากอาบน้ำพร้อมความบริสุทธิ์แห่งใจและถืออดอาหารหนึ่งคืนย่อมได้ผลบุญยิ่งใหญ่; และการปฏิบัติพรตสามคืนให้ผลสูงขึ้นตามลำดับ ยามค่ำคืนให้เฝ้าตื่นอยู่ต่อหน้าพระเป็นเจ้า บูชาด้วยการขับร้อง ดนตรี และการร่ายรำ ซึ่งเป็นกิจแห่งภักติที่ทำให้พระปรเมศวรทรงพอพระทัย มันมเถศวรถูกพรรณนาเป็น “บันได” สู่สวรรค์ โดยชี้ว่ากามะหรือความปรารถนาสามารถถูกนำเข้าสู่ทางภักติอันบริสุทธิ์ได้ ยังมีพิธีประกอบอื่น ๆ ได้แก่ ศราทธะและทานในยามสนธยา โดยเฉพาะอันนทาน (ทานอาหาร) ได้รับการสรรเสริญมาก และกำหนดให้ทำโคทานในวันตรโยทศี ข้างขึ้น เดือนไจตรา พร้อมทั้งถวายประทีปเนยใสในระหว่างการเฝ้าคืน สุดท้ายยืนยันว่าผลบุญที่กล่าวมานี้เสมอกันทั้งสตรีและบุรุษ
Adhyaya 103
एरण्डीसङ्गममाहात्म्य — The Māhātmya of the Eraṇḍī–Reva Confluence
บทที่ 103 ดำเนินเรื่องเป็นบทสนทนาซ้อนชั้น มารกัณฑेयชี้ทางกษัตริย์ไปยังสังฆมะ (จุดบรรจบ) แห่งเอรัณฑี–เรวา พร้อมรำลึกว่าศิวะเคยเปิดเผยแก่ปารวตีว่าเป็น “ความลับยิ่งกว่าความลับ” ศิวะเล่าถึงอัตริและอนสูยาที่ไร้บุตร และอธิบายคุณค่าทางธรรมของการมีบุตรว่าเป็นหลักค้ำจุนหน้าที่แห่งวงศ์ตระกูลและเกื้อหนุนสุขภาวะหลังความตาย อนสูยาบำเพ็ญตบะยาวนานที่สังฆมะริมฝั่งเหนือของเรวา—ฤดูร้อนทำปัญจาคนิ, ฤดูฝนถือจันทรายณะวรต, ฤดูหนาวอยู่ในน้ำ—พร้อมกิจวัตรประจำวันคืออาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ สันธยา ตรรปณะต่อเทพ–ฤๅษี โหมะ และบูชา ต่อมาพรหมา วิษณุ และรุทรปรากฏในรูปพราหมณ์ (ทวิชะ) อย่างปกปิด แล้วเผยความเป็นตนและความสอดคล้องกับฤดูกาล—ฝน/เมล็ดพันธุ์, หนาว/การคุ้มครองธำรง, ร้อน/การเหี่ยวแห้ง—พร้อมประทานพร สถาปนาความศักดิ์สิทธิ์นิรันดร์และอานุภาพให้สมปรารถนาของตirtha นี้ จากนั้นกำหนดข้อปฏิบัติที่สังฆมะ โดยเฉพาะเดือนไจตร: อาบน้ำสังฆมะ เฝ้าตื่นยามคืน เลี้ยงพราหมณ์ ทำปิณฑทาน เวียนประทักษิณ และทานรูปแบบต่าง ๆ โดยกล่าวว่าบุญยิ่งทวีคูณ มีอุทาหรณ์อีกเรื่องคือคฤหัสถ์ชื่อโควินทะที่เผลอทำให้เด็กตายขณะเก็บฟืน ต่อมาประสบความเจ็บป่วยซึ่งตีความว่าเป็นผลกรรม แล้วได้รับการบรรเทาด้วยการอาบน้ำที่สังฆมะพร้อมการบูชาและทาน—เป็นคำสอนเชิงธรรมว่าการจาริกและวินัยแห่งตirtha ช่วยเยียวยาได้ ตอนท้ายเป็นผลश्रุติ รับรองอานิสงส์แก่ผู้ฟัง/สาธยายเรื่องนี้ แก่ผู้พำนักหรือถือศีลอด ณ ที่นั้น และแม้เพียงสัมผัสน้ำหรือดินบริเวณสังฆมะก็ยังเกิดบุญเพิ่มพูนได้
Adhyaya 104
सौवर्णशिला-तीर्थमाहात्म्य (Glory of the Sauvarṇaśilā Tīrtha)
มารกัณฑेयแนะนำกษัตริย์ให้ไปยังสถานศักดิ์สิทธิ์ชื่อ “เสาวรรณะศิลา” อันเลื่องชื่อ ณ ฝั่งเหนือของแม่น้ำเรวา ใกล้บริเวณสังฆมะ (จุดบรรจบของสายน้ำ) สถานที่นี้กล่าวว่าเป็นผู้ขจัดบาปทั้งปวง เคยได้รับการสถาปนาด้วยพิธีโดยหมู่ฤๅษี เป็นสถานที่ได้ยาก (ทุรลภะ) และแม้มีขอบเขตเล็กแต่เป็นทุ่งบุญอันทรงพลังยิ่ง พิธีปฏิบัติเรียงลำดับคือ อาบน้ำชำระที่เสาวรรณะศิลา บูชาพระมหेशวร กราบนอบน้อมพระภาสกร (พระอาทิตย์) แล้วถวายบิลวะผสมเนยใส หรือใบมะตูม (บิลวะ) ลงในไฟบูชา พร้อมบทอธิษฐานสั้น ๆ ขอให้พระเป็นเจ้าทรงพอพระทัยและให้โรคภัยสงบสิ้น ต่อจากนั้นกล่าวถึงทาน—การถวายทองแก่พราหมณ์ผู้สมควร เทียบเท่าผลอันประเสริฐของการให้ทองมากมายและมหายัญ ผลคือหลังมรณกรรมได้ขึ้นสวรรค์ อยู่ใกล้ชิดพระรุทระเป็นเวลายาวนาน แล้วจึงกลับมาเกิดในตระกูลบริสุทธิ์มั่งคั่ง พร้อมความระลึกถึงน้ำศักดิ์สิทธิ์แห่งตirthaนั้นสืบเนื่องไม่ขาดสาย
Adhyaya 105
करञ्जातीर्थगमनफलम् | The Merit of Going to the Karañjā Tīrtha
บทนี้เป็นคำสอนสั้นกระชับของฤๅษีมารกัณฑेय แก่พระราชา (ราชेंद्र) ว่าด้วยวิธีไปยังการัญชา-ตีรถะและอานิสงส์ ผู้แสวงธรรมพึงไปการัญชาโดยถืออุปวาสะ (การอดอาหาร) และสำรวมอินทรีย์; ครั้นอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ ณ ที่นั้นแล้ว ย่อมพ้นจากบาปทั้งปวงตามที่กล่าวไว้ ต่อจากนั้นทรงกำหนดลำดับแห่งภักติ คือบูชามหาเทวะและให้ทานด้วยศรัทธา รายการทานมีทั้งทอง เงิน แก้วมณี/ไข่มุก/ปะการัง ตลอดจนของใช้เช่นรองเท้า ร่ม ที่นอน และผ้าคลุม อานิสงส์ถูกสรรเสริญว่าเพิ่มพูน ‘โกฏิ‑โกฏิเท่า’ เชื่อมการจาริกอย่างมีวินัย การบูชาศิวะ และการแจกจ่ายทานให้เป็นหนทางแห่งความเกื้อกูลและความหลุดพ้น
Adhyaya 106
Mahīpāla Tīrtha Māhātmya (Auspiciousness Rite to Umā–Rudra) | महीपालतीर्थमाहात्म्य (उमारुद्र-सौभाग्यविधिः)
บทนี้เป็นคำสั่งสอนเชิง “ตีรถะ-มหาตมยะ” ที่มารกัณฑेयกล่าวแก่พระราชา ให้ไปยังมหีปาลตีรถะริมแม่น้ำนรมทา ซึ่งพรรณนาว่างดงามยิ่งและเป็นที่ก่อให้เกิด “เสาวภาคยะ” (สิริมงคล/ความเป็นมงคลแห่งคู่ครอง) เป็นประโยชน์แก่ทั้งสตรีและบุรุษ โดยเฉพาะผู้มีเคราะห์กรรมหรือความอัปมงคล และกำหนดให้บูชาอุมาและรุทระโดยเฉพาะ ด้วยความสำรวมอินทรีย์ ประพฤติวินัย ถืออุโบสถในวันตฤติยา (ขึ้น/แรม ๓ ค่ำ) และนิมนต์พราหมณ์คู่ที่สมควรด้วยศรัทธา พิธีเน้นการต้อนรับด้วยเกียรติ: ประพรมเครื่องหอม ประดับพวงมาลัย มอบผ้านุ่งห่มหอม เลี้ยงด้วยข้าวหวาน (ปายสะ) และกฤสรา (ข้าวผสม/คล้ายข้าวต้ม) แล้วเวียนประทักษิณ พร้อมกล่าวถ้อยคำภักดีขอให้มหาเทวะพร้อมพระชายาโปรดปราน และขอภาวะ “อวิยคะ” คือไม่พรากจากกัน. เนื้อหายังเปรียบผล: หากละเลยจะประสบเคราะห์ยาวนาน เช่น ความยากจน ความโศก และความไร้บุตรข้ามภพ; แต่หากปฏิบัติถูกต้อง โดยเฉพาะวันตฤติยาในปักษ์สว่างเดือนเชษฐะ จะชำระบาปและเพิ่มบุญด้วยทาน ยังกล่าวถึงการบูชาพราหมณีและพราหมณ์ดุจเป็นรูปแห่งคาวรีและศิวะ ทาด้วยสินธุระและกุงกุมะ และถวายเครื่องประดับ ธัญญาหาร อาหาร และทานอื่น ๆ. ผลานุศาสน์สรุปว่าได้บุญทวีคูณ ได้เสวยสุขอันประณีตสอดคล้องกับพระศังกร ได้เสาวภาคยะอุดม ผู้ไร้บุตรได้บุตร ผู้ยากจนได้ทรัพย์ และยืนยันว่ามหีปาลตีรถะบนฝั่งนรมทาเป็นสถานที่บันดาลความปรารถนา.
Adhyaya 107
भण्डारीतीर्थमाहात्म्य (Bhaṇḍārī Tīrtha Māhātmya: The Glory of Bhaṇḍārī Pilgrimage Site)
บทนี้เป็นคำสอนเรื่องตถีรถะอย่างย่อในเรวาขัณฑะ โดยศรีมารกัณฑेयฤๅษีกล่าวแก่พระราชา ท่านชี้ให้ไปยังภัณฑารี-ตีรถะอันประเสริฐ และกล่าวถึงอานุภาพว่าเป็นสถานที่ตัดความยากจน (daridra-ccheda) ได้ยาวนานถึงสิบเก้ายุค จากนั้นเล่ามูลเหตุยืนยันมหิมา: กุเบร (ธนท) ได้บำเพ็ญตบะ ณ ที่นั้น เมื่อพรหมา (ปัทมสัมภวะ) พอพระทัย จึงประทานพรให้การถวายทานแม้เพียงเล็กน้อย ณ สถานที่นั้นยังคุ้มครองทรัพย์ได้ แล้วจึงวางข้อปฏิบัติว่า ผู้ไปด้วยภักติ อาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ และให้ทาน จะไม่ประสบความพร่องหรือการสะดุดของทรัพย์ (vitta-pariccheda); ความมั่งคั่งตั้งมั่นได้ด้วยการจาริก การภักดี และทานอันพอดี มิใช่ด้วยการกักเก็บ
Adhyaya 108
रोहिणीतीर्थमाहात्म्य (Rohiṇī Tīrtha Māhātmya)
บทนี้เป็นบทสนทนาเชิงสั่งสอน โดยมารกัณฑेयชี้นำพระราชาไปยังโรหิณี-ตีรถะ ซึ่งสรรเสริญว่าเลื่องลือในสามโลกและชำระมลทินแห่งบาปกรรมได้ ยุธิษฐิระขอคำอธิบายผลานุภาพอย่างชัดเจน จึงเริ่มเล่าเหตุปฐมกถาในกาลปรลัย: พระวิษณุผู้เป็นปัทมนาภะ/จักรธารีบรรทมเหนือห้วงน้ำ จากพระนาภีบังเกิดดอกบัวเรืองรอง และจากดอกบัวนั้นพระพรหมาประสูติ พระพรหมาทูลขอคำชี้แนะ พระวิษณุทรงมอบหมายกิจแห่งการสร้างสรรค์ แล้วจึงกล่าวถึงการอุบัติของฤๅษี วงศ์ทักษะ และธิดาของทักษะโดยลำดับ ในหมู่ชายาของพระจันทร์ โรหิณีถูกกล่าวว่าเป็นที่รักยิ่ง แต่ด้วยความตึงเครียดแห่งความสัมพันธ์ นางจึงบำเพ็ญไวรากยะและทำตบะ ณ ฝั่งแม่น้ำนรมทา การปฏิบัติประกอบด้วยอุโบสถอดอาหารเป็นขั้น ๆ การสรงสนานซ้ำ ๆ และภักติยอมตนต่อพระเทวี นารายณี/ภวานี ผู้ทรงคุ้มครองและขจัดความทุกข์ เมื่อพระเทวีพอพระทัยในวัตรและความสำรวม จึงประทานพรตามที่โรหิณีปรารถนา ทำให้สถานที่นั้นได้ชื่อว่าโรหิณี-ตีรถะ และประกาศผล: ผู้สรงสนานที่นั่นย่อมเป็นที่รักของคู่ครองดุจโรหิณี และผู้สิ้นชีวิตที่นั่นได้รับสัญญาว่าจะพ้นจากการพรากจากคู่ครองตลอดเจ็ดชาติภพ
Adhyaya 109
चक्रतीर्थमाहात्म्य (Cakratīrtha Māhātmya) — The Glory of Cakra Tīrtha at Senāpura
อัธยายะนี้ มารกัณฑेयะเป็นผู้กล่าวถึงมหิมาแห่งจักรตีรถะ ณ เสนาปุระ ว่าเป็นสถานแสวงบุญอันประเสริฐยิ่ง ชำระบาปและมลทินแห่งกรรมได้อย่างหาที่เปรียบมิได้ เนื้อเรื่องวางกรอบด้วยตำนานกำเนิดเชิงศาสนา-สงคราม กล่าวถึงพิธีสถาปนามหาสேนะเป็นจอมทัพ (เสนาปัตยาภิเษก) ซึ่งเหล่าเทวะนำโดยพระอินทร์มาชุมนุม เพื่อปราบดานวะและให้กองทัพเทวะมีชัย ขณะพิธีกำลังดำเนิน ดานวะนามว่ารุรุเข้าขัดขวาง จนเกิดศึกใหญ่ มีการพรรณนาอาวุธและกระบวนทัพตามแบบปุราณะ จุดเปลี่ยนเกิดเมื่อพระวิษณุทรงปล่อยสุทรรศนะจักร จักรนั้นตัดศีรษะรุรุ ทำลายอุปสรรคต่อพิธีให้สิ้นไป แล้วจักรที่เป็นอิสระได้ผ่าร่างดานวะและตกลงสู่สายน้ำอันบริสุทธิ์ จึงเป็นที่มาของนาม “จักรตีรถะ” และสถาปนาความศักดิ์สิทธิ์ของสถานที่ ครึ่งหลังกล่าวถึงผลบุญ: อาบน้ำศักดิ์สิทธิ์และบูชาอจยุตะได้ผลเทียบเท่าปุณฑรีกยัชญะ; อาบน้ำแล้วเคารพบราหมณ์ผู้มีวินัยได้บุญทวี “โกฏิ”; และหากละสังขารที่นั่นด้วยภักติย่อมได้ไปวิษณุโลก เสวยสิริมงคล แล้วกลับมาเกิดในตระกูลสูงส่ง ตอนท้ายย้ำว่าตีรถะนี้เป็นมงคล ทำลายทุกข์ ลบล้างบาป และบอกนัยถึงคำสอนที่จะกล่าวต่อไป.
Adhyaya 110
Cakratīrtha-Nikaṭa Vaiṣṇava-Tīrtha Māhātmya (Glorification of the Vaiṣṇava Tīrtha near Cakratīrtha)
มารกัณฑेयกล่าวถึงลำดับการจาริกแสวงบุญเพื่อความบริสุทธิ์ ซึ่งไปสิ้นสุดที่ “ไวษณวตีรถะ” ใกล้จักรตีรถะ อันเล่ากันว่าเป็นสถานที่ที่พระวิษณุ (ชนารทนะ) ทรงสถาปนาไว้แต่โบราณ หลังจากทรงปราบเหล่าทานวะผู้เกรียงไกรแล้ว พระองค์ทรงตั้งตีรถะนี้เพื่อระงับโทษตกค้างและผลกรรมที่เกิดจากความขัดแย้งกับฝ่ายทานวะ นี่จึงเป็นเหตุแห่งความศักดิ์สิทธิ์ของสถานที่นั้น บทนี้ยกย่องการบำเพ็ญตบะ ณ ที่นั้น ได้แก่ การชนะความโกรธ (ชิตโกรธะ), ตบะอันเข้มงวด และการถือมาวนะ (วัตรแห่งความสงบเงียบ) ซึ่งแม้เทวะและอเทวะก็ยากจะทำตามได้ ต่อจากนั้นมีข้อปฏิบัติย่อ ๆ คือ อาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ (สนานะ), ให้ทานแก่ผู้ควรรับ (ทวิชาติ), และสวดภาวนา (ชปะ) ตามพิธีการ ซึ่งกล่าวว่าสามารถชำระบาปหนักได้โดยฉับพลัน และนำผู้ปฏิบัติไปสู่ “ไวษณวปท” อันเป็นภาวะแห่งไวษณพ.
Adhyaya 111
स्कन्दतीर्थ-सम्भवः (Origin and Merits of Skanda-Tīrtha on the Narmadā)
บทนี้เป็นบทสนทนา เมื่อยุธิษฐิระทูลขอให้เล่าโดยพิสดารถึงปูมหลังแห่งพระสกันทะ และวิธีปฏิบัติพร้อมอานิสงส์ของสกันทะตีรถะ ณ ฝั่งแม่น้ำนรมทา มารกัณฑेयอธิบายว่าเหล่าเทพไร้แม่ทัพจึงวิงวอนพระศิวะ แล้วจึงเล่าเหตุการณ์ทิพย์แห่งการอุบัติของพระสกันทะ: พระศิวะทรงมีพระประสงค์ต่อพระอุมา เหล่าเทพแทรกแซงผ่านพระอัคนี พระอุมาทรงกริ้วและประทานคำสาปที่กระทบต่อเชื้อสายของเทพทั้งหลาย และการถ่ายโอนเตชัส (พลังรัศมีทิพย์) เป็นลำดับ อัคนีทนเตชัสไม่ไหวจึงฝากไว้กับพระคงคา พระคงคาจึงนำไปวางไว้ในพงอ้อ (ศรสตัมพะ) เหล่ากฤตติกาเลี้ยงดูทารก ผู้ปรากฏเป็นษัณมุขะ (หกพักตร์) และเป็นที่รู้จักด้วยนาม การ์ตติเกยะ กุมาร คงคาครรภ์ อัคนิช เป็นต้น ครั้นบำเพ็ญตบะยาวนานและจาริกยังตีรถะต่าง ๆ แล้ว พระสกันทะทรงทำตบะอันเข้มงวด ณ ฝั่งใต้ของนรมทา พระศิวะและพระอุมาประทานพร แต่งตั้งให้ทรงเป็นเสนาปติ (แม่ทัพทิพย์) อันเป็นนิตย์ และประทานพาหนะเป็นนกยูง สถานที่นั้นจึงมีนามว่า “สกันทะตีรถะ” อันหาได้ยากและทำลายบาป ตอนท้ายกล่าวอานิสงส์ว่า การอาบน้ำและบูชาพระศิวะที่นั่นได้บุญเสมอยัญพิธี การบูชาบรรพชนด้วยน้ำผสมงาและการถวายปิณฑะอย่างถูกต้องเพียงหนึ่งครั้งทำให้ปิตฤพึงพอใจถึงสิบสองปี กรรมที่ทำ ณ ที่นั้นย่อมไม่เสื่อมสูญ และการสละกายตามบทบัญญัติแห่งศาสตรา นำไปสู่โลกของพระศิวะ แล้วได้เกิดใหม่อย่างเป็นมงคลพร้อมความรู้พระเวท สุขภาพ อายุยืน และความสืบต่อแห่งวงศ์สกุล
Adhyaya 112
Āṅgirasatīrtha-māhātmya (Glory of the Āṅgirasa Tīrtha)
มารกัณฑेयชี้แนะกษัตริย์ผู้สนทนาให้ไปยังอางคิรสตีรถะ ณ ฝั่งเหนือแห่งแม่น้ำนรมทา และสรรเสริญว่าเป็นสถานที่ชำระบาปทั้งปวง เป็นที่ทำให้โลกทั้งหลายบริสุทธิ์ (sarva-pāpa-vināśana) จากนั้นจึงเล่าตำนานกำเนิดของตีรถะนี้ว่า ฤๅษีพราหมณ์อังคิรส ผู้เชี่ยวชาญพระเวท ได้บำเพ็ญตบะยาวนานในยุกะเริ่มแรกเพื่อขอบุตร โดยปฏิบัติอาบน้ำตรีษวณะ สวดชปะแด่เทพผู้เป็นนิตย์ และบูชามหาเทวะ พร้อมวัตรเคร่งครัด เช่น กฤจฉระ และจันทรายณะ ครั้นครบสิบสองปี พระศิวะทรงพอพระทัยและประทานพร อังคิรสทูลขอบุตรอุดมคติ ผู้ทรงเวทวิทยา มีความประพฤติสำรวม รอบรู้ศาสตราหลายแขนง มีเกียรติประหนึ่งมนตรีแห่งเหล่าเทวะ และเป็นที่เคารพทั่วทุกทิศ พระศิวะทรงประทานพรนั้น จึงบังเกิดพระพฤหัสบดี ด้วยความกตัญญู อังคิรสได้สถาปนาพระศังกร ณ สถานที่นั้น ตอนท้ายกล่าวผลแห่งการบูชา: ผู้ใดอาบน้ำในตีรถะนี้และบูชาพระศิวะ ย่อมสิ้นบาป ได้บุตรและทรัพย์แก่ผู้ขัดสน สมปรารถนาตามที่มุ่งหมาย และไปถึงแดนพระรุทรา.
Adhyaya 113
Koṭitīrtha–Ṛṣikoṭi Māhātmya (Merit of Koṭitīrtha and Ṛṣikoṭi)
อัธยายะนี้ มārkaṇḍeya กล่าวสั่งสอนแก่พระราชาในลักษณะเป็นแนวทางการเดินทาง ให้ไปยังโคṭิตีรถะ (Koṭitīrtha) ซึ่งยกย่องว่าเป็นทิรถะอันศักดิ์สิทธิ์ยิ่ง ไม่มีสิ่งใดเสมอเหมือน เรื่องราวยืนยันความศักดิ์สิทธิ์ของสถานที่ด้วยการรำลึกถึงเหล่าฤษีผู้บรรลุสิทธิสูงสุด ณ ที่นั้น จึงเป็นที่รู้จักอีกนามว่า ฤษิโคṭิ (Ṛṣikoṭi) ต่อจากนั้นกล่าวถึงกลไกแห่งบุญสามประการที่ผูกกับสถานที่: (1) อาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ (สนานะ) ที่ทิรถะแล้วถวายภัตตาหารแก่พราหมณ์ โดยกล่าวยกย่องว่าการทำให้พราหมณ์เพียงหนึ่งท่านอิ่มเอม มีผลบุญประหนึ่งเลี้ยงพราหมณ์ ‘โคṭิ’ (สิบล้าน) ท่าน แสดงการทวีบุญอย่างยิ่ง (2) หลังสนานะให้บูชาและอุทิศแก่ปิตฤเทวตา/บรรพชน ด้วยตัรปณะ-ศราทธะ เพื่อรวมธรรมแห่งบรรพชนเข้ากับการแสวงบุญ (3) บูชามหāเทวะ ณ ที่นั้น ย่อมได้ผลเทียบเท่ายัญวาชเปยะ (Vājapeya) อัธยายะนี้จึงเป็นบทบัญญัติย่อ: สถานที่ → กิจที่พึงทำ → ผลบุญ (ผลศรุติ) ของโคṭิตีรถะ
Adhyaya 114
अयोनिजतीर्थ-माहात्म्य (Ayonija Tīrtha: Ritual Procedure and Salvific Claim)
บทนี้กล่าวถึงคำแนะนำแบบย่อของฤๅษีมารกัณฑेयแก่พระราชา ให้ไปยังทีรถะอันเป็นมงคลยิ่งชื่อ “อโยนิจ” โดยยืนยันคุณลักษณะของสถานที่ว่า งดงามยิ่ง ให้บุญใหญ่ และชำระบาปทั้งปวงได้อย่างครอบคลุม พิธีกรรมที่กำหนดมีเพียงแก่นสำคัญ: อาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ที่อโยนิจ บูชาพระปรเมศวร แล้วทำพิธีแสดงความเคารพแก่บรรพชน (ปิตฤ) และเหล่าเทพ (เทวะ) ด้วยศรัทธา เช่น ตรรปณะ เป็นต้น ตอนท้ายประกาศผลอย่างหนักแน่นว่า ผู้ใดสละชีวิต ณ ที่นั้นตามวิธีอันถูกต้อง (วิธินา ปราณตยาคะ) ย่อมหลีกพ้น “โยนิ-ทวาร” คือประตูแห่งการเกิดใหม่ เป็นถ้อยรับรองเชิงมุ่งสู่โมกษะ โดยชี้ว่าการปฏิบัติที่ทีรถะต้องประกอบด้วยวินัยและความถูกต้องทางศีล-พิธี จึงเป็นทางพ้นพันธะกรรมได้
Adhyaya 115
अङ्गारकतीर्थमाहात्म्य (Aṅgāraka Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Aṅgāraka Tīrtha on the Narmadā
มารกัณฑेयกล่าวแก่พระราชาถึงอังคารกะตีรถะอันประเสริฐ ณ ริมฝั่งแม่น้ำนรมทา ซึ่งเลื่องลือในหมู่ชนและเป็นที่กล่าวว่าประทาน “รูปะ” คือความงามและสง่าราศีแห่งรูปกาย ที่นั่นอังคารกะผู้กำเนิดจากแผ่นดิน อันเกี่ยวเนื่องกับพระเคราะห์มังคละ (ดาวอังคาร) ได้บำเพ็ญตบะยาวนานนับประมาณมิได้ ครั้นมหาเทวะทรงพอพระทัย จึงเสด็จปรากฏโดยตรงและตรัสว่าจะประทานพรซึ่งแม้ในหมู่เทวะก็หาได้ยาก อังคารกะทูลขอสถานะอันคงทนไม่เสื่อมสลาย คือให้ได้เคลื่อนไหวเวียนไปในหมู่ดาวเคราะห์ตลอดกาล และให้พรนั้นดำรงอยู่ตราบเท่าที่ภูเขา พระอาทิตย์และพระจันทร์ แม่น้ำและมหาสมุทรยังคงอยู่ พระศิวะทรงประทานพรแล้วเสด็จจากไป ท่ามกลางคำสรรเสริญของเทวะและอสูร ต่อมาอังคารกะได้สถาปนาพระศังกร (ศิวลึงค์) ณ สถานที่นั้น แล้วจึงเข้ารับตำแหน่งในระเบียบแห่งพระเคราะห์ บทบัญญัติกล่าวว่า ผู้ใดอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ ณ ตีรถะนี้แล้วบูชาพระปรเมศวร และประกอบการถวายบูชา-โหมะด้วยการชนะความโกรธ ย่อมได้ผลบุญเสมออัศวเมธยัญ นอกจากนี้ ในวันจตุรถีที่เกี่ยวเนื่องกับอังคารกะ หากอาบน้ำและบูชาพระเคราะห์ตามพิธี ย่อมได้ผลมงคล ทั้งความงามและอานิสงส์ยืนนาน; และความตาย ณ ที่นั้น—ไม่ว่าจงใจหรือไม่—กล่าวว่าให้ได้อยู่ร่วมกับพระรุทระและยินดีในพระสันนิษฐานของพระองค์
Adhyaya 116
Pāṇḍu-tīrtha Māhātmya (Glory of Pāṇḍu Tīrtha)
บทนี้พระฤๅษีมารกัณฑेयกล่าวแก่พระราชาผู้เป็นผู้ฟัง ถึงมหาตมยะของปาณฑุ-ตีรถะโดยสังเขป ปาณฑุ-ตีรถะถูกยกย่องว่าเป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ชำระล้างได้ทั่วถึง; ผู้ใดไปอาบน้ำที่นั่นย่อมพ้นจาก ‘สรรวะ-กิลพิษะ’ คือมลทินและความผิดทั้งปวง ตามคำสั่งสอนเชิงพิธีกรรม หลังอาบน้ำแล้ว ผู้ที่บริสุทธิ์ควรกระทำกาญจน-ทาน (ถวายทองคำ) โดยกล่าวว่าบาปหนัก แม้บาปที่เปรียบด้วยภรูณหัตยา ก็ถูกทำลาย—เป็นคำยืนยันผลบุญอย่างเข้มแข็ง ต่อจากนั้น การถวายปิณฑะและน้ำ (ปิณฑโททก-ประทาน) ให้ผลเสมอพิธีวาชเปยะยัชญะ และบรรพชนคือปิตฤและปิตามหะย่อมยินดี บทนี้จึงรวมการจาริก การทาน และพิธีบูชาบรรพชนไว้เป็นหนทางบุญกุศลเดียวที่ตั้งมั่น ณ ปาณฑุ-ตีรถะ
Adhyaya 117
त्रिलोचनतीर्थमाहात्म्य (Glory of the Trilocana Tīrtha)
ในอัธยายะนี้ ศรีมารกัณฑेयกล่าวแก่ราชา (ราชेंद्र) ถึงมหิมาแห่งตรีโลจนะตีรถะ สถานที่แสวงบุญนี้เป็น “ปุณยะ” อันยิ่ง และเป็นที่ประทับแห่งเทวेशะ ผู้เป็นที่สักการะของสรรพโลก ข้อปฏิบัติมีอย่างย่อและชัดเจน คืออาบน้ำชำระในตีรถะ แล้วบูชาพระศังกร (ศิวะ) ด้วยภักติ ผู้ใดบูชาเช่นนี้แล้วถึงแก่ความตาย ย่อมไปถึงรุดรโลกโดยปราศจากข้อสงสัย ยังกล่าวต่อว่าเมื่อสิ้นกัลปะ (กัลปกฺษยะ) ผู้ได้รับผลนั้นจะกลับมาปรากฏ ดำรงอยู่โดยไม่พรากจาก และได้รับการยกย่องตลอดร้อยปี ถ้อยคำนี้วางอานุภาพของตีรถะไว้ในกรอบจักรวาลวิทยาแบบปุราณะและความใกล้ชิดกับพระเป็นเจ้า
Adhyaya 118
इन्द्रतीर्थमाहात्म्य (Indratīrtha Māhātmya) — The Glory of Indra’s Ford on the Narmadā
ในอัธยายะนี้ ยุธิษฐิระทูลถามถึงกำเนิด “อินทรตีรถะ” ณ ฝั่งใต้ของแม่น้ำนรมทา และฤๅษีมารกัณฑेयตอบในรูปแบบสนทนาถาม–ตอบ พร้อมเล่าอิติหาสะโบราณ หลังการสังหารวฤตระ พระอินทราถูกความมัวหมองแห่งบาป “พรหมหัตยา” ไล่ติดตามไม่หยุด แม้จะเวียนไปตามตีรถะและสายน้ำศักดิ์สิทธิ์มากมายก็ยังไม่พ้น แสดงให้เห็นว่าความผิดทางธรรมอันลึกซึ้งไม่อาจลบล้างได้ด้วยการจาริกทั่วไปเท่านั้น พระอินทราบำเพ็ญตบะอย่างหนัก ทั้งอดอาหาร ความเพียร และวัตรยาวนาน จนท้ายที่สุดเหล่าเทวะประชุมกัน และพระพรหมแบ่งบาปนั้นเป็นสี่ส่วน กระจายไปยังหมวดหมู่ต่าง ๆ เช่น น้ำ แผ่นดิน สตรี และขอบเขตแห่งกรรม/หน้าที่ทางสังคม อันเป็นเหตุอธิบายข้อกำหนดและข้อห้ามบางประการในพิธีและสังคม ณ ริมนรมทา พระอินทราบูชามหาเทวะ พระศิวะทรงพอพระทัยและประทานพร พระอินทราทูลขอให้มีสถิตยสถานแห่งทิพยสภาวะอยู่ ณ ที่นั้นตลอดกาล จึงเกิดการสถาปนาอินทรตีรถะ ตอนท้ายกล่าวผลश्रुतिว่า การอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ การทำตัรปณะ และการบูชาพระปรเมศวร ณ อินทรตีรถะ ย่อมชำระบาปหนักได้และให้ผลบุญเสมอมหายัญ อีกทั้งการสดับมหาตมยะนี้เองก็เป็นเหตุแห่งความบริสุทธิ์ด้วย
Adhyaya 119
कल्होडीतीर्थमाहात्म्यं तथा कपिलादानप्रशंसा (Kahlodī Tīrtha Māhātmya and the Eulogy of Kapilā-Dāna)
มารกัณฑेयฤๅษีแนะนำกษัตริย์ให้ไปยัง “กัลโหฑี-ตีรถะ” อันประเสริฐ ซึ่งตั้งอยู่ริมฝั่งเหนือของแม่น้ำเรวา/นรมทา และได้รับการกล่าวขานว่าเป็นสถานที่ทำลายบาปทั้งปวง สถานที่นี้บรรดาฤๅษีโบราณได้สถาปนาไว้เพื่อประโยชน์สุขของสรรพสัตว์ และด้วยพลังตบะที่สัมพันธ์กับสายน้ำอันยิ่งใหญ่ของนรมทา จึงทำให้มหิมาของตีรถะนี้สูงส่งยิ่งนัก ต่อจากนั้นกล่าวยก “กปิลา-ตีรถะ” ขึ้นเป็นสำคัญ และกำหนดพิธี “กปิลา-ทาน” คือการถวายโคกปิลา โดยเฉพาะโคที่เพิ่งคลอดลูก มีลักษณะเป็นมงคล ควรถวายพร้อมการถืออุโบสถ/อดอาหาร มีความสำรวม และโดยเฉพาะต้องชนะความโกรธ บทนี้ยังจัดลำดับทานต่าง ๆ โดยยืนยันว่ากปิลา-ทานประเสริฐกว่าทานที่ดิน ทรัพย์ ธัญญาหาร ช้าง ม้า และทองคำ ในผลश्रุติกล่าวว่า การให้ทาน ณ ตีรถะนี้ย่อมทำลายบาปทางวาจา ใจ และกายที่สั่งสมมาถึงเจ็ดชาติ ผู้ให้ทานได้บรรลุโลกของพระวิษณุซึ่งเหล่าอัปสรสสรรเสริญ เสวยสุขสวรรค์ยาวนานตามจำนวนขนของโค และต่อมาจึงกลับมาเกิดเป็นมนุษย์ในตระกูลมั่งคั่ง พร้อมด้วยความรู้พระเวท ความชำนาญในศาสตรา สุขภาพดี และอายุยืน ตอนท้ายย้ำอีกครั้งว่ากัลโหฑี-ตีรถะมีอานุภาพล้ำเลิศในการปลดเปลื้องบาปทั้งปวง
Adhyaya 120
कम्बुतीर्थ-स्थापनम् (Establishment and Merit of Kambu Tīrtha)
บทนี้กล่าวถึงกำเนิดตำนานของ “กัมพุเกศวร/กัมพุ” และเหตุแห่งนาม “กัมพุตีรถะ” พร้อมคำสรรเสริญอานิสงส์แห่งการสรงและบูชา ณ ที่นั้น ศรีมารกัณฑेयเล่าลำดับวงศ์จากหิรัณยกศิปุถึงปรหฺลาด ต่อด้วยวิโรจน พลี พาณ ศัมพร และลงท้ายที่กัมพุ กัมพุผู้เป็นอสูรตระหนักถึงความหวาดหวั่นต่ออานุภาพจักรวาลของพระวิษณุ จึงบำเพ็ญตบะในสายน้ำเนรมทา ด้วยการถือมาวนะ (สงบวาจา), สรงน้ำตามวินัย, ครองเพศและระเบียบแบบนักบวช และบูชาพระมหาเทวะเป็นเวลายาวนาน พระศิวะทรงพอพระทัยและประทานพร แต่ทรงชี้ข้อจำกัดทางธรรม—ไม่มีผู้ใด แม้พระศิวะเอง จะลบล้างความเป็นใหญ่ของพระวิษณุในศึกจักรวาลได้ และความเป็นปฏิปักษ์ต่อพระหริย่อมไม่ก่อสุขอันยั่งยืน ครั้นพระศิวะเสด็จไป กัมพุได้สถาปนาพระศิวะปางสงบและปราศจากโรคภัย ณ สถานที่นั้น จึงเป็นที่รู้จักว่า “กัมพุตีรถะ” และได้รับการยกย่องว่าเป็นที่ทำลายโทษใหญ่ ตอนท้ายกล่าวผลบุญว่า การสรงและบูชา โดยเฉพาะการบูชาพระสุริยะด้วยบทสรรเสริญแห่งฤค/ยชุร/สาม ให้ผลเสมอพิธีเวท; การบูชาบรรพชนและบูชาอีศานะให้ผลดุจอัคนิษโฏม; และการสิ้นชีวิต ณ ที่นั้นนำไปสู่รูทรโลกะ.
Adhyaya 121
Candrahāsa–Somatīrtha Māhātmya (Glory of Candrahāsa and Somatīrtha)
บทนี้เป็นรูปแบบถาม–ตอบ โดยยุธิษฐิระทูลถามและมารกัณเฑยะอธิบาย ชี้ “จันทรหาส” เป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ลำดับถัดไป และรำลึกว่าโสมเทพ (เทวะแห่งจันทร์) ได้บรรลุ “ปรา-สิทธิ” คือความสำเร็จสูงสุด ณ ที่นั้น ความทุกข์ของโสมอธิบายว่าเกิดจากคำสาปของทักษะ พร้อมสอดแทรกคติธรรมว่าในคฤหัสถธรรม หากละเลยหน้าที่คู่ครองย่อมก่อผลกรรมเป็นโทษได้ เพื่อการแก้ไข โสมท่องไปตามตีรถะต่าง ๆ จนถึงฝั่งนรมทา/เรวา ผู้ขจัดบาป แล้วปฏิบัติวัตรอย่างมีวินัยตลอดสิบสองปี ได้แก่ อดอาหาร ให้ทาน ถือพรต และสำรวมอินทรีย์ จนพ้นมลทิน ครั้นแล้วจึงทำอภิเษกมหาเทวะ และสถาปนา–บูชาพระศิวะ ก่อให้เกิดบุญอันไม่เสื่อม (อักษยะ) และคติอันประเสริฐ ยังกล่าวถึงกาลและวิธีการแสวงบุญว่า การอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ที่โสมตีรถะและจันทรหาส โดยเฉพาะในคราวจันทร/สุริยคราส และในวาระเปลี่ยนฤดูกาล–จุดต่อปฏิทิน (สังกรานติ วยตีปาตะ อายนะ วิษุวะ) ให้ความบริสุทธิ์ บุญยั่งยืน และรัศมีดุจโสม ปิดท้ายด้วยการเปรียบผู้แสวงบุญที่รู้จักจันทรหาสบนเรวากับผู้ไม่รู้ และกล่าวว่าการสละโลก (สันนยาส) ณ ที่นั้นนำสู่หนทางมงคลที่ไม่หวนกลับ อันเกี่ยวเนื่องกับแดนของโสม.
Adhyaya 122
Ko-hanasva Tīrtha Māhātmya and Varṇa–Āśrama Ethical Discourse (कोहनस्वतीर्थमाहात्म्य तथा वर्णाश्रमधर्मोपदेशः)
อัธยายะ 122 ดำเนินเรื่องเป็นสองช่วงที่สัมพันธ์กันอย่างแนบแน่น ช่วงแรก มารกัณฑेयกล่าวถึงมหาตมยะของทีรถะชื่อ “โกหะนัสวะ” ว่าเป็นสถานที่ชำระบาปและทำลายความหวาดกลัวต่อความตาย จากนั้นตามคำถามของยุธิษฐิระ จึงอธิบายกำเนิดและหน้าที่กรรมของวรรณะทั้งสี่ โดยถือพรหมาเป็นเหตุแรก และใช้อุปมาร่างกาย—พราหมณ์จากปาก กษัตริย์จากแขน ไวศยะจากต้นขา ศูทรจากเท้า พร้อมวางแนวทางจริยธรรมและแบบแผนชีวิต: พราหมณ์เน้นสวาธยายะและการสอน ยัญญะ ไฟบูชา ปัญจยัญญะ ธรรมของคฤหัสถ์ และอุดมคติวานปรัสถะ/สันนยาสในบั้นปลาย; กษัตริย์เน้นการปกครองและคุ้มครองประชา; ไวศยะเน้นเกษตร เลี้ยงโค และการค้า; ศูทรเน้นธรรมแห่งการรับใช้ ทั้งยังสะท้อนข้อจำกัดเรื่องสิทธิในมนตร์และสังสการตามน้ำเสียงเชิงบรรทัดฐานของคัมภีร์ ช่วงที่สองเป็นนิทานตัวอย่างว่าด้วยความตายและการคุ้มครองของเทพ: พราหมณ์ผู้รอบรู้ได้ยินถ้อยคำอ ominous “หะนัสวะ” แล้วพบยมะพร้อมบริวาร จึงหนีไปพร้อมสวดสรรเสริญพระรุทระ (ศตรุทรียะ) เข้าพึ่งลึงคะและล้มลง ณ ที่นั้น พระศิวะทรงเปล่งวาจาคุ้มครอง ขับไล่กองกำลังของยมะ สถานที่จึงมีชื่อเสียงว่า “โก-หะนัสวะ” ตอนท้ายกล่าวผลบุญ: อาบน้ำและบูชาที่นี่ได้บุญเสมออัคนิษโฏมะ; ตายที่นี่ไม่ต้องเห็นยมะ; และระบุผลเฉพาะของการตายด้วยไฟหรือด้วยน้ำ ก่อนจะกล่าวถึงการกลับมาพร้อมความรุ่งเรือง
Adhyaya 123
कर्मदीतीर्थे विघ्नेशपूजा-फलप्रशंसा | Karmadī Tīrtha and the Merit of Vighneśa Observance
อัธยายะนี้เป็นตำนานมหาตมยะของตีรถะโดยย่อ ที่ฤๅษีมารกัณฑेयกล่าวแก่พระราชา ท่านสั่งสอนให้ผู้ฟังไปยังกรรมที-ตีรถะอันประเสริฐ ซึ่งเป็นสถานที่ที่พระวิฆเนศ (คณนาถ) ผู้มีกำลังยิ่งใหญ่สถิตอยู่ กล่าวว่าเมื่ออาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ ณ ที่นั้น และโดยเฉพาะหากประกอบอุโปวาสในวันจตุรถีร่วมด้วย ย่อมระงับวิฆนะคืออุปสรรคตลอดเจ็ดชาติได้ อีกทั้งการให้ทาน ณ สถานที่นั้นให้ผลเป็นอักษยะผล คือบุญกุศลไม่เสื่อมสูญ เป็นถ้อยคำธรรมที่ยืนยันโดยปราศจากความสงสัย; จึงเชื่อมโยงการจาริกตีรถะ วินัยวันจตุรถี และทานธรรม เข้ากับหลักการขจัดอุปสรรคด้วยพระกรุณาของพระวิฆเนศ
Adhyaya 124
नर्मदेश्वरतीर्थमाहात्म्य (The Māhātmya of Narmadeśvara Tīrtha)
บทนี้นำเสนอคำแนะนำเรื่องการไปสู่ทีรถะอย่างย่อในกรอบบทสนทนา ศรีมารกัณฑेयกล่าวแก่พระราชามหีปาลให้เสด็จไปยังนรมเทศวร ซึ่งยกย่องว่าเป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์อันประเสริฐยิ่ง สาระสำคัญเป็นเรื่องการหลุดพ้นและการชำระบาป—ผู้ใดอาบน้ำชำระกายในทีรถะแห่งนั้น ย่อมพ้นจากกิลมพิษะทั้งปวง (มลทิน/บาปทางศีลและพิธีกรรม) ต่อมามีข้อกำหนดผลสุดท้ายว่า ไม่ว่าความตายจะเกิดจากการเข้าสู่ไฟ จากน้ำ หรือจากความตายแบบ ‘อุนานาศกะ’ (ไม่ทำลาย/ไม่ก่อผล) วิถีของผู้นั้นเรียกว่า ‘อนิวรรติกา คติ’ (คติที่ไม่หวนกลับ) โดยอ้างว่าเป็นคำสอนก่อนหน้าของศังกระ ดังนี้จึงผสานคำสั่งจาริก การรับรองการชำระ และสายอำนาจ (ศิวะ→ผู้เล่า) เพื่อยืนยันเกียรติคุณอันช่วยให้พ้นของทีรถะแห่งนี้
Adhyaya 125
रवीतीर्थ-माहात्म्य एवं आदित्य-तपःकथा (Ravītīrtha Māhātmya and the Discourse on Āditya’s Tapas)
บทนี้เป็นบทสนทนา เมื่อยุธิษฐิระทูลถามว่า พระอาทิตย์ผู้ปรากฏแก่โลกและเป็นที่สักการะของเทพทั้งปวง เหตุใดจึงถูกกล่าวว่าเป็นตปัสวิน (ผู้บำเพ็ญตบะ) และทรงได้ฐานะกับนามว่า อาทิตยะ/ภาสกร ได้อย่างไร มารกัณฑेयตอบโดยเล่าเรื่องจักรวาลกำเนิด: แรกเริ่มมีแต่ความมืด ต่อมาปรากฏหลักการทิพย์อันเรืองรอง จากนั้นจึงกล่าวถึงภาวะที่เป็นบุคคลและหน้าที่ต่าง ๆ ของจักรวาล ต่อมาบรรยายมหาตมยะของ “รวีตีรถะ” ริมฝั่งแม่น้ำนรมทา ว่าเป็นสถานที่ประกอบการบูชาพระอาทิตย์ด้วยการสรงน้ำศักดิ์สิทธิ์ (สนานะ) การบูชา (ปูชา) การภาวนามนต์ (มนตระ-ชปะ) และการเวียนประทักษิณา เน้นย้ำว่า “มนต์” เป็นเงื่อนไขให้พิธีสัมฤทธิ์ผล พร้อมอุปมาว่าการกระทำไร้มนนต์ย่อมไม่เกิดผล ท้ายบทกล่าวถึงกาลและวิธีปฏิบัติในวันสังกรานติ วยตีปาตะ อายนะ วิษุวะ คราส และมาฆสัปตมี รวมทั้งรายนามพระอาทิตย์สิบสองนาม และผลश्रุติว่าก่อให้เกิดความบริสุทธิ์ สุขภาพ ความผาสุก และผลมงคลในสังคม
Adhyaya 126
अयोनिज-महादेव-तीर्थमाहात्म्य (Glory of the Ayoni-ja Mahādeva Tīrtha)
บทนี้มารกัณฑेयแสดงคำสอนว่าด้วยมหาตีรถะอันสูงสุดชื่อ “อโยนิชะ” (ผู้มิได้เกิดจากครรภ์) เป็นสถานที่แก้และชำระผู้ที่ประสบ “โยนิ-สังกฏะ” คือความคับข้องจากการเกิดในภพกาย การไปแสวงบุญและอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ ณ ที่นั้นกล่าวว่าสามารถลบความรู้สึกหนักอึ้งแห่งทุกข์เกี่ยวกับการเกิดได้ ต่อจากนั้นให้บูชาอีศวร/มหาเทวะ พร้อมวลีวิงวอนขอให้พ้นจาก “สัมภวะ” (การเกิดซ้ำ) และโยนิ-สังกฏะ การถวายของหอม ดอกไม้ และธูป เป็นเหตุให้บาปเสื่อมสิ้น เมื่อประกอบ “ลิงคะ-ปูรณะ”/การบำเพ็ญต่อศิวลึงค์ด้วยภักติ ผลบุญถูกพรรณนาอย่างอุปมาเกินจริงด้วย “สิกถะ-สังขยา” (จำนวนหยด/ขี้ผึ้ง) หมายถึงการได้อยู่ใกล้เทวเทวะยาวนาน การรดน้ำบูชา (อภิเษก) แด่มหาเทวะด้วยน้ำหอม น้ำผึ้ง น้ำนม หรือโยเกิร์ต/นมเปรี้ยว ให้ “วิปุลา ศรี” คือความรุ่งเรืองอุดมสมบูรณ์ กำหนดกาลมงคลคือปักษ์สว่าง โดยเฉพาะวันจตุรทศี ให้บูชาพร้อมบทเพลงและดนตรี และเวียนประทักษิณาพร้อมสวดวลีวิงวอนนั้นไม่ขาดสาย ท้ายบทยกย่องมนต์หกพยางค์ “นะมะห์ ศิวายะ” ว่ายิ่งใหญ่เหนือมนต์พิสดารทั้งหลาย การภาวนามนต์นี้เองเสมือนการศึกษา การฟัง และการทำพิธีให้ครบถ้วน อีกทั้งเน้นการรับใช้ศิวโยคี และทานอันมีศีลธรรม—เลี้ยงดูฤๅษีผู้สำรวม (ดานตะ ชิตเอนทริยะ) ให้ทานและให้น้ำ—เป็นส่วนเติมเต็มของการอาบน้ำและบูชา โดยเปรียบผลบุญยิ่งใหญ่ดุจเขาพระสุเมรุและมหาสมุทร
Adhyaya 127
अग्नितीर्थ-माहात्म्य तथा कन्यादान-फलश्रुति (Agni Tīrtha Māhātmya and the Merit of Kanyādāna)
บทนี้เป็นตอนแนะแนวการจาริกในเรวาขัณฑะ โดยมารกัณฑेयกล่าวสั่งสอนกษัตริย์ให้ไปยังอัคนีตีรถะ ซึ่งยกย่องว่าเป็นท่าน้ำศักดิ์สิทธิ์อันหาที่เปรียบมิได้. ท่านกำหนดให้ทำ “ตีรถสนาน” คืออาบน้ำในสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ ณ ต้นปักษ์ (pakṣa-ādau) และกล่าวว่าสนานนั้นชำระกิลพิษะ—มลทินทางศีลธรรมและพิธีกรรม—รวมทั้งบาปทั้งปวงให้สิ้นไป. ต่อจากนั้นเนื้อหาหันไปสู่ธรรมแห่งทาน โดยเน้น “กัญญาทาน” คือการมอบหญิงสาวเป็นทาน โดยประดับตกแต่งตามกำลัง (yathāśaktyā alaṅkṛtām). มีการกล่าวผลานิสงส์เปรียบเทียบกับผลของโสมยัญใหญ่ เช่น อัคนีษโฏมะ และ อติราตระ และย้ำว่าได้ผลยิ่งใหญ่ทวีคูณอย่างยิ่ง. ท้ายบทขยายบุญกุศลไปถึงสายวงศ์: การขึ้นสู่ศิวโลกของผู้ให้ทานถูกพรรณนาว่าเป็นไปตามสัดส่วนความต่อเนื่องของลูกหลาน โดยใช้อุปมานับเส้นผมอย่างกวี. จึงเชื่อมโยงความสืบเนื่องของสังคม หน้าที่แห่งทาน และคำมั่นแห่งความหลุดพ้นในกรอบความศรัทธาแบบไศวะไว้ด้วยกัน.
Adhyaya 128
भृकुटेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Bhrikuṭeśvara Tīrtha Māhātmya)
อัธยายะนี้เป็นคำสั่งสอนของฤๅษีมารกัณฑेयแก่พระราชา ให้มุ่งหน้าไปยังภฤกุเฏศวร ซึ่งยกย่องว่าเป็นติรถะอันประเสริฐและศักดิ์สิทธิ์ อำนาจความศักดิ์สิทธิ์ของสถานที่นี้ตั้งอยู่บนตปัสยาจริยาของมหาฤๅษีภฤคุ ผู้ทรงเดชานุภาพและมีอุปนิสัยเคร่งเข้ม ได้บำเพ็ญตบะยาวนานเพื่อขอบุตร แล้วพระผู้เป็นเจ้าผู้มีนามว่า ‘อันธกฆาติน’ (ผู้สังหารอันธกะ) คือปรเมศวร ทรงพอพระทัยประทานพร แสดงถึงการอุปถัมภ์ในสายศิวะของติรถะแห่งนี้ ต่อจากนั้นกล่าวถึงพิธีกรรมและผลบุญโดยเฉพาะ ผู้ใดอาบน้ำในติรถะแล้วบูชาปรเมศวร ย่อมได้ผลบุญเป็นแปดเท่าของยัญญะอัคนิษโฏม ผู้ปรารถนาบุตรหากทำพิธีสฺนาปนะถวายภฤกุเฏศะด้วยเนยใสและน้ำผึ้ง จะได้บุตรดังประสงค์ อีกทั้งยกย่องทานว่า การถวายทองแก่พราหมณ์ หรือถวายโคและที่ดินเป็นทางเลือก มีบุญเสมือนมอบแผ่นดินทั้งสิ้นพร้อมทะเล ถ้ำ ภูเขา ป่า และสวน ตอนท้ายกล่าวถึงผลตอบแทนตามธรรม คือผู้ให้ทานเสวยสุขในสวรรค์ แล้วกลับมามีฐานะสูงบนโลก เป็นพระราชาหรือพราหมณ์ผู้ได้รับเกียรติยิ่ง โดยผูกบุญกุศลแห่งภักติและการอุปถัมภ์ไว้กับสถานที่ศักดิ์สิทธิ์นี้
Adhyaya 129
ब्रह्मतीर्थमाहात्म्य (Glory of Brahmatīrtha on the Narmadā)
บทนี้เป็นคำสอนมหาตมยะของศรีมารกัณฑेयะแก่พระราชา ว่าด้วย “พรหมตีรถะ” อันตั้งอยู่ริมฝั่งแม่น้ำนรมทา ตีรถะแห่งนี้ถูกยกย่องว่าเลิศเหนือทุกตีรถะ เป็นสถานศักดิ์สิทธิ์หาที่เปรียบมิได้ โดยมีพระพรหมเป็นเทพผู้ประทับคุ้มครอง (อธิษฐานเทวะ) ณ ที่นั้น กล่าวถึงการชำระบาปเป็นลำดับตามโทษที่เกิดจากวาจา ใจ และการกระทำ และยืนยันว่าเพียงได้ “ทัศนะ” คือไปเห็นและไปเยือน ก็ยังมีอานุภาพชำระมลทินได้ ผู้ที่อาบน้ำศักดิ์สิทธิ์แล้วประพฤติตามข้อบัญญัติแห่งศรุติ-สมฤติ ย่อมทำปรายสัตตะ (การชดใช้บาป) สำเร็จและได้พำนักในสวรรค์ ส่วนผู้ละทิ้งศาสตรเพราะความใคร่และความโลภ ถูกตำหนิว่าเบี่ยงเบนจากหนทางแห่งการชำระบาปที่ถูกต้อง หลังสรงน้ำแล้วบูชาบรรพชน (ปิตฤ) และเทวดา จะได้บุญเสมออัคนิษโฏมยัญ; ทานที่ถวายแด่พระพรหมกล่าวว่าเป็นทานไม่เสื่อมสูญ แม้สวดชปะคายตรีเพียงย่อ ก็ได้รับการสรรเสริญว่าครอบคลุมผลแห่งฤค-ยชุร-สาม ตอนท้ายกล่าวถึงผลบุญว่า หากสิ้นชีวิต ณ ตีรถะนี้ย่อมไปถึงพรหมโลกและไม่หวนกลับ อีกทั้งความเกี่ยวเนื่องกับอัฐิหรือซากกาย ณ ที่นั้นก็เป็นกุศล ผู้ได้บุญย่อมเกิดใหม่เป็นผู้รู้พรหมัน มีความรู้ ได้รับเกียรติ มีสุขภาพดี และอายุยืน และผู้มาเยือนผู้มีจิตใหญ่ย่อมบรรลุ “อมฤตตวะ” คือความไม่ตายในความหมายทางเทววิทยา
Adhyaya 130
Devatīrtha Māhātmya (Glory of Devatīrtha on the Southern Bank of the Narmadā)
ในอัธยายะนี้ ฤๅษีมารกัณฑेयกล่าวถึง “เทวตีรถะ” ตีรถะอันประเสริฐยิ่ง ซึ่งตั้งอยู่ ณ ฝั่งใต้ของแม่น้ำนรมทา (เรวา) ความศักดิ์สิทธิ์ของสถานที่นี้ตั้งมั่นด้วยแบบอย่างทิพย์ คือเหล่าเทวะมาชุมนุมกันที่นั่น และปรเมศวรทรงพอพระทัยในสถานนั้น อัธยายะยังระบุคุณสมบัติทางจริยธรรมของผู้แสวงบุญว่า การอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ (สนานะ) ควรกระทำด้วยใจที่ปลอดจากกามะ (ความใคร่ปรารถนา) และโกรธะ (ความโกรธ) ผู้ที่อาบด้วยความสำรวมเช่นนี้ย่อมได้บุญแน่นอนเสมอด้วยผลแห่งการถวายโคหนึ่งพันตัว (โคสหัสรผล) แสดงว่าพิธีภายนอกต้องประกอบด้วยวินัยภายในจึงจะสมบูรณ์
Adhyaya 131
Nāgatīrtha Māhātmya (Legend of the Nāgas’ Fear and Śiva’s Protection) / नागतीर्थमाहात्म्य
บทที่ 131 เป็นบทสนทนาระหว่างฤๅษีมารกัณฑेयกับพระเจ้ายุธิษฐิระ เริ่มด้วยการกล่าวถึง “นาคตีรถะ” อันยอดยิ่ง ณ ฝั่งใต้ของแม่น้ำนรมทา และตั้งคำถามว่าเหตุใดนาคผู้ยิ่งใหญ่จึงบำเพ็ญตบะเพราะความหวาดกลัวอย่างรุนแรง จากนั้นมารกัณฑेयเล่าอิติหาสโบราณว่า กัศยปะมีชายาสองนาง คือ วินตา (เกี่ยวเนื่องกับครุฑ) และกัทรู (เกี่ยวเนื่องกับเหล่านาค) ได้พนันกันเมื่อเห็นม้าเทวะอุจไจห์ศรวัส กัทรูใช้กลอุบายบีบบังคับบุตรนาคให้ร่วมการลวง; บางตนยอมเพราะเกรงคำสาปของมารดา ส่วนบางตนแสวงหาที่พึ่งอื่นและบำเพ็ญตบะยาวนาน เมื่อการตบะสำเร็จ มหาเทวะทรงพอพระทัยและประทานพร: วาสุกีได้รับการสถาปนาให้เป็นผู้คุ้มครองอยู่ใกล้พระศิวะเสมอ และเหล่านาคได้รับความปลอดภัย โดยเฉพาะผ่านการลงอาบ/จุ่มในสายน้ำนรมทา ตอนท้ายกล่าวถึงพิธีและผลบุญ: หากบูชาพระศิวะ ณ ตีรถะแห่งนี้ในวันปัญจมี (ขึ้น/แรม 5 ค่ำ) วงศ์นาคทั้งแปดจะไม่ทำอันตรายผู้บูชา และผู้ล่วงลับจะได้ฐานะเป็นบริวาร (คณะ/คณะคณ) ของพระศิวะตามระยะเวลาที่ปรารถนา.
Adhyaya 132
वाराहतीर्थमाहात्म्यम् (Glory of Varāha Tīrtha on the Northern Bank of the Narmadā)
มารกัณฑेयแนะนำกษัตริย์ให้ไปยังตถีรถะชื่อ “วราหะ” ณ ฝั่งเหนือของแม่น้ำนรมทา ซึ่งกล่าวว่าเป็นสถานที่ “ขจัดบาปทั้งปวง” บทนี้ยกย่องพระวราหะว่าเป็นผู้ทรงค้ำจุนโลกและผู้สร้างสรรพสิ่ง (jagaddhātā) ประทับอยู่ที่นั่นเพื่อประโยชน์แก่โลก (lokahita) และเป็นผู้นำพาข้ามห้วงสังสารวัฏ พิธีปฏิบัติประกอบด้วยการอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ที่ตถีรถะ การบูชาพระธราณีธร/พระวราหะด้วยเครื่องหอมและพวงมาลัย การเปล่งวาจามงคล และการถือศีลอด—โดยเฉพาะในวันทวาทศี (dvādaśī) จากนั้นให้ตื่นเฝ้ายามค่ำคืนพร้อมฟัง/เล่าเรื่องธรรมอันศักดิ์สิทธิ์ อีกทั้งกำหนดข้อพึงเว้นทางสังคม-พิธีกรรม คือหลีกเลี่ยงการสัมผัสและการร่วมรับประทานกับผู้ประพฤติบาป เพราะความไม่บริสุทธิ์กล่าวว่าถ่ายทอดได้ทางคำพูด การสัมผัส ลมหายใจ และการกินร่วมกัน และให้เคารพบูชาพราหมณ์ตามกำลังและตามแบบแผน ผลบุญระบุว่า เพียงได้ดรรศนะพระพักตร์ของพระวราหะก็ทำลายบาปหนักได้อย่างรวดเร็ว เปรียบดังงูหนีเมื่อเห็นครุฑ และความมืดสลายเมื่อพระอาทิตย์ขึ้น เน้นความเรียบง่ายของมนต์ว่า “นะโม นารายณายะ” ใช้ได้ในทุกกรณี และการกราบพระกฤษณะเพียงครั้งเดียวเสมอด้วยผลแห่งยัญใหญ่ นำพาพ้นการเกิดใหม่ ท้ายที่สุดกล่าวว่า ผู้ภักดีผู้มีวินัย หากละสังขาร ณ ที่นั้น ย่อมถึงแดนสูงสุดอันไร้มลทินของพระวิษณุ ซึ่งอยู่เหนือความแบ่งแยกระหว่างสิ่งเสื่อมและสิ่งไม่เสื่อม
Adhyaya 133
लोकपालतीर्थचतुष्टयमाहात्म्य तथा भूमिदानपालन-उपदेशः (Glory of the Four Lokapāla Tīrthas and Counsel on Protecting Land-Gifts)
มารกัณฑेयฤๅษีกล่าวถึง “ตีรถะ” อันประเสริฐสี่แห่งซึ่งเพียงได้ดर्शनก็ว่ากันว่าลบล้างบาปได้ คือสถานที่เกี่ยวเนื่องกับกุเบร วรุณ ยม และวายุ ผู้เป็นโลกปาละทั้งสี่ ยุธิษฐิระทูลถามว่าเหตุใดโลกปาละจึงบำเพ็ญตบะ ณ ฝั่งแม่น้ำนรมทา ฤๅษีอธิบายว่าในโลกอันไม่มั่นคงนั้น พวกท่านแสวงหาฐานรองรับที่มั่นคง และย้ำว่า “ธรรมะ” คือสิ่งค้ำจุนสรรพชีวิตทั้งปวง เมื่อบำเพ็ญตบะอย่างเข้มข้นแล้ว พระศิวะประทานพร: กุเบรเป็นเจ้าแห่งยักษะและทรัพย์สมบัติ; ยมได้อำนาจแห่งความสำรวมและการพิพากษา; วรุณครองอธิปไตยในแดนแห่งน้ำ; วายุบรรลุความแผ่ซ่านทั่วทุกหนแห่ง จากนั้นแต่ละองค์สถาปนาศาลเจ้าตามนามของตน และประกอบการบูชาและเครื่องสักการะ ต่อมามีข้อกำกับทางสังคม-จริยธรรม: เชิญพราหมณ์ผู้ทรงความรู้มารับทาน โดยเฉพาะการถวายที่ดิน พร้อมคำเตือนมิให้ยึดคืนหรือเพิกถอน มีการกล่าวถึงโทษทัณฑ์สำหรับผู้ล้มล้างทานนั้น และสรรเสริญว่าการพิทักษ์ทานยิ่งประเสริฐกว่าการให้ทานเสียอีก ผลแห่งตีรถะแต่ละแห่งถูกแจกแจง: บูชาที่กุเบเรศะได้บุญดุจอัศวเมธ; ที่ยมेशวรปลดเปลื้องบาปข้ามภพชาติ; ที่วรุเณศะได้ผลดุจวาชเปยะ; และที่วาเตศวรทำให้เป้าหมายชีวิตสำเร็จครบถ้วน ปิดท้ายด้วยผลश्रุติว่า การฟังหรือสาธยายเรื่องนี้ย่อมชำระบาปและเพิ่มสิริมงคล
Adhyaya 134
Rāmeśvara-tīrtha Māhātmya (रामेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of Rāmeśvara on the Southern Bank of the Narmadā
ในอัธยายะนี้ ศรีมารกัณฑेयกล่าวอย่างย่อถึงมหาตมยะของตีรถะ โดยชี้ถึงสถานศักดิ์สิทธิ์อันหาที่เปรียบมิได้ชื่อว่า “ราเมศวร” ตั้งอยู่ ณ ฝั่งใต้ของแม่น้ำนรมทา (เรวา) ซึ่งได้รับการสรรเสริญว่าเป็นผู้ขจัดบาป (ปาปะ-หระ) ให้บุญกุศล (ปุณยะ) และดับทุกข์ทั้งปวง ได้ระบุการปฏิบัติสำคัญว่า ผู้ใดอาบน้ำชำระ (สนานะ) ณ ตีรถะนี้ แล้วบูชาพระมเหศวร—มหาเทวะ ผู้เป็นมหาตมา—ผู้นั้นย่อมพ้นจากกิลพิษะทั้งสิ้น (ความผิด/มลทิน). ดังนี้จึงเชื่อมโยงสถานที่ ลำดับพิธี (สนานะ→ปูชา) และผล (มลทินเสื่อมสิ้น) เป็นแนวทางยาตราอย่างกระชับ.
Adhyaya 135
सिद्धेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Siddheśvara Tīrtha Māhātmya)
มารกัณฑेयกล่าวถึงมหาตีรถะชื่อ “สิทเธศวร” อันประเสริฐยิ่ง เป็นที่สักการะในทุกโลก และให้ความสำเร็จสูงสุด. แก่นคำสอนของบทนี้สั้นชัดเจน: อาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ (สนานะ) ณ ตีรถะนั้น แล้วบูชาอุมา‑รุทระ (อุมา‑มเหศวร) ตามพิธี. ผู้ปฏิบัติย่อมได้บุญผลเสมอด้วยพิธีบูชายัญวาชเปยะ จึงยกศรัทธาในตีรถะให้มีเกียรติเทียบเคียงคัมภีร์เวท. ในผลศรุติกล่าวว่า ด้วยบุญที่สั่งสม เมื่อสิ้นชีวิตย่อมขึ้นสวรรค์ มีอัปสราเป็นสหายและเสียงมงคลต้อนรับ; ครั้นเสวยสุขสวรรค์ยาวนานแล้ว จึงเกิดใหม่ในตระกูลมั่งคั่งมีชื่อเสียง สมบูรณ์ด้วยทรัพย์และธัญญาหาร รู้เวทและเวทางคะ เป็นที่นับถือ ปราศจากโรคและโศก และมีอายุครบหนึ่งร้อยปี ภายใต้กรอบแห่งภักติแบบไศวะ.
Adhyaya 136
अहल्येश्वरतीर्थमाहात्म्य (Ahalyeśvara Tīrtha Māhātmya)
มารกัณฑेयเล่ามหิมาของศาลเจ้า ‘อหัลเยศวร’ และตีรถะที่อยู่เคียงกัน โดยนำเหตุการณ์อหัลยา–โคตมะ–อินทรามาเล่าในบริบทแห่งสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ โคตมะเป็นพราหมณ์ฤๅษีผู้เคร่งธรรม อหัลยามีชื่อเสียงด้านความงาม อินทรา (ศักระ) ถูกกามครอบงำ จึงแปลงกายเป็นโคตมะเข้าไปหาอหัลยาใกล้อาศรม เมื่อโคตมะกลับมาและรู้ความผิด จึงสาปอินทราให้มีรอยบนกายดังการปรากฏของ ‘ภคะ’ มากมาย อินทราละทิ้งอำนาจแล้วบำเพ็ญตบะชดใช้ อหัลยาถูกสาปให้เป็นศิลา แต่มีเงื่อนไขการพ้นสาป—ครบหนึ่งพันปี นางบริสุทธิ์และหลุดพ้นด้วยการได้เห็นพระรามผู้มาพร้อมวิศวามิตรในการจาริก ต่อมานางประกอบพิธีริมฝั่งนรมทา ทำสนานและตบะ รวมทั้งจันทรายณะและกฤจฉระอื่น ๆ พระมหาเทวะพอพระทัยประทานพร อหัลยาจึงสถาปนาพระศิวะนาม ‘อหัลเยศวร’ ตอนท้ายมีผลश्रุติว่า ผู้ใดอาบน้ำในตีรถะนี้และบูชาพระปรเมศวร ณ ที่นั้น ย่อมได้สวรรค์ และในภพมนุษย์ภายหน้าจะได้ความมั่งคั่ง ความรู้ สุขภาพ อายุยืน และความสืบต่อแห่งตระกูล
Adhyaya 137
कर्कटेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Karkaṭeśvara Tīrtha-Māhātmya)
บทนี้กล่าวถึงคำชี้แนะสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ของฤๅษีมารกัณฑेयแก่พระราชา โดยนำผู้แสวงบุญไปยัง “กัรกเฏศวรตีรถะ” ตีรถะฝ่ายไศวะอันประเสริฐซึ่งตั้งอยู่ริมฝั่งเหนือของแม่น้ำนรมทา และได้รับการสรรเสริญว่าเป็นแดนทำลายบาป ผู้ใดอาบน้ำตามวิธี (วิธิ) และบูชาพระศิวะ ย่อมได้คติหลังความตายที่มั่นคง ไม่หวนกลับ มุ่งสู่โลกของพระรุทระ ฤๅษีกล่าวว่า ความยิ่งใหญ่ของตีรถะแห่งนี้ไม่อาจย่อให้ครบถ้วนได้ แต่ยกหลักคำสอนสำคัญว่า กรรมทั้งมงคลและอวมงคลที่กระทำ ณ ที่นั้นย่อมเป็น “อักษยะ” คือไม่เสื่อมสูญ แสดงถึงความคงทนของผลกรรมที่ทวีขึ้นในเขตศักดิ์สิทธิ์ ที่นั่นมีฤๅษีวาลขิลยะและนักบำเพ็ญตบะผู้เกี่ยวเนื่องกับมรีจิพำนักด้วยความสมัครใจ และเทวี นารายณีทรงบำเพ็ญตบะอันเข้มข้นอย่างต่อเนื่อง ท้ายบทกำหนดพิธีบูชาบรรพชน—ผู้ใดอาบน้ำและทำตัรปณะ (tarpana) ณ ที่นั้น ย่อมทำให้บรรพชนอิ่มเอมยาวนานถึงสิบสองปี ดังนี้ ความหลุดพ้นส่วนตน ความประพฤติธรรม และหน้าที่ต่อวงศ์สกุล จึงถูกรวมไว้ในพิธีกรรมแห่งตีรถะเดียวกัน
Adhyaya 138
Śakratīrtha Māhātmya (The Glory of Śakra-tīrtha) — Indra’s Restoration and the Merit of Śiva-Pūjā
มารกัณเฑยะสอนว่า ผู้แสวงบุญพึงไปยังศักรตีรถะอันหาที่เปรียบมิได้ ความศักดิ์สิทธิ์ของสถานที่นี้อธิบายด้วยตำนานกำเนิด: พระอินทร์ (ศักระ) ถูกฤๅษีโคตมะสาป จึงสูญสิ้นรัศมีแห่งราชศรี เหล่าเทวดาและฤๅษีผู้บำเพ็ญตบะต่างร้อนใจ จึงไปทูลวิงวอนโคตมะด้วยถ้อยคำอ่อนโยนว่า หากไร้พระอินทร์ ระเบียบธรรมของเทวดาและมนุษย์ย่อมไม่งดงาม ขอได้โปรดเมตตาเทพผู้ทุกข์ระทมซึ่งหลบเร้นด้วยความละอายจากความผิดของตนเอง โคตมะผู้เป็นยอดแห่งผู้รู้พระเวททรงพอพระทัยและประทานพร—สิ่งที่เคยเป็น ‘พันรอย’ แห่งมลทิน กลับแปรเป็น ‘พันเนตร’ ด้วยอนุเคราะห์ของฤๅษี ทำให้เกียรติของพระอินทร์คืนกลับ จากนั้นพระอินทร์เสด็จไปยังแม่น้ำนรมทา สรงสนานในน้ำอันบริสุทธิ์ สถาปนาและบูชา “ตรีปุรานตกะ” พระศิวะผู้ทำลายตรีปุระ แล้วเสด็จกลับสวรรค์โดยได้รับการยกย่องจากเหล่าอัปสรา ท้ายบทกล่าวผลบุญว่า ผู้ใดสรงสนาน ณ ตีรถะแห่งนี้และบูชาพระปรเมศวร ย่อมพ้นบาปจากการล่วงละเมิดคู่ครองของผู้อื่น อันเป็นตีรถะเพื่อการชำระและการแก้ไขทางศีลธรรมในแนวทางไศวะ
Adhyaya 139
Somatīrtha Māhātmya (Glory of Somatīrtha) — Ritual Bathing, Solar Contemplation, and Merit of Feeding the Learned
บทที่ 139 มารกัณฑेयกล่าวเป็นคำแนะนำเชิงการเดินทางไปยังโสมตีรถะ อันเป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์หาที่เปรียบมิได้ ที่ซึ่งโสมะได้บำเพ็ญตบะและบรรลุเส้นทางนักษัตรในสวรรค์ ที่นั่นกำหนดลำดับพิธีไว้ชัดเจน: อาบน้ำชำระในตีรถะ แล้วทำอาจมนะและสวดชปะให้ถูกต้อง จากนั้นจึงเจริญสมาธิภาวนาต่อรวิ (พระอาทิตย์) มหิมาของสถานที่นี้ยกเทียบผลบุญว่า การปฏิบัติที่โสมตีรถะให้ผลเสมอการสาธยายพระเวททั้งสาม (ฤค ยชุร สาม) และการสวดคายตรี นอกจากนี้ยังเน้นธรรมแห่งการต้อนรับอันบริสุทธิ์: เลี้ยงภัตตาหารพราหมณ์ผู้ทรงเวทตามสาย (พหฺวฤจ อธฺวรฺยุ ฉานฺโทค) และผู้สำเร็จการศึกษา พร้อมถวายทานแก่พราหมณ์ผู้เป็นประธาน เช่น รองเท้า/ปาทุกา ร่ม เครื่องนุ่งห่ม ผ้าห่ม และม้า โดยกล่าวด้วยถ้อยคำผลบุญระดับ “โกฏิ” ตอนท้ายสอนจริยธรรมแห่งตบะ—ที่ใดมุนีสำรวมอินทรีย์ ที่นั้นเสมอคุรุเกษตร ไนมิษะ และปุษกระ จึงควรบูชาและให้เกียรติโยคีเป็นพิเศษในคราส วันสังกรานติ และเวลาวยตีปาตะ ผู้ใดรับสันนยาสะ ณ ตีรถะนี้ ย่อมขึ้นวิมานไปสวรรค์ เป็นบริวารของโสมะ และร่วมเสวยสุขทิพย์เช่นโสมะ
Adhyaya 140
नन्दाह्रदमाहात्म्य (Nandāhrada Māhātmya: The Glory of Nandā Lake)
บทนี้เป็นคำสอนเชิงแนะแนวการจาริกในเรวาขัณฑะ โดยมารกัณฑेयชี้ทางแก่ผู้ฟังผู้เป็นกษัตริย์ให้ไปยังนัณฑาหรท (Nandāhrada) สระศักดิ์สิทธิ์อันหาที่เปรียบมิได้ ที่ซึ่งเหล่าสิทธะสถิตอยู่ และเทวีนันทาได้รับการสรรเสริญว่าเป็นผู้ประทานพร ความศักดิ์สิทธิ์ของสถานที่ตั้งอยู่บนตำนานการศึก: มหิษาสูรผู้ทำให้เหล่าเทวะหวาดหวั่นถูกเทวีในภาวะ “ศูลินี” แทงด้วยตรีศูลจนพินาศ แล้วเทวีผู้มีดวงตากว้างได้ลงสรง ณ ที่นั้น จึงเป็นเหตุให้สระนี้มีนามว่า “นัณฑาหรท” ต่อจากนั้นกล่าวถึงข้อปฏิบัติ: ระลึกถึงเทวีนันทาด้วยเจตนาแน่วแน่ แล้วอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ ณ ตีรถะนั้น พร้อมถวายทานแก่พราหมณ์ ย่อมได้บุญเสมออัศวเมธ ยกนัณฑาหรทไว้ในหมู่มหาตีรถะอันหาได้ยากร่วมกับไภรวะ เกทาระ และรุทรมหาลยะ แต่ผู้คนมากมายไม่รู้คุณเพราะถูกกามและความยึดติดครอบงำ ตอนท้ายผลश्रุติยืนยันว่า ผลบุญจากการสรงน้ำและให้ทานทั่วแผ่นดินที่ล้อมด้วยมหาสมุทร ย่อมรวมได้ด้วยการสรง ณ นัณฑาหรทเพียงแห่งเดียว
Adhyaya 141
Tāpeśvara Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Tāpeśvara Ford)
มารกัณฑेयเล่าเรื่องกำเนิดตีรถะที่ชื่อว่า “ตาเปศวร” มีพรานคนหนึ่งเห็นกวางตัวเมียที่หวาดกลัวกระโจนลงน้ำแล้วพ้นความกลัว จากนั้นลอยขึ้นสู่ท้องฟ้า เขาเกิดความพิศวงและความคลายกำหนัด วางคันธนูลง แล้วบำเพ็ญตบะยาวนานถึงหนึ่งพันปีทิพย์ ครั้นมหेशวรทรงพอพระทัยก็เสด็จปรากฏและประทานให้ขอพร พรานทูลขอได้พำนักใกล้พระศิวะ พระองค์ทรงอนุเคราะห์แล้วอันตรธานไป ต่อมาพรานได้สถาปนาพระมหेशวรและบูชาตามพิธีอย่างถูกต้อง จึงได้ไปสวรรค์ นับแต่นั้นตีรถะแห่งนี้เลื่องลือในสามโลกนามว่า “ตาเปศวร” อันเกี่ยวเนื่องกับความสำนึกผิดและความร้อนแห่งตบะของพราน กล่าวถึงอานิสงส์ว่า ผู้ใดอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ที่นี่และบูชาพระศังกร ย่อมถึงศิวโลก; ผู้ใดอาบในสายน้ำนรมทาที่ตาเปศวร ย่อมพ้นจากทุกข์สามประการ (ตาปะ-ตรัย) และแนะนำให้ถือการอาบน้ำเป็นพิเศษในวันอัษฏมี จตุรทศี และตฤติยา เพื่อระงับบาปทั้งปวง
Adhyaya 142
रुक्मिणीतीर्थमाहात्म्य (Rukmiṇī Tīrtha Māhātmya) and the Naming of Yodhanīpura
บทนี้เป็นบทสนทนา โดยมารกัณฑेयสอนยุธิษฐิระถึงมหาตมยะของรุกมินี-ตีรถะ กล่าวว่าสรงน้ำเพียงอย่างเดียวก็ให้ความงามและสิริมงคล และเน้นเป็นพิเศษในวันอัษฏมี จตุรทศี และโดยเฉพาะตฤติยา ว่าการสรงน้ำและบูชามีผลบุญยิ่งนัก ต่อมามีตำนานกำเนิดเพื่อยืนยันอำนาจของตีรถะ: ภีษมกะ กษัตริย์แห่งกุณฑิน มีธิดาชื่อรุกมินี มีเสียงไร้กายพยากรณ์ให้ถวายแก่เทพผู้มีสี่กร. ด้วยเหตุการเมืองนางถูกหมั้นกับศิศุปาล; แล้วกฤษณะและสังกรษณะเสด็จมา หริในคราบแฝงได้พบนาง และกฤษณะทรงพานางไป. เกิดการไล่ล่าและศึก มีภาพวีรกรรมของพลเทวะและการเผชิญหน้ากับรุกมี; ด้วยคำวิงวอนของรุกมินี จักรสุทรรศนะถูกยับยั้ง แล้วพระผู้เป็นเจ้าทรงเผยรูปทิพย์และเกิดการปรองดอง ท้ายบทกล่าวถึงข้อปฏิบัติและธรรมวินัย: กฤษณะทรงบูชาฤษีผู้เป็นมานสปุตระเจ็ดองค์และประทานหมู่บ้านเป็นทาน พร้อมตักเตือนอย่างแรงห้ามยึดคืนที่ดินซึ่งได้ถวายเป็นทาน (ทานภูมิ) และบอกผลกรรม. บทสรุปมหาตมยะระบุพิธีกรรม—สรงน้ำ บูชาพลเทวะ-เกศวะ เวียนประทักษิณ และทานต่าง ๆ เช่น กปิลา-ทาน ทองเงิน รองเท้า ผ้า—เทียบผลบุญกับตีรถะสำคัญทั่วภารตะ และกล่าวผลश्रुतिถึงคติหลังความตายของผู้สิ้นชีพด้วยไฟ น้ำ หรือการอดอาหารภายในเขตตีรถะนี้
Adhyaya 143
Yojaneśvara Tīrtha Māhātmya and the Worship of Balakeśava
บทนี้เป็นคำบรรยายมหาตมยะของตีรถะที่ศรีมารกัณฑेयกล่าวแก่พระราชา โดยชี้ไปยังสถานศักดิ์สิทธิ์อันยิ่งใหญ่ชื่อ “โยชเนศวร” ซึ่งเป็นที่ที่นร–นารายณะฤๅษีบำเพ็ญตบะและทำให้เหล่าเทวะมีชัยในศึกดึกดำบรรพ์กับพวกทานวะ เรื่องราวสรุปประวัติศักดิ์สิทธิ์ข้ามยุค: ในเตรตายุค หลักการทิพย์เดียวกันปรากฏเป็นพระราม–พระลักษมณ์ และหลังสรงน้ำที่ตีรถะจึงมีการปราบราวณะเพื่อสถาปนาธรรมะ; ในกลียุค ปรากฏเป็นพละ–เกศวะ (พระพลราม–พระกฤษณะ) แห่งวงศ์วาสุเทวะ กระทำกิจอันยากและสังหารศัตรูสำคัญ เช่น กังสะ จาณูระ มุษฏิกะ ศิศุปาละ และชราสันธะ อีกทั้งยังพาดพิงถึงสงครามธรรมกษेत्रกุรุเกษตรที่อำนาจทิพย์เป็นปัจจัยชี้ขาดต่อความพ่ายแพ้ของยอดนักรบหลายคน ต่อจากนั้นกล่าวถึงข้อปฏิบัติ: สรงน้ำที่ตีรถะ บูชาพละ–เกศวะ ถืออุโบสถ/อดอาหาร เฝ้าตื่นยามราตรี (ประจากร) ขับร้องสรรเสริญด้วยภักติ และถวายความเคารพแก่พราหมณ์อย่างเหมาะสม ผลานุศาสน์ระบุว่า บาปทั้งปวงรวมถึงมหาบาปย่อมสิ้นไป ทานและการบูชาที่ทำ ณ ที่นั้นให้ผลไม่เสื่อม (อักษยะ) และผู้มีธรรมที่ฟัง อ่าน หรือสาธยายบทนี้ย่อมพ้นจากบาปและเข้าถึงความเกษม/โมกษะได้
Adhyaya 144
Cakratīrtha–Dvādaśī Tīrtha Māhātmya (Non-diminishing Merit at Cakratīrtha)
บทนี้เป็นคำสอนสั้น ๆ ของศรีมารกัณฑेयะแก่กษัตริย์ผู้รับฟัง ในลักษณะคำแนะนำการเดินทาง ท่านชี้ให้ไปยังทวาทศี-ตีรถะอัน “ประเสริฐ” และยกความแตกต่างระหว่างผลของพิธีกรรมทั่วไปกับความพิเศษของจักรตีรถะขึ้นอธิบาย กล่าวว่าโดยทั่วไป ผลของทาน (ดานะ), การภาวนามนต์ (ชปะ), โหมะ/บูชาไฟ (โหมะ), และบลี/เครื่องสังเวย อาจเสื่อมหรือหมดสิ้นไปตามกาลเวลา; แต่กรรมที่กระทำ ณ จักรตีรถะเป็น “อักษยะ” คือไม่ลดน้อย ไม่เสื่อมถอย ตอนท้ายยืนยันว่าได้อธิบายมหาตมยะสูงสุดของตีรถะแห่งนี้—ครอบคลุมความสำคัญทั้งอดีตและอนาคต—อย่างจำเพาะ ชัดเจน และครบถ้วน เป็นถ้อยคำปิดท้ายแห่งบทสรรเสริญนี้
Adhyaya 145
Śivātīrtha Māhātmya (Glory of the Śiva Tīrtha)
อัธยายะนี้เสนอคำสอนทางเทววิทยาอย่างย่อที่มารกัณฑेयกล่าวแก่ผู้แสวงหาซึ่งถูกเรียกว่า “ผู้พิทักษ์/ผู้นำแห่งแผ่นดิน” ให้มุ่งสู่ศิวตีรถะอันหาที่เปรียบมิได้ กล่าวไว้ว่าเพียงได้ดรศนะ (darśana) ต่อองค์เทพ ณ ศิวตีรถะ ก็สามารถชำระมลทินบาปทั้งปวง (sarva-kilbiṣa) ให้สิ้นไปได้ ต่อจากนั้นกำหนดแนวปฏิบัติที่มีวินัย: อาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ในตีรถะพร้อมพิชิตความโกรธและสำรวมอินทรีย์ แล้วบูชามหาเทวะ โดยมีบุญเทียบเท่ายัญอัคนิษโฏมะ (Agniṣṭoma) และยิ่งเข้มข้นขึ้นด้วยศรัทธาพร้อมการถืออุโบสถ/อดอาหาร (sopavāsa) และบูชาพระศิวะ ทำให้หนทางจิตวิญญาณมั่นคงไม่หวนกลับ จนบรรลุรุดรโลกเป็นผลอันแน่นอน
Adhyaya 146
Asmahaka Pitṛtīrtha Māhātmya and Piṇḍodaka-Vidhi (अस्माहक-पितृतीर्थ-माहात्म्य एवं पिण्डोदक-विधि)
บทนี้เป็นบทสนทนา โดยยุธิษฐิระทูลขอทราบมหาตมยะของ “อัสมาหกะ” ตีรถะบูชาบรรพชนอันยิ่งใหญ่ มารกัณฑेयฤๅษีตอบโดยอ้างคำถาม–คำตอบอันเป็นหลักฐานในสภาฤๅษีและเทวะ ยกย่องว่าอัสมาหกะประเสริฐเหนือหมู่ตีรถะอื่น ๆ กล่าวว่าถวายปิณฑะเพียงหนึ่งและน้ำบูชา (ตัรปณะ) ก็ช่วยให้ปิตฤพ้นทุกข์แห่งภาวะเปรต ได้ความอิ่มเอิบยาวนาน และก่อบุญกุศลมั่นคง พร้อมเน้นการรักษามรยาทตามศรุติ–สมฤติและกฎแห่งกรรม—สัตว์ผู้มีร่างกายจากไป “ดุจลม” รับผลกรรมเฉพาะตน—แต่ระเบียบธรรมยังดำรงด้วยหน้าที่ เช่น สฺนานะ ทานะ ชปะ โหมะ สวาธยายะ เทวารจนะ การบูชาแขก และโดยเฉพาะการถวายปิณฑะพร้อมน้ำ (ปิณฑโททกะ-ประทาน) มีการแจกแจงกาลและลักษณะสถานที่: อมาวาสยา วยตีปาตะ มันวาทิ–ยุคาทิ อายนะ/วิษุวะ และช่วงย้ายราศีของสุริยะ กล่าวถึงพรหมศิลาอันเทพสร้าง รูปดุจหม้อคอชะ (กชกุมภะ) และในกาลียุคจะปรากฏเด่นรอบอมาวาสยาเดือนไวศาขะ ขั้นตอนประกอบด้วยอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ สรรเสริญนารายณะ/เกศวะด้วยมนต์ เลี้ยงพราหมณ์ ทำศราทธะด้วยหญ้าทรภะและทักษิณา และเครื่องบูชาทางเลือก เช่น น้ำนม น้ำผึ้ง นมเปรี้ยว น้ำเย็น ซึ่งอธิบายว่าเป็นการหล่อเลี้ยงปิตฤโดยตรง อีกทั้งระบุพยานจักรวาล—เทวะ ปิตฤ แม่น้ำ มหาสมุทร และฤๅษีมากมาย—เพื่อยืนยันอำนาจของสถานที่ ตอนท้ายกล่าวผลานุศาสน์กว้างไกล: ชำระบาปหนัก ได้ผลเทียบยัญญะเวทใหญ่ ยกบรรพชนจากภาวะนรก และให้ความรุ่งเรืองทางโลก โดยคงแนวสังเคราะห์ที่เป็นกลาง แสดงพรหมา–วิษณุ–มหेशวรเป็นพลังเดียวกันในหน้าที่ต่าง ๆ
Adhyaya 147
Siddheśvara-tīrtha-māhātmya (सिद्धेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Merits of Bathing, Śiva Worship, and Śrāddha on the Narmadā’s Southern Bank
ในอัธยายะนี้ มารกัณฑेयฤๅษีสั่งสอนพระราชา (มหีปาล/นฤปสत्तม) ให้เสด็จไปยัง “สิทเธศวรตีรถะ” อันหาที่เปรียบมิได้ ซึ่งตั้งอยู่ ณ ฝั่งใต้ของแม่น้ำเรวา (นรมทา) สถานที่นี้ถูกยกย่องว่าเป็นมงคลยิ่ง; เมื่ออาบน้ำศักดิ์สิทธิ์แล้วพึงบูชา “วฤษภธวชะ” คือพระศิวะผู้มีตราวัว ด้วยศรัทธาภักดี กล่าวว่า การอาบน้ำที่นั่นแล้วบูชาพระศิวะย่อมชำระบาปทั้งปวง และให้บุญเทียบเท่าผู้ประกอบอัศวเมธยัญ ด้วยความเพียรอาบน้ำและประกอบศราทธะ (śrāddha) ย่อมทำให้ปิตฤ (บรรพชน) ได้รับความอิ่มเอมสมบูรณ์—เป็นผลแห่งตีรถะโดยตรง ผู้ใดสิ้นชีวิต ณ ตีรถะนี้ หรือมีความเกี่ยวข้องกับตีรถะนี้ ย่อมพ้นจากการเวียนกลับสู่ “ครรภวาส” (garbha-vāsa) อันเป็นความคับแค้นโดยสภาพ ในตอนท้ายย้ำว่า การอาบน้ำด้วยน้ำตีรถะเป็นเหตุให้ดับ “ปุนรภวะ” (การเกิดใหม่) จึงเป็นเครื่องนำสู่ความหลุดพ้นในบริบทแห่งภักติแบบไศวะ
Adhyaya 148
Āṅgāraka-Śiva Tīrtha Vidhi on the Northern Bank of the Narmadā (अङ्गारक-शिवतीर्थविधिः)
มารกัณฑेयแนะนำพระราชาให้ไปยังศิวะตีรถะที่เกี่ยวเนื่องกับอังคารกะ ณ ฝั่งเหนือของแม่น้ำนรมทา ซึ่งยกย่องว่าเป็นสถานที่ทำให้บาปเสื่อมสิ้น (ปาปกฺษยะ) บทนี้กล่าวถึงพรตตามกำหนดเวลาในวันจตุรถีและวันอังคาร (จตุรถี–อังคารกะ) โดยเน้นการตั้งสังกัลปะ การอาบน้ำยามอาทิตย์อัสดง และการบำเพ็ญสันธยาอุปาสนาอย่างต่อเนื่อง ลำดับบูชาถูกแจกแจง: ตั้งพิธีบนสถัณฑิละ ทารักตจันทน์ บูชาแบบปัทมะ/มณฑละ และสวดอรจนาแด่กุชะ/อังคารกะด้วยนามเช่น ภูมิปุตระ และ สเวทชะ ให้ถวายอรฆยะในภาชนะทองแดงด้วยน้ำรักตจันทน์ ดอกไม้สีแดง งา และข้าว พร้อมกำหนดข้อควรละเว้นด้านอาหาร คือหลีกเลี่ยงรสเปรี้ยวและเค็ม เลือกรสอ่อนและเกื้อกูลกายใจ พิธีอาจขยายให้สมบูรณ์ยิ่งขึ้น: ทำรูปทองตามกำลัง จัดวางกรกะหลายใบตามทิศ มีเสียงมงคลจากสังข์และตูรยะ และถวายเกียรติพราหมณ์ผู้สมควรซึ่งมีความรู้ เคร่งครัดในวัตร และเมตตา ทานประกอบด้วยโคสีแดงและโคเพศผู้สีแดง แล้วเวียนประทักษิณา ให้ครอบครัวร่วมพิธี ทำพิธีขอขมา ปิดพิธีและวิสรรชนะ ผลที่กล่าวไว้คือได้ความงามและสิริมงคลหลายชาติ หลังมรณกรรมไปสู่อังคารกะปุระ เสวยสุขทิพย์ และท้ายที่สุดได้ครองราชย์โดยธรรม มีสุขภาพดีและอายุยืนยาว
Adhyaya 149
Liṅgeśvara Tīrtha Māhātmya and Dvādaśī-Māsa-Nāma Kīrtana (लिङ्गेश्वरतीर्थमाहात्म्यं तथा द्वादशी-मासनामकीर्तनम्)
มารกัณฑेयกล่าวถึงมหาตมยะของทีรถะชื่อ “ลิงเฆศวร” ซึ่งเชื่อกันว่าเพียงได้ดर्शनของ “เทพเจ้าเหนือเทพทั้งปวง” ก็ยังผลให้บาปเสื่อมสิ้น บทนี้วางกรอบความศรัทธาแบบยึดพระวิษณุเป็นศูนย์กลาง ระลึกถึงฤทธานุภาพแห่งการคุ้มครองของพระองค์ รวมทั้งนัยแห่งอวตารวราหะ และกำหนดข้อปฏิบัติของผู้แสวงบุญ: อาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ ณ ทีรถะ กราบไหว้บูชาเทวะ และบำรุงพราหมณ์ด้วยทาน ความเคารพ และการเลี้ยงอาหาร ต่อมาบัญญัติวินัยในวันทวาทศี: ด้วยการถือศีลอด/สำรวมตน บูชาพระผู้เป็นเจ้าด้วยของหอมและพวงมาลัย ทำตัรปณะ (tarpaṇa) แด่บรรพชนและเทวะ และสวดสรรเสริญพระนามทิพย์สิบสองนาม อีกทั้งจัดระบบการบูชารายเดือนโดยผูกแต่ละเดือนจันทรคติกับพระนามของพระวิษณุ (ตั้งแต่เกศวะถึงทาโมทร) ยกการสวดพระนามว่าเป็นการชำระความผิดทางวาจา ใจ และกาย ท้ายบทกล่าวถึงความเป็นสิริมงคลของผู้มีภักติ และความสูญเสียทางจิตวิญญาณของชีวิตไร้ภักติ พร้อมแนะแนวการอุทิศแด่บรรพชนด้วยน้ำผสมงาในคราสและช่วงอัษฏกา ก่อนจบด้วยบทสรรเสริญพระหริในรูปวราหะ อันเป็นนิมิตมงคลเพื่อสันติสุข
Adhyaya 150
कुसुमेश्वर-माहात्म्य (Kusumeśvara Māhātmya: Ananga, Kāma, and the Narmadā-bank Liṅga स्थापना)
มารกัณฑेयชี้นำพระราชาไปยังศาลเจ้าศักดิ์สิทธิ์ “กุสุเมศวร” ณ ฝั่งใต้ของแม่น้ำนรมทา อันกล่าวว่าเป็นที่ลบล้างบาปรอง (อุปปาตกะ) และเป็นเทวสถานที่กามเทพได้สถาปนาไว้จนเลื่องลือในสามโลก ต่อมา ยุธิษฐิระทูลถามถึงความพิสดารว่า อนังคะ—กามผู้ไร้กาย—จักได้ “อังคิตวะ” คือการกลับมีอวัยวะ/รูปกายอีกครั้งได้อย่างไร เรื่องราวย้อนสู่กฤตยุค เมื่อมหาเทวะบำเพ็ญตบะอย่างเข้มข้นที่คงคาสาครจนโลกทั้งหลายเดือดร้อน เหล่าเทพไปหาอินทร์ อินทร์จึงส่งอัปสรา ฤดูใบไม้ผลิ นกกาเหว่า ลมใต้ และกามไปยั่วยวนให้ศิวะคลายตบะ บรรยากาศเสน่ห์แห่งวสันต์ถูกพรรณนาอย่างพิธีกรรมงดงาม แต่ท้ายที่สุดไฟจากเนตรที่สามของศิวะเปิดออก เผากามให้เป็นเถ้า โลกจึงประหนึ่งไร้กาม เหล่าเทพจึงพึ่งพรหม พรหมสรรเสริญศิวะด้วยคัมภีร์เวทและบทสโตตรจนศิวะทรงพอพระทัย ศิวะทรงใคร่ครวญว่าการคืนกายให้กามนั้นยากยิ่ง กระนั้นอนังคะก็กลับมาในฐานะผู้ประทานชีวิต ต่อจากนั้นกามบำเพ็ญตบะที่ฝั่งนรมทา อัญเชิญกุณฑเลศวรเพื่อคุ้มครองจากสรรพสิ่งกีดขวาง และได้รับพรว่า ณ ตีรถะนั้นศิวะจะประทับอยู่เป็นนิตย์ กามจึงสถาปนาลึงค์นาม “กุสุเมศวร” บทนี้กำหนดข้อปฏิบัติ: อาบน้ำศักดิ์สิทธิ์และถือศีลอดที่ตีรถะ โดยเฉพาะวันไจตรจตุรทศี/วันมทนะ บูชาพระอาทิตย์ยามเช้า ทำตัรปณะด้วยน้ำผสมงา และถวายปิณฑะ ผลานุศาสน์กล่าวว่า ปิณฑทาน ณ ที่นี้เสมอด้วยสัตรยัญญะสิบสองปี ทำให้บรรพชนอิ่มเอมยาวนาน และยังเกื้อกูลแม้สัตว์เล็กที่ตาย ณ สถานที่นั้น ผู้มีภักติ ความสละ และความสำรวมที่กุสุเมศวรย่อมได้เสวยสุขในโลกของศิวะ และท้ายที่สุดกลับมาเกิดเป็นผู้ปกครองที่ได้รับเกียรติ สุขภาพดี และวาจาไพเราะ
Adhyaya 151
जयवाराहतीर्थमाहात्म्य तथा दशावतारकथनम् (Jaya-Vārāha Tīrtha Māhātmya and the Account of the Ten Avatāras)
บทนี้เป็นเรื่องเล่าแบบสนทนา โดยมารกัณฑेयชี้ถึง “ตีรถะ” อันเลื่องลือยิ่งบนฝั่งเหนือแม่น้ำนรมทา มีนามเกี่ยวกับ “ชัย-วราหะ” สถานที่นี้กล่าวว่าเป็นแดนชำระบาป: การอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์และได้ทัศนะ (darśana) แด่พระมธุสูทนะย่อมทำลายบาป และย้ำเป็นพิเศษว่าการระลึกหรือสวดทบทวน “สิบปางกำเนิด” (daśa-janma) ของพระผู้เป็นเจ้าให้ผลชำระมลทินอย่างยิ่ง ต่อมา ยุธิษฐิระทูลถามเพื่อความกระจ่างว่า ในอวตารทั้งสิบตั้งแต่มัตสยะถึงกัลกิ พระองค์ทรงกระทำกิจใดบ้าง มารกัณฑेयตอบอย่างย่อเป็นบัญชีอวตาร: มัตสยะกู้พระเวทที่จม; กูรมะเป็นฐานรองการกวนเกษียรสมุทรและทำให้แผ่นดินมั่นคง; วราหะยกโลกขึ้นจากแดนบาดาล; นรสิงหะทำลายหิรัณยกศิปุ; วามนะปราบพลีด้วยสามก้าวและแสดงอธิปไตยจักรวาล; ปรศุรามะลงโทษกษัตริย์กษัตริยะผู้กดขี่และมอบแผ่นดินแก่กัศยปะ; รามะสังหารราวณะและฟื้นฟูราชธรรม; กฤษณะขจัดกษัตริย์ทรราชและบอกนัยถึงชัยของยุธิษฐิระ; พุทธะถูกกล่าวว่าเป็นรูปภายหลังที่ก่อความสับสนทางสังคม-ศาสนาในกลียุค; และกัลกิเป็นกำเนิดที่สิบในอนาคต ตอนท้ายย้ำว่า การระลึกถึงสิบปางนี้เป็นเหตุแห่งการสิ้นไปของบาป ผสานมหาตมะแห่งตีรถะเข้ากับหลักอวตารและคำเตือนเรื่องความเสื่อมของยุคสมัย.
Adhyaya 152
भार्गलेश्वर-माहात्म्य (Bhārgaleśvara Māhātmya) — Merit of Worship and Final Passage at the Tīrtha
ในบทสรุปเชิงธรรมะอันสั้นนี้ มารกัณฑेयชี้นำผู้แสวงบุญให้ไปยังศาสนสถานอันประเสริฐคือภารคเลศวร (Bhārgaleśvara) ท่านกล่าวถึงศังกระว่าเป็น “ลมหายใจแห่งโลก” และยืนยันว่าเพียงระลึกถึงพระองค์ก็ทำลายบาปได้ (smṛta-mātra-agha-nāśana) จากนั้นกล่าวถึงผลสองประการของการประกอบกุศล ณ ตีรถะนั้น: (1) ผู้ใดอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์และบูชาพระปรเมศวร ย่อมได้ผลบุญเทียบเท่ายัญอัศวเมธ; (2) ผู้ใดสละชีวิต (prāṇatyāga) ณ ตีรถะนั้น ย่อมได้ “อนิวรรติกา คติ” คือคติที่ไม่หวนกลับ และไปถึงรุทรโลกโดยปราศจากความสงสัย บทนี้สอนว่า ศรัทธา สถานที่ศักดิ์สิทธิ์ และการระลึกถึงพระศิวะ เป็นหนทางแห่งความหลุดพ้นในคติไศวะ.
Adhyaya 153
रवितीर्थ-आदित्येश्वर-माहात्म्य (Ravi Tīrtha and Ādityeśvara: Theological Account and Merit Framework)
บทนี้เริ่มด้วยมารกัณฑेयกล่าวถึง “รวิทีรถะ” อันหาที่เปรียบมิได้ เพียงได้เห็นก็ยังนับว่าเป็นเหตุให้บาปคลายลงได้ แล้วอธิบายกรอบแห่งบุญกุศล: การอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ที่รวิทีรถะและการได้เฝ้าดูภาสกร (พระสุริยะ) ให้ผลเฉพาะประการ ทานที่อุทิศแด่รวิและมอบแก่พราหมณ์ผู้สมควรโดยถูกต้องตามพิธี มีผลไพศาลยิ่ง โดยเฉพาะในกาลสำคัญ เช่น อายนะ วิษุวะ สังกรานติ รวมทั้งคราสสุริยะ/จันทรา และกาลวยตีปาตะ ทั้งยังวางหลักว่า พระอาทิตย์ทรงเป็น “ผู้คืนทาน” ประหนึ่งผู้ตอบแทนเครื่องบูชาและทานข้ามกาลเวลา แม้ข้ามภพชาติ โดยบุญย่อมมีชั้นต่างกันตามกาลที่กระทำ ยุธิษฐิระจึงทูลถามว่าเหตุใดรวิทีรถะจึงเป็นมหาบุญ มารกัณฑेयเล่าตำนานกำเนิด: ในต้นกฤตยุค พราหมณ์ผู้รอบรู้ชื่อชาบาลีถือปฏิญาณเคร่งครัด จึงปฏิเสธการอยู่ร่วมกับภรรยาในช่วงกาลอันควรซ้ำแล้วซ้ำเล่า ภรรยาผู้ทุกข์ใจอดอาหารจนสิ้นชีวิต ชาบาลีจึงได้รับผลแห่งบาปเป็นโรคคล้ายกุษฐะและร่างกายทรุดโทรม เขาได้ยินถึงภาสกรทีรถะ ณ ฝั่งเหนือแม่น้ำนรมทา อันเกี่ยวเนื่องกับอาทิตเยศวรและกล่าวว่าเป็นที่ทำลายโรคทั้งปวง แต่เพราะเจ็บหนักเดินทางมิได้ จึงบำเพ็ญตบะอย่างแรงกล้าเพื่อ “อัญเชิญ” อาทิตเยศวรให้ปรากฏ ณ ที่ตน ครั้นครบหนึ่งร้อยปี พระสุริยะประทานพรและเสด็จปรากฏ ณ ที่นั้น สถานที่จึงได้รับการประกาศเป็นทีรถะที่ขจัดบาปและความโศก มีข้อปฏิบัติกำหนดไว้: ตลอดหนึ่งปี ทุกวันอาทิตย์ให้อาบน้ำ ทำประทักษิณาเจ็ดรอบ ถวายอর্ঘยะและทาน แล้วเฝ้าดูพระสุริยะ กล่าวว่าจะทำให้โรคผิวหนังสงบอย่างรวดเร็วและให้ความรุ่งเรืองทางโลก อีกทั้งกล่าวว่า ศราทธะที่ทำ ณ ที่นั้นในวันสังกรานติย่อมทำให้บรรพชนพอใจ เพราะภาสกรถูกวางว่าเกี่ยวเนื่องกับหมู่ปิตฤ เทวะ บทจบย้ำความศักดิ์สิทธิ์ในการชำระและการเยียวยาของอาทิตเยศวรอีกครั้งหนึ่ง.
Adhyaya 154
कलकलेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Glory of the Kalakaleśvara Tīrtha)
บทนี้ซึ่งศรีมารกัณฑेयเป็นผู้กล่าว ระบุถึงตถีรถะอันเลื่องชื่อชื่อว่า ‘กาลกเลศวร’ ณ ฝั่งใต้ของแม่น้ำนรมทา และกล่าวว่าเป็นสถานที่ที่เทพทรงสถาปนาไว้ด้วยพระองค์เอง. หลังจากมหาเทวะทรงสังหารอันธกะแล้ว เหล่าเทวะ คนธรรพ์ กินนร และนาคใหญ่ทั้งหลายได้ถวายเกียรติด้วยเสียงสรรเสริญอันกึกก้อง ทั้งสังข์ ตูรยะ มฤทังคะ ปณวะ วีณา เวณุ และการขับสาธยายมนต์แห่งสามัน ยชุส ฉันทะ และฤค. นาม ‘กาลกเลศวร’ อธิบายว่ามาจากเสียงอึกทึก “กาลกละ” ของพวกปรมถะและผู้ขับสรรเสริญ ในคราวที่ลึงค์ถูกสถาปนาขึ้น ณ ที่นั้น. ข้อปฏิบัติสำคัญคืออาบน้ำชำระในตถีรถะและได้เฝ้าดูกาลกเลศวร ย่อมได้บุญยิ่งกว่ายัญวาชเปยะ. ผลานุผลคือความบริสุทธิ์จากบาป การขึ้นสวรรค์ด้วยวิมานอันประเสริฐที่อัปสราสรรเสริญ เสวยสุขสวรรค์ และท้ายที่สุดได้เกิดใหม่ในตระกูลบริสุทธิ์เป็นพราหมณ์ผู้มีความรู้ สุขภาพดี และอายุยืน.
Adhyaya 155
शुक्लतीर्थमाहात्म्यम् (The Glory of Śukla Tīrtha on the Narmadā)
บทนี้เป็นบทสนทนาที่มารกัณฑेयชี้ว่า “ศุกลตีรถะ” ณ ฝั่งเหนือแม่น้ำนรมทา เป็นสถานที่แสวงบุญอันหาที่เปรียบมิได้ พร้อมวางลำดับความประเสริฐของตีรถะทั้งหลาย โดยยืนยันว่าที่ศักดิ์สิทธิ์อื่น ๆ ไม่อาจเทียบได้แม้เพียงเศษเสี้ยวแห่งอานุภาพของศุกลตีรถะ อีกทั้งสรรเสริญนรมทาว่าเป็นสายน้ำชำระบาปและทำให้โลกทั้งปวงบริสุทธิ์ ตำนานกำเนิดกล่าวว่า พระวิษณุทรงบำเพ็ญตบะยาวนาน ณ ศุกลตีรถะ แล้วพระศิวะทรงปรากฏและสถาปนาเขตศักดิ์สิทธิ์นั้นให้เป็นแดนประทานทั้งความผาสุกทางโลกและโมกษะ ต่อมามีอุทาหรณ์เรื่องพระเจ้าจาณักยะ: สัตว์ต้องคำสาปสองตนในร่างกา ถูกส่งไปยังยมโลก และพระยมประกาศว่า ผู้ใดสิ้นชีวิต ณ ศุกลตีรถะ ย่อมพ้นอำนาจการพิพากษาของพระองค์ และได้บรรลุภาวะสูงโดยไม่ต้องตัดสินคดีกรรม กาทั้งสองเล่าถึงการเห็นนครของพระยม รายละเอียดแดนนรกและเหตุแห่งโทษตามกรรม ตลอดจนผลแห่งทานที่ผู้ให้ทานได้เสวย สุดท้ายพระเจ้าจาณักยะละกิเลส สละทรัพย์เป็นทาน และเมื่ออาบในตีรถะแล้วได้จุดหมายแบบไวษณพ ย้ำสาระด้านศีลธรรมและความหลุดพ้นของบทนี้
Adhyaya 156
शुक्लतीर्थमाहात्म्य (Śukla-tīrtha Māhātmya) — The Glory of Śukla Tīrtha on the Revā
มารกัณฑेयกล่าวสรรเสริญศุกลตีรถะ ณ ฝั่งเรวา (นรมทา) ว่าเป็นสถานแสวงบุญอันหาที่เปรียบมิได้ ตั้งอยู่บนภูมิประเทศที่ลาดเอียงไปตามทิศ และเป็นที่สัญจรของเหล่าฤๅษี การอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ที่นี่ทำให้บาปเสื่อมสิ้น เปรียบดังผ้าที่ช่างซักชำระให้สะอาด ฉันใด โทษกรรมก็ชำระได้ฉันนั้นด้วยวัตรที่กำหนดไว้ แก่นเรื่องผูกกับกาลอันเป็นมงคล: ในวันจตุรทศีปักษ์กฤษณะ (เด่นในเดือนไวศาขะ และย้ำในเดือนการ์ตติกะด้วย) พระศิวะเสด็จจากไกรลาสพร้อมพระอุมา และกล่าวว่าผู้ประกอบพิธีอาบน้ำแล้วจักได้เฝ้าดูพระองค์ เหล่าเทวบริวาร—พรหม วิษณุ อินทร์ คนธรรพ์ อัปสร ยักษ์ สิทธะ วิทยาธร และนาค—ร่วมสถิตเป็นพยานแห่งอานุภาพชำระมลทินของตีรถะ พิธีบูชาบรรพชน เช่น ตรรปณะ และการถวายเรวาชล ทำให้ปิตฤได้รับความอิ่มเอมยาวนาน บทนี้ยังระบุทานพิธีต่าง ๆ เช่น ผ้าห่มชุบเนยใส ทองตามกำลัง และทานรองเท้า ร่ม เตียง ที่นั่ง อาหาร น้ำ ธัญญาหาร โดยผูกผลกับคติหลังความตาย เช่น ศิวโลก/รุทรโลก และในสายวัตรตบะอีกตอนหนึ่งกล่าวถึงการไปสู่นครของพระวรุณะ ยังมีการถืออุโบสถตลอดเดือน การเวียนประทักษิณา (เทียบเท่าการเวียนรอบแผ่นดิน) วฤษภโมกษะ (ปล่อยโคผู้) การให้กัญญาทานประดับงามตามกำลัง และการบูชา “คู่สวยงาม” อุทิศแด่รุทรเพื่อคุ้มครองมิให้พรากจากกันข้ามชาติ สุดท้ายผลश्रุติยืนยันว่า การสดับด้วยศรัทธาย่อมบรรลุสิ่งปรารถนา—บุตร ทรัพย์ หรือโมกษะ—ตามคำสืบทอดแห่งคัมภีร์
Adhyaya 157
हुङ्कारतीर्थ-माहात्म्य (Glory of Hūṅkāra Tīrtha and Vāsudeva’s Sacred Site)
บทนี้กล่าวถึงคำสอนของฤๅษีมารกัณฑेयต่อพระราชาใกล้ศุกลตีรถะ พร้อมแนะนำวาสุเทวตีรถะอันเลื่องชื่อ ณ ฝั่งแม่น้ำนรมทา (เรวา) เรื่องเล่ากล่าวว่า เพียงเปล่งคำว่า “หูงการะ” แม่น้ำก็เคลื่อนออกไปหนึ่งโกรศะ จึงเป็นที่รู้จักในหมู่นักปราชญ์ว่า “หูงการะ” และท่าน้ำสำหรับสรงว่า “หูงการตีรถะ” กล่าวย้ำอานุภาพแห่งการจาริกแบบไวษณพว่า ผู้ใดสรงน้ำที่หูงการตีรถะและได้เฝ้าดูอจยุตะผู้ไม่เสื่อมสลาย ย่อมหลุดพ้นจากบาปที่สั่งสมมาหลายชาติ สำหรับผู้จมอยู่ในสังสารวัฏ ไม่มีผู้กอบกู้ใดยิ่งกว่านารายณะ ลิ้น ใจ และมือที่อุทิศแด่หริย่อมเป็นมงคล และผู้ตั้งหริไว้ในดวงใจย่อมได้ความสิริมงคลทั้งปวง ผลที่ปรารถนาจากการบูชาเทพอื่น กล่าวว่าย่อมได้ด้วยการกราบแบบอัษฏางคะต่อหริเช่นกัน แม้เพียงสัมผัสฝุ่นในเทวสถาน หรือการรับใช้เช่นกวาด ละอองน้ำ พอกฉาบในที่ประทับของเทพ ก็ทำลายบาปได้ และแม้การนมัสการที่ยังไม่เต็มด้วยความจริงใจ ก็ยังเร่งให้บาปสลายและนำไปสู่วิษณุโลก—เป็นถ้อยคำผลานุศาสน์ในตอนนั้น ท้ายบทสรุปว่า กรรมดีหรือกรรมชั่วที่ทำ ณ หูงการตีรถะย่อมให้ผลมั่นคงยืนนาน แสดงพลังทางศีลธรรมและพิธีกรรมของสถานที่ศักดิ์สิทธิ์นี้
Adhyaya 158
Saṅgameśvara-Tīrtha Māhātmya (Glory of the Saṅgameśvara Confluence Shrine)
บทที่ 158 เป็นคำบรรยายเชิงเทววิทยาและพิธีกรรมของมārkaṇḍeya ว่าด้วยมหาตมยะของ “สังคเมศวร” ตีรถะอันประเสริฐ ณ ฝั่งใต้ของแม่น้ำนรมทา ซึ่งกล่าวว่าเป็นสถานที่ขจัดบาปและความหวาดกลัว ก่อนอื่นได้ยืนยันความศักดิ์สิทธิ์ของสถานที่ด้วยภูมิทัศน์และสายน้ำศักดิ์สิทธิ์: ธารน้ำบุญที่กำเนิดจากเทือกเขาวินธยะไหลมาบรรจบกับนรมทาที่จุดสังคม และยังมีร่องรอยคงอยู่ เช่น หินสีคล้ำที่ส่องประกายดุจผลึก เป็นพยานให้เห็นในปัจจุบัน จากนั้นกล่าวถึงการปฏิบัติแบบเป็นลำดับพร้อมผลบุญ (ผลศรุติ) การอาบน้ำที่สังคมและบูชาสังคเมศวรให้ผลเทียบเท่ายัญอัศวเมธ การถวายระฆัง ธง แพนง และฉัตร/กันสาดพิธีกรรมสัมพันธ์กับการได้พาหนะทิพย์และความใกล้ชิดพระรุทระ การบูชา “เติมลิงคะ” ด้วยนมเปรี้ยว มะพร้าว และการอภิษेकตามกำหนดด้วยนมเปรี้ยว น้ำผึ้ง และเนยใส ให้ผลเป็นการพำนักยาวนานในโลกของพระศิวะ ผลแห่งสวรรค์ และความสืบเนื่องแห่งบุญข้ามภพชาติ เช่น คติ “เจ็ดชาติ” มีคำสอนด้านจริยธรรมประกอบ—พระมหาเทวะทรงเป็นผู้รับสูงสุด (มหาปาตระ) การบูชาพร้อมพรหมจรรย์ได้รับการสรรเสริญ และการยกย่องศิวโยคีถูกยกขึ้นเป็นยอดบุญ ถึงกับกล่าวว่าเลี้ยงดูศิวโยคีเพียงหนึ่งรูปยิ่งกว่าการเลี้ยงพราหมณ์ผู้รู้พระเวทเป็นจำนวนมาก ตอนท้ายประกาศคำมั่นแห่งความหลุดพ้นว่า ผู้สละชีวิต ณ สังคเมศวร ย่อมไม่หวนกลับจากศิวโลกา และไม่ต้องเกิดใหม่อีก.
Adhyaya 159
नरकेश्वरतीर्थ-माहात्म्यं, वैतरणीदाना-विधानं च (Narakeśvara Tīrtha Glory and the Procedure of Vaitaraṇī-Gift)
บทนี้เริ่มด้วยมารฺกัณเฑยะชี้นำพระราชาไปยังตีรถะริมแม่น้ำนรมทาที่หาได้ยากและชำระล้างยิ่งนัก ชื่อว่า ‘นรเกศวร’ ซึ่งกล่าวว่าเป็นที่คุ้มครองจากความน่าสะพรึงของภาพ ‘ประตูนรก’ ต่อมา ยุธิษฐิระทูลถามว่า เมื่อสัตว์โลกเสวยผลกรรมดีกรรมชั่วแล้ว เหตุใดจึงกลับมาเกิดใหม่พร้อมเครื่องหมายที่พอจำแนกได้ มารฺกัณเฑยะจึงอธิบายกฎแห่งกรรมอย่างเป็นระบบ โดยเชื่อมโยงความผิดเฉพาะและความเสื่อมทางศีลธรรมกับความพิการ ความยากจน การถูกกีดกันทางสังคม หรือการเกิดเป็นเดรัจฉาน เป็นบัญชีคำสอนแห่งเหตุและผลทางจริยธรรม แล้วจึงกล่าวถึงการก่อรูปของครรภ์ตามเดือน การประสานของมหาภูตทั้งห้า และการเกิดขึ้นของอินทรีย์ ใจ และปัญญา ในฐานะสรีรวิทยาเชิงเทวะภายใต้การกำกับของพระเป็นเจ้า ครึ่งหลังนำเสนอภูมิศาสตร์ปรโลก: แม่น้ำไวตระณี ณ ประตูยมโลกเป็นที่น่ากลัว สกปรก และมีสัตว์น้ำดุร้าย สรรพทุกข์ทวีขึ้นแก่ผู้ละเมิดธรรมแห่งความสัมพันธ์ เช่น ไม่เคารพมารดา อาจารย์ และคุรุ เบียดเบียนผู้อยู่ในอุปการะ หลอกลวงในการให้ทานและคำมั่น ตลอดจนความผิดทางกามและสังคม เพื่อแก้ไข จึงบัญญัติทาน ‘ไวตระณี-เธนู’ คือจัดทำโคที่ประดับถูกต้องตามพิธี แล้วถวายพร้อมมนตร์และการเวียนประทักษิณา ทำให้แม่น้ำกลายเป็น ‘สุขวาหินี’ ข้ามได้โดยง่าย ตอนท้ายให้แนวทางตามกาล โดยเฉพาะวันกฤษณะจตุรทศี เดือนอาศฺวยุชะ รวมการอาบน้ำนรมทา ศราทธะ การเฝ้าตื่นกลางคืน ตรรปณะ การถวายประทีป เลี้ยงพราหมณ์ และบูชาพระศิวะ พร้อมผลคือพ้นนรก ได้คติอันสูงหลังความตาย และผลดีในภพมนุษย์ต่อไป
Adhyaya 160
मोक्षतीर्थमाहात्म्य (Mokṣatīrtha Māhātmya) — The Glory of the Liberation-Fording Place
มารกัณฑेयกล่าวสั่งสอนผู้สืบเชื้อสายปาณฑุ ให้มุ่งสู่ “โมกษตีรถะ” อันยอดยิ่ง ซึ่งเป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ที่เหล่าเทวะ คนธรรพะ และฤๅษีผู้บำเพ็ญตบะมาเยือนเสมอ คัมภีร์กล่าวว่าผู้คนจำนวนมากไม่อาจรู้จักสถานที่นี้เพราะความหลงอันเกิดจากมายาของพระวิษณุ แต่บรรดาฤๅษีผู้สำเร็จได้บรรลุโมกษะ ณ ที่นั้น มีการเอ่ยนามมหาฤๅษี เช่น ปุลัสตยะ ปุลหะ กรตุ ปราจेतสะ วสิษฐะ ทักษะ และนารท พร้อมทั้งยืนยันว่า “เจ็ดพัน” มหาบุรุษพร้อมบุตรได้ถึงโมกษะที่นี่ จึงเป็นตีรถะผู้ประทานความหลุดพ้นอย่างแท้จริง ต่อมาระบุสังฆมะ (จุดบรรจบ) ว่าในกลางกระแสน้ำมีแม่น้ำชื่อ ตมหา ไหลตกมาบรรจบ และสังฆมะนั้นได้รับการสรรเสริญว่าเป็นที่ทำลายบาปทั้งปวง การสวดชปะคายตรีอย่างถูกต้อง ณ ที่นี้ให้ผลเทียบเท่าการศึกษาพระเวทอย่างกว้างขวาง (ฤค/ยชุร/สาม) ทาน การบูชาโหมะ และการสาธยายมนต์ที่ทำที่นี่เป็นกุศลอันไม่เสื่อมสูญ และเป็นหนทางอันประเสริฐสู่โมกษะ ท้ายที่สุดกล่าวว่า ผู้บวชพราหมณ์ผู้สละเรือน (ทวิชะ) หากสิ้นชีวิต ณ ตีรถะนี้ จะได้ “อนิวรรติกา คติ” คือภพภูมิที่ไม่หวนกลับ ด้วยอานุภาพของสถานที่ โดยสรุปกล่าววิธีไว้ย่อ ส่วนรายละเอียดกว้างขวางมีสอนไว้ในปุราณะ
Adhyaya 161
सर्पतीर्थमाहात्म्य (Glory of Sarpa-tīrtha)
บทที่ 161 ฤๅษีมารกัณฑेयแนะนำพระเจ้ายุธิษฐิระให้ไปสักการะ “สรรปะตีรถะ” อันเป็นท่าน้ำศักดิ์สิทธิ์ยิ่งใหญ่ ที่เหล่านาคผู้ประเสริฐบำเพ็ญตบะอย่างเข้มข้นจนบรรลุความสำเร็จ มีการกล่าวรายนามนาคสำคัญ เช่น วาสุกิ ตักษกะ ไอราวตะ กาลิยะ กรรโกฏกะ ธนัญชัย ศังขจูฑะ ธฤตราษฏระ กุลิกะ วามนะ พร้อมสายวงศ์ เพื่อชี้ให้เห็นว่าที่นี่ดุจชุมชนศักดิ์สิทธิ์อันมีชีวิต ซึ่งตบะนำมาซึ่งเกียรติและความรื่นรมย์ ต่อมาว่าด้วยข้อปฏิบัติและธรรม: ผู้ไปสรรปะตีรถะอาบน้ำชำระกาย แล้วถวาย “ตัรปณะ” แด่บรรพชนและเทวะ ตามถ้อยประกาศก่อนหน้าของพระศังกระ ย่อมได้บุญเสมอพิธีวาชเปยะยัญญะ อีกทั้งมีคำสอนคุ้มครองว่า ผู้สรงสนานที่นั่นย่อมพ้นความหวาดกลัวงูและแมงป่อง ในวันมารคศีรษะ ข้างแรม อัษฏมี กำหนดวัตรเฉพาะ: อดอาหาร รักษาความบริสุทธิ์ เติมลึงคะด้วยงา (ติละ) บูชาด้วยเครื่องหอมและดอกไม้ แล้วกราบนอบน้อมพร้อมขอขมา/ชดใช้บาป ผลานุศาสน์กล่าวว่า จะเสวยสุขในสวรรค์ตามปริมาณงาและเครื่องบูชา และภายหลังเกิดใหม่ในตระกูลบริสุทธิ์ มีรูปงาม โชคดี และมั่งคั่งใหญ่ยิ่ง
Adhyaya 162
गोपेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Gopeśvara Tīrtha-Māhātmya)
บทที่ 162 กล่าวถึงมหาตมยะโดยย่อของคุรุสถาน “โกเปศวรตีรถะ” ในอวันตีขันฑะ มารกัณฑेयระบุว่า หลังจากสรรปกษेत्रแล้ว สถานแสวงบุญถัดไปคือโกเปศวร และทรงวางลำดับผลแห่งการปฏิบัติที่สัมพันธ์กับกรรมพิธีและการบูชาอย่างเป็นขั้นตอน กล่าวว่าเพียงอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ที่ตีรถะครั้งเดียวก็ช่วยให้มนุษย์พ้นจากปาตกะ (บาปกรรม) ได้ แต่การอาบน้ำแล้วจงใจสละชีวิตด้วยตนเองถูกตำหนิ—แม้ผู้นั้นจะไปถึงเทวสถานพระศิวะ ก็ยังถูกกล่าวว่า ‘เกี่ยวข้องกับบาป’ อยู่ เป็นข้อเตือนด้านจริยธรรมไม่ให้ใช้ฤทธิ์แห่งตีรถะในทางผิด ผู้ที่อาบน้ำแล้วบูชาอีศวรย่อมพ้นบาปทั้งปวงและได้ไปถึงรุทรโลก ครั้นเสวยสุขในรุทรโลกแล้วจึงกลับมาเกิดเป็นพระราชาผู้ทรงธรรม และผลทางโลกคือความรุ่งเรืองแห่งราชสมบัติ—ช้าง ม้า รถศึก ข้าราชบริพาร ได้รับเกียรติจากกษัตริย์อื่น และมีอายุยืนยาวเป็นสุข
Adhyaya 163
नागतीर्थमाहात्म्य (Nāgatīrtha-māhātmya) — Observances at Nāga Tīrtha
มารกัณฑेयสอนผู้ฟังผู้เป็นกษัตริย์ให้ไปยังนาคตีรถะอันประเสริฐ ณ ริมฝั่งเรวา แล้วปฏิบัติวรตตามกาลกำหนด คือวันศุกลปัญจมี (ขึ้น ๕ ค่ำ) ในปักษ์สว่างเดือนอาศวิน ผู้ปฏิบัติควรรักษาความบริสุทธิ์และสำรวมอินทรีย์ ทำการตื่นเฝ้าคืน (ชาครณะ) พร้อมถวายเครื่องสักการะ เช่น ของหอมและธูป และบูชาตามพิธี. ครั้นรุ่งอรุณให้สรงน้ำในตีรถะด้วยสภาพอันบริสุทธิ์ แล้วประกอบศราทธะตามแบบแผน (ยถาวิธิ). คัมภีร์กล่าวผลว่า การปฏิบัตินี้ทำลายบาปทั้งปวง และผู้ใดสละชีวิต ณ ตีรถะนั้น ย่อมบรรลุคติอันไม่หวนกลับ (อนิวรรติกา คติ) ตามพระดำรัสของพระศิวะ.
Adhyaya 164
सांवाौरतीर्थमाहात्म्य — The Māhātmya of the Sāṃvaura Tīrtha
ศรีมารกัณฑेयกล่าวถึงมหาตมยะของสังวอุระ ตีรถะอันประเสริฐ ที่ซึ่งภาณุ (พระสุริยะ) สถิตอย่างพิเศษและเป็นที่บูชาของทั้งเทวะและอสูร ตีรถะแห่งนี้ถูกยกเป็นที่พึ่งของผู้จมอยู่ในห้วงทุกข์—ผู้พิการทางกาย ผู้ทนทุกข์ดุจโรคภัย ผู้ถูกทอดทิ้ง และผู้โดดเดี่ยวจากสังคม โดยมีสังวอุรนาถ ผู้สถิต ณ ฝั่งแม่น้ำนรมทา เป็นผู้คุ้มครอง เป็นผู้ขจัดความเดือดร้อน (อารติหา) และทำลายความทุกข์. มีข้อปฏิบัติให้สรงน้ำในตีรถะอย่างต่อเนื่องตลอดหนึ่งเดือน พร้อมบูชาภาสกร (พระอาทิตย์) อานิสงส์ถูกเปรียบเทียบเสมือนสรงน้ำในมหาสมุทรทั้งหลายตามทิศ และกล่าวว่าบาปที่สั่งสมในวัยหนุ่ม วัยกลางคน และวัยชรา ย่อมถูกทำลายด้วยการสรงน้ำเพียงอย่างเดียว ผลอื่นคือพ้นโรค พ้นความยากจน และพ้นจากการพรากสิ่งอันเป็นที่ปรารถนา โดยแผ่ผลไปถึงเจ็ดชาติ. การถืออุโบสถในวันสัปตมี และการถวายอรฆยะด้วยจันทน์แดงได้รับการสรรเสริญเป็นพิเศษ น้ำแห่งนรมทาถูกยกย่องว่าเป็นผู้ทำลายบาปทั้งปวง ผู้ศรัทธาที่สรงน้ำและได้เฝ้าสังวอุเรศวรย่อมเป็นผู้มีบุญ และได้รับสัญญาว่าจะพำนักในสุริยโลกตราบถึงปรลัย.
Adhyaya 165
सिद्धेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Siddheśvara Tīrtha—Glory and Observances)
มารกัณฑेयกล่าวถึงตถิรฺถะอันเลื่องชื่อชื่อว่า “สิทเธศวร” ซึ่งตั้งอยู่ ณ ฝั่งใต้ของแม่น้ำนรมทา สถานที่นี้ยกย่องว่าเป็นตถิรฺถะที่ชำระบาปได้ยิ่งนักในบรรดาตถิรฺถะทั้งหลาย และกำหนดลำดับพิธีกรรมคือ อาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ ณ ตถิรฺถะนั้น ถวายตัรปณะ (tarpaṇa) แด่ปิตฤและเทวะ แล้วประกอบศราทธะ (śrāddha) อุทิศแก่บรรพชน พร้อมกล่าวผลว่า ศราทธะที่ทำ ณ ที่นั้นทำให้บรรพชนอิ่มเอมยาวนานถึงสิบสองปี ต่อจากนั้นอธิบายวัตรแห่งศิวภักติ—อาบน้ำด้วยศรัทธา บูชาพระศิวะ เฝ้าตื่นยามราตรี (jāgaraṇa) สวดหรือฟังเรื่องราวปุราณะ แล้วอาบน้ำอีกครั้งในยามเช้าอันบริสุทธิ์ตามกฎระเบียบ ผลสูงสุดคือผู้ภักดีได้ “เห็น” คิริชากานตะ (Girijā-kānta) คือพระศิวะผู้เป็นสวามีของพระปารวตี และบรรลุสภาวะอันสูงส่ง ท้ายที่สุด เรื่องราวยืนยันความศักดิ์สิทธิ์ของตถิรฺถะด้วยการอ้างถึงสิทธะและฤๅษีโบราณ เช่น กปิละ ผู้สำเร็จโยคะ โดยกล่าวว่าอานุภาพแห่งนรมทาทำให้ท่านเหล่านั้นบรรลุสิทธิสูงสุดได้
Adhyaya 166
Siddheśvarī-Vaiṣṇavī Tīrtha Māhātmya (सिद्धेश्वरी-वैष्णवी तीर्थमाहात्म्य) — Ritual Merits of Seeing and Worship
มารกัณฑेयบรรยายถึงทีรถะอันศักดิ์สิทธิ์ ซึ่งพระเทวีประดิษฐานในนาม “สิทเธศวรี” และ “ไวษณวี” เป็นผู้ทำลายมลทินแห่งบาป (ปาปนาศินี) การได้ดาร์ศนะ ณ ที่นั้นนับเป็นมงคลยิ่ง บทนี้กล่าวลำดับพิธีอย่างเป็นรูปธรรม: อาบน้ำชำระในทีรถะ บูชากรรมถวายแด่บรรพชนและเทพ (ปิตฤ-เทวตา) แล้วเข้าเฝ้าพระเทวีด้วยศรัทธาและภักติ เพื่อประกอบการบูชา ผลแห่งการปฏิบัติกล่าวว่า ผู้มีศรัทธาเพียงได้เห็นย่อมพ้นบาป หญิงผู้โศกเพราะไร้บุตรหรือเป็นหมันย่อมได้บุตร และชายหญิงผู้ลงอาบ ณ สังฆมะ (จุดบรรจบของสายน้ำ) ย่อมได้ทั้งบุตรและทรัพย์ พระเทวีทรงคุ้มครองวงศ์สกุล (โคตร-รักษา) และเมื่อได้รับการบูชาโดยชอบ ย่อมปกป้องลูกหลานและชุมชนอย่างสม่ำเสมอ ยังระบุวันและวัตร: อัษฏมีและจตุรทศีมีข้อปฏิบัติพิเศษ ส่วนนวมีกำหนดให้อาบน้ำ ถืออุโปวาส/สำรวมวินัย และบูชาด้วยเจตนาที่บริสุทธิ์ด้วยศรัทธา ตอนท้ายให้คำมั่นถึงการบรรลุโลกสูงสุดซึ่งแม้เหล่าเทพก็ยากจะเข้าถึง แสดงความยิ่งใหญ่ของทีรถะแห่งนี้ทั้งทางศีลธรรม พิธีกรรม และความหลุดพ้น.
Adhyaya 167
Mārkaṇḍeya Tīrtha on the Southern Bank of the Narmadā (Śaiva–Vaiṣṇava Installation and Vrata Protocols)
บทนี้เป็นการถาม–ตอบเรื่องตถีรถะ: ยุธิษฐิระทูลถามฤๅษีมารกัณฑेयให้ชี้แจงตถีรถะที่มีเครื่องหมายพิเศษ ณ ฝั่งใต้แม่น้ำนรมทา และเล่ากำเนิดของสถานที่นั้น มารกัณฑेयกล่าวว่าเดิมตนเคยบำเพ็ญตบะอยู่แถบวินธยะและทัณฑการัณยะ แล้วกลับมาฝั่งใต้นรมทา ตั้งอาศรมที่มีพรหมจารี คฤหัสถ์ วานปรस्थ และยติผู้เคร่งครัดอาศัยอยู่ ครั้นบำเพ็ญตบะยาวนานและภักดีต่อวาสุเทวะ พระกฤษณะและพระศังกระเสด็จปรากฏโดยตรง มารกัณฑेयทูลขอให้ทั้งสองประทับอยู่ ณ ที่นั้นเป็นนิตย์ ทรงความเยาว์และปราศจากโรค พร้อมหมู่บริวารทิพย์ ทั้งสองทรงยินยอมแล้วอันตรธาน ต่อมามารกัณฑेयจึงทำการประดิษฐาน (ปรติษฐา) พระศังกระและพระกฤษณะ และวางระเบียบการบูชาไว้ ณ ตถีรถะนั้น จากนั้นกล่าวถึงพิธีปฏิบัติ: อาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ที่ตถีรถะแล้วบูชาพระปรเมศวรโดยเน้นพระนาม “มารกัณฑेशวร” และสรรเสริญพระวิษณุในฐานะเจ้าแห่งสามโลก กำหนดเครื่องสักการะ เช่น เนยใส น้ำนม นมเปรี้ยว น้ำผึ้ง น้ำแห่งนรมทา เครื่องหอม ธูป ดอกไม้ และไนเวทยะ รวมทั้งการตื่นเฝ้าคืน (ชาคระ) และการถือวรตในปักษ์สว่างเดือนเชษฐะด้วยการอดอาหารและบูชาเทพ ยังผนวกศราทธะ–ตัรปณะเพื่อบรรพชน การบูชาสันธยา การภาวนามนต์เวท (ฤค/ยชุร/สาม) และวิธีมนต์รุทร: ตั้งหม้อน้ำ (กละศะ) ทางด้านใต้ของลิงคะ แล้วสรงด้วยมนต์ “รุทร-เอกาทศะ” อันกล่าวว่าจะให้ผลเป็นบุตรและอายุยืน ตอนท้ายผลश्रุติประกาศว่าผู้ฟังหรือสาธยายย่อมชำระบาป และได้ผลมุ่งสู่โมกษะทั้งในแนวไวษณพและไศวะ
Adhyaya 168
अङ्कूरेश्वरतीर्थमाहात्म्य — The Glory and Origin of Aṅkūreśvara Tīrtha
บทนี้เป็นบทสนทนา โดยมารกัณฑेयชี้ให้เห็นทีรถะอันยิ่งใหญ่บนฝั่งใต้ของแม่น้ำนรมทา คือ “อังกูเรศวร” อันเลื่องลือในสามโลก เมื่อยุธิษฐิระทูลถาม จึงเล่าลำดับวงศ์ของรากษสที่เกี่ยวข้องกับสถานที่นั้น—จากปุลัสตยะและวิศรวัส ต่อด้วยไวศรวณะ (กุเบร) แล้วถึงบุตรของไกกสีคือ ราวณะ กุมภกรรณะ และวิภีษณะ จากนั้นสืบไปยังเชื้อสายกุมภกรรณะคือ กุมภะและวิกุมภะ และท้ายที่สุด “อังกูระ” บุตรของกุมภะ อังกูระตระหนักถึงชาติกำเนิดของตน เห็นแนวทางธรรมของวิภีษณะ จึงบำเพ็ญตบะอย่างหนักทั่วทุกทิศ และลงท้ายที่ฝั่งนรมทา พระศิวะทรงปรากฏและประทานพร อังกูระทูลขอสองประการ: ประการแรกพรอันยากคือความเป็นอมตะ ประการที่สองขอให้พระศิวะประทับอยู่ ณ ทีรถะแห่งนี้โดยมีนามตามอังกูระ พระศิวะทรงอนุเคราะห์โดยมีเงื่อนไขว่า ความใกล้ชิดนั้นจะดำรงอยู่ตราบเท่าที่อังกูระประพฤติสอดคล้องกับธรรมดังวิภีษณะ ครั้นแล้วอังกูระได้สถาปนาลึงค์ “อังกูเรศวร” ตามพิธี และบูชาด้วยเครื่องสักการะอันโอ่อ่า มีธง ฉัตร เสียงมงคล และเครื่องบรรณาการนานาประการ ต่อมาบทนี้กำหนดวิธีปฏิบัติในการแสวงบุญ: อาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ ทำสันธยา สวดมนต์ (ชปะ) ทำตัรปณะถวายแก่บรรพชน/เทวะ/มนุษย์ ถืออุโบสถในวันอัษฏมีหรือจตุรทศี และรักษาวาจาสงบ กล่าวถึงผลบุญเป็นลำดับ: การบูชาให้ผลเสมออัศวเมธะ ทานที่ถวายถูกต้องให้บุญไม่สิ้นสุด และผลของโหมะ ชปะ อุปวาส และสฺนานยิ่งทวีคูณ แม้สัตว์เดรัจฉานที่ตาย ณ ทีรถะนี้ก็ได้รับความเกื้อกูลเพื่อความหลุดพ้น ปิดท้ายด้วยผลศรุติว่า ผู้ฟังด้วยศรัทธาย่อมถึงโลกของพระศิวะ
Adhyaya 169
माण्डव्यतीर्थमाहात्म्य-प्रस्तावः (Mandavya Tīrtha: Prologue to the Sacred Narrative)
บทนี้เริ่มด้วยมารกัณฑेयชี้ไปยัง “ตีรถะ” อันมีบุญยิ่งและเป็นผู้ทำลายบาป (ปาป-ประนาศนะ) ซึ่งเกี่ยวเนื่องกับฤๅษีมาณฑวยะและพระนารายณ์ พร้อมรำลึกเหตุการณ์เดิมที่ฤๅษีได้กระทำ “ศุศรูษา” คือการปรนนิบัติด้วยภักติแด่พระนารายณ์ แม้อยู่ในสภาพ “ศูลสถะ” คือถูกตรึงอยู่บนหลัก/เสา ทำให้พระยุธิษฐิระพิศวงและทูลขอให้เล่าโดยพิสดาร จากนั้นมารกัณฑेयเริ่มตำนานย้อนอดีตในยุคเตรตา: พระราชาเทวปันนะ ผู้ทรงธรรม ใจกว้าง และคุ้มครองประชา แม้รุ่งเรืองก็ทุกข์เพราะไร้ทายาท พระองค์พร้อมพระมเหสีทาตยายณีบำเพ็ญเพียรยาวนานถึงสิบสองปี ด้วยการอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ บูชาไฟ (โหมะ) อดอาหาร และถือพรต พร้อมสรรเสริญพระแม่จามุณฑาด้วยบทสวด พระแม่เสด็จให้ประจักษ์แต่ตรัสว่า ทายาทจะเกิดได้ก็ด้วยการบูชายัญแด่ยัชญปุรุษเท่านั้น เมื่อพระราชาทำพิธีตามครรลองแล้ว ก็ประสูติพระธิดาผ่องรัศมีนามว่า กามประโมทินี เมื่อพระธิดาเจริญวัย ความงามถูกพรรณนาอย่างละเอียด ครั้นเสด็จไปนมัสการพระแม่พร้อมสหายและเล่นน้ำในสระ รากษสชื่อศัมพรแปลงเป็นนกมาลักพาตัวไปและชิงเครื่องประดับ ระหว่างหลบหนี เครื่องประดับบางส่วนตกลงสู่น้ำใกล้ฝั่งแม่น้ำนรมทา ณ ที่ซึ่งฤๅษีมาณฑวยะดำรงสมาธิลึกในสถานที่ศิวะ (มเหศวรสถาน) อันสอดคล้องกับฐานะสูงสุดของพระนารายณ์ ตอนท้ายกล่าวถึงพี่น้อง/ผู้ปรนนิบัติของฤๅษีผู้ตั้งมั่นในภาวนาแด่ชนารทนะและการรับใช้ เป็นปูทางสู่เหตุการณ์ต่อไปอันเกี่ยวกับความศักดิ์สิทธิ์ของตีรถะนั้น
Adhyaya 170
कामप्रमोदिनी-हरणं तथा तपस्वि-दण्डविधान-विपर्यासः (Abduction of Kāmapramodinī and the Misapplied Punishment of an Ascetic)
มารกัณฑेयเล่าถึงวิกฤตที่เกิดขึ้น ณ ตีรถะอันศักดิ์สิทธิ์ใกล้แหล่งน้ำ เมื่อกามประโมทินีซึ่งกำลังเล่นสนุกในสระใกล้สถิตแห่งเทพ ถูกนกที่เรียกว่า “ศเยนะ” โฉบคว้าแล้วพาไป สหายของนางรีบไปกราบทูลกษัตริย์และขอให้ติดตามค้นหา กษัตริย์จึงระดมกองทัพจตุรงคะขนาดใหญ่ ทำให้ทั้งนครปั่นป่วนด้วยการเตรียมศึก ต่อมาองครักษ์เมืองนำเครื่องประดับของหญิงที่ถูกลักพามาถวาย และรายงานว่าเห็นสิ่งเหล่านั้นใกล้อาศรมของฤๅษีมาณฑวยะ ท่ามกลางหมู่ตบัสวิน ด้วยความโกรธและความเข้าใจผิด กษัตริย์ไม่ไต่สวนพยานหลักฐาน กลับเห็นฤๅษีเป็นโจรปลอมตัว—ราวกับแปลงเป็นนกเพื่อหลบหนี—และละทิ้งการพิจารณาว่าอะไรควรไม่ควร จึงมีพระบัญชาให้ลงโทษพราหมณ์ผู้บำเพ็ญตบะด้วยการเสียบหลาว ชาวเมืองและชาวบ้านร่ำไห้คัดค้านว่า การประหารพราหมณ์ผู้เคร่งตบะเป็นสิ่งไม่สมควร แม้มีข้อกล่าวหาก็ควรอย่างมากเพียงเนรเทศ บทนี้ชี้ให้เห็นราชธรรมยามคับขัน—อันตรายของการลงทัณฑ์โดยหุนหัน ความไม่แน่นอนของหลักฐาน และหน้าที่ทางศีลธรรมอันสูงยิ่งในการคุ้มครองความศักดิ์สิทธิ์ของผู้บำเพ็ญตบะในแดนตีรถะ
Adhyaya 171
माण्डव्य-शूलावस्था, कर्मविपाकोपदेशः, शाण्डिली-सत्यव्रत-प्रसङ्गश्च (Māṇḍavya on the Stake: Karmic Consequence Teaching and the Śāṇḍilī Episode)
บทนี้เล่าในกรอบคำบรรยายของมารกัณเฑยะ เหล่าฤๅษีจำนวนมาก—นารท วสิษฐะ ชมทัคนิ ยาชญวัลกยะ พฤหัสปติ กัศยปะ อตริ ภรทวาชะ วิศวามิตร เป็นต้น—เห็นตบัสวีมาณฑวยะถูกเสียบอยู่บนศูละ (หลัก/หลาว) จึงเข้าเฝ้านารายณะ นารายณะมีพระดำริจะลงโทษพระราชา แต่ท่านมาณฑวยะทูลห้ามและแสดงหลักกรรมวิปากว่า ผู้กระทำย่อมเสวยผลแห่งกรรมของตนเอง ดุจลูกวัวจำแม่ได้ท่ามกลางโคมากมาย ท่านยังชี้ว่ากรรมเล็กน้อยในวัยเยาว์—นำเหาไปวางบนปลายหนาม/ปลายเข็ม—เป็นเมล็ดแห่งความเจ็บปวดในปัจจุบัน จึงสอนความรับผิดชอบแม้ต่อการกระทำอันละเอียด ต่อจากนั้นกล่าวถึงแนวทางธรรมว่า การละเลยทาน สรงน้ำ (สนานะ) การภาวนา (ชปะ) โหมะ การต้อนรับแขก การบูชาเทพ และพิธีศราทธะแด่บรรพชน นำไปสู่ความเสื่อม ส่วนความสำรวม เมตตา และความบริสุทธิ์แห่งความประพฤติ นำไปสู่ภาวะสูงส่ง ตอนท้ายปรากฏนางศาณฑิลี ผู้เป็นปติวรตา อุ้มสามีเดินไปแล้วเผลอสะดุดกระทบฤๅษีบนศูละ ถูกเข้าใจผิดและตำหนิ นางจึงประกาศคุณแห่งความสัตย์ต่อสามีและธรรมแห่งการต้อนรับ พร้อมตั้งปณิธานว่า หากสามีจักสิ้นชีพแล้ว พระอาทิตย์อย่าได้ขึ้น ผลคือจักรวาลเหมือนหยุดนิ่ง พิธีกรรมต่าง ๆ เช่น สวาหา-สวธา ปัญจยัญญะ การสรงน้ำ-ทาน-ภาวนา และเครื่องบูชาศราทธะถูกรบกวน แสดงการวางคู่กันของกฎกรรมกับพลังแห่งสัตย์ปฏิญาณอันศักดิ์สิทธิ์
Adhyaya 172
माण्डव्यतीर्थमाहात्म्यं — Māṇḍavya Tīrtha Māhātmya (Glory of the Māṇḍavya Sacred Ford)
อัธยายะนี้มีโครงเรื่องสองส่วน ส่วนแรกเล่าว่าเหล่าเทวะและฤๅษีมาชุมนุม ณ อาศรมอันเป็นบุญของมาณฑวยะริมฝั่งแม่น้ำนรมทา สรรเสริญสิทธิที่เกิดจากตบะของท่านและประทานพร ต่อมามีเหตุการณ์เกี่ยวกับคำสาปและรากษส มีการมอบกัญญาแก่มาณฑวยะจนเกิดพิธีวิวาห์ และมีการถวายเกียรติแลกเปลี่ยนของกำนัลภายใต้การอุปถัมภ์ของพระราชา ส่วนที่สองเป็นตีรถะ-มหาตมยะและผลश्रุติของมาณฑวเยศวร/มาณฑวยะ-นารายณะ รวมทั้งสถานที่เกี่ยวเนื่องเช่น เทวคาตา กล่าวถึงการอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ การชโลม การบูชา การจุดประทีป (ทีปะ) การเวียนประทักษิณา การเลี้ยงพราหมณ์ กำหนดเวลาศราทธะ และการถือวรต—โดยเฉพาะการตื่นเฝ้าในคืนจตุรทศี พร้อมยกอานิสงส์เทียบเท่ายัญใหญ่และตีรถะเลื่องชื่อ แล้วรับรองการพ้นบาปและคติอันเป็นมงคลหลังความตายแก่ผู้ฟังและผู้ปฏิบัติ
Adhyaya 173
शुद्धरुद्रतीर्थ-माहात्म्य (Māhātmya of Śuddharudra Tīrtha / Siddheśvara on the Southern Bank of the Narmadā)
มารกัณฑेयสอนพระราชาถึงตถีรถะอันเป็นมงคลยิ่ง ณ ฝั่งใต้แห่งแม่น้ำนรมทา ซึ่งกล่าวว่าเป็นที่ทำลายบาปทั้งปวง แม้มหาบาปก็ยังดับได้. ในเรื่องเหตุปัจจัยเล่าว่า เมื่อมีบริบทแห่งถ้อยคำอันไม่จริงของพรหมา พระศิวะ (ผู้ทรงตรีศูล) ได้ตัดเศียรหนึ่งของพรหมา จึงต้องรับภาระแห่งพรหมหัตยา; กะโหลกนั้นติดแน่นอยู่ที่พระหัตถ์ ไม่หลุดแม้เสด็จจาริกไปยังพาราณสี ทะเลทั้งสี่ทิศ และตถีรถะนานาประการ. ครั้นเสด็จถึงตถีรถะแห่งนรมทาใกล้กุลโกฏิ ทรงประกอบการชำระบาป (ปรายสัตตะ) จึงพ้นมลทิน. นับแต่นั้นสถานที่นี้เป็นที่รู้จักในนาม ‘ศุทธรุทระ’ เลื่องลือในสามโลกว่าเป็นตถีรถะสูงสุดผู้ขจัดพรหมหัตยา. บทนี้กำหนดข้อปฏิบัติเป็นนิตย์: ในวันอมาวาสยาแห่งปักษ์สว่าง (ศุกลปักษ์) พึงอาบน้ำตามแบบแผน ถวายตัรปณะแก่บรรพชนและเทพทั้งหลาย และถวายปิณฑะด้วยเจตนาภายในอันศักดิ์สิทธิ์. แนะนำให้บูชาปรมेशวรด้วยเครื่องหอม ธูป และประทีป; เทวะประจำสถานเรียกว่า ‘ศุทเธศวร’ และกล่าวว่าได้รับการสักการะในศิวโลก. ผลแห่งการระลึกและปฏิบัติตามวินัยของตถีรถะนี้ คือหลุดพ้นจากบาปทั้งปวงและได้บรรลุรุทระโลก.
Adhyaya 174
गोपेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Gopeśvara Tīrtha Māhātmya) — Lamp-offering and Śaiva Merit on the Northern Narmadā Bank
บทนี้เป็นคำสั่งสอนของฤๅษีมารกัณฑेयแก่พระราชา ให้ผู้แสวงบุญไปยัง “โกเปศวรตีรถะ” ณ ฝั่งเหนือของแม่น้ำนรมทาในอวันตีขันฑะ กล่าวยกย่องว่าเพียงอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ครั้งเดียว ณ ที่นั้น ก็ชำระบาปและโทษทางธรรมได้ และเป็นทางสู่ความหลุดพ้น จากนั้นอธิบายลำดับบุญ—เริ่มด้วยการสฺนานที่ตีรถะ; ต่อมาหากประสงค์อาจทำ “ปราณสังขยะ” (การสละชีวิตโดยสมัครใจ) ณ สถานที่นั้น ซึ่งจะได้ขึ้นพาหนะทิพย์ไปถึงศิวธาม; ครั้นเสวยสุขในศิวโลกแล้ว จึงได้เกิดใหม่อย่างเป็นมงคล เป็นกษัตริย์ผู้ทรงอำนาจ มีความมั่งคั่งและอายุยืน ในเดือนการ์ตติกะ วันขึ้น ๙ ค่ำ (ศุกลนวมิ) มีวัตรปฏิบัติ—ถืออุโบสถ/อดอาหาร รักษาความบริสุทธิ์ ถวายประทีป (ทีปทาน) บูชาด้วยเครื่องหอมและดอกไม้ และเฝ้าตื่นตลอดราตรี ผลบุญระบุเป็นจำนวน: จำนวนประทีปสัมพันธ์กับการได้รับเกียรติในศิวโลกนับพันยุค นอกจากนี้ยังกล่าวถึงทานและพิธีอื่น เช่น พิธีลิงคปูรณะ การถวายดอกบัว และการถวายทัทยันนะ (ข้าวกับนมเปรี้ยว) โดยวัดผลบุญตามจำนวนเมล็ดงาและดอกบัว ท้ายบทประกาศว่า ทานใด ๆ ที่ทำ ณ ตีรถะนี้ย่อมทวีเป็น “โกฏิเท่า” เกินคณานับ และโกเปศวรเป็นตีรถะอันยอดเยี่ยมไร้ผู้เสมอเหมือน
Adhyaya 175
कपिलेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Kapileśvara Tīrtha Māhātmya)
มารกัณฑेयระบุว่า กปิเลศวรซึ่งตั้งอยู่ริมฝั่งเหนือแม่น้ำนรมทา ท่ามกลางภฤคุเกษตร เป็นตถีรถะอันประเสริฐเพื่อการทำลายบาป กปิลาถูกกล่าวว่าเป็นภาคปรากฏของวาสุเทวะ/ชคันนาถ และที่สถิตของเทวะนี้ถูกพรรณนาผ่านลำดับการดำดิ่งสู่โลกใต้พิภพ จนถึงปาตาลชั้นที่เจ็ดอันยิ่งใหญ่ ที่ซึ่งปรเมศวรโบราณประทับอยู่ เรื่องราวรำลึกถึงการพินาศฉับพลันของบุตรทั้งหลายของสคระในที่ประทับของกปิลา ด้วยจิตที่เอนเอียงสู่ความสละวาง กปิลามองการทำลายหมู่ชนว่า “ไม่สมควร” จึงเศร้าโศกและแสวงการชดเชยบาปด้วยการพึ่งกปิลา-ตถีรถะ ต่อมาเขาบำเพ็ญตบะอย่างเข้มข้น ณ ริมนรมทา บูชารุทรผู้ไม่เสื่อมสลาย และบรรลุสภาวะสูงสุดดุจนิรวาณ บทนี้ยังกล่าวถึงพิธีและอานิสงส์—การอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์และบูชาให้ผลบุญเทียบเท่าทานโคหนึ่งพัน; ทานในวันขึ้น 14 ค่ำ เดือนชัยษฐะ เมื่อถวายแก่พราหมณ์ผู้ควร ย่อมเป็นทานไม่สิ้นสุด; การถือศีลอดและอาบน้ำในวันจันทรคติที่กำหนด (รวมถึงข้อปฏิบัติที่เกี่ยวกับอังคารกะ) ให้ความงาม ความมั่งคั่ง และคุณแก่สายสกุลหลายชาติ การบูชาบรรพชนในวันเพ็ญและวันเดือนดับทำให้ท่านอิ่มเอมสิบสองปีและนำสู่สวรรค์; การถวายประทีปก่อรัศมีแห่งกาย; และผู้สิ้นชีวิต ณ ตถีรถะนี้ได้รับหนทางไม่หวนกลับ มุ่งสู่ที่ประทับของพระศิวะ
Adhyaya 176
देवखात-उत्पत्ति एवं पिङ्गलेश्वर-माहात्म्य (Origin of Devakhāta and the Māhātmya of Piṅgaleśvara)
มารกัณฑेयสอนพระราชาว่า ควรไปยังปิงคฬาวรรตะ ตีรถะอันเป็นมงคลและหาได้ยากบนโลก เมื่อเข้าเฝ้าปิงคเลศวรแล้ว บาปที่เกิดจากวาจา ใจ และการกระทำย่อมสลายไป ท่านกล่าวว่า การอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์และการให้ทานในเทวขาตะให้ผลอันไม่เสื่อมสูญ แล้วจึงอธิบายกำเนิดของสระนั้นตามคำถามของยุธิษฐิระ ในเรื่องแทรก รุทร (ศิวะ) ถือกมณฑลุเที่ยวไปกับเหล่าเทวะเพื่อชำระตรีศูล เหล่าเทวะอาบน้ำตามตีรถะต่าง ๆ แล้วรวบรวมน้ำไว้ในภาชนะ ครั้นตรีศูลบริสุทธิ์แล้วจึงถึงภฤคุกัจฉะ พบอัคนีและปิงคละผู้เจ็บป่วย ดวงตาออกเหลือง กำลังบำเพ็ญตบะอย่างหนักและเพ่งสมาธิถึงมหेशวร เหล่าเทวะวิงวอนศิวะให้คืนสุขภาพแก่ปิงคละเพื่อจะรับเครื่องบูชาได้ ศิวะประทานพร แปลงกายดุจอาทิตย์ และขจัดโรคให้กายกลับผ่องใสใหม่ ปิงคละขอให้ศิวะประทับอยู่เพื่อประโยชน์แก่สรรพสัตว์—ระงับโรค ทำลายบาป และเพิ่มพูนความผาสุก ศิวะจึงสั่งให้เหล่าเทวะขุดสระเทวขาตะทางเหนือของพระองค์ และเทน้ำตีรถะที่รวบรวมไว้ลงไป น้ำเหล่านั้นกลายเป็นน้ำชำระล้างสากลและทำลายโรค คัมภีร์ระบุวัตรพิธี เช่น อาบน้ำวันอาทิตย์ อาบด้วยน้ำนรมทา ทำศราทธะและทาน บูชาปิงเฆศะ พร้อมสัญญาผลคือได้อยู่สวรรค์ อีกทั้งแจกแจงผลด้านการชดใช้และการบำบัด—ไข้ โรคผิวหนัง และโรคคล้ายเรื้อน รวมถึงวัตรยาวคืออาบน้ำวันอาทิตย์ซ้ำ ๆ และถวายภาชนะงาแก่ทวิชะ ตอนท้ายยกย่องความประเสริฐของการอาบน้ำในเทวขาตะ และกล่าวว่าการบูชาปิงคเลศวรหลังทำพิธีบรรพชนให้บุญเทียบยัญโสมใหญ่ เช่น อัศวเมธะและวาชเปยะ
Adhyaya 177
Bhūtīśvara-tīrtha Māhātmya and the Taxonomy of Purificatory Snānas (भूतीश्वरतीर्थमाहात्म्यं स्नानविधिवर्गीकरणं च)
บทนี้เป็นบทสนทนาธรรม โดยมารกัณฑेयสอนยุธิษฐิระถึงมหาตมยะของทีรถะ “ภูตีศวร” กล่าวว่าการได้เห็นด้วยศรัทธา (ทัรศนะ) เพียงอย่างเดียวก็ช่วยลดบาปได้ และชื่อสถานที่เกี่ยวเนื่องกับพระศิวะผู้ทรงตรีศูลซึ่งได้ทำอุทฺธูลนะ คือการทาบหรือลูบไล้ภัสมะ (เถ้าศักดิ์สิทธิ์) ณ ที่นั้น การอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ที่ภูตีศวร โดยเฉพาะในวาระที่เกี่ยวกับนักษัตรปุษยะของวันเกิด และในวันอมาวาสยา ย่อมให้ผลใหญ่ในการเกื้อกูลยกย่องบรรพชน ต่อจากนั้นกล่าวถึงลำดับผลของการห่มกาย/ทาภัสมะ—เม็ดเถ้าที่ติดกายแต่ละเม็ดสัมพันธ์กับเกียรติยศยาวนานในโลกของพระศิวะ ยก “ภัสมะสนาน” ว่าเป็นการชำระที่ประเสริฐ แล้วจัดจำแนกสนานเป็นชั้น ๆ คือ อาคเนยะ วารุณ พราหมยะ วายวะยะ และทิพยะ อาคเนยะคืออาบด้วยภัสมะ วารุณคือจุ่มกายในน้ำ พราหมยะทำด้วยมนต์ “อาโป หิ ษฺฐา” วายวะยะคือใช้ฝุ่นโค และทิพยะคืออาบเมื่อได้เห็นดวงอาทิตย์ ซึ่งเทียบบุญกับการอาบน้ำคงคา ท้ายบทผสานการปฏิบัติภายนอกกับวินัยภายใน: การสนานและบูชาอีศานะให้ความบริสุทธิ์ทั้งนอกและใน ชปะ (สวดภาวนา) ชำระบาป และธยานะ (สมาธิ) นำสู่ความอนันต์ มีสโตตรสรรเสริญพระศิวะในเชิงปรมัตถ์เหนือรูป และสรุปว่าผลแห่งการอาบที่ทีรถะนี้เสมอบุญอัศวเมธยัชญะ
Adhyaya 178
Gaṅgāvāhaka-tīrtha Māhātmya (The Glory of the Gaṅgāvāhaka Ford)
มารกัณฑेयชี้ไปยังตถีรถะอันประเสริฐชื่อ “คังคาวาหกะ” บนแม่น้ำนรมทา/เรวา ใกล้ภฤคุตีรถะ บทนี้สอดแทรกบทสนทนาทางเทววิทยา เมื่อพระแม่คงคาทรงบำเพ็ญตบะยาวนานแล้วกราบทูลพระวิษณุ (ชนารทนะ/นารายณะ) พระแม่คงคาทรงเล่าเรื่องการเสด็จลงสู่โลก และความจริงที่ว่าผู้คนจำนวนมากซึ่งแบกบาปหนักมาขอความบริสุทธิ์ด้วยสายน้ำของพระนาง จนพระนางทรงทุกข์ว่าเหมือนถูก “ความร้อน” เชิงสัญลักษณ์จากมลทินที่สะสมอยู่ พระวิษณุทรงปลอบประโลมและสถาปนาระเบียบศักดิ์สิทธิ์เฉพาะถิ่น โดยประกาศพระสถิตอยู่ ณ ที่นั้น พร้อมให้คังคาธระเป็นผู้เกื้อหนุน แล้วทรงมีพระบัญชาให้พระแม่คงคาเสด็จเข้าสู่เรวาในรูปกาย ทำให้เกิดความศักดิ์สิทธิ์ของสายน้ำผสมคงคา–เรวา อีกทั้งกำหนด “ปัรวะ” พิเศษสัมพันธ์กับน้ำหลากฤดูฝนและสัญลักษณ์สังข์ของพระวิษณุ ยกย่องให้สูงกว่าช่วงต่อปฏิทินทั่วไป พิธีกรรมที่บัญญัติ ได้แก่ อาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ในน้ำผสม การทำตัรปณะและศราทธะ ณ ตถีรถะ การบูชาพระบาลเกศวะ และการเฝ้าตื่นยามราตรี ผลคือกองบาปสิ้นไป บรรพชนได้รับความอิ่มเอมยาวนาน และผู้ภักดีที่ละสังขาร ณ สถานที่นั้นย่อมได้คติภพอันเป็นมงคลอย่างไม่หวนกลับ
Adhyaya 179
Gautameśvara-tīrtha Māhātmya (गौतमेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Rituals, Offerings, and Phala
มารกัณฑेयแนะนำยุธิษฐิระให้ไปยังคเณศวร—คงไม่ใช่; ในบทนี้กล่าวถึง “คौตमेศวร” ตีรถะอันเลื่องชื่อ คือคเณศวร? (แก้) มารกัณฑेयสอนยุธิษฐิระให้มุ่งสู่ “คौตमेศวร” ตีรถะอันเลื่องชื่อ ผู้ชำระบาปที่ผู้คนสรรเสริญทั่วไป อำนาจความศักดิ์สิทธิ์ของสถานที่ตั้งอยู่บนตบะยาวนานของฤๅษีโคตมะ เมื่อมหेशวรทรงพอพระทัยจึงเสด็จมาประดิษฐาน ณ ที่นั้น จึงเป็นที่รู้จักในนาม “โคตเมศวร” เล่าว่าเหล่าเทวะ คนธรรพ์ ฤๅษี และเทวะผู้เกี่ยวข้องกับปิตฤ ได้บรรลุความสำเร็จอันประเสริฐด้วยการบูชาปรเมศวร ณ สถานที่นี้ ต่อจากนั้นกล่าวถึงแนวปฏิบัติ—การอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ในตีรถะ การบูชาปิตฤเทวตา และการบูชาพระศิวะ เป็นหนทางหลุดพ้นจากบาป แม้หลายคนถูกวิษณุมายาหลอกลวงจนไม่รู้มหิมา แต่พระศิวะทรงสถิตอยู่ที่นั่นโดยแท้ วินัยพิเศษถูกย้ำว่า การถือพรหมจรรย์ร่วมกับสนานะและอรจนะให้ผลบุญเสมออัศวเมธ และทานแก่ทวิชาติย่อมให้ผลไม่สิ้นสุด ยังระบุพิธีตามกาล: วันอาศวยุช กฤษณะ จตุรทศี ให้ถวายประทีปหนึ่งร้อยดวง; วันการตติก อัษฏมีและจตุรทศี ให้ถืออุโบสถและทำอภิษेकด้วยเนยใส ปัญจคัวยะ น้ำผึ้ง นมเปรี้ยว หรือ น้ำเย็น การถวายดอกไม้และใบไม้ โดยเฉพาะใบพิลวะที่ไม่ขาดตอน เป็นที่สรรเสริญ การบูชาอย่างต่อเนื่องหกเดือนกล่าวว่าจะทำให้ความปรารถนาสำเร็จ และท้ายที่สุดได้ถึงโลกของพระศิวะ
Adhyaya 180
Daśāśvamedhika Tīrtha Māhātmya (दशाश्वमेधिकतीर्थमाहात्म्यम्) — Merit of Ten Aśvamedhas through Narmadā Worship
บทนี้เป็นการไต่ถามเชิงธรรมะในรูปสนทนาระหว่างกษัตริย์กับฤๅษี มารกัณฑेयชี้แจง “ทศาศวเมธิกะตีรถะ” ริมแม่น้ำนรมทา ว่าผู้ปฏิบัติด้วยวัตรและระเบียบอันเคร่งครัดย่อมได้บุญเทียบเท่าการบูชาอัศวเมธะสิบครั้ง ยุธิษฐิระจึงทักท้วงว่า อัศวเมธะสิ้นเปลืองและยากที่คนทั่วไปจะทำได้ แล้วคนสามัญจะได้ผลเช่นนั้นอย่างไร มารกัณฑेयจึงเล่าเรื่องประกอบ: พระศิวะเสด็จพร้อมพระปารวตีมายังตีรถะนั้น และทรงแปลงเป็นพราหมณ์ดาบสผู้หิวโหยเพื่อทดสอบศรัทธาและจารีตของผู้คน หลายคนเมินเฉยหรือไม่เข้าใจเจตนาของปุราณะ แต่พราหมณ์ผู้รอบรู้คนหนึ่งเชื่อคำพยานแห่งเวท–สมฤติ–ปุราณะ จึงทำสฺนาน ชปะ ศราทธะ ทาน และถวายกปิลา พร้อมทั้งต้อนรับพราหมณ์ผู้แฝงกายตามธรรมของผู้มาเยือน พระศิวะทรงพอพระทัยประทานพร และพราหมณ์นั้นขอให้พระศิวะประทับอยู่ ณ ตีรถะนี้เป็นนิตย์ ทำให้ความศักดิ์สิทธิ์ของสถานที่มั่นคง ต่อจากนั้นกล่าวถึงวิธีปฏิบัติในวันอาศวิน ศุกล ทศมี: อดอาหาร บูชาพระศิวะนามตรีปุรานตกะ เคารพการสถิตของพระสรัสวตี ณ ตีรถะ เวียนประทักษิณ ถวายโค เฝ้าคืนด้วยประทีป สวดอ่านและขับร้องดนตรีภักติ และเลี้ยงพราหมณ์กับผู้ภักดีพระศิวะ ผลที่กล่าวคือความบริสุทธิ์ การได้ถึงรุทรโลก การเกิดใหม่อันเป็นมงคล และคติหลังความตายหลายประการสำหรับผู้สิ้นชีวิต ณ ที่นั้น ทั้งหมดขึ้นอยู่กับอาสติกยะ (ศรัทธายืนยัน) และการปฏิบัติให้ถูกต้องตามพิธี.
Adhyaya 181
Bhṛgutīrtha–Vṛṣakhāta Māhātmya (भृगुतीर्थ–वृषखात माहात्म्य)
บทนี้ดำเนินเป็นบทสนทนา เมื่อยุธิษฐิระทูลถาม มารกัณฑेयจึงเล่าถึงตีรถะอันเลื่องชื่อใกล้ฝั่งแม่น้ำนรมทา ชื่อสถานที่ว่า “วฤษขาต” และการประทับอยู่ของฤๅษีภฤคุ ณ ภฤคุกัจฉะ ท่านบรรยายตบะอันเข้มกล้าของภฤคุ และยกเหตุการณ์ทิพย์ที่พระศิวะกับพระอุมาเสด็จทอดพระเนตรฤๅษีผู้บำเพ็ญเพียร พระอุมาทรงถามว่าเหตุใดจึงยังไม่ประทานพร พระศิวะทรงสั่งสอนว่าโทสะทำลายตบะและขัดขวางความสำเร็จทางจิตวิญญาณ เพื่อให้เห็นจริง พระศิวะทรงเนรมิต/ส่งผู้แทนในรูปวัวเพศผู้ (วฤษะ) ไปยั่วยุภฤคุ วฤษะนั้นเหวี่ยงภฤคุลงสู่นรมทา ทำให้ฤๅษีเกิดความพิโรธรุนแรงและไล่ติดตาม วฤษะที่ถูกไล่หนีผ่านแดนจักรวาลต่าง ๆ ทั้งทวีป โลกบาดาล และโลกชั้นสูง แสดงผลอันกว้างไกลของความโกรธที่ไร้การควบคุม ในที่สุดวฤษะเข้าพึ่งพระศิวะ พระอุมาทรงทูลขอให้ประทานพรก่อนที่โทสะของฤๅษีจะสงบ พระศิวะทรงประกาศสถานที่นั้นเป็น “โกรธสถาน” อันเป็นที่ถูกจารึกด้วยเหตุแห่งโทสะ แล้วภฤคุถวายสโตตรยาว รวมทั้งบทสรรเสริญที่มีนามว่า “กรุณาภยุดยะ” จากนั้นพระศิวะทรงประทานพร ภฤคุทูลขอให้สถานที่นั้นเป็นสิทธิ-เกษตรตามนามของตน และให้มีสถิตแห่งเทพอยู่ ณ ที่นั้น เรื่องจบด้วยการที่ภฤคุปรึกษาพระศรี (ลักษมี) เรื่องการสถาปนาสถานอันเป็นมงคล ทำให้เอกลักษณ์ของตีรถะฝังแน่นในแนวทางภักติและเทววิทยาแห่งการก่อรูปสถานศักดิ์สิทธิ์.
Adhyaya 182
Bhṛgukaccha-utpattiḥ and Koṭitīrtha Māhātmya (भृगुकच्छोत्पत्तिः / कोटितीर्थमाहात्म्यम्)
อัธยายะ 182 เล่ากำเนิด “ภฤคุกัจฉะ” ณ ฝั่งเหนือของแม่น้ำเรวา โดยมีมารกัณฑेयเป็นผู้ถ่ายทอดเรื่องราว ฤๅษีภฤคุพร้อมด้วยศรี (ลักษมี/รมา) เข้าเฝ้ากูรมาวตาร—กัชชปะผู้เป็นอวตารแห่งพระวิษณุ—เพื่อขออนุญาตตั้งถิ่นฐานอันตั้งอยู่บน “จาตุรวิทยา” กูรมะทรงอนุมัติและพยากรณ์ว่าเมืองจะดำรงยืนนานและมีนามตามพระองค์ ต่อจากนั้นคัมภีร์ระบุความเป็นกาลมงคลอย่างละเอียด (เดือนมาฆะ ติถี-นักษัตรอันเป็นศุภะ) พร้อมลักษณะภูมิประเทศ (ฝั่งเหนือ น้ำลึก) ความเกี่ยวเนื่องกับโกฏิตีรถะ และการจัดระเบียบบทบาทตามวรรณะในชุมชนใหม่ ต่อมาเกิดข้อพิพาทเมื่อพระลักษมีเสด็จไปเทวโลกและฝาก “กุญจิกา-ฏฺฏาล” (กุญแจ-กลอน) ไว้กับภฤคุ ครั้นเสด็จกลับจึงโต้แย้งกรรมสิทธิ์ พราหมณ์ผู้ถูกขอให้ตัดสินกลับนิ่งเงียบเพราะเกรงโทสะของภฤคุ และเสนอหลักปฏิบัติว่า “ผู้ถือกุญแจย่อมเป็นผู้มีสิทธิ์” พระลักษมีจึงประทานคำสาปให้ความรู้ ความมั่นคง และความชัดเจนทางธรรมของทวิชะเสื่อมถอย โดยชี้ว่าต้นเหตุคือความโลภและการละทิ้งสัจจะ ภฤคุผู้เศร้าหมองบูชาพระศังกระ; พระศิวะทรงอธิบายว่าที่นั้นเป็น “โกรธสถาน” แต่ทรงรับรองว่าด้วยพระอนุเคราะห์ พราหมณ์ในกาลหน้าจะยังทรงวิทยา และทรงยกย่องสถานที่นั้นเป็น “โกฏิตีรถะ” อันทำลายบาปได้ พระศิวะทรงประกาศผลบุญแห่งพิธีกรรม: การสรงน้ำและบูชาให้ผลเสมอยัญใหญ่; ตรรปณะเกื้อกูลบรรพชน; อภิษेकด้วยน้ำนม นมเปรี้ยว เนยใส และน้ำผึ้งนำสู่สวรรค์; การให้ทานและถือพรตในคราวสุริยคราสเป็นที่สรรเสริญ; พรต การสละ และแม้การสิ้นชีวิตในกษेत्रนี้ล้วนสัมพันธ์กับคติอันเป็นมงคล พระศิวะทรงประกาศประทับ ณ ที่นั้นพร้อมอัมพิกา (เสาภาคยะสุนทรี) ส่วนภฤคุในที่สุดเสด็จสู่พรหมโลก ตอนท้ายย้ำอานุภาพชำระมลทินของเรื่องนี้และผลश्रुतिแก่ผู้สดับฟัง
Adhyaya 183
Kedāra-tīrtha Māhātmya on the Northern Bank of the Narmadā (केदारतीर्थमाहात्म्य)
บทที่ 183 เป็นบทสนทนา โดยมารกัณฑेयสอนยุธิษฐิระเกี่ยวกับสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ที่เรียกว่า “เกดาระ” ท่านกล่าวถึงลำดับการจาริก—ไปยังเกดาระ ทำศราทธะ ดื่มน้ำตีรถะ และบูชาองค์พระผู้เป็นเจ้า (เทวเทเวศะ) จึงได้บุญอันเกิดจากเกดาระ ต่อมายุดิษฐิระขอให้เล่ารายละเอียดว่าเกดาระตั้งมั่นขึ้นอย่างไร ณ ฝั่งเหนือของแม่น้ำนรมทา มารกัณฑेयเล่าตำนานกำเนิดว่า ในต้นกฤตยุค ด้วยคำสาปที่เกี่ยวเนื่องกับปัทมา/ศรี ทำให้แดนของภฤคุมัวหมองและ “ปราศจากพระเวท” ภฤคุบำเพ็ญตบะอย่างยาวนานถึงพันปี แล้วพระศิวะทรงปรากฏเป็นลึงค์ผุดขึ้นทะลุชั้นโลกบาดาล ภฤคุสรรเสริญพระศิวะในนามสถาณุและตรียัมพกะ พร้อมทูลขอให้ชำระความบริสุทธิ์ของกษेत्र พระศิวะทรงสถาปนา “อาทิ-ลึงค์” นามเกดาระ แล้วตั้งลึงค์อีกสิบองค์ และมีสถิตยสถานที่สิบเอ็ดซึ่งมองไม่เห็นอยู่กลางพื้นที่ ทำหน้าที่ชำระแดนศักดิ์สิทธิ์ นอกจากนี้ยังกล่าวว่ามีอาทิตยะสิบสอง ทุรคา十八 กษेत्रปาลสิบหก และหมู่มาตฤกาที่เกี่ยวเนื่องกับวีรภัทร ประทับเป็นข่ายคุ้มครองอันศักดิ์สิทธิ์ ตอนท้ายกล่าวถึงผลบุญ—ผู้รักษาวินัยอาบน้ำยามเช้าในเดือนนาฆะ บูชาเกดาระ และทำศราทธะ ณ ตีรถะอย่างถูกต้อง จะทำให้บรรพชนพอใจ กำจัดบาป ดับทุกข์ และบังเกิดสิริมงคล
Adhyaya 184
धौतपापतीर्थमाहात्म्यम् (Māhātmya of the Dhoutapāpa Tīrtha)
บทนี้กล่าวถึงมหาตมยะของธารณีศักดิ์สิทธิ์ชื่อ ธौตปาป (หรือ วิธौตปาป) ใกล้ภฤคุ-ตีรถะ ณ ฝั่งเหนือแม่น้ำนรมทา มารกัณฑेयอธิบายว่าสถานที่นี้เลื่องชื่อในการชำระบาป และพระศิวะทรงสถิตอยู่เป็นนิตย์เพื่อถวายเกียรติแก่ฤๅษีภฤคุ การอาบน้ำในตีรถะนี้ให้ความหลุดพ้นจากบาปได้แม้เจตนาจะบกพร่อง; หากปฏิบัติตามพิธีอย่างถูกต้อง—อาบน้ำตามกรรมวิธี บูชาพระศิวะ และทำทัรปณะ-ทานแก่เทวะและปิตฤ—ย่อมได้ความบริสุทธิ์ครบถ้วน ยุธิษฐิระทูลถามว่าเหตุใดบาปหนักอย่างพรหมหัตยา (brahmahatyā) จึงไม่อาจเข้ามาหรือถูกทำลายได้ที่นี่ มารกัณฑेयจึงเล่าเรื่องปฐมกาล: เมื่อพระศิวะทรงตัดเศียรหนึ่งของพระพรหม จึงเกิดมลทินพรหมหัตยาติดตามพระองค์ ต่อมาธรรมะอวตารเป็นโคอุสุภะ (vṛṣa) สะบัดมลทินนั้นให้หลุดไป และสถาปนาเทวีธौเตศวรีเป็นพลังทำลายพรหมหัตยา พรหมหัตยาถูกทำให้เป็นบุคคลน่าหวาดกลัวและอยู่ห่างจากตีรถะนี้ ยังระบุการถือปฏิบัติตามกาล—วันอาศวยุชะ ศุกล นวมิ และช่วงสามวันนับจากสัปตมี พร้อมการอดอาหาร การสวดเวท ฤค/ยชุส/สาม และการภาวนาคาถาคายตรีเป็นการไถ่บาป ผลานุศาสน์กล่าวถึงการพ้นจากความผิดร้ายแรง พรเกี่ยวกับบุตรหลาน และการไปสู่คติอันสูงหลังมรณา อีกทั้งมีถ้อยคำตามคติเทววิทยาแห่งตีรถะว่า การตายด้วยความสมัครใจ ณ ที่นั้นย่อมนำไปสู่โลกทิพย์ด้วย
Adhyaya 185
Ēraṇḍī-tīrtha Māhātmya (एरण्डीतीर्थमाहात्म्य) — Ritual Bathing, Upavāsa, and Tarpaṇa on Āśvayuja Śukla Caturdaśī
ในอัธยายะนี้ พระศรีมารกัณฑेयทรงแสดงคำสอนด้านพิธีกรรมอย่างย่อแก่กษัตริย์ (มหีปาละ) ให้ไปยังเอรัณฑี-ตีรถะอันศักดิ์สิทธิ์และอาบน้ำชำระที่นั่น โดยกล่าวว่าเพียงการอาบน้ำ ณ ตีรถะแห่งนี้ก็สามารถชำระบาปหนักและขจัดโทษอันร้ายแรงได้ ต่อมาทรงกำหนดการปฏิบัติตามกาลเวลา คือในเดือนอาศวยุชะ วันจตุรทศีแห่งศุกลปักษะ ควรถืออุโปวาสะ อาบน้ำด้วยความสำรวมและตั้งใจ แล้วทำตัรปณะถวายแก่บรรพชนและเทพเจ้า ผลที่กล่าวไว้คือได้บุตรผู้มีความมั่งคั่งและงดงาม มีอายุยืน และเมื่อสิ้นกายได้ไปสู่ศิวโลก ทั้งยังย้ำว่าไม่พึงมีความสงสัยในผลเหล่านี้
Adhyaya 186
Garuḍa-tapas, Mahādeva-varadāna, and Cāmuṇḍā–Kanakeśvarī-stuti at a Tīrtha
มารกัณฑेयเล่าเหตุการณ์ที่ผูกกับมหาตีรถะอันศักดิ์สิทธิ์ยิ่ง ณ สถานที่นั้นครุฑบำเพ็ญตบะอย่างเข้มงวดและบูชาพระมหेशวร จนพระศิวะเสด็จปรากฏและมีบทสนทนาเรื่องพร ครุฑทูลขอสองพรอันหาได้ยาก คือได้เป็นพาหนะของพระวิษณุ และได้ “อินทรัตวะ/ทวิชเอนทรัตวะ” คือความเป็นใหญ่ในหมู่นกทั้งปวง พระศิวะทรงชี้ให้เห็นลำดับจักรวาล—พระนารายณ์ทรงเป็นที่รองรับสรรพสิ่ง และตำแหน่งพระอินทร์มีเอกลักษณ์—แต่ก็ประทานพรอย่างเหมาะสมว่า ครุฑจักเป็นผู้แบกองค์พระผู้ทรงสังข์ จักร และคทา และเป็นจอมแห่งปักษี ครั้นพระศิวะเสด็จลับไป ครุฑบวงสรวงพระเทวีจามุณฑาผู้ดุร้าย ซึ่งพรรณนาด้วยสัญลักษณ์ป่าช้าและความเกี่ยวเนื่องกับหมู่โยคินี พร้อมถวายสรรเสริญยืดยาว ในสรรเสริญนั้นเทวีทรงปรากฏเป็น “กนเกศวรี” เทวีผู้คุ้มครองสว่างไสว เป็นปราศักติผู้ทรงดำเนินกิจแห่งการสร้าง การทรงไว้ และการสลาย จามุณฑาประทานครุฑให้คงกระพัน ชนะทั้งสุระและอสุระ และทรงยินดีประทับใกล้ตีรถะ บทท้ายกล่าวถึงผลแห่งตีรถะ: การอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์และบูชาให้บุญเสมอยัญญะ สำเร็จโยคะ และได้ไปสู่ภพหน้าอันเป็นมงคลพร้อมหมู่โยคินี
Adhyaya 187
कालाग्निरुद्र-स्वयम्भू-लिङ्गमाहात्म्य (Kālāgnirudra Svayambhū Liṅga Māhātmya)
อัธยายะนี้เป็นคำสั่งสอนของฤๅษีมารกัณฑेयะแก่พระราชา ว่าด้วยลำดับการจาริกแสวงบุญและความหมายทางเทววิทยาของลึงค์อันเลื่องชื่อ ผู้แสวงบุญถูกชี้นำไปยังชเลศวร ณ ภฤคุกัจฉะ ซึ่งเป็นลึงค์สวายัมภู (บังเกิดขึ้นเอง) โบราณยิ่ง มีนามว่า ‘กาลากนิรุทระ’ สถานศักดิ์สิทธิ์นี้ถูกยกย่องว่าเป็นศูนย์กลางแห่งการชำระบาปและคลายทุกข์ เกิดขึ้นด้วยพระกรุณาเพื่อขจัด ‘กเษตรปาปะ’ คือมลทินที่ผูกพันกับถิ่นที่นั้น ตำนานกล่าวถึงกัลปะก่อน เมื่ออสูรครอบงำสามโลก พิธีเวทและธรรมเสื่อมถอย จากกาลากนิรุทระเกิดควันดั้งเดิม (ธูมะ) และจากควันนั้นลึงค์ปรากฏ ทะลุเจ็ดปาตาลแล้วตั้งมั่นพร้อมหลุม/อวตะทางทิศใต้ อีกทั้งกล่าวถึงแหล่งน้ำพิธีกรรมที่เกี่ยวเนื่อง ได้แก่ กุณฑะที่กำเนิดจากเปลวไฟ อันสัมพันธ์กับการเผาเมือง (ปุระ) โดยพระศิวะ และบริเวณวนเป็นวังวนคล้ายกระแสน้ำชื่อ ธูมาวรรตะ ข้อปฏิบัติที่กำหนดคือ อาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ ณ ตีรถะและในสายน้ำเนรมทา ทำศราทธะอุทิศบรรพชน บูชาตรีโลจนะ (พระศิวะ) และสาธยายพระนามกาลากนิรุทระ จนได้รับ ‘ปรมา คติ’ คือจุดหมายสูงสุด นอกจากนี้ยังกล่าวถึงอานุภาพของตีรถะว่า พิธีเพื่อความปรารถนา การปัดเป่าเคราะห์/อภิจาระ เป้าหมายให้ศัตรูเสื่อมกำลัง และเจตนาเกี่ยวกับวงศ์ตระกูล เมื่อทำ ณ ที่นี้ย่อมสำเร็จโดยเร็ว เป็นการประกาศพลังแห่งสถานศักดิ์สิทธิ์นั้น
Adhyaya 188
Śālagrāma-tīrtha Māhātmya (शालग्रामतीर्थमाहात्म्य) — Observances on the Revā/Narmadā Bank
มารกัณฑेयฤๅษีสั่งสอนพระราชาให้ไปยัง “ศาลคราม” ตีรถะอันศักดิ์สิทธิ์ ณ ฝั่งแม่น้ำเรวา/นรมทา สถานที่นี้เป็นที่บูชาของเทพทั้งปวง และเป็นที่ประทับของพระภควานวาสุเทวะ—ผู้ทรงเป็นตรีวิกรมและชนารทนะ—เพื่อเกื้อกูลสรรพชีวิต ความศักดิ์สิทธิ์ยังโยงกับแบบอย่างของนักบำเพ็ญตบะ และการสถาปนาพื้นที่ประกอบพิธีสำหรับทวิชะและผู้แสวงธรรม เมื่อถึงเอกาทศีในปักษ์สว่างเดือนมารคศีรษะ พึงอาบน้ำในเรวา ถืออุโบสถ/อดอาหาร และเฝ้าตื่นตลอดราตรีพร้อมบูชาพระชนารทนะ ครั้นรุ่งเช้าวันทวาทศี พึงอาบน้ำอีกครั้ง ทำตัรปณะถวายแก่เทพและบรรพชน แล้วประกอบศราทธะให้ถูกต้องตามพิธี ในกระบวนการนั้นให้ยกย่องพราหมณ์ตามกำลังด้วยทานทอง ผ้า และอาหาร พร้อมขอขมา และภักดีต่อพระผู้เป็นเจ้าด้วยนามเช่น “คคธวชะ” ผลที่กล่าวไว้คือความโศกเศร้าดับสิ้น หลุดพ้นบาปหนักรวมถึงพรหมหัตยา และได้สภาวะมุ่งสู่โมกษะด้วยการได้ทัศนะศาลครามซ้ำ ๆ และระลึกถึงนารายณ์ แม้ผู้สละโลกผู้ตั้งมั่นในสมาธิภาวนาก็ถึงสถานสูงสุดของมุราริ ณ ที่นั้นได้
Adhyaya 189
पञ्चवराहदर्शन-व्रत-फलश्रुति (Vision of the Five Varāhas: Vrata Procedure and Promised Fruits)
มารกัณฑยะชี้แนะยุธิษฐิระไปยังทีรถะอัน “ปรม-โศภนะ” ที่ซึ่งพระวิษณุในรูปวราหะถูกระลึกว่าเป็นธรณีธร—ผู้ทรงยกแผ่นดินขึ้น. ในเรื่องกำเนิดจักรวาลที่แทรกอยู่ พระหริบรรทมในโยคนิทราบนเศษนาคเหนือเกษีรสมุทร; เมื่อเหล่าเทวะเดือดร้อนเพราะโลกธาตุและแผ่นดินทรุดจมด้วยภาระ จึงทูลวอนให้ทรงฟื้นความมั่นคงแห่งจักรวาล. พระวิษณุจึงอวตารเป็นวราหะผู้มีงาเกรียงไกร นำแผ่นดินขึ้นวางบนงาและสถาปนาความเป็นระเบียบอีกครั้ง. ต่อมาบทนี้แจกแจงการปรากฏห้าประการของวราหะ ณ ฝั่งเหนือแม่น้ำนรมทา ตามสถานที่ที่ระบุไว้ในคัมภีร์ โดยที่สุดคือองค์ที่ห้า “อุทีรณะ-วราหะ” สัมพันธ์กับภฤคุกัจฉะ. จากนั้นกล่าวถึงพิธีวรตะ: ในเดือนเชษฐะ ข้างขึ้น โดยเฉพาะวันเอกาทศี ผู้แสวงบุญถืออาหารหวิษยะ เฝ้าตื่นยามคืน อาบน้ำในแม่น้ำ ทำตัรปณะบูชาบรรพชนและเทวะด้วยงาและข้าวบาร์เลย์ และถวายทานตามลำดับ—โค ม้า ทอง และที่ดิน—แก่พราหมณ์ผู้สมควร พร้อมบูชาตามจุดวราหะแต่ละแห่ง. ผลश्रุติยืนยันว่า การได้ดรศนะวราหะทั้งห้าพร้อมกัน ประกอบพิธีแห่งนรมทาและระลึกถึงนารายณะ ย่อมทำลายบาปหนักและประทานโมกษะ; อีกทั้งคำยืนยันตามอำนาจพระศังกรระบุว่า การไปดรศนะโลฏาเณศวรให้ทันกาล นำไปสู่ความหลุดพ้นจากพันธะแห่งกาย.
Adhyaya 190
चन्द्रहास-समतीर्थमाहात्म्य (Chandra-hāsa & Somatīrtha Māhātmya)
บทนี้เป็นบทสนทนา โดยยุธิษฐิระทูลถามฤๅษีมารกัณฑेयว่า โสมะ (เทพ/ราชาแห่งจันทร์) บรรลุสิทธิอันสูงสุดที่โสมตีรถะ ซึ่งเรียกอีกนามว่า จันทรหาส ได้อย่างไร สถานที่นี้กล่าวว่าเป็นที่เคารพบูชาของเหล่าเทวะทั้งปวง มารกัณฑेयเล่าเหตุปัจจัยว่า โสมะถูกทักษะสาปให้เป็นโรคทรุดโทรม (กษยโรค) เพราะละเลยธรรมของคฤหัสถ์และหน้าที่คู่ครอง แล้วจึงขยายความถึงข้อพึงปฏิบัติของเรือนและผลกรรมที่ตามมา ต่อจากนั้นกล่าวถึงแนวทางจาริกสู่ทีรถะ โสมะท่องไปยังทีรถะต่าง ๆ จนถึงฝั่งแม่น้ำนรมทา แล้วบำเพ็ญวินัยยาวนานสิบสองปี ด้วยการอดอาหาร การให้ทาน การถือพรต การสำรวม และการควบคุมตน จึงพ้นจากความทุกข์โทษ เขาประดิษฐานมหาเทวะ (พระศิวะ) เป็นผู้ทำลายบาปใหญ่และกลับสู่โลกอันสูงส่ง บทนี้ย้ำว่าการประดิษฐานและบูชาพระเป็นเหตุให้เกิดบุญยั่งยืน ท้ายบทให้ข้อกำหนดการอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์และบูชาที่จันทรหาส/โสมตีรถะ โดยเฉพาะในวันตามจันทรคติ วันจันทร์ และยามคราส พร้อมผลคือความบริสุทธิ์ ความผาสุก สุขภาพ และการหลุดพ้นจากมลทิน दोष.
Adhyaya 191
सिद्धेश्वर-लिङ्गमाहात्म्यं तथा द्वादशादित्य-तपःफल-प्रशंसा (Siddheśvara Liṅga Māhātmya and the Merit of the Twelve Ādityas’ Austerity)
บทนี้เริ่มด้วยมารกัณฑेयชี้ทางผู้แสวงบุญไปยังสิทธेशวร และกล่าวถึงลึงค์สวายัมภูใกล้กันที่เป็น ‘อมฤต-สฺราวิน’ คือหลั่งอมฤต โดยยกย่องว่าการได้ทัศนะ (darśana) ณ ที่นั้นให้บุญใหญ่ทันที ต่อมา ยุธิษฐิระทูลถามว่าเหล่าเทพบรรลุสิทธิ (siddhi) ที่สิทธेशวรได้อย่างไร โดยเฉพาะเรื่อง ‘ทวาทศอาทิตยะ’ มารกัณฑेयจึงแจกแจงอาทิตยะทั้งสิบสอง—อินทร, ธาตา, ภค, ตวษฏา, มิตร, วรุณ, อรยมัน, วิวัสวาน, สวิตฤ, ปูษัน, อังศุมาน และวิษณุ—และอธิบายว่าด้วยความปรารถนาจะได้ฐานะสุริยะ พวกท่านได้บำเพ็ญตบะอย่างเข้มข้น ณ ฝั่งนรมทา ที่สิทธेशวร ผลแห่งตบะนั้นปรากฏเป็นการสถาปนา ‘ทิวากร’ ณ ตีรถะนั้นด้วยการแบ่ง ‘อังศะ’ (ส่วน) แห่งพลังสุริยะ ทำให้สถานที่เลื่องชื่อ แล้วจึงกล่าวถึงบทบาทของอาทิตยะในกิจจักรวาลยามปรลัย และการจัดวางพลังสุริยะตามทิศ (dik-vyavasthā) ปิดท้ายด้วยข้อปฏิบัติและผลบุญของการจาริก: อาบน้ำยามเช้าแล้วทัศนะทวาทศอาทิตยะย่อมทำลายบาปทางวาจา ใจ และกาย; ประทักษิณาถูกเทียบเท่าการเวียนรอบแผ่นดิน; การถืออุโบสถในวันสัปตมี ณ ตีรถะนี้ให้ผลยิ่งใหญ่; และการประทักษิณาซ้ำๆ นำไปสู่ความพ้นโรค สุขภาพดี ความรุ่งเรือง และพรแห่งบุตร ด้วยภักติที่มีวินัย.
Adhyaya 192
देवतीर्थ-दर्शनम्, नरनारायण-तपः, उर्वश्युत्पत्तिः (Devatīrtha, the Nara–Nārāyaṇa Austerity, and the Origin of Urvaśī)
บทที่ 192 เริ่มด้วยมารกัณฑेयชี้ถึง “เทวตีรถะ” อันประเสริฐ ซึ่งกล่าวกันว่าเพียงได้เห็นก็ชำระบาปได้ แล้วจึงเกิดบริบทแห่งคำถาม เมื่อยุธิษฐิระทูลถามว่า “ศรีปติคือผู้ใด และเกศวะเกี่ยวข้องกับสายตระกูลภฤคุอย่างไร” มารกัณฑेयตอบโดยย่อในกรอบกำเนิดโลกและวงศ์สืบสายว่า จากนารายณะบังเกิดพรหมา ต่อมามีทักษะและธรรมา กล่าวนามภรรยาทั้งสิบของธรรมา และจากนั้นเหล่าสาธยะให้กำเนิดบุตรที่รู้จักกันว่า นระ นารายณะ หริ และกฤษณะ—อธิบายว่าเป็นอังศะของวิษณุ นระ–นารายณะบำเพ็ญตบะอย่างรุนแรง ณ คันธมาทนะ จนก่อความสั่นสะเทือนแก่จักรวาล อินทราหวั่นเกรงอานุภาพตบะ จึงส่งอัปสราพร้อมกามะและวสันตาไปล่อลวงด้วยการร่ายรำ ดนตรี ความงาม และสิ่งยั่วยวนทางประสาทสัมผัส แต่ไม่สำเร็จ ฤๅษีทั้งสองมั่นคงดุจประทีปไร้ลม และดุจมหาสมุทรอันไม่หวั่นไหว แล้วนารายณะทรงสำแดงสตรีผู้เลิศล้ำจากต้นขาของพระองค์—อุรวศี—งามยิ่งกว่าอัปสราทั้งปวง เหล่าเทวทูตสรรเสริญนระ–นารายณะ นารายณะทรงแสดงธรรมว่า ปรมาตมันแผ่ซ่านในสรรพสัตว์ทั้งหลาย ฉะนั้นราคะ–ทเวษะและอารมณ์แบ่งแยกย่อมไม่มีที่ตั้งสำหรับผู้มีปัญญาเห็นชอบ ทรงบัญชาให้นำอุรวศีไปยังอินทรา และยืนยันว่าตบะของพระองค์มิใช่เพื่อเสพสุขหรือแข่งขันกับเทวะ หากเพื่อชี้ทางอันถูกต้องและคุ้มครองโลก
Adhyaya 193
नारायणस्य विश्वरूपदर्शनम् (Nārāyaṇa’s Vision of the Cosmic Form)
บทนี้เล่าผ่านคำบรรยายของศรีมารกัณฑेय เป็นธรรมเทศนาว่าด้วยสภาวะสูงสุด. เหล่าอัปสรา โดยเฉพาะวสันตกามาและอุรวศี กราบนอบน้อมซ้ำแล้วซ้ำเล่าและทูลขอให้นารายณ์ประทานการเห็น “วิศวรูป” โดยตรง พร้อมยืนยันว่าคำสอนก่อนหน้านี้ทำให้หลักธรรมที่ตนแสวงหาแจ่มชัดแล้ว. นารายณ์จึงทรงอนุเคราะห์ เปิดเผยว่าทุกโลกและสรรพชีวิตสถิตอยู่ในพระวรกายของพระองค์; ปรากฏหมู่เทพชั้นต่าง ๆ เช่น พรหม อินทร รุทร อาทิตยะ วสุ ตลอดจนยักษ์ คนธรรพ์ สิทธะ มนุษย์ สัตว์ พืช แม่น้ำ ภูเขา มหาสมุทร เกาะ และท้องฟ้า. อัปสราทั้งหลายสรรเสริญด้วยบทสวดอันยืดยาว กล่าวถึงนารายณ์ว่าเป็นฐานรองรับธาตุและอินทรีย์ เป็นผู้รู้และผู้เห็นเพียงหนึ่งเดียว และเป็นบ่อเกิดที่สรรพสัตว์มีส่วนร่วมเป็น “อังศะ” (ส่วนหนึ่ง) ของพระองค์. เมื่อถูกความยิ่งใหญ่ของนิมิตครอบงำจนหวั่นไหว พวกนางทูลขอให้ทรงถอนวิศวรูป. นารายณ์ทรงรวบคืนการสำแดงนั้น และทรงสอนว่าเหล่าสัตว์ทั้งปวงเป็นส่วนของพระองค์ พร้อมทรงชี้ให้มี “สมตา” คือความเสมอภาคในสายตาต่อเทพ มนุษย์ และสัตว์. ท้ายบท มารกัณฑेयให้โอวาทแก่พระราชาว่า การภาวนาถึงเกศวะผู้สถิตในสรรพชีวิตเป็นหนทางเกื้อหนุนโมกษะ; เมื่อเข้าใจว่าโลกทั้งปวงประกอบด้วยวาสุเทวะ ความเป็นศัตรู ความเกลียดชัง และอารมณ์แบ่งแยกย่อมอ่อนกำลังลง.
Adhyaya 194
मूलश्रीपतिवैश्वानरूपदर्शनम् तथा नारायणगिरि-देवतीर्थ-प्रादुर्भावः (Vision of the Vaiśvarūpa, the cult of Mūlaśrīpati, and the arising of Nārāyaṇagiri & Devatīrtha)
มารกัณฑेयเล่าแก่ยุธิษฐิระว่า เมื่อมีการประกาศ “วิศวรูป” อันเป็นรูปจักรวาลของพระวิษณุ เหล่าเทวะต่างตื่นตะลึง และยิ่งพิศวงเมื่ออุรวศีปรากฏขึ้น ศรี (ลักษมี) ผู้เกิดในสายภฤคุตั้งปณิธานจะได้นารายณ์เป็นสวามี จึงพิจารณาพรต ทาน วินัย และการปรนนิบัติ แล้วบำเพ็ญตบะอย่างหนัก ณ ริมมหาสมุทรตลอดหนึ่งพันปีทิพย์ เหล่าเทวะไม่อาจแสดงวิศวรูปได้ด้วยตน จึงกราบทูลนารายณ์; พระวิษณุเสด็จมาหาศรี ประทานพรและแสดงวิศวรูปให้ประจักษ์ นารายณ์ทรงสั่งสอนการบูชาตามแนวภักติแบบปัญจราตระ—การบูชาประจำวันนำความรุ่งเรือง เกียรติยศ และความนับถือ; พรหมจรรย์ถูกกล่าวว่าเป็นตบะพื้นฐาน; และเทพเจ้าทรงมีนามยกย่องว่า “มูลศรีปติ” การอาบน้ำในแม่น้ำเรวาด้วยความสำรวมให้ผลตามปรารถนา และทำให้บุญแห่งทานทวีคูณ ศรีทูลขอให้ตั้งแนวทางคฤหัสถ์อาศรมอันชอบธรรม; นารายณ์จึงสถาปนานามสถานที่ว่า “นารายณคิริ” และอธิบายว่าการระลึกถึงนามนี้เป็นเหตุแห่งความรอด ต่อมาพรรณนาพิธีสมรส-ยัญอันเป็นทิพย์: พระพรหมและฤๅษีเป็นผู้ประกอบพิธี มหาสมุทรมอบทรัพย์และรัตนะ กุเบรจัดหาโภคทรัพย์ และวิศวกรรมันสร้างเรือนแก้วดุจอัญมณี มีการตั้งถิ่นฐานพราหมณ์ผู้มีวินัย แล้วจึงบังเกิดทีรถะสำหรับอาบน้ำอวภฤถะ—จากน้ำล้างพระบาทของพระวิษณุไหลเป็นธารบริสุทธิ์ดุจชาหฺนวีไปถึงเรวา เรียกว่า “เทวตีรถะ” ได้รับสรรเสริญว่าสะอาดยิ่ง ให้บุญเหนือกว่าอวภฤถะแห่งอัศวเมธามากมายนัก
Adhyaya 195
Devatīrtha Māhātmya and Ekādaśī–Nīrājana Observances (देवतीर्थमाहात्म्य तथा एकादशी-नीराजनविधानम्)
บทนี้เริ่มด้วยคำถามของยุธิษฐิระเกี่ยวกับนาม ความยิ่งใหญ่ (มาหาตมยะ) และผลแห่งการอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์กับการให้ทาน ณ เทวตีรถะ จากนั้นมารกัณฑेयะแสดงคำอธิบายเชิงเทววิทยา โดยกล่าวว่าตีรถะทั้งปวงที่เหล่าเทวะและฤๅษีเคารพบูชานั้น เมื่อพระวิษณุทรงระลึกย่อมมารวมเป็นหนึ่งที่เทวตีรถะ จึงเป็นศูนย์กลางแสวงบุญสายไวษณพอันสูงสุด และการอาบน้ำที่นี่เสมือนอาบในตีรถะทั้งหมด อีกทั้งกรรมที่ทำในคราวคราส (ครหณะ) ให้ผล “อนันตะ”; มีการแจกแจงทานหลายประการ เช่น ทอง ที่ดิน โค เป็นต้น พร้อมคุณค่าอันสัมพันธ์กับเทวะ จนสรุปว่า ทานใด ๆ ที่ให้ด้วยศรัทธาที่เทวตีรถะย่อมให้ผลไม่สิ้นสุด ต่อมาบัญญัติระเบียบภักติเน้นเอกาทศี: อาบน้ำ (รวมถึงใช้น้ำแม่น้ำนรมทา), ถืออุโบสถ, บูชาศรีปติ, เฝ้าตื่นตลอดคืน และทำ “นีราจนะ” ด้วยประทีปเนยใส เช้าวันทวาทศีให้ถวายความเคารพพราหมณ์และคู่สามีภรรยาด้วยผ้า เครื่องประดับ หมาก ดอกไม้ ธูป และเครื่องหอม พร้อมให้ทาน ยังระบุเครื่องสักการะ เช่น ของจากน้ำนม น้ำตีรถะ ผ้าละเอียด เครื่องหอม นัยเวทยะ และประทีป ผู้ปฏิบัติย่อมไปสู่วิษณุโลกพร้อมลักษณะไวษณพ ตอนท้ายผลश्रุติย้ำอานุภาพคุ้มครองและเกื้อหนุนสุขภาพของนีราจนะประจำวัน การนำส่วนที่เหลือจากประทีปมาใช้กับดวงตา และบุญจากการฟังหรือสาธยายมาหาตมยะ รวมถึงความอิ่มเอมของบรรพชนเมื่อสาธยายในพิธีศราทธะ
Adhyaya 196
हंसतीर्थमाहात्म्य (Hamsa Tīrtha Māhātmya) — Merit of Bathing, Donation, and Renunciation
บทที่ 196 มารกัณฑेयแนะนำเส้นทางจาริกแก่ผู้ฟังให้ไปยังหังสตีรถะ (Haṃsatīrtha) ซึ่งยกย่องว่าเป็นทิรถะอันศักดิ์สิทธิ์ยิ่งและหาที่เปรียบมิได้ ความศักดิ์สิทธิ์ของสถานที่นี้ตั้งมั่นด้วยตำนานกำเนิด—หังสะ (หงส์ศักดิ์สิทธิ์) ได้บำเพ็ญตบะ ณ ที่นี้จนบรรลุฐานะเป็นพาหนะของพระพรหม (brahma-vāhanatā) ทำให้ทิรถะแห่งนี้มีอานุภาพเป็นที่เลื่องลือ ต่อมาระบุข้อปฏิบัติทั้งพิธีและคุณธรรม—ผู้แสวงบุญที่อาบน้ำชำระในหังสตีรถะและถวายทานเป็นทอง (kāñcana-dāna) ย่อมพ้นบาปทั้งปวงและไปสู่พรหมโลก ผลบุญถูกพรรณนาด้วยภาพทิพย์—เดินทางด้วยวิมานเทวะที่เทียมหงส์ สว่างดุจสุริยะอ่อนวัย เปี่ยมด้วยความรื่นรมย์ตามปรารถนา และมีหมู่อัปสรคอยแวดล้อมรับใช้ ครั้นเสวยสุขตามใจแล้ว วิญญาณกลับมาเกิดเป็นมนุษย์พร้อมชาติสมรณะ (jāti-smaraṇa ความทรงจำชาติปางก่อน) แสดงความต่อเนื่องแห่งกรรมข้ามภพชาติ ท้ายบทสรุปทางโมกษะ—ผู้สละกายด้วยสันนยาสะ (saṃnyāsa) ย่อมบรรลุโมกษะ และผลของทิรถะนี้สรุปว่าเป็นผู้ทำลายบาป เพิ่มพูนบุญ และขจัดความโศกเศร้า
Adhyaya 197
Mūlasthāna-Sūryatīrtha Māhātmya (Glorification of the Mūlasthāna Solar Tīrtha)
บทนี้กล่าวถึงคำบรรยายของมารกัณฑेयเกี่ยวกับสุริยตีรถะอันยิ่งใหญ่ชื่อ ‘มูลสถาน’ ณ ริมฝั่งแม่น้ำนรมทา สถานที่นี้เป็น ‘ราก-สถาน’ อันเป็นมงคล เกี่ยวเนื่องกับปัทมชา (พรหมา) และเป็นที่ประดิษฐานภาสกร (พระสุริยะ) อันศักดิ์สิทธิ์ ผู้แสวงบุญผู้มีวินัยควรอาบน้ำด้วยจิตที่สำรวม แล้วทำตัรปณะบูชาบรรพชนและเทพด้วยปิณฑะและน้ำ จากนั้นจึงไปสักการะศาลเจ้ามูลสถาน พิธีพิเศษเน้นว่า เมื่อศุกลสัปตมีตรงกับวันอาทิตย์ (อาทิตยวาสระ) ให้ลงอาบในน้ำเรวา ทำตัรปณะ บริจาคตามกำลัง นำดอกกรวีระและน้ำจันทน์แดงไปประกอบการประดิษฐาน/บูชาภาสกร ถวายธูปพร้อมดอกกุนทา จุดประทีปทุกทิศ ถืออุโบสถ และตื่นเฝ้าตลอดคืนด้วยบทเพลงและดนตรีแห่งภักติ ผลบุญกล่าวว่า ย่อมหลีกพ้นทุกข์อันรุนแรง และได้พำนักในสุริยโลกเป็นเวลายาวนาน พร้อมการอภิบาลของคันธรรพะและอัปสรา
Adhyaya 198
Śūlatīrtha–Śūleśvarī–Śūleśvara Māhātmya (Origin of the Shula Tirtha and the Manifestation of Devī and Śiva)
มารกัณฑेयชี้นำผู้ฟังไปยังภัทรกาลี-สังคม อันเลื่องชื่อว่า “ศูลตีรถะ” เป็นสถานศักดิ์สิทธิ์ที่สถาปนาโดยทิพย์และเหล่าเทวะมาเยือนเสมอ คัมภีร์กล่าวถึงอานุภาพของตีรถะนี้ว่า เพียงได้ดर्शनะก็ยังให้ผล โดยเฉพาะเมื่อประกอบด้วยสนานะและทานะ ย่อมขจัดเคราะห์ร้าย ลางอัปมงคล อิทธิพลแห่งคำสาป และบาปโทษต่าง ๆ ได้ ยุธิษฐิระจึงทูลถามว่า เหตุใด ณ ฝั่งนรมทา เทวีจึงเป็นที่รู้จักว่า “ศูเลศวรี” และพระศิวะว่า “ศูเลศวร” มารกัณฑेयเล่าเรื่องมาณฑวยะ พราหมณ์ตบัสวีผู้ตั้งมั่นในตบะอันเข้มและถือมาวนะ เมื่อโจรนำของโจรกรรมมาซ่อนไว้ในอาศรมของท่าน ทหารหลวงมาสอบถามแต่ท่านไม่ตอบเพราะความเป็นมาวนะ จึงถูกลงโทษด้วยการเสียบไว้บนศูล แม้ทนทุกข์ยาวนาน มาณฑวยะยังดำรงอยู่ด้วยการระลึกถึงพระศิวะอย่างมั่นคง พระศิวะเสด็จปรากฏ ตัดศูลออก และทรงอธิบายกัมมวิปากว่า สุขทุกข์หลากหลายเกิดจากกรรมก่อน และการอดทนโดยไม่กล่าวร้ายธรรมะก็เป็นตบะเอง มาณฑวยะทูลถามความลี้ลับที่ทำให้ศูลมีผลดุจอมฤต และขอให้พระศิวะกับอุมาเสด็จประทับ ณ โคนและปลายศูล ทันใดนั้นปรากฏรูปแห่งลิงคะ: พระศิวะที่ฐาน และเทวีประดิษฐานทางซ้าย ก่อให้เกิดการบูชา “ศูเลศวร–ศูเลศวรี” ในท้องถิ่น ต่อมาเทวีทรงแจกแจงพระนามและรูปปรากฏมากมายตามสถานศักดิ์สิทธิ์ต่าง ๆ ปิดท้ายด้วยผลแห่งการฟังและแนวปฏิบัติพิธีกรรม—การบูชา เครื่องสักการะ พิธีบรรพชน ตลอดจนการถือศีลอดและการตื่นเฝ้ายามค่ำคืน นำความบริสุทธิ์และความใกล้ชิดศิวโลกะ ทำให้ตีรถะนี้รุ่งเรืองเป็น “ศูเลศวรี-ตีรถะ” สืบไป
Adhyaya 199
Aśvinī Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Aśvinī Pilgrimage Ford)
มารกัณฑेयฤๅษีสืบต่อการกล่าวถึงรายนามสถานที่จาริก โดยยก “อัศวินีตีรถะ” ขึ้นเป็นตีรถะอันประเสริฐ เรียกว่าเป็น “กามิกะ” คือมุ่งให้ผลสมดังปรารถนา และยังประทานสิทธิ (siddhi) แก่สรรพชีวิต ณ ที่นี้ อัศวินกุมารฝาแฝด “นาสัตยะ” ผู้เป็นแพทย์ทิพย์ได้บำเพ็ญตบะอย่างยิ่งใหญ่ จนมีสิทธิรับส่วนในยัญพิธี และได้รับความเห็นชอบกว้างขวางจากหมู่เทวะ ยุธิษฐิระทูลถามเหตุที่ท่านทั้งสองถูกเรียกว่าเป็นบุตรแห่งพระอาทิตย์ มารกัณฑेयจึงเล่าโดยย่อว่า พระมเหสีองค์หนึ่งทนรัศมีอันแรงกล้าของสุริยะมิได้ จึงบำเพ็ญตบะอย่างเคร่งครัดในแดนเขาพระสุเมรุ; สุริยะด้วยแรงปรารถนาจึงแปลงเป็นม้า; การปฏิสนธิเกิดขึ้นทางนาสิกา และนาสัตยะผู้เลื่องลือจึงถือกำเนิด ต่อมาบทเล่ากลับสู่ภูมิประเทศแห่งแม่น้ำนรมทา กล่าวว่าฝาแฝดได้บำเพ็ญตบะอันยากยิ่งใกล้ภฤคุกัจฉะ ณ ริมฝั่งแม่น้ำ และบรรลุความสำเร็จสูงสุด ตอนท้ายประกาศอานิสงส์ว่า ผู้ใดอาบน้ำ ณ ตีรถะนี้และถวายตัรปณะ (tarpaṇa) แด่บรรพชนและเทวะ ย่อมได้ความงามและความเป็นสิริมงคลไม่ว่าจักเกิด ณ ที่ใด
Adhyaya 200
Sāvitrī-tīrtha Māhātmya and Sandhyā–Gāyatrī Discipline (सावित्रीतीर्थमाहात्म्यं तथा सन्ध्यागायत्रीविधानम्)
บทนี้เป็นบทสนทนา โดยมารกัณฑेयะแสดงและสรรเสริญสāvitrī-ตīrtha ว่าเป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์อันประเสริฐ แล้วตอบคำถามของยุธิษฐิระเกี่ยวกับพระสāvitrī—ความเป็นผู้ใด ความหมายแห่งการภาวนาเห็นรูป (การกำหนดนิมิต) และวิธีบูชา ทรงถูกยกย่องว่าเป็นเวทมารดา (Veda-mātṛ) เชื่อมโยงกับสัญลักษณ์ดอกบัว และกำหนดการภาวนาให้สอดคล้องกับสามสันธยา คือยามรุ่งอรุณ เที่ยง และยามสนธยา โดยแต่ละเวลามีการกำหนดนิมิตต่างกันตามระเบียบพิธีกรรมแห่งกาลเวลา ต่อจากนั้นกล่าวถึงลำดับการชำระตนของผู้แสวงบุญ: อาบน้ำศักดิ์สิทธิ์และอาจมนะ (ācamana) ปราณายามะเพื่อเผาผลาญโทษที่สั่งสม การประพรมด้วยมนต์ ‘Āpo hi ṣṭhā’ และการใช้มนต์อฆมรษณะ (Aghamarṣaṇa) พร้อมมนต์เวทอื่นเพื่อขจัดบาป หลังสันธยาเน้นการสวดภาวนา (japa) คาถาคายตรีอย่างมีวินัยว่าเป็นแก่นของการปฏิบัติ พร้อมผลคือบาปสิ้นและได้บรรลุโลกอันสูง นอกจากนี้ยังระบุผลพิเศษของพิธีบรรพชนที่ตīrtha และการปฏิบัติยามสุดท้าย ณ ที่นั้น จบด้วยคำมั่นถึงภาวะหลังความตายอันยกย่องและการเกิดใหม่อันเป็นมงคล โดยเน้นจริยธรรมพิธีกรรมอย่างเคร่งครัดและเป็นแบบแผน.
Adhyaya 201
देवतीर्थमाहात्म्यम् | Devatīrtha Māhātmya (Glorification of Devatīrtha)
บทนี้เป็นคำสอนเรื่องการจาริกแสวงบุญ (ตีรถะ) ที่ศรีมารกัณฑेयกล่าวแก่พระมหีปาล โดยยกพระยุธิษฐิระเป็นแบบอย่างแห่งกษัตริย์ผู้ทรงธรรม บทนี้ชี้นำผู้แสวงบุญไปยัง “เทวตีรถะ” อันหาที่เปรียบมิได้ ซึ่งเป็นสถานที่ที่เหล่าสิทธะและเหล่าเทพ พร้อมทั้งพระอินทร์ สถิตอยู่ ณ ที่นั้น การอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ (สนานะ) การให้ทาน การสวดภาวนา (ชปะ) การบูชาไฟ (โหมะ) การศึกษาพระเวท (สวาธยายะ) และการบูชาเทพ (เทวตา-อรจนะ) ล้วนให้ผลบุญ “อนันตะ” คือไร้ขอบเขต ด้วยเดชานุภาพของตีรถะเอง ยังระบุวันสำคัญคือ ตรีโยทศี ในกฤษณปักษะ เดือนภัทรปทะ ว่าเป็นตถีที่ประธานยิ่ง เพราะถือว่าเป็นวันที่เหล่าเทพเคยพำนักมาแต่โบราณ พิธีกรรมสรุปด้วยการอาบน้ำในวันตรีโยทศี ทำศราทธะตามแบบแผน แล้วบูชาพระผู้เป็นที่สถาปนาโดยเหล่าเทพ คือ วฤษภธวชะ (พระศิวะ) ผลที่สัญญาไว้คือความบริสุทธิ์จากบาปทั้งปวง และการได้ไปถึงรูทรโลก อันเป็นหลักประกันทางโมกษะสำหรับผู้จาริก.
Adhyaya 202
Śikhitīrtha-māhātmya (The Glory of Śikhitīrtha) / शिखितीर्थमाहात्म्य
มารกัณฑेयกล่าวถึงมหาตมยะของ “ศิขิตีรถะ” ตีรถะอันประเสริฐยิ่ง เป็นตีรถะสำคัญและเป็นสถานบูชาแบบ “ปัญจายตนะ” อันยอดเยี่ยม ณ ที่นั้น หัวยวาหนะ (อัคนี) บำเพ็ญตบะเพื่อให้ได้ “ศิขา” (ยอดเปลว/จุก) จึงเป็นที่รู้จักว่า “ศิขี” และได้สถาปนาสถิตแห่งพระศิวะนาม “ศิขาขยะ” อันเกี่ยวเนื่องกับศิขา ในเดือนอาศวยุชะ ณ กาลจันทราที่กำหนด ผู้แสวงบุญควรไปยังตีรถะ อาบน้ำในนทีนรมทา ทำตัรปณะถวายแด่เทวะ ฤษี และบรรพชนด้วยน้ำผสมงา ให้ทานทองแก่พราหมณ์ และบูชาให้ไฟศักดิ์สิทธิ์อิ่มเอม จากนั้นจึงทำศิวปูชาด้วยเครื่องหอม พวงมาลัย และธูป ผลแห่งพิธีคือได้ไปถึงโลกของรุทระโดยวิมานสีดุจสุริยะ มีอัปสราร่วมทางและมีคันธรรพสรรเสริญ อีกทั้งในโลกนี้ยังได้ผลคือศัตรูพินาศและได้เตชัส/รัศมีแห่งตนเพิ่มพูน
Adhyaya 203
कोटितीर्थमाहात्म्य (Koṭitīrtha Māhātmya) — Ritual Efficacy of the Koṭitīrtha
มารกัณฑेयพรรณนา “โกฏิตีรถะ” ว่าเป็นสถานแสวงบุญอัน “หาที่เปรียบมิได้” มีสันนิษฐานของหมู่สิทธะอย่างกว้างขวาง และมีมหาฤษีจำนวนมากมาชุมนุม จึงเป็นเขตศักดิ์สิทธิ์ยิ่ง หลังการบำเพ็ญตบะยาวนาน เหล่าฤษีได้สถาปนาพระศิวะ ณ ที่นั้น พร้อมทั้งสถาปนาเทวีเป็น “โกฏีศวรี” และ “จามุณฑา” (มหิษาสุรมรรทินี) แสดงถึงความศักดิ์สิทธิ์ร่วมของสายไศวะ-ศักตะ คัมภีร์กำหนดปฏิทินพิธีอย่างชัดเจน: ในวันจตุรทศี ข้างแรม เดือนภัทรปท เมื่อประกอบด้วยนักษัตรหัสตะ ตีรถะแห่งนี้ถูกกล่าวว่าเป็นผู้ทำลายบาปของสรรพชนและสรรพโลก การอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ การถวาย “ติลอดกะ” และการทำศราทธะ ให้ผลยิ่งใหญ่ ทั้งยังยังประโยชน์แก่บรรพชน และกล่าวถึงการยกผู้คนจำนวนหนึ่งให้พ้นนรกได้โดยเร็ว ท้ายที่สุดเสนอหลักทั่วไปว่า ด้วยอานุภาพของตีรถะนี้ การอาบน้ำ การให้ทาน การสวดชปะ การบูชาโหมะ การศึกษาสวาธยายะ และการอรจนาเทวะ ย่อมให้ผล “โกฏิ-คุณ” คือทวีผลเป็นโกฏิเท่า ตอกย้ำทฤษฎีว่าความศักดิ์สิทธิ์ของสถานที่ทำให้กุศลกรรมมีกำลังเพิ่มพูนอย่างยิ่ง
Adhyaya 204
Paitāmaha Tīrtha (Bhṛgu Tīrtha) Māhātmya — ब्रह्मशाप-शमनं, श्राद्ध-फलश्रुति, रुद्रलोक-गति
บทนี้เป็นบทสนทนาที่มารกัณฑेयชี้ให้เห็นถึงภฤคุทีรถะ ซึ่งยกย่องว่าเป็น ‘ไพตามหทีรถะ’ อันมีบุญยิ่ง สามารถทำลายบาปและอกุศลได้ ยุธิษฐิระทูลถามว่าเหตุใดพรหมผู้เป็นปิตามหะจึงบูชามเหศวรด้วยภักติอันแรงกล้า มารกัณฑेयจึงเล่าอิติหาสโบราณว่า เมื่อพรหมปรารถนาจะเข้าใกล้ธิดาของตนเอง พระศิวะทรงสาป ทำให้เกียรติแห่งพระเวทและความรู้เสื่อมถอย และฐานะความเป็นผู้ควรบูชาในโลกถูกลดทอนลง พรหมผู้เศร้าโศกจึงบำเพ็ญตบะยาวนาน ณ ฝั่งเหนือแม่น้ำเรวา (นรมทา) สรงน้ำและบูชาพระศิวะตลอดสามร้อยปี พระศังกรทรงพอพระทัย จึงทรงฟื้นคืนความควรแก่การบูชาของพรหมในกาลเทศกาลที่เวียนมาถึง และประกาศการสถิตอยู่เป็นนิตย์ ณ ที่นั้นร่วมกับเหล่าเทวะและปิตฤทั้งหลาย ด้วยเหตุนี้ทีรถะจึงมีชื่อเสียงว่า ‘ไพตามห’ เป็นยอดแห่งทีรถะทั้งปวง ต่อมาระบุเวลาและผลแห่งพิธีกรรมว่า การสรงน้ำโดยเฉพาะในวันอมาวาสยาแห่งกฤษณปักษ์เดือนภาทรปท แล้วทำตัรปณะถวายแก่ปิตฤและเทวะ ย่อมทำให้บรรพชนอิ่มเอิบยาวนาน แม้มีเครื่องบูชาเพียงเล็กน้อย (ปิณฑะหนึ่งก้อนหรือ น้ำงา) อีกทั้งย้ำการประกอบศราทธะเมื่อดวงอาทิตย์อยู่ราศีกันยา และกล่าวว่าผลศราทธะแห่งปิตฤทีรถะทั้งปวงย่อมได้ที่นี่ในวันอมาวาสยา ตอนท้ายกล่าวถึงผลว่า ผู้สรงน้ำและบูชาพระศิวะย่อมพ้นจากโทษใหญ่และโทษน้อย และผู้ละสังขาร ณ ทีรถะนี้ด้วยจิตมีวินัยย่อมไปถึงรุทรโลกโดยไม่หวนกลับมาอีก
Adhyaya 205
कुर्कुरीतीर्थमाहात्म्य (Kurkuri Tīrtha Māhātmya)
บทนี้กล่าวถึงตถิรฐะศักดิ์สิทธิ์ชื่อ ‘กุรกุรี’ โดยศรีมารกัณฑेयแนะนำพระราชาให้ไปยังสถานที่จาริกอันเป็นมงคลยิ่ง ซึ่งสรรเสริญว่าเป็นผู้ทำลายบาปทั้งปวง (sarva-pāpa-praṇāśana) เทวตาประจำตถิรฐะคือ ‘กุรกุรี’ ทรงเป็นผู้ประทานสิ่งที่ปรารถนาแก่ผู้มีภักติ เช่น ปศุทรัพย์ บุตร และทรัพย์สมบัติ ทำให้การบูชาก่อผลทั้งทางโลกและทางธรรม นอกจากนี้ยังมีผู้พิทักษ์เขตแดน (kṣetrapāla) นาม ‘เฒาณเฑศ’ (Ḍhauṇḍheśa) ซึ่งแนะนำให้สตรีและบุรุษบูชาด้วย ในส่วนผลานุศาสน์ (phalaśruti) ระบุว่าแม้เพียงสักการะก็ช่วยลดเคราะห์ร้าย แก้ความไร้บุตร บรรเทาความยากจน และทำให้ความมุ่งหมายสำเร็จ ท้ายบทเน้นว่าการสัมผัสและการได้เห็นตถิรฐะโดยถูกต้องตามพิธี (vidhi-pūrvakam) คือหนทางให้ผลบุญบังเกิดครบถ้วน
Adhyaya 206
Daśakanyā-Tīrtha Māhātmya (The Glory of the ‘Ten Maidens’ Sacred Ford)
มารกัณฑेयกล่าวกับพระราชา (กษโณนินาถ/นราธิป) แล้วชี้แนะให้รู้จัก “ทศกันยา” ตีรถะอันเป็นมงคลยิ่ง ซึ่งพรรณนาว่างดงามสูงสุดและชำระบาปได้ทั่วหน้า. มหิมาของสถานที่นี้ตั้งอยู่บนตำนานเหตุปัจจัยแบบไศวะ: ณ ตีรถะแห่งนี้ พระมหาเทวะเกี่ยวข้องกับหญิงสาวผู้มีคุณธรรมสิบคน และมีการจัดการอภิเษกสมรสของนางทั้งสิบกับพระพรหม จึงทำให้สถานที่นี้เลื่องชื่อว่า “ทศกันยา”. ต่อมาคำสอนหันสู่ข้อปฏิบัติ: การทำกัญญาทาน (kanyādāna) คือมอบหญิงสาวที่ประดับตกแต่งแล้วในการสมรส ณ ตีรถะนี้ ให้ผลบุญใหญ่ยิ่ง กล่าวเกินจริงว่าได้พำนักใกล้พระศิวะเป็น “จำนวนปีเท่าจำนวนเส้นผม” แล้วจึงได้เกิดเป็นมนุษย์อันหาได้ยาก และบรรลุความมั่งคั่งใหญ่หลวง. อีกประการหนึ่งคืออาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ (snāna) ด้วยศรัทธา และถวายทองแก่พราหมณ์ผู้สงบ; แม้เพียงเล็กน้อยก็ว่าช่วยสลายโทษเก่าทางวาจา ใจ และกาย. ผลश्रุติลงท้ายด้วยการขึ้นสวรรค์ ได้รับเกียรติท่ามกลางวิทยาธรและสิทธะ และพำนักจนถึงกัลปาวสาน—แสดงว่าตีรถะนี้เป็นจุดบรรจบของพิธีกรรม เจตนาธรรม และผลตอบแทนเชิงจักรวาล.
Adhyaya 207
स्वर्णबिन्दुतीर्थमाहात्म्य (Glory of the Svarṇabindu Tīrtha)
มารกัณฑेयกล่าวถึงสถานที่แสวงบุญอันชำระล้างชื่อว่า “สวรรณะบินทุ” (หยดทอง) พร้อมอธิบายระเบียบพิธีและผลบุญที่พึงได้รับ เนื้อหามุ่งที่การสฺนานะ (อาบน้ำศักดิ์สิทธิ์) ณ ตีรถะนั้น และการถวายทาน “กาญจนะ” (ทองคำ) แก่พราหมณ์ ซึ่งยกย่องว่าเป็นกุศลกรรมยิ่ง ทองคำถูกวางหลักว่าเป็น “รัตนะอันประเสริฐ” เกิดจากรัศมีแห่งไฟ จึงมีอานุภาพพิเศษในฐานะทาน กล่าวว่าแม้ทองคำเพียงเล็กน้อยเท่าปลายเส้นผม หากถวายโดยถูกต้องและสัมพันธ์กับตีรถะนี้ เมื่อสิ้นชีวิต ณ ที่นั้นย่อมได้ขึ้นสวรรค์ ผู้ให้ทานได้รับเกียรติท่ามกลางวิทยาธรและสิทธะ พำนักในวิมานอันเลิศจนสิ้นกัลป์ แล้วกลับมาเกิดเป็นมนุษย์ชั้นดี เป็นทวิชะในตระกูลมั่งคั่ง คติธรรมสำคัญคือการชำระกรรม: โทษทางใจ วาจา และกาย ถูกกล่าวว่าสลายอย่างรวดเร็วด้วยทานทองคำเมื่อประกอบในพิธี ณ ตีรถะนี้
Adhyaya 208
पितृऋणमोचनतीर्थप्रशंसा — Praise of the Tīrtha that Releases Ancestral Debt (Pitṛ-ṛṇa-mocana)
บทนี้กล่าวถึงคำสอนของฤๅษีมารกัณฑेयแก่พระราชา ว่าด้วยมหาตีรถะอันเลื่องชื่อซึ่งเรียกว่า “ปิตฤณาม ฤณโมจนम्” เป็นสถานที่ที่ขึ้นชื่อในไตรโลกว่าช่วยปลดเปลื้องหนี้และพันธะต่อบรรพชนได้. เนื้อหาวางลำดับพิธีกรรมคือ อาบน้ำตามวิดี (vidhāna) แล้วทำตัรปณะ (tarpaṇa) แด่เทพปิตฤ และถวายทาน (dāna) ด้วยเหตุนี้ผู้ปฏิบัติย่อมเป็น “อนฤณ” คือพ้นจากหนี้/ข้อผูกพัน. จากนั้นอธิบายเหตุผลเชิงคัมภีร์เรื่องการมีบุตรและความต่อเนื่องของพิธี—บรรพชนปรารถนาบุตร เพราะบุตรถูกมองว่าเป็นผู้ช่วยให้พ้นจากนรก “ปุณณามา” ตามคติปุราณะ จึงควรรักษาประเพณีศราทธะและตัรปณะให้สืบต่อไป. แล้วจำแนก “ฤณตรัย” (หนี้สามประการ): หนี้ต่อบรรพชนชำระด้วยปิณฑทานและการถวายสายน้ำ; หนี้ต่อเทวดาชำระด้วยอัคนิโหตระและยัญญะ; และหนี้ต่อมนุษย์/สังคมชำระด้วยการให้ทานตามคำมั่น หน้าที่ต่อพราหมณ์ การรับใช้ตีรถะ และงานบูรณะหรือกิจการในเทวาลัย. ท้ายบทเป็นคำกล่าวผล (phalaśruti) ว่า การถวายบูชาและทำให้ครูอาจารย์พอใจ ณ ตีรถะแห่งนี้ให้ผลบุญไม่สิ้นสุด และแผ่ไปถึงผู้ล่วงลับได้ถึงเจ็ดชาติ เน้นแนวทางศีลธรรม-พิธีกรรมเพื่อความผาสุกของวงศ์ตระกูลและการปฏิบัติธรรมตามหน้าที่.
Adhyaya 209
भारभूतीतीर्थ-माहात्म्य / The Māhātmya of Bhārabhūti Tīrtha (Bhāreśvara) on the Revā (Narmadā)
มารกัณฑेयฤๅษีระบุลำดับสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ริมแม่น้ำนรมทา เช่น ปุษกะลี และกษมานาถ แล้วเล่ากำเนิด “ภารภูติทีรถะ” ณ ริมเรวา (นรมทา) ที่พระศิวะประทับในภาวะรุทร-มเหศวร ยุธิษฐิระทูลถามเหตุแห่งนาม “ภารภูติ” เรื่องตัวอย่างแรกกล่าวถึงพราหมณ์ผู้ทรงศีล วิษณุศรมัน ผู้ดำรงชีพด้วยความบริสุทธิ์และตบะ มหาเทพแปลงเป็นบฏุ (ศิษย์หนุ่ม) มาศึกษา เกิดข้อขัดแย้งกับศิษย์อื่นเรื่องการจัดอาหารจนตั้งเดิมพัน พระศิวะสำแดงอาหารอุดม แล้วที่ท่าน้ำทรงให้เป็นไปตามเดิมพัน คือโยนศิษย์ลงนรมทาพร้อม “ภาระ” (ภาร) และทรงช่วยกู้ขึ้น จากนั้นทรงสถาปนาศิวลึงค์นาม “ภารภูติ” และขจัดความหวาดกลัวบาปของพราหมณ์นั้น เรื่องตัวอย่างที่สองเล่าพ่อค้าที่ทรยศ ฆ่าเพื่อนผู้ไว้วางใจ หลังตายต้องรับโทษหนักและเวียนว่ายหลายภพ จนมาเกิดเป็นโคแบกภาระในเรือนกษัตริย์ผู้ทรงธรรม ครั้นเดือนการ์ตติกะในคืนศิวราตรี ณ ภาเรศวร กษัตริย์ประกอบสฺนาน บูชาอุทิศ และทำ “ลึงคปูรณะ” สี่ประการตามยามราตรี พร้อมทานทอง งา ผ้า และโคทาน รวมทั้งการตื่นเฝ้า (ชาครณะ) โคนั้นจึงบริสุทธิ์และได้ไปสู่คติอันสูงส่ง บทสรุปกล่าวผลบุญว่า การสฺนานและการถือวัตรที่ภารภูติทำลายแม้มหาบาป ทานเพียงเล็กน้อยก็ให้บุญไม่เสื่อม ผู้สิ้นชีวิต ณ ทีรถะนี้ได้ศิวโลกโดยไม่ขาด หรือได้เกิดดีแล้วกลับสู่หนทางหลุดพ้นอีกครั้ง
Adhyaya 210
पुङ्खतीर्थमाहात्म्य (Puṅkha Tīrtha Māhātmya)
ในอัธยายะนี้ ศรีมารกัณฑेयกล่าวถึงมหาตมยะของปุงคะตีรถะ และสถาปนาให้เป็นแหล่งแสวงบุญอัน “ประเสริฐ” โดยยกแบบอย่างในกาลก่อนว่า ณ ตีรถะแห่งนี้ ปุงคะเคยบรรลุสิทธิ (ความสำเร็จทางจิตวิญญาณ) จึงเป็นหลักฐานแห่งความศักดิ์สิทธิ์ ต่อจากนั้นได้เชื่อมชื่อเสียงของสถานที่กับตบะของชามทัคนยะ (ปรศุรามะ) วีรบุรุษผู้ทรงฤทธิ์ซึ่งเลื่องลือว่าได้ยุติอำนาจของกษัตริยะ และได้บำเพ็ญตบะอย่างยาวนาน ณ ฝั่งเหนือของแม่น้ำนรมทา จากนั้นมีการแจกแจงผลश्रุติอย่างเป็นลำดับ—การอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ที่ตีรถะพร้อมบูชาพระปรเมศวรให้พละกำลังในโลกนี้และโมกษะในโลกหน้า; การบูชาเทวะและปิตฤทำให้พ้นหนี้ต่อบรรพชน; การสละปราณ ณ ที่นั้นรับรองคติที่ไม่หวนกลับจนถึงรุดรโลกะ. การอาบน้ำได้ผลเทียบอัศวเมธะ; การเลี้ยงพราหมณ์เพิ่มพูนบุญอย่างยิ่ง (เลี้ยงหนึ่งคนก็เทียบได้กับมากมาย); และการบูชาพระวฤษภธวัชะ (พระศิวะ ผู้มีธงรูปโค) ได้ผลเทียบวาชเปยะยัญ. โดยรวม อัธยายะนี้เป็นแนวทางการปฏิบัติพิธีกรรมตามสถานที่ ภายใต้ขอบฟ้าศรัทธาแบบไศวะที่เน้นผลอันสูงส่งจากการกระทำ ณ ภูมิประเทศเฉพาะนั้น
Adhyaya 211
Atithi-dharma Parīkṣā on the Narmadā Bank and the Māheśvara Āyatana ‘Muṇḍināma’ (अतिथिधर्मपरीक्षा तथा ‘मुण्डिनाम’ आयतनमाहात्म्यम्)
มารกัณฑेयเล่าแก่ยุธิษฐิระถึงเหตุการณ์ ณ ฝั่งแม่น้ำนรมทาในกาลทำศราทธะ เมื่อเจ้าภาพพราหมณ์จัดเลี้ยงพราหมณ์ทั้งหลาย. มเหศวรทรงแปลงกายเป็นพราหมณ์โรคเรื้อนมีกลิ่นเหม็น แล้วมาขอร่วมรับประทานกับพราหมณ์ที่นั่งพร้อมหน้า แต่เจ้าภาพและผู้ร่วมพิธีกลับรังเกียจด้วยถ้อยคำรุนแรง เห็นว่าเป็นมลทินทางพิธีกรรม. ครั้นเทพผู้แฝงกายจากไป อาหารกลับเสียหายอย่างไร้เหตุ—หนอนปรากฏในภาชนะจนทุกคนตะลึง. พราหมณ์ผู้มีปัญญาผู้หนึ่งชี้ว่าเป็นวิบากแห่งการดูหมิ่นอาติถิ และรู้ว่าผู้มาเยือนคือพระเป็นเจ้าสูงสุดที่เสด็จมาทดสอบธรรม. เขาย้ำหลักว่าไม่ควรตัดสินอาติถิด้วยรูป (งาม/อัปลักษณ์) สภาพ (สะอาด/ไม่สะอาด) หรือภาพลักษณ์ภายนอก; โดยเฉพาะในศราทธะ หากละเลยย่อมเชื้อเชิญพลังทำลายให้กลืนกินเครื่องบูชา. หมู่ชนจึงออกตามหาและพบร่างนั้นยืนนิ่งดุจเสา แล้วกราบทูลวิงวอน. มเหศวรทรงเมตตา โปรดให้ภัตตาหารกลับสมบูรณ์/ประทานใหม่ และทรงสั่งสอนให้บูชามัณฑละของพระองค์สืบไป. ตอนท้ายกล่าวสรรเสริญอายตนะของพระผู้ทรงตรีศูลนาม ‘มุณฺฑินาม’ ว่าเป็นมงคล ล้างบาป ให้ผลยิ่งในเดือนการ์ตติกะ และมีบุญเทียบเท่าคยา-ตีรถะ.
Adhyaya 212
Dīṇḍimeśvaranāmotpattiḥ (Origin of the Name Dīṇḍimeśvara) / The Etiology of Dindimeshvara
มารกัณฑेयเล่าว่า พระมหेशวรทรงแปลงเป็นภิกษุผู้สละโลก (ภิกษุรูป) ด้วยความหิวและกระหาย แล้วเสด็จเข้าสู่หมู่บ้านหนึ่ง พระวรกายทาด้วยเถ้าศักดิ์สิทธิ์ ทรงสวมอักษสูตร ถือตรีศูล มีชฎาและเครื่องประดับ พร้อมทรงตีดมรุ ซึ่งเสียงถูกเปรียบกับ “ทิณฑิมะ” (กลองใหญ่) รอบพระองค์มีเด็กและชาวบ้านล้อมอยู่ พระองค์สลับทั้งขับร้อง หัวเราะ กล่าวถ้อยคำ และร่ายรำ จนผู้คนเห็นบ้างไม่เห็นบ้างราวกับปรากฏและเลือนหาย มีคำเตือนว่า ที่ใดพระองค์ทรงวางกลองนั้นอย่างเล่นสนุก บ้านนั้นจะ “หนักอึ้ง” และกล่าวกันว่าจะพินาศ เป็นข้อเตือนเชิงศีลธรรมและพิธีกรรมเกี่ยวกับการลบหลู่ การไม่รู้จักพระองค์ หรือพลังสั่นคลอนของการเผชิญหน้ากับความศักดิ์สิทธิ์โดยไร้ความสำรวม เมื่อชาวบ้านเริ่มสรรเสริญพระศังกรด้วยภักติ พระผู้เป็นเจ้าทรงปรากฏใน “รูปทิณฑิมะ” และนับแต่นั้นทรงเป็นที่รู้จักนามว่า ทิณฑิเมศวร ตอนท้ายกล่าวผลश्रutiว่า ผู้ได้ดर्शनและสัมผัส (sparshana) รูป/สถานที่นี้ ย่อมพ้นบาปทั้งปวง.
Adhyaya 213
Āmaleśvara-Māhātmya: Śambhu in Child-Form and the Fruit of Worship (आमलेश्वर-माहात्म्य)
ศรีมารกัณฑेयเล่าเหตุการณ์สั้น ๆ ที่มีทั้งมหาตมยะของสถานที่และคำสอนทางธรรม โดยยก “กิจอันยิ่งใหญ่” ของเทพเจ้า และกล่าวว่าการได้ฟังเรื่องนี้เพียงอย่างเดียวก็ชำระบาปทั้งปวงได้ เป็นบทผลश्रุติของตอนนี้ เรื่องกล่าวถึงศัมภุ (พระศิวะ) ปรากฏเป็นเด็กน้อย เล่นกับเด็กชายในหมู่บ้านด้วยผลอามลกะ (มะขามป้อม) เด็ก ๆ โยนผลไม้ไปมา พระศิวะก็เก็บได้ฉับพลันแล้วโยนกลับ การละเล่นแผ่ไปทุกทิศ จนเด็ก ๆ ตระหนักว่าผลอามลกะนั้นเองคือการสำแดงของปรเมศวร ท้ายที่สุดประกาศว่า “อามเลศวร” เป็นสถานที่สูงสุดในบรรดาสถานทั้งหลาย และการบูชาที่นั่นแม้เพียงครั้งเดียวด้วยศรัทธา ย่อมนำไปสู่ “ปรมบท” อันสูงสุด
Adhyaya 214
Devamārga–Balākeśvara Māhātmya (कन्थेश्वर–बलाकेश्वर–देवमार्ग माहात्म्य)
บทนี้มารกัณฑेयฤๅษีเล่าถึงกำเนิดและมหิมาของสถานศักดิ์สิทธิ์ฝ่ายไศวะ เริ่มด้วยผลश्रuti ว่าเพียงได้สดับเรื่องนี้ก็พ้นบาปทั้งปวง พระศิวะทรงปรากฏเป็นกปาลี/กานถิก ในรูปไภรวะ รายล้อมด้วยปีศาจ พวกยักษ์ ภูต ดากินี และโยคินี ประทับเหนืออาสนะศพ ทรงบำเพ็ญตบะอันน่าครั่นคร้าม แต่กลับประทานความไร้ความหวาดกลัวแก่สามโลก ครั้นถึงวาระ “อาษาฑี” ผ้าคลุม (กนฺถา) ของพระศิวะหลุดไปตก ณ ที่อื่น จากนั้นพระองค์เป็นที่รู้จักนาม “กันเถศวร” และกล่าวว่าการได้ทัศนะของพระองค์ให้บุญเสมออัศวเมธะ ต่อมาเรื่องย้ายไปยังเทวमारค (Devamārga) เป็นตอนสั่งสอนเรื่องความใคร่และพระกรุณา พระศิวะพบพ่อค้าและตั้งบททดสอบให้ “เติม/ยก” ลึงค์ด้วย “พลากะ” (ตีความได้ว่าเป็นนกกระเรียน/นกยางเพื่อประดับ หรือเป็นเครื่องมือ/มาตราท้องถิ่น) ด้วยความโลภและความหลง พ่อค้าใช้ทรัพย์ที่สะสมจนหมด พระศิวะทรงหยอกเย้าโดยทำลึงค์แตกเป็นส่วน ๆ แล้วท้าทายความหมายของ “ความสำเร็จครบถ้วน” ครั้นพ่อค้ายอมรับผิดและสำนึก จึงได้รับพรทรัพย์ไม่สิ้นสุด ลึงค์นั้นคงอยู่เป็น “ประตฺยยะ” (หลักฐาน/เครื่องหมาย) เพื่อเกื้อกูลสรรพชีวิต ประดับด้วยพลากะ และสถานที่เป็นที่เลื่องลือว่าเทวमारค พร้อมนามเทวะ “พลากेशวร” การได้เห็นหรือบูชาที่นั่นย่อมชำระบาป; การบูชาพลากेशวรในบริบทปัญจายตนะนำสู่รุทรโลก; และผู้มุ่งธรรมสิ้นชีวิต ณ เทวमारค ย่อมไม่หวนกลับจากรุทรโลกอีก.
Adhyaya 215
Śṛṅgitīrtha-Māhātmya (Glory of Śṛṅgī Tīrtha): Mokṣa and Piṇḍadāna
อัธยายะนี้กล่าวถึงคำสอนโดยย่อของพระศรีมารกัณฑेयะ ผู้แนะนำให้ไปแสวงบุญยังศฤงคีตีรถะ และอธิบายอานุภาพอันช่วยให้พ้นทุกข์ของสถานที่นั้น ตีรถะนี้ได้รับการสรรเสริญว่าเป็น “โมกษท” คือผู้ประทานโมกษะ และยืนยันอย่างชัดเจนว่า ผู้ใดละสังขาร ณ ที่นั้น ย่อมบรรลุโมกษะโดยปราศจากข้อสงสัย ต่อมาได้เชื่อมโยงสถานที่เดียวกันเข้ากับหน้าที่ต่อบรรพชน โดยการทำปิณฑทาน (piṇḍadāna) ณ ศฤงคีตีรถะ ผู้ปฏิบัติย่อมพ้นจากหนี้ต่อปิตฤ (anṛṇa) และด้วยบุญกุศลที่สั่งสม ผู้มีจิตบริสุทธิ์จะได้ถึง “คาเณศวรีคติ” (gāṇeśvarī gati) อันเป็นภพภูมิอันสูงในระเบียบจักรวาลแบบไศวะ อัธยายะนี้จึงรวมเรื่องโมกษะ หน้าที่กตัญญูต่อบรรพชน และวัตรแห่งการแสวงบุญไว้เป็นแนวทางศักดิ์สิทธิ์ที่ยึดโยงกับสถานที่เดียวกัน
Adhyaya 216
Aṣāḍhī Tīrtha Māhātmya (Glory of the Aṣāḍhī Sacred Ford)
มารกัณฑेयกล่าวแก่พระราชาว่า จงเข้าไปยังอษาฑีตฤรถะ ซึ่งเป็นสถานที่ที่พระมหेशวรสถิตในรูป “กามิกะ” คือรูปที่ประทานความปรารถนาให้สำเร็จได้ จากนั้นท่านยกย่องมหิมาของตฤรถะนี้ว่าเป็น “จาตุรยุค” คือให้ผลในทั้งสี่ยุค และเป็นสถานศักดิ์สิทธิ์ที่หาที่เปรียบมิได้ ในผลศรุติกล่าวว่า ผู้ที่อาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ (สนานะ) ณ ที่นั้น ย่อมได้เป็นผู้ปรนนิบัติพระรุทระ แสดงถึงความใกล้ชิดแดนแห่งพระศิวะและการรับใช้ด้วยภักติ อีกทั้งบทนี้ยืนยันคติเรื่องการสิ้นชีวิต ณ ตฤรถะ: ผู้ใดละสังขารที่นี่ ย่อมได้คติอันไม่หวนกลับ และโดยไม่ต้องสงสัยย่อมถึงรุทรโลกะ บทนี้จึงรวมคำชี้ทางการจาริก การประกอบสนานะ และความมั่นใจในความหลุดพ้นไว้เป็นแนวทางสั้นกระชับสำหรับผู้มีศรัทธาตั้งมั่นในธรรมะ
Adhyaya 217
एरण्डीसङ्गमतīर्थमाहात्म्य (Glory of the Eraṇḍī Confluence Tīrtha)
อัธยายะนี้นำเสนอคำสอนเรื่องตถีรถะอย่างย่อจากฤๅษีมารกัณฑेय ท่านประกาศว่า “เอรัณฑี-สังคม” เป็นสังคมตถีรถะอันศักดิ์สิทธิ์ยิ่ง ที่ทั้งเทวะและอสูรต่างเคารพบูชา จึงเป็นสถานที่มีความบริสุทธิ์เป็นพิเศษ ผู้แสวงบุญพึงทำอุปวาสะ (ถือศีลอด) ด้วยการสำรวมอินทรีย์และจิตใจ และประกอบสนานะ (อาบน้ำศักดิ์สิทธิ์) ตามวิธาน (แบบแผนพิธี). หลักธรรมที่เน้นคือความชำระล้าง—การปฏิบัติเช่นนี้ ณ ที่นี่ทำให้พ้นจากภาระบาปหนัก แม้ถึงขั้นพรหมหัตยา ท้ายที่สุดมีผลश्रุติว่า ผู้ศรัทธาที่ละสังขาร ณ ตถีรถะแห่งนี้ ย่อมบรรลุ “อนิวรรติกา คติ” คือหนทางไม่หวนกลับ และไปถึงรุทรโลกโดยปราศจากข้อสงสัย
Adhyaya 218
जमदग्नितीर्थ-माहात्म्यं तथा कार्तवीर्यार्जुन-परशुराम-चरितम् (Jamadagni Tīrtha Māhātmya and the Kārtavīrya–Paraśurāma Narrative)
มารกัณฑेयชี้แนะยุธิษฐิระให้ไปยังชามทัคนี-ตีรถะอันเป็นสถานที่จาริกที่ได้รับการสรรเสริญยิ่ง ซึ่งผูกโยงความสำเร็จอันศักดิ์สิทธิ์ (สิทธิ) เข้ากับพระกรุณากิจของพระชนารทนะ/วาสุเทวะในรูปมนุษย์ ต่อมาพระราชาไหหยะผู้ทรงฤทธิ์คือการ์ตวีรยะ อรชุน ผู้มีพันกร เสด็จมาถึงอาศรมของชามทัคนีระหว่างการล่าสัตว์ ฤษีให้การต้อนรับอย่างอุดมด้วยอานุภาพอัศจรรย์ของโคกามเธนู/สุรภี ครั้นกษัตริย์รู้ที่มาของความอุดมก็เรียกร้องโคนั้น แม้เสนอแลกด้วยโคธรรมดาจำนวนมาก ชามทัคนีก็มิยอม จึงเกิดการปะทะ—ชามทัคนีใช้อำนาจตบะเป็น ‘พรหมทัณฑ์’ ขณะเดียวกันจากกายของกามเธนูปรากฏหมู่ผู้ถืออาวุธ ทำให้การสู้รบรุนแรงขึ้น ในที่สุดชามทัคนีถูกการ์ตวีรยะและเหล่ากษัตริย์นักรบผู้เป็นพวกพ้องสังหาร ปรศุรามจึงปฏิญาณแก้แค้น กำจัดวงศ์กษัตริย์นักรบซ้ำแล้วซ้ำเล่า และสร้างสระโลหิตห้าสระ ณ สมันตปัญจกะเพื่อให้พิธีบูชาบรรพชนสำเร็จ ภายหลังเหล่าปิตฤและฤๅษีตักเตือนให้ยับยั้งชั่งใจ และทำให้บริเวณรอบสระเหล่านั้นเป็นแดนบุญอันศักดิ์สิทธิ์ ตอนท้ายบทกล่าวถึงวิธีประกอบพิธี ณ จุดบรรจบแม่น้ำนรมทากับมหาสมุทร—ข้อควรระวังเรื่องการสัมผัสโดยตรง มนตร์สำหรับการสัมผัสพิธี (สปัรศนะ) วิธีลงอาบน้ำ การถวายอรฆยะ และการส่งคืน/ปล่อยพิธี (วิสรชนะ) พร้อมผลบุญว่า ผู้มีศรัทธาที่ได้เห็นชามทัคนีและเรณุกาแล้วประกอบพิธีด้วยภักติ ย่อมได้ความบริสุทธิ์ การเกื้อกูลบรรพชน และที่พำนักอันเป็นมงคลในแดนทิพย์
Adhyaya 219
Koṭīśvara Tīrtha Māhātmya (कोटीश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Multiplication of Merit at Koṭīśvara on the Narmadā
บทนี้กล่าวถึงคำสอนเชิงเทววิทยาของฤๅษีมารกัณฑेयเกี่ยวกับโกฏีศวร ตีรถะอันยิ่งใหญ่ซึ่งตั้งอยู่ริมฝั่งใต้ของแม่น้ำนรมทา หลักสำคัญคือกฎแห่งผลพิธีกรรม: การอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ (สนานะ), การให้ทาน (ทานะ) และโดยทั่วไปการกระทำใด ๆ—ไม่ว่าจะเป็นมงคลหรืออัปมงคล—เมื่อทำ ณ ที่นี้ย่อมเป็น ‘โกฏิ-คุณะ’ คือให้ผลทวีคูณถึงหนึ่งโกฏิ. เพื่อยืนยันอานุภาพของโกฏิตีรถะ จึงยกแบบอย่างว่าเหล่าเทวะ คันธรรพะ และฤๅษีผู้บริสุทธิ์ได้บรรลุสิทธิอันหาได้ยาก ณ สถานที่นี้ อีกทั้งพระมหาเทวะทรงสถิตเป็น ‘โกฏีศวร’; เพียงได้ทัศนะ (ทัรศนะ) แด่เทวาเทเวศะก็เป็นหนทางสู่ความสำเร็จอันยอดยิ่ง. ท้ายบทกำหนดภูมิศาสตร์พิธีกรรมตามทิศทาง: นักบำเพ็ญตบะในเส้นทางฝ่ายใต้สัมพันธ์กับปิตฤโลก ส่วนฤๅษีผู้ประเสริฐบนฝั่งเหนือของนรมทาสัมพันธ์กับเทวโลก โดยถือเป็นข้อวินิจฉัยตามศาสตรา ดังนั้นบทนี้จึงผสานการสรรเสริญสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ จริยธรรมของผลกรรมตามสถานที่ และจักรวาลวิทยาแห่งสองฝั่งแม่น้ำอย่างเป็นระบบ.
Adhyaya 220
लोटणेश्वर-रेवासागर-सङ्गम-माहात्म्य (Lotaneśvara at the Revā–Sāgara Confluence: Ritual Procedure and Merit)
มารกัณฑेयชี้นำผู้ฟังฝ่ายกษัตริย์ไปยัง “โลฏเณศวร” ตีรถะศิวะอันสูงสุด ณ ฝั่งเหนือแม่น้ำนรมทา ซึ่งเพียงได้ทัศนะและบูชาก็สามารถสลายบาปที่สั่งสม แม้จากหลายชาติภพได้ เมื่อยธิษฐิระสดับคุณแห่งการชำระของนรมทาแล้ว จึงทูลถามถึงตีรถะหนึ่งเดียวที่ประเสริฐที่สุดและให้ผลแห่งตีรถะทั้งปวง; คำตอบมุ่งสู่ “สังคมเรวา–สาคร” โดยพรรณนาว่ามหาสมุทรรับสายน้ำด้วยความเคารพ และมีเรื่องลึงค์อุบัติขึ้นในทะเล เชื่อมความศักดิ์สิทธิ์ของนรมทากับคติว่าด้วยกำเนิดลึงค์ บทนี้ยังให้ลำดับพิธีอย่างเป็นแบบแผน—การถือวัตรเดือนการ์ตติกะ โดยเฉพาะการอดในวันจตุรทศี, อาบน้ำนรมทา, ทำตัรปณะและศราทธะ, เฝ้าคืน (ชาครณะ) พร้อมบูชาโลฏเณศวร, และพิธีตอนเช้าพร้อมมนต์เชิญสมุทรและมนต์อาบน้ำ หลังอาบมีองค์ประกอบเฉพาะคือการ “กลิ้ง/พลิกกาย” (ลุถ-) เพื่อพิจารณาว่าตนเป็นผู้มีกรรมบาปหรือกรรมธรรม แล้วกล่าวสารภาพความผิดในอดีตต่อพราหมณ์ผู้รู้และสัญลักษณ์แทนโลกปาล จากนั้นอาบอีกครั้งและทำศราทธะให้ถูกต้อง ผลานุศาสน์กล่าวว่า การอาบ ณ สังคมพร้อมบูชาโลฏเณศวรให้บุญเทียบอัศวเมธ, การให้ทานและศราทธะให้ผลสวรรค์อันไพศาล, และผู้ฟังหรือสาธยายด้วยภักติย่อมได้ผลมุ่งสู่ความหลุดพ้น คือถึงรุทรโลกาเป็นที่สุด
Adhyaya 221
Haṃseśvara-Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Haṃseśvara Sacred Ford)
มารกัณฑेयชี้แนะยุธิษฐิระให้ไปยังตีรถะอันประเสริฐยิ่ง ณ ฝั่งใต้ของแม่น้ำเรวา (นรมทา) ห่างจากมาตฤตีรถะสองโกรศ ชื่อว่า “หังเสศวร” ซึ่งสรรเสริญว่าเป็นที่ทำลายความขัดแย้งในใจและความหม่นหมอง. บทนี้เล่าตำนานกำเนิด: หงส์ผู้เกิดในสายกัศยปะ อันเป็นพาหนะของพรหมา เกิดความทุกข์ใจเพราะกระทำโดยไร้คำสั่ง และหนีด้วยความกลัวในคราวความอลหม่านเมื่อพิธีบูชายัญของทักษะถูกรบกวน. พรหมาไม่พอพระทัยที่หงส์ไม่กลับมาเมื่อถูกเรียก จึงตรัสคำสาปให้ตกต่ำ. หงส์ผู้ถูกสาปเข้าเฝ้าพรหมา อธิบายข้อจำกัดแห่งสภาวะสัตว์ ยอมรับความผิดที่ละทิ้งนาย ขออภัย และสรรเสริญพรหมาอย่างยืดยาวว่าเป็นผู้สร้างเพียงหนึ่งเดียว เป็นบ่อเกิดแห่งความรู้ เป็นผู้กำกับธรรมและอธรรม และเป็นที่มาของอำนาจแห่งคำสาปและพระกรุณา. พรหมาจึงประทานโอวาทให้ชำระตนด้วยตบะ รับใช้เรวาด้วยการอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ และตั้ง (ประดิษฐาน) พระมหาเทวะ/ตรยมพกะ ณ ริมฝั่ง. กล่าวยืนยันว่าการประดิษฐานพระศิวะที่นั่นให้ผลเทียบเท่ายัญมากมายและทานอันใหญ่หลวง และแม้บาปหนักก็หลุดพ้นได้ด้วยการตั้งพระศิวะบนฝั่งเรวา. หงส์บำเพ็ญตบะแล้วประดิษฐานพระศังกรในนามของตนว่า “หังเสศวร” บูชาและบรรลุสภาพอันสูงกว่า. ตอนท้ายเป็นผลานุศาสน์ว่าผู้ไปแสวงบุญที่หังเสศวรพึงอาบน้ำ บูชา สรรเสริญ ทำศราทธะ ถวายประทีป เลี้ยงพราหมณ์ และอาจบูชาพระศิวะตามกาลกำหนด. ผลคือพ้นบาป ไม่ตกในความสิ้นหวัง ได้เกียรติในสวรรค์ และเมื่อประกอบด้วยทานอันเหมาะสมย่อมพำนักยาวนานในโลกของพระศิวะ.
Adhyaya 222
तिलादा-तीर्थमाहात्म्य / Tilādā Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Tilādā Pilgrimage Site)
มารกัณฑेयกล่าวถึงมหาตมะของ “ติลาดา” ตีรถะอันประเสริฐ ซึ่งอยู่ในระยะเดินทางเพียงหนึ่งโกรศะ ที่นั่นชาบาลีได้ความบริสุทธิ์ด้วย “ติลปราศนะ” (การบริโภคงา) และตบะอันยาวนาน แต่เดิมเขามีความประพฤติบกพร่อง—ทอดทิ้งบิดามารดา ใคร่ผิดธรรม หลอกลวง และกระทำการที่สังคมติเตียน จนถูกประณามและถูกกีดกันจากหมู่ชน ต่อมาเขาออกจาริกไปยังตีรถะต่าง ๆ อาบน้ำดำลงในแม่น้ำนรมทาซ้ำแล้วซ้ำเล่า และมาตั้งถิ่นฐานที่ฝั่งใต้ใกล้อณิวาปานตะ ที่นั่นเขาปฏิบัติพรตและตบะโดยใช้งา (ติละ) เป็นหลักอย่างเป็นลำดับ—ฉันมื้อเดียวและเว้นวัน แบบแผนสาม/หก/สิบสองวัน วงรอบรายปักษ์และรายเดือน รวมถึงมหาพรตอย่างกฤจฉระและจันทรายนะ ทำต่อเนื่องยาวนานหลายปี ในที่สุดอีศวรทรงพอพระทัย ประทานความชำระและ “สาโลกยะ” (ได้อยู่ร่วมในแดนทิพย์) เทวะที่ชาบาลีสถาปนาขึ้นเป็นที่รู้จักว่า “ติลาดेशวร” และตีรถะติลาดาถูกประกาศว่าเป็นผู้ทำลายบาป บทนี้ยังระบุข้อปฏิบัติ—บูชาเป็นพิเศษในวันจตุรทศี วันอัษฏมี และวันของพระหริ; พิธีกรรมด้วยงา เช่น โหมะ การชโลม การอาบด้วยงา และใช้น้ำงา การใส่งาลงในลิงคะและจุดประทีปด้วยน้ำมันงาให้ผลถึงการได้รุดรโลก และความบริสุทธิ์แก่เจ็ดชั่วคน อีกทั้งการทำศราทธะด้วย “ติละปิณฑะ” ทำให้บรรพชนพอใจยาวนาน และยกฐานะสายตระกูลสามฝ่าย (กุลตรยะ) คือฝ่ายบิดา ฝ่ายมารดา และฝ่ายตระกูลภรรยา
Adhyaya 223
Vāsava Tīrtha Māhātmya (वसवतीर्थमाहात्म्य) — Foundation by the Eight Vasus and the Merit of Śiva-Pūjā
มารกัณฑเฑยะบรรยายมหาตมะของทีรถะอันประเสริฐชื่อ “วาสวะ” ริมแม่น้ำนรมทา ภายในระยะหนึ่งโครศ ซึ่งกล่าวว่าอัษฏวสุเป็นผู้สถาปนาไว้ อัษฏวสุคือ ธรา ธรุวะ โสมะ อาปะ อนิล อนละ ประตยูษะ และประภาสะ ถูกคำสาปของบิดาให้ประสบ “ครรภวาส” คือความทุกข์แห่งการต้องอยู่ในครรภ์/ต้องรับภพกายอีกครั้ง เพื่อแสวงความพ้นทุกข์ พวกท่านมาถึงทีรถะแห่งนรมทาและบำเพ็ญตบะอย่างมีวินัย พร้อมบูชาภวานีปติ มหาเทวะ (พระศิวะ) จนครบสิบสองปี พระศิวะทรงปรากฏโดยตรง ประทานพรตามปรารถนา แล้วอัษฏวสุสถาปนาพระศิวะ ณ ที่นั้นในนามของตน ก่อนเหาะไปทางอากาศ สถานที่จึงเป็นที่รู้จักว่า “วาสวะ-ทีรถะ” บทนี้ยังวางหลักปฏิบัติแห่งภักติ: ให้บูชาพระศิวะที่ทีรถะนี้ตามกำลัง ด้วยเครื่องสักการะที่หาได้ เช่น ใบไม้ ดอกไม้ ผลไม้ น้ำ โดยเฉพาะการถวายประทีป (ทีปทาน) เป็นบุญยิ่ง วันอัษฏมีในปักษ์สว่าง (ศุกละ-อัษฏมี) มีผลพิเศษ หรือจะปฏิบัติเป็นนิตย์ตามความสามารถก็ได้ ผลश्रุติกล่าวถึงการได้อยู่ใกล้พระศิวะยาวนาน การพ้นจากครรภวาส ความสิ้นไปแห่งความยากจนและความโศก เกียรติในสวรรค์ และการทำลายบาปแม้เพียงพำนักหนึ่งวัน ท้ายที่สุดกล่าวถึงหน้าที่ทางสังคม-พิธีกรรม เช่น เลี้ยงพราหมณ์ ถวายผ้า และให้ทักษิณา.
Adhyaya 224
Koṭīśvara Tīrtha Māhātmya (कोटीश्वरतीर्थमाहात्म्य) — The Merit of Koṭīśvara at the Revā–Ocean Confluence
มารกัณฑेयกล่าวแก่ยุธิษฐิระถึงทีรถะอันสูงสุดชื่อ “โกฏีศวร” ซึ่งตั้งอยู่ภายในระยะหนึ่งโกรศ ณ บริเวณสังฆมะที่แม่น้ำเรวา (นรมทา) บรรจบมหาสมุทร. แก่นธรรมของบทนี้คือหลักการเพิ่มพูนบุญ: การสรงน้ำศักดิ์สิทธิ์ การให้ทาน การสวดชปะ การบูชาไฟโหมะ และการอรจนะ หากกระทำด้วยภักติ ณ ที่นี้ ย่อมให้ผลเป็น “โกฏิ-คุณ” คือทวีคูณอย่างยิ่ง. เหล่าเทวะ คันธรรพะ ฤษี สิทธะ และจารณะพากันมาชุมนุมเพื่อชมอัศจรรย์แห่งการพบกันของสายน้ำกับทะเล. หลังสรงน้ำแล้ว พึงตั้งและบูชาพระศิวะในนาม “โกฏีศวร” ตามกำลังศรัทธา ใช้ใบพิลวะ ดอกอรกะ เครื่องสักการะตามฤดูกาล ธัตตูระ หญ้ากุศะ และวัตถุที่กำหนด พร้อมอุปจาระตามมนตร์ ธูป ประทีป และไนเวทยะ. ผู้จาริกและผู้บำเพ็ญตบะที่เกี่ยวข้องกับทีรถะนี้ได้รับคำมั่นถึงคติอันสูง เช่น ปิตฤโลกและเทวโลก. อีกทั้งระบุว่า วันเปาษะกฤษณะอัษฏมีเป็นวันสำคัญยิ่งสำหรับการบูชา และในวันจตุรทศีกับอัษฏมีควรรักษาวัตรบูชา พร้อมเลี้ยงภัตตาหารแก่พราหมณ์ผู้สมควร.
Adhyaya 225
Alikā’s Austerity at Revā–Sāgara Saṅgama and the Manifestation of Alikeśvara (अलिकेश्वर-माहात्म्य)
มารกัณฑेयเล่าแก่ยุธิษฐิระถึงวิกฤตศีลธรรมที่ผูกพันกับ “ตีรถะ” และทางคลี่คลาย. อลิกา นางคันธรรพีผู้เกี่ยวข้องกับสายตระกูลจิตรเสนะ อยู่กับฤๅษีวิทยานันทะสิบปี แต่ต่อมาด้วยเหตุที่มิได้ระบุ นางกลับฆ่าสามีขณะหลับ แล้วไปบอกบิดา รัตนวัลลภะ ทว่าบิดามารดากลับประณามอย่างรุนแรง ขับไล่ และตราหน้าว่านางเป็นผู้ทำบาปหนัก เช่น ปติฆนี ครรภฆนี พรหมฆนี. อลิกาคร่ำครวญและแสวงหาความบริสุทธิ์ จึงถามพราหมณ์ถึงตีรถะสำหรับการชดใช้บาป ได้ทราบถึงสถานที่ “ปาปหร” ณ สังฆมะของเรวา–สาคร ที่นั่นนางบำเพ็ญตบะยาวนาน ทั้งนิราหาระ วรตวินัย และตบะชื่อกฤจฉระ/อติกฤจฉระ กับจานทรายนะ พร้อมสมาธิและบูชาพระศิวะ. ด้วยแรงกระตุ้นของพระปารวตี พระศิวะทรงปรากฏ ประกาศว่านางบริสุทธิ์ และประทานพรให้นางสถาปนาพระองค์ ณ ที่นั้นในนามของนางเอง แล้วจักได้สวรรค์. อลิกาอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ สถาปนาพระศังกรจนศาลเจ้าเป็นที่รู้จักว่า “อลิเกศวร” ถวายทานแก่พราหมณ์ ต่อมาคืนดีกับครอบครัว และท้ายที่สุดขึ้นวิมานทิพย์ไปยังโลกของพระคุรี. ตอนท้ายกล่าวผลานุศาสน์ว่า ผู้ใดอาบน้ำและบูชามหาเทวะพร้อมอุมา ณ ตีรถะนี้ ย่อมพ้นบาปทางใจ วาจา กาย; เลี้ยงทวิชะและถวายประทีปช่วยบรรเทาโรค; และการถวายภาชนะธูป แบบจำลองวิมาน ระฆัง และกัลศะ ให้ผลสวรรค์อันสูงส่ง.
Adhyaya 226
Vimaleśvara-Tīrtha Māhātmya (विमलेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of the Vimaleśvara Sacred Site
มารกัณฑेयกล่าวถึงมหาตีรถะชื่อ “วิมเลศวร” ในอวันตีขัณฑะ ว่าเป็นสถานศักดิ์สิทธิ์ภายในระยะหนึ่งโกรศ ซึ่งการอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ การบูชา และตบะ เป็นดุจวิธีกรรมเพื่อชำระบาปและบันดาลผลตามปรารถนา เรื่องราวยกตัวอย่างเป็นลำดับ—พระอินทร์ชำระมลทินได้หลังสังหารตรีศิระบุตรของตวษฏฤ; พราหมณ์ฤๅษีผู้บำเพ็ญตบะได้รัศมีและความบริสุทธิ์; ภานุหายจากโรคที่ทำให้เสียโฉมด้วยตบะและพระกรุณาของพระศิวะ บุตรของวิภัณฑกะ (ฤษยศฤงคะ) ตระหนักถึงความไม่บริสุทธิ์ที่เกิดจากความพัวพันทางสังคม จึงร่วมกับชายา “ศานตา” ปฏิบัติวินัยสิบสองปี ณ จุดบรรจบเรวา–มหาสมุทร ทำวัตรกฤจฉระและจันทรายนะเพื่อให้พระไตรยมพกะพอพระทัย จนได้ “ไวมัลยะ” คือความหมดจด ตอนดารุวนะ พระศิวะตามแรงกระตุ้นของศรวาณีทรงสถาปนาสถานชำระที่จุดบรรจบนรมทา–มหาสมุทร และอธิบายความหมายแห่งนาม “วิมเลศวร” ว่าเป็นภาวะเกื้อกูลค้ำจุนโลก เมื่อพรหมาสร้างทิโลตตมาเกิดความปั่นป่วนทางศีลธรรม ก็คลี่คลายด้วยความสงบเงียบ การอาบน้ำสามครั้ง การระลึกถึงพระศิวะ และการบูชาที่สังคม จนกลับคืนความบริสุทธิ์ บทท้ายกำชับว่า—การอาบน้ำและบูชาพระศิวะที่นี่ลบล้างบาปและนำสู่พรหมโลก; การถือศีลอดและดรรศนะในวันอัษฏมี จตุรทศี และวันเทศกาล ทำให้ละบาปที่สั่งสมและเข้าถึงพระศิวธาม; ศราทธะตามแบบแผนช่วยปลดหนี้บรรพชน อีกทั้งแนะนำทานทอง ธัญญาหาร ผ้า ร่ม รองเท้า กมัณฑลุ ศิลปะแห่งภักติ (ขับร้อง ร่ายรำ สวด/ท่อง) และการสร้างเทวาลัยเป็นบุญใหญ่ของพระราชา
Adhyaya 227
Revā-Māhātmya and Narmadā-Yātrā Vidhi (Expiatory Rules and Yojana Measure)
บทนี้เป็นบทสนทนา โดยมารกัณฑेयอธิบายแก่ยุธิษฐิระถึงความศักดิ์สิทธิ์ยิ่งของเรวา/นรมทา ทรงยกย่องเรวาว่าเป็นที่รักของมหาเทวะ เป็น ‘คงคามาเหศวรี’ และ ‘คงคาทักษิณ’ พร้อมเตือนว่า ความไม่เชื่อ การกล่าวร้าย และความไม่เคารพ ย่อมทำให้ผลทางธรรมเสื่อมสูญ หลักสำคัญคือพิธีกรรมจะสัมฤทธิ์ผลด้วยศรัทธา (śraddhā) และการประพฤติตามศาสตรบัญญัติ มิใช่ทำตามอำเภอใจหรือด้วยแรงปรารถนา ต่อจากนั้นกล่าวถึงจรรยามารยาทของการจาริกนรมทา—รักษาพรหมจรรย์ กินพอประมาณ กล่าวความจริง ละเล่ห์กล มีความอ่อนน้อม และหลีกเลี่ยงคบหาที่เป็นโทษ กำหนดกิจในทีรถะ ได้แก่ อาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ บูชาเทพ ทำศราทธ์/ถวายปิณฑะเมื่อเหมาะสม และเลี้ยงพราหมณ์/ให้ทานตามกำลัง แล้วจึงแสดงกรอบการชดใช้บาปแบบเป็นชั้น: ระยะทางจาริก (โดยเฉพาะ 24 โยชนะ) สัมพันธ์กับผลแบบกฤจฉระ และที่สังฆม/สถานที่มีนาม ผลบุญเพิ่มพูนเป็นทวีคูณ ท้ายบทนิยามหน่วยวัดโบราณ (อังคุล วิตัสติ หัสตะ ธนุ โกรศะ โยชนะ) และจัดลำดับแม่น้ำตามความกว้าง/ขนาด เพื่อย้ำว่าการจาริกเรวาเป็นวิธีชำระตนที่มีมาตรฐานและเป็นระเบียบ
Adhyaya 228
परार्थतीर्थयात्राफलनिर्णयः | Determining the Merit of Pilgrimage Performed for Another
บทที่ 228 เป็นบทสนทนาว่าด้วยธรรมะ ยุธิษฐิระทูลถามฤๅษีมารกัณฑेयว่า การจาริกไปยังทีรถะเพื่อประโยชน์ของผู้อื่น (ปรารถะ) ให้ผลบุญเพียงใด และควรกำหนดประมาณอย่างไร ฤๅษีอธิบายลำดับของความเป็นผู้กระทำพิธีกรรมว่า ประเสริฐสุดคือทำธรรมะด้วยตนเอง; หากไม่สามารถ จึงควรจัดให้ผู้เหมาะสม เช่น ผู้เสมอฐานะ/วรรณะ (สวรรณะ) หรือญาติใกล้ชิดกระทำแทน และเตือนว่าการมอบหมายให้ผู้ไม่สอดคล้องย่อมทำให้ผลลดลง ต่อจากนั้นกล่าวถึงสัดส่วนผลบุญของการจาริกแทนและการจาริกโดยบังเอิญ พร้อมแยกให้ชัดระหว่างผลของยาตราเต็มรูปกับผลของการอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์เพียงอย่างเดียว ระบุผู้รับอานิสงส์ที่เหมาะสม เช่น บิดามารดา ผู้ใหญ่ ครูอาจารย์ และญาติวงศ์กว้าง และแจกแจงส่วนแบ่งบุญเป็นเศษส่วนตามความใกล้ชิด—บิดามารดาได้มากกว่า ญาติห่างได้ลดหลั่นลง ตอนท้ายมีข้อสังเกตเรื่องฤดูกาลและสายน้ำ ว่าบางกาลแม่น้ำถูกนับว่า ‘ราชัสวลา’ (มีข้อจำกัดทางพิธี) พร้อมยกเว้นบางกรณีโดยเอ่ยนาม แสดงความละเอียดอ่อนด้านปฏิทินในพิธีเกี่ยวกับน้ำ.
Adhyaya 229
नर्मदाचरितश्रवणफलप्रशंसा | Praise of the Fruits of Hearing the Narmadā Narrative
บทนี้เป็นถ้อยแถลงเชิงเทววิทยาในลักษณะสรุปปิดท้ายที่ฤๅษีมารกัณฑेयกล่าวแก่พระราชา (ราจัน/ภูปาละ) ว่าเรื่องราวปุราณะซึ่งได้กล่าวในสภาเทวะและเป็นที่พอพระทัยพระศิวะนั้น บัดนี้ได้ถ่ายทอดแก่ท่านโดยย่อแล้ว พร้อมย้ำว่า ตีรถะทั้งหลายแห่งแม่น้ำนรมทา (เรวา) มีนับไม่ถ้วน กระจายตลอดลำน้ำตั้งแต่ต้นน้ำ กลางน้ำ จนถึงปลายน้ำ ต่อมาคือผลश्रुति: การสดับ “นรมทาจริต” ให้บุญยิ่งกว่าการสาธยายพระเวทอย่างกว้างขวางและการประกอบมหายัญ และเสมอด้วยการอาบน้ำในตีรถะมากมาย ผลทางโมกษะคือได้ถึงโลกพระศิวะและได้คบหากับหมู่บริวารแห่งรุทระ อีกทั้งเพียงได้เห็น สัมผัส สรรเสริญ หรือได้ยินนามและคุณแห่งตีรถะเหล่านั้น ก็ยังทำบาปให้สิ้นไปได้ ยังแจกแจงอานิสงส์แก่ผู้คนตามวรรณะและแก่สตรีด้วย และกล่าวว่าแม้ความผิดหนักก็ย่อมบริสุทธิ์ได้ด้วยการฟังนรมทามาหาตมยะ ตอนท้ายแนะนำการบูชาด้วยเครื่องสักการะ ยกย่องบุญแห่งการคัดเขียนและมอบคัมภีร์แก่ทวิชะ และลงท้ายด้วยคำอธิษฐานเพื่อสวัสดิมงคลแก่สรรพโลก พร้อมสรรเสริญเรวา/นรมทาว่าเป็นผู้ชำระโลกและประทานธรรมะ
Adhyaya 230
Revā-Tīrthāvalī-Prastāvaḥ (Introduction to the Catalogue of Revā Tīrthas)
บทที่ 230 เป็นคำนำเชิงกำหนดแนวทางและเป็นดัชนีย่อสำหรับบัญชีรายชื่อสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ (ตีรถะ) อันยาวใหญ่แห่งแม่น้ำเรวา/นรมทา สุตะถ่ายทอดคำสอนที่ยกนามมารกัณฑेय ปิดเรื่องก่อนหน้าและยืนยันว่าแก่นของเรวา-มหาตมยะได้กล่าวไว้แล้ว จากนั้นประกาศ ‘ตีรถาวลี’ อันเป็นมงคลซึ่งจะเริ่มจากโองการะ ตอนต้นมีการนอบน้อมบูชาโสมะ มเหศะ พรหมา อจยุตะ สรัสวตี คเณศะ และพระเทวี แล้วถวายความเคารพเป็นพิเศษแก่นรมทาผู้ชำระล้างดุจเทพี ต่อมามิใช่การเล่าเรื่องยืดยาว หากเป็นการไล่เรียงชื่อตีรถะอย่างหนาแน่น ทั้งจุดบรรจบ (สังคมะ) สถานที่อาวรรต ที่ประดิษฐานลิงคะ ตลอดจนป่าและอาศรมศักดิ์สิทธิ์ ทำหน้าที่เป็นทะเบียนนำทาง ตอนท้ายกล่าวถึงวิธีสาธยายและผลานุศาสน์ว่า ตีรถาวลีนี้รจนาเพื่อเกื้อกูลผู้มีศีลธรรม การสาธยายช่วยระงับบาปที่สั่งสมรายวัน รายเดือน ตามฤดูกาล และรายปี ให้ผลยิ่งในพิธีศราทธะและการบูชา และยังกล่าวถึงความบริสุทธิ์แก่ทั้งตระกูลกับบุญกุศลเทียบเท่าพิธีกรรมที่เป็นที่ยอมรับกันทั่วไป.
Adhyaya 231
Revātīrtha-stabaka-nirdeśaḥ (Enumeration of Tīrtha Clusters on the Revā)
ในอัธยายะนี้ สุ ตะถ่ายทอดแก่ปารถะตามคำสรุปของมารกัณฑेय ว่าด้วย ‘ตีรถะ-สตพกะ’ คือหมู่กลุ่มสถานที่จาริกแสวงบุญอันศักดิ์สิทธิ์ที่ตั้งอยู่ทั้งสองฝั่งแม่น้ำเรวา (นรมทา) เนื้อหามีลักษณะเป็นบัญชีเชิงเทคนิค โดยยกเรวาเป็นดุจ ‘กัลปละตา’ เถาวัลย์แห่งความสมปรารถนา ซึ่งดอกไม้คือเหล่าตีรถะ แล้วนับจำนวนสังคม (จุดบรรจบ) ตั้งแต่อโงการตีรถะไปจนถึงมหาสมุทรทางตะวันตก แยกการกระจายตามฝั่งเหนือและฝั่งใต้ พร้อมยกสังคมเรวา–สมุทรว่าเป็นยอดยิ่งที่สุด ต่อจากนั้นกล่าวถึงยอดรวมกว้าง ๆ (รวมทั้งตีรถะที่รู้จักสี่ร้อยแห่ง) และจัดหมวดตามประเภทเทวะและฐานการสถาปนา โดยเน้นหมู่ศิวะจำนวนมาก พร้อมหมู่วิษณุ พรหม และศักติ แล้วมีการทำดัชนีชั้นถัดไป ระบุ ณ สังคม ป่า สถานบ้านเมือง และศาสนสถานที่มีนามต่าง ๆ ว่ามีตีรถะเร้นลับและตีรถะปรากฏมากน้อยเพียงใด ตั้งแต่หลักร้อยไปจนถึงหลักแสนและโกฏิ เช่น กปิลา-สังคม อโศกวนิกา ศุกลตีรถะ มหีษมตี ลุงเกศวร ไวทยนาถ วยาสทวีป กรัญชา-สังคม ธูตปาป และสกันทตีรถะ ก่อนลงท้ายว่า ความไพศาลแห่งตีรถะทั้งปวงเกินกว่าจะพรรณนาให้สิ้นได้
Adhyaya 232
रेवामाहात्म्य-समापनम् (Conclusion of the Revā/Narmadā Māhātmya and Phalaśruti)
บทนี้เป็นการปิดท้ายอย่างเป็นทางการของนรมทา-มหาตมยะในเรวาขัณฑะ สุ ตะกล่าวแก่หมู่พราหมณ์ว่า ตนได้ถ่ายทอดเรวา-มหาตมยะตามที่มารกัณฑेयเคยสอนไว้แก่บุตรของปาณฑุ และได้พรรณนาหมู่ทีรถะต่าง ๆ ตามลำดับครบถ้วนแล้ว เนื้อหาย้ำว่าเรื่องราวและสายน้ำเรวานั้นบริสุทธิ์ยิ่งและชำระบาปได้ โดยนรมทาถูกยกย่องว่าเป็นกระแสศักดิ์สิทธิ์อันเกิดจากพระศิวะ เพื่อเกื้อกูลสรรพโลก กล่าวถึงความหนาแน่นและความประเสริฐของทีรถะแห่งเรวาอย่างเกินประมาณ และชี้ว่าในกาลียุค การระลึก การสาธยาย และการปรนนิบัติเรวาให้ผลแรงเป็นพิเศษ จากนั้นมีผลश्रุติว่า การฟังและการสวดอ่านให้ผลยิ่งกว่าการศึกษาพระเวทและยัญพิธีอันยาวนาน และให้บุญเสมอทีรถะเลื่องชื่อ เช่น กุรุเกษตร ประยาคะ และวาราณสี บทยังสอนธรรมแห่งการเคารพคัมภีร์—เก็บรักษาต้นฉบับไว้ในเรือน บูชาผู้อ่านและคัมภีร์ด้วยทานและเครื่องสักการะ—สัญญาความรุ่งเรืองในโลก ความผาสุกของสังคม และความใกล้ชิดศิวโลกหลังความตาย แม้บาปหนักก็กล่าวว่าบรรเทาได้ด้วยการฟังอย่างต่อเนื่อง และท้ายที่สุดยืนยันสายการถ่ายทอดจากพระศิวะสู่พระวายุ เหล่าฤๅษี และมาถึงคำบอกเล่าของสุ ตะในบัดนี้
FAQs about Reva Khanda
The section emphasizes the glory of the Revā/Narmadā as a purifying sacred presence whose banks and waters are treated as tīrtha-space, integrating hymn, doctrine, and pilgrimage cartography.
The discourse repeatedly frames Revā’s waters and riverbanks as instruments of removing dūrīta (moral and ritual impurity), presenting bathing, remembrance, and reverential approach as merit-generating ethical guidelines.
Chapter 1 introduces the inquiry into Revā’s location and Rudra-linked origin (śrī-rudra-sambhavā), setting up subsequent tīrtha narratives; it also embeds a meta-legend on Purāṇic authority and compilation attributed to Vyāsa and earlier divine transmission.