Adhyaya 231

Verse 1

श्रीसूत उवाच । तथैव तीर्थस्तबकान् वक्ष्येऽहमृषिसत्तमाः । यैस्तु तीर्थावलीगुम्फः पूर्वोक्तैरेकतः कृतः

ศรีสูตกล่าวว่า: ในทำนองเดียวกัน โอ้ฤๅษีผู้ประเสริฐ ข้าพเจ้าจักพรรณนาถึง ‘ช่อ’ แห่งทีรถะทั้งหลาย ซึ่งเป็นสิ่งที่ร้อยเรียงพวงมาลัยทีรถะที่ได้กล่าวไว้ก่อนหน้าให้เป็นหนึ่งเดียว

Verse 2

विभक्तो भक्तलोकानामानन्दप्रथनः शुभः । मृकण्डतनयः पूर्वं प्राह पार्थाय पृच्छते

ถ้อยคำนี้เป็นมงคลและเกื้อกูล แผ่ความปีติในหมู่ชนผู้ภักดี บุตรแห่งมฤกัณฑะ (มารกัณฑेय) ได้กล่าวเรื่องเหล่านี้แก่ปารถะในกาลก่อน เมื่อเขาทูลถาม

Verse 3

यथा तथाहं वक्ष्यामि तीर्थानां स्तबकानिह । शिवाम्बुपानजा पुण्या रेवा कल्पलता किल

ฉะนั้น ข้าพเจ้าจักพรรณนาที่นี่ถึงช่อแห่งทีรถะทั้งหลาย เพราะเรวาผู้ทรงบุญนั้นแท้จริงถูกกล่าวว่าเป็น ‘กัลปลตา’ เถาวัลย์สมปรารถนา อันบังเกิดจากการดื่มน้ำของพระศิวะ

Verse 4

तीरद्वयोद्भूततीर्थप्रसूनैः पुष्पिता शुभा । यत्पुण्यगन्धलक्ष्म्या वै त्रैलोक्यं सुरभीकृतम्

นางเป็นมงคลและรุ่งเรือง เบ่งบานด้วยดอกไม้แห่งทีรถะที่ผุดขึ้นจากฝั่งทั้งสอง; ด้วยรัศมีแห่งกลิ่นบุญอันหอมกรุ่นของนาง ไตรโลกย่อมถูกทำให้หอมหวานอย่างแท้จริง

Verse 5

तत्पुष्पमकरन्दस्य रसास्वादविदुत्तमः । भ्रमरः खलु मार्कण्डो मुनिर्मतिमतां वरः

มารกัณฑยะมุนี—ผู้ประเสริฐในหมู่นักบวชผู้มีปัญญา—แท้จริงดุจภมรผู้ชำนาญยิ่งในการลิ้มรสน้ำหวานแห่งดอกไม้คือทีรถะเหล่านั้น

Verse 6

तत्पुष्पमालां हृदये तीर्थस्तबकचित्रिताम् । दधाति सततं पुण्यां मुनिर्भृगुकुलोद्वहः । तस्याः स्तबकसंस्थानं वक्ष्येऽहमृषिसत्तमाः

พวงมาลัยดอกไม้อันเป็นบุญนั้น—งดงามด้วยช่อทีรถะหลากสี—มุนีผู้เป็นเกียรติแห่งวงศ์ภฤคุทรงไว้ในพระหฤทัยเสมอ โอ้ฤๅษีผู้ประเสริฐ บัดนี้เราจักกล่าวถึงการจัดวางแห่งช่อเหล่านั้น

Verse 7

ओङ्कारतीर्थमारभ्य यावत्पश्चिमसागरम् । संगमाः पञ्चत्रिंशद्वै नदीनां पापनाशनाः

ตั้งแต่โองการทีรถะไปจนถึงมหาสมุทรทิศตะวันตก มีสังฆมะ (จุดบรรจบของสายน้ำ) ของแม่น้ำทั้งหลายสามสิบห้าแห่ง อันทำลายบาปได้จริง

Verse 8

दशैकमुत्तरे तीरे सत्रिविंशति दक्षिणे । पञ्चत्रिंशत्तमः श्रेष्ठो रेवासागरसङ्गमः

ฝั่งเหนือมีสังฆมะสิบเอ็ดแห่ง ฝั่งใต้มีสังฆมะยี่สิบเจ็ดแห่ง และสังฆมะที่สามสิบห้าอันประเสริฐยิ่ง คือจุดบรรจบของแม่น้ำเรวากับมหาสมุทร

Verse 9

सङ्गमः सहितान्येवं रेवातीरद्वयेऽपि च । चतुःशतानि तीर्थानि प्रसिद्धानि द्विजोत्तमाः

ดังนี้ เมื่อรวมสังฆมะทั้งหลายแล้ว ณ สองฝั่งแห่งเรวา มีทีรถะอันเลื่องลือสี่ร้อยแห่ง โอ้ทวิชผู้ประเสริฐ

Verse 10

त्रिशतं शिवतीर्थानि त्रयीस्त्रिंशत्समन्वितम् । तत्रापि व्यक्तितो वक्ष्ये शृणुध्वं तानि सत्तमाः

มีศิวะตีรถะสามร้อยแห่ง และเพิ่มอีกสามสิบสาม; แม้ในหมู่นั้น ข้าจะกล่าวแจกแจงให้ชัด—จงสดับเถิด โอ้ท่านผู้ประเสริฐ

Verse 11

मार्कण्डेश्वरतीर्थानि दश तेषु मुनीश्वराः । दशादित्यभवान्यत्र नवैव कपिलेश्वराः

ในหมู่นั้นมีมารกัณฑเษวรตีรถะสิบแห่ง โอ้เจ้าแห่งมุนี; ที่นี่มีสถานอาทิตยะสิบแห่ง และมีคปิเลศวรเก้าแห่ง

Verse 12

सोमसंस्थापितान्यष्टौ तावन्तो नर्मदेश्वराः । कोटितीर्थान्यथाष्टौ च सप्त सिद्धेश्वरास्तथा

แปดแห่งสถาปนาโดยโสมะ และมีนรมเทศวรแปดแห่งเช่นกัน ต่อมามีโกฏิตีรถะแปดแห่ง และมีสิทธเษวรเจ็ดแห่งด้วย

Verse 13

नागेश्वराश्च सप्तैव रेवातीरद्वयेऽपि तु । सप्तैव वह्निविहितान्यथाप्यावर्तसप्तकम्

ทั้งสองฝั่งแห่งแม่น้ำเรวายังมีนาเคศวรเจ็ดแห่ง อีกเจ็ดแห่งสถาปนาโดยวหฺนิ (ไฟ) และยังมีอาวรรต-สัปตกะ คือหมู่เจ็ดแห่งแห่งวังวนศักดิ์สิทธิ์ด้วย

Verse 14

केदारेश्वरतीर्थानि पञ्च पञ्चेन्द्रजानि च । वरुणेशाश्च पञ्चैव पञ्चैव धनदेश्वराः

มีเกดาเรศวรตีรถะห้าแห่ง และที่กำเนิดจากอินทราห้าแห่งด้วย วรุเณศห้าแห่ง และธนเทศวรก็ห้าแห่งเช่นกัน

Verse 15

देवतीर्थानि पञ्चैव चत्वारो वै यमेश्वराः । वैद्यनाथाश्च चत्वारश्चत्वारो वानरेश्वराः

เทวตีรถะมีห้าแห่ง; ยเมศวรมีสี่; ไวทยนาถมีสี่ และวานเรศวรก็มีสี่เช่นกัน

Verse 16

अङ्गारेश्वरतीर्थानि तावन्त्येव मुनीश्वराः । सारस्वतानि चत्वारि चत्वारो दारुकेश्वराः

โอ้เหล่ามุนีผู้เป็นใหญ่ ตีรถะแห่งอังคาเรศวรก็มีจำนวนเท่าเดิม; ตีรถะสารัสวตะมีสี่ และดารุเกศวรก็มีสี่

Verse 17

गौतमेश्वरतीर्थानि त्रीणि रामेश्वरास्त्रयः । कपालेश्वरतीर्थानि त्रीणि हंसकृतानि च

ฤๅษีกล่าวว่า: มีตีรถะศักดิ์สิทธิ์ชื่อโคตเมศวรสามแห่ง; ราเมศวรสาม; ตีรถะกปาเลศวรสาม; และสถานศักดิ์สิทธิ์ที่หงส์ทิพย์ (หํสะ) สถาปนาไว้อีกสามแห่ง

Verse 18

त्रीण्येव मोक्षतीर्थानि त्रयो वै विमलेश्वराः । सहस्रयज्ञतीर्थानि त्रीण्येव मुनिरब्रवीत्

ฤๅษีกล่าวว่า: ตีรถะอันเลื่องชื่อว่าประทานโมกษะมีเพียงสาม; และวิมเลศวรก็มีสามเช่นกัน อีกทั้งท่านประกาศว่าตีรถะชื่อสหัสรยัชญะ ‘พันพิธีบูชา’ มีอยู่สามเท่านั้น

Verse 19

भीमेश्वरास्त्रयः ख्याताः स्वर्णतीर्थानि त्रीणि च । धौतपापद्वयं प्रोक्तं करञ्जेशद्वयं तथा

ภีเมศวรอันเลื่องชื่อมีสาม; และสวรรณะ-ตีรถะก็มีสาม อีกทั้งกล่าวถึงสถานที่ชื่อเธาตปาปะ ‘ชำระบาป’ สองแห่ง และกรัญเชศะสองแห่งเช่นกัน

Verse 20

ऋणमोचनतीर्थे द्वे तथा स्कन्देश्वरद्वयम् । दशाश्वमेधतीर्थे द्वे नन्दीतीर्थद्वयं द्विजाः

ดูก่อนทวิชะผู้เกิดสองครั้ง ที่นี่มีตถาคตสถานศักดิ์สิทธิ์ “ฤณโมจนตีรถะ” สองแห่ง และมีศาล “สกันเทศวร” สองแห่งเช่นกัน อีกทั้งมี “ทศาศวเมธตีรถะ” สองแห่ง และ “นันทีตีรถะ” เป็นคู่ด้วย

Verse 21

मन्मथेशद्वयं चैव भृगुतीर्थद्वयं तथा । पराशरेश्वरौ द्वौ च अयोनीसंभवद्वयम्

ยังมีศาล “มันมเถศวร” เป็นคู่ และมี “ภฤคุตีรถะ” เป็นคู่เช่นกัน กล่าวถึง “ปราศเรศวร” สองแห่ง และยังมีคู่ที่เรียกว่า “อโยนีสัมภวะ” คือ “บังเกิดโดยปราศจากครรภ์”

Verse 22

व्यासेश्वरद्वयं प्रोक्तं पितृतीर्थद्वयं तथा । नन्दिकेश्वरतीर्थे द्वे द्वौ च गोपेश्वरौ स्मृतौ

กล่าวไว้ว่า มีศาล “วยาเสศวร” เป็นคู่ และมี “ปิตฤตีรถะ” เป็นคู่เช่นกัน มี “นันทิเกศวรตีรถะ” สองแห่ง และ “โคเปศวร” สองแห่งก็ได้รับการระลึกถึง

Verse 23

मारुतेशद्वयं तद्वद्द्वौ च ज्वालेश्वरौ स्मृतौ । शुक्लतीर्थद्वयं पुण्यमप्सरेशद्वयं तथा

ในทำนองเดียวกัน มีศาล “มารุเตศวร” เป็นคู่ และ “ชวาเลศวร” สองแห่งก็ได้รับการระลึกถึง “ศุกละตีรถะ” เป็นคู่เป็นที่ศักดิ์สิทธิ์ให้บุญกุศล และ “อัปสเรศวร” ก็เป็นคู่เช่นกัน

Verse 24

पिप्पलेश्वरतीर्थे द्वे माण्डव्येश्वरसंज्ञिते । द्वीपेश्वरद्वयं चैव प्राह तद्वद्भृगूद्वहः । उत्तरेश्वरतीर्थे द्वे अशोकेशद्वयी तथा

มี “ปิปปเลศวรตีรถะ” สองแห่ง ซึ่งเป็นที่รู้จักในนาม “มาณฑวเยศวร” ผู้สืบสายภฤคุผู้ประเสริฐยังได้ประกาศ “ทวีเปศวร” เป็นคู่ด้วย เช่นเดียวกันมี “อุตตเรศวรตีรถะ” สองแห่ง และ “อโศเกศ” เป็นคู่เช่นกัน

Verse 25

द्वे योधनपुरे चैव रोहिणीतीर्थकद्वयम् । लुङ्केश्वरद्वयं ख्यातमाख्यानं मुनिना तथा

ในโยธนปุระก็มีตีรถะสองแห่ง และมีโรหิณีตีรถะเป็นคู่ อีกทั้งศาลลุงเกศวรสองแห่งเลื่องลือ—ดังที่ฤๅษีกล่าวไว้

Verse 26

सैकोनविंशतिशतं तीर्थान्येकैकशो द्विजाः । स्तबकेषु कृतं तीर्थं द्विशतं सचतुर्दशम्

โอ้ทวิชะผู้เกิดสองครั้ง เมื่อไล่นับทีละแห่ง ตีรถะมีหนึ่งร้อยสิบเก้า และในหมวด ‘สตพกะ’ อันเป็นกลุ่มๆ ตีรถะที่สถาปนามีสองร้อยสิบสี่

Verse 27

शैवान्येतानि तीर्थानि वैष्णवानि च सत्तमाः । शृणुध्वं प्रोच्यमानानि ब्राह्मशाक्तानि च क्रमात्

โอ้ผู้ประเสริฐในหมู่ผู้ทรงธรรม นี่คือตีรถะแห่งไศวะ และตีรถะแห่งไวษณพ บัดนี้จงฟังตามลำดับ เมื่อกำลังพรรณนาตีรถะแห่งพรหมา (พราหมะ) และแห่งศักติ (ศากตะ)

Verse 28

अष्टविंशतितीर्थानि वैष्णवान्यब्रवीन्मुनिः । तेषु वाराहतीर्थानि षडेव मुनिसत्तमाः

ฤๅษีกล่าวว่า ตีรถะแห่งไวษณพมีอยู่ยี่สิบแปด และในหมู่นั้น โอ้ฤๅษีผู้ประเสริฐ หกแห่งเป็นวราหะตีรถะโดยเฉพาะ

Verse 29

चत्वारि चक्रतीर्थानि शेषाण्यष्टादशैव हि । विष्णुनाधिष्ठितान्येव प्राह पूर्वं मृकण्डजः

มีจักรตีรถะสี่แห่ง ส่วนที่เหลือแท้จริงมีสิบแปด ทั้งหมดอยู่ภายใต้การอภิบาลของพระวิษณุ—ดังที่มฤกัณฑชะ (มารกัณฑेय) เคยกล่าวไว้ก่อนแล้ว

Verse 30

तथैव ब्रह्मणा सिद्ध्यै सप्ततीर्थान्यवीवदत् । त्रिषु च ब्रह्मणः पूजा ब्रह्मेशाश्चतुरोऽपरे । अष्टाविंशन्मया ख्याता यथासङ्ख्यं यथाक्रमम्

ฉันนั้นเพื่อบรรลุสิทธิแห่งพระพรหม ท่านได้ประกาศทีรถะเจ็ดแห่งไว้ สามแห่งเป็นที่ประกอบบูชาพระพรหม และอีกสี่แห่งเป็นทีรถะพรหมเมศะ ดังนี้ข้าพเจ้าได้พรรณนาครบยี่สิบแปด ตามจำนวนและตามลำดับอันถูกต้อง

Verse 31

एतत्पवित्रमतुलं ह्येतत्पापहरं परम् । नर्मदाचरितं पुण्यं माहात्म्यं मुनिभाषितम्

สิ่งนี้บริสุทธิ์หาที่เปรียบมิได้ และเป็นยอดแห่งการขจัดบาป เรื่องราวอันเป็นบุญของแม่น้ำนรมทา—มหาตมยะนี้—ฤๅษีได้กล่าวไว้แล้ว

Verse 32

सूत उवाच । एवमुद्देशतः प्रोक्तो रेवातीर्थक्रमो मया । यथा पार्थाय संक्षेपान्मार्कण्डो मुनिरब्रवीत्

สูตะกล่าวว่า: ดังนี้ข้าพเจ้าได้กล่าวโดยสังเขปถึงลำดับทีรถะแห่งเรวา ตามที่ฤๅษีมารกัณฑยะเคยกล่าวแก่ปารถะ (อรชุน) อย่างย่อมาแล้ว

Verse 33

अवान्तराणि तीर्थानि तेषु गुप्तान्यनेकशः । यत्र यावत्प्रमाणानि तान्याकर्णयतानघाः

ภายในนั้นมีทีรถะย่อยมากมาย หลายแห่งเร้นลับอยู่ โอ้ผู้ปราศจากบาปทั้งหลาย จงฟังเถิดว่าอยู่ ณ ที่ใด และขอบเขตศักดิ์สิทธิ์ของแต่ละแห่งวัดได้เพียงใด

Verse 34

ओङ्कारतीर्थपरितः पर्वतादमरकण्टात् । क्रोशद्वये सर्वदिक्षु सार्धकोटीत्रयी मता

รอบ ๆ โองการทีรถะ จากภูเขาอมรกาณฏะ ในทุกทิศภายในรัศมีสองโกรศะ ถือกันว่าจำนวนอันศักดิ์สิทธิ์มีสามโกฏิครึ่ง

Verse 35

तीर्थानां संख्यया गुप्तप्रकटानां द्विजोत्तमाः । कोटिरेका तु तीर्थानां कपिलासङ्गमे पृथक्

ตามจำนวนของทีรถะทั้งที่เร้นลับและที่ปรากฏ โอ้ทวิชผู้ประเสริฐ ณ กปิลา-สังคมเพียงแห่งเดียว ทีรถะมีหนึ่งโกฏิและอีกหนึ่ง นับแยกเป็นการเฉพาะ

Verse 36

अशोकवनिकायाश्च तीर्थं लक्षं प्रतिष्ठितम् । शतमं गारगर्तायाः सङ्गमे मुनिसत्तमाः

ณ อโศก-วนิกา ก็มีทีรถะหนึ่งแสนตั้งมั่นอยู่ และที่สังคมของคารคฤตา โอ้ฤๅษีผู้ประเสริฐ มีทีรถะหนึ่งร้อย

Verse 37

तीर्थानामयुतं तद्वत्कुब्जायाः सङ्गमे स्थितम् । शतं हिरण्यगर्भायाः सङ्गमे समवस्थितम्

ฉันนั้น ที่สังคมของกุพชา มีทีรถะหนึ่งหมื่นสถิตอยู่ และที่สังคมชื่อหิรัณยครรภา มีทีรถะหนึ่งร้อย กล่าวว่าตั้งมั่นแน่นอน

Verse 38

तीर्थानामष्टषष्टिश्च विशोकासङ्गमे स्थिता । तथा सहस्रं तीर्थानां संस्थितं वागुसङ्गमे

ณ สังคมของวิโศกา มีทีรถะหกสิบแปด และเช่นกัน ณ สังคมของวาคุ มีทีรถะหนึ่งพัน ประกาศว่าตั้งมั่นแล้ว

Verse 39

शतं सरस्वतीसङ्गे शुक्लतीर्थे शतद्वयम् । सहस्रं विष्णुतीर्थेषु महिष्मत्यामथायुतम्

ณ สารัสวตี-สังคม มีทีรถะหนึ่งร้อย; ณ ศุกละ-ทีรถะ มีสองร้อย ในวิษณุ-ทีรถะทั้งหลายมีหนึ่งพัน และที่มหีษมตีมีอีกหนึ่งหมื่น

Verse 40

शूलभेदे च तीर्थानां साग्रं लक्षं स्थितं द्विजाः । देवग्रामे सहस्रं च तीर्थानां मुनिरब्रवीत्

ดูก่อนทวิชะทั้งหลาย ณ ศูลเภทะมีทีรถะสถิตอยู่หนึ่งแสนและยิ่งกว่า; และ ณ เทวคราม ฤๅษีได้กล่าวว่ามีทีรถะตั้งมั่นหนึ่งพัน

Verse 41

लुङ्केश्वरे च तीर्थानां साग्रा सप्तशती स्थिता । तीर्थान्यष्टोत्तरशतं मणिनद्याश्च सङ्गमे । वैद्यनाथे च तीर्थानां शतमष्टाधिकं विदुः

ณ ลุงเกศวร มีทีรถะสถิตอยู่เจ็ดร้อยและยิ่งกว่า ณ สังฆมของแม่น้ำมณินทีมีทีรถะหนึ่งร้อยแปด และ ณ ไวทยนาถะก็ทราบกันว่าทีรถะมีหนึ่งร้อยแปดเช่นกัน

Verse 42

एवं तावत्प्रमाणानि तीर्थे कुम्भेश्वरे द्विजाः । साग्रं लक्षं च तीर्थानां स्थितं रेवोरसङ्गमे

ดูก่อนทวิชะทั้งหลาย นี่แลคือจำนวนทั้งหลาย ณ ทีรถะแห่งกุมเภศวรเท่าที่กล่าวมา และ ณ สังฆมเรโวรา มีทีรถะสถิตอยู่หนึ่งแสนและยิ่งกว่า

Verse 43

ततश्चाप्यधिकानि स्युरिति मार्कण्डभाषितम् । अष्टाशीतिसहस्राणि व्यासद्वीपाश्रितानि च

และยิ่งไปกว่านี้ ยังกล่าวกันว่ายังมีมากกว่านั้น—ดังที่มารกันเฑยะได้กล่าวไว้ อีกทั้งมีการระบุว่า ทีรถะจำนวนแปดหมื่นแปดพัน สัมพันธ์กับวยาสทวีปด้วย

Verse 44

सङ्गमे च करञ्जायाः स्थितमष्टोत्तरायुतम् । एरण्डीसङ्गमे तद्वत्तीर्थान्यष्टाधिकं शतम्

ณ สังฆมแห่งกรัญชา มีทีรถะสถิตอยู่หนึ่งหมื่นแปด และ ณ สังฆมแห่งเอรัณฑี ก็เช่นเดียวกัน มีทีรถะหนึ่งร้อยแปด

Verse 45

धूतपापे च तीर्थानां षष्टिरष्टाधिका स्थिता । स्कन्दतीर्थे शतं पुण्यं तीर्थानां मुनिरुक्तवान्

ณธูตปาปะมีตีรถะตั้งอยู่หกสิบแปดแห่ง และ ณสกันทะ-ตีรถะ ฤๅษีได้ประกาศว่ามีตีรถะอันศักดิ์สิทธิ์ครบหนึ่งร้อยประการสถิตอยู่

Verse 46

कोहनेश च तीर्थानां षष्टिरष्टाधिका स्थिता । सार्धकोटी च तीर्थानां स्थिता वै कोरिलापुरे

ณโคหเนศะมีตีรถะตั้งอยู่หกสิบแปดแห่ง และ ณโคริลาปุระ กล่าวกันโดยแท้ว่า มีตีรถะสถิตอยู่หนึ่งโกฏิครึ่ง

Verse 47

रामकेशवतीर्थे च सहस्रं साग्रमुक्तवान् । अस्माहके सहस्रं च तीर्थानि निवसन्ति हि

ท่านได้กล่าวว่า ณรามเกศวะ-ตีรถะ มีตีรถะหนึ่งพันและยิ่งกว่านั้น และ ณอัสมาหกะก็มีตีรถะหนึ่งพันสถิตอยู่โดยแท้

Verse 48

लक्षाष्टकं सहस्रे द्वे शुक्लतीर्थे द्विजोत्तमाः । तीर्थानि कथयामास पुरा पार्थाय भार्गवः

โอ้ท่านผู้ประเสริฐในหมู่ทวิชะ ณศุกละ-ตีรถะ ภารควะได้พรรณนาแก่ปารถะในกาลก่อนถึงตีรถะอันศักดิ์สิทธิ์ แปดแสนและอีกสองพัน

Verse 49

शतमष्टाधिकं प्राह प्रत्येकं सङ्गमेषु च । नदीनामवशिष्टानां कावेरीसङ्गमं विना

ท่านกล่าวว่า ณสังฆมะของแม่น้ำที่เหลือแต่ละแห่ง มีตีรถะหนึ่งร้อยแปดประการ—เว้นแต่สังฆมะแห่งคาเวรี

Verse 50

कावेर्याः सङ्गमे विप्राः स्थिता पञ्चशती तथा । तीर्थानां पर्वसु तथा विशेषो मुनिनोदितः

ณ สังฆมของแม่น้ำกาเวรี โอ้พราหมณ์ทั้งหลาย มีทีรถะตั้งมั่นอยู่ห้าร้อยแห่ง และในวันเทศกาลกับวาระศักดิ์สิทธิ์ต่าง ๆ ฤๅษีได้ประกาศความพิเศษของทีรถะไว้ด้วย

Verse 51

मोक्षतीर्थं हि सत्प्राहुः पुराणपुरुषाश्रितम् । भृगोः क्षेत्रे च तीर्थानां कोटिरेका समाश्रिता

ผู้ทรงธรรมเรียกที่นี่ว่า ‘โมกษะ-ทีรถะ’ เพราะเป็นที่พึ่งอาศัยแห่งปุราณปุรุษ ผู้เป็นบุรุษดั้งเดิม และในเขตศักดิ์สิทธิ์ของภฤคุ กล่าวกันว่ามีทีรถะตั้งอยู่หนึ่งโกฏิและอีกหนึ่ง

Verse 52

साधिकानामृषिश्रेष्ठा वक्तुं शक्तो हि को भवेत् । सर्वामराश्रयं प्रोक्तं सर्वतीर्थाश्रयं तथा

โอ้ฤๅษีผู้ประเสริฐ ใครเล่าจะสามารถพรรณนาได้ครบถ้วน? แดนนี้ถูกกล่าวว่าเป็นที่พึ่งแห่งเทพทั้งปวง และเป็นที่พึ่งแห่งทีรถะทั้งสิ้นด้วย

Verse 53

त्रिषु लोकेषु विख्यातं पूजितं सिद्धिसाधनम् । भारभूत्यां च तीर्थानां स्थितमष्टोत्तरं शतम्

เลื่องลือในสามโลก เป็นที่สักการะ และเป็นเครื่องบรรลุสิทธิ—ที่ภารภูตีก็มีทีรถะตั้งมั่นอยู่หนึ่งร้อยแปดแห่ง

Verse 54

अक्रूरेश्वरतीर्थे च सार्धं तीर्थशतं स्थितम् । विमलेश्वरतीर्थे तु रेवासागरसङ्गमे । दशायुतानि तीर्थानां साधिकान्यब्रवीन्मुनिः

ณ อครูเรศวร-ทีรถะ มีทีรถะตั้งอยู่หนึ่งร้อยกับอีกครึ่งหนึ่ง แต่ที่วิมเลศวร-ทีรถะ ณ สังฆมที่แม่น้ำเรวาบรรจบมหาสมุทร ฤๅษีกล่าวว่ามีทีรถะหนึ่งหมื่น และยังมากกว่านั้น

Verse 231

अध्याय

บท (เครื่องหมายบอกบท)