Reva Khanda (Narmada Section)
Reva Khanda
A Narmadā (Revā)–centered sacred-geography unit mapping tīrthas and devotional memory along the river’s banks. The chapter’s frame situates narration at Naimiṣāraṇya (a classical Purāṇic recitation landscape), from which the Revā region is described through hymnic praise, origin inquiry, and tīrtha-oriented questioning.
Adhyayas in Reva Khanda
232 chapters to explore.
Adhyaya 1
Revā-stutiḥ, Naimiṣa-saṃvādaḥ, Purāṇa-prāmāṇya-nirdeśaḥ (Invocation to Revā; Naimiṣa Dialogue; On the Authority of Purāṇa)
అధ్యాయం మంగళాచరణంతో ప్రారంభమై, రేవా/నర్మదా దేవీపై విస్తృత స్తుతితో సాగుతుంది. ఆమె దురితనాశిని, దేవతలు–ఋషులు–మనుష్యులు వందించే పవిత్ర నది; తపస్వులు కూడా కోరుకునే తీరాలు కలిగిన పుణ్యసలిలమని వర్ణించబడుతుంది. తర్వాత కథ నైమిషారణ్యంలోని పురాణప్రసిద్ధ సంభాషణకు మారుతుంది. యజ్ఞసత్రంలో ఆసీనుడైన శౌనకుడు, సూతుని అడుగుతాడు—బ్రాహ్మీ నది, విష్ణునది తరువాత ‘మూడవ’ మహానది అని చెప్పబడే రౌద్రీ నది రేవా ఎక్కడ ఉంది? ఆమె రుద్రసంబంధిత ఉద్భవం ఏమిటి? ఆమెతో సంబంధమైన తీర్థాలు ఏవి? సూతుడు ఈ ప్రశ్నను ప్రశంసించి, శ్రుతి–స్మృతి–పురాణాలు పరస్పరపూరక ప్రమాణాలని స్థాపిస్తాడు; పురాణాన్ని ‘పంచమ వేదం’ వలె మహాప్రమాణంగా పేర్కొని, పురాణపు పంచలక్షణాన్ని వివరిస్తాడు. అనంతరం అష్టాదశ మహాపురాణాల పేర్లు, శ్లోకసంఖ్యలు, అలాగే ఉపపురాణాల జాబితా చెప్పి, చివరికి శ్రవణ–పఠనాల వల్ల మహాపుణ్యం మరియు శుభ పరలోకప్రాప్తి కలుగుతుందని ఫలశ్రుతి ప్రకటిస్తాడు.
Adhyaya 2
रेवातीर्थकथाप्रस्तावः — Janamejaya’s Inquiry and the Vindhya Āśrama Prelude
ఈ రెండవ అధ్యాయంలో సూతుడు నర్మదా తీర్థాల మహిమను విస్తారంగా చెప్పబోతూ, వాటిని పూర్తిగా వర్ణించడం ఎంతో కష్టమని పేర్కొంటాడు. అనంతరం ఒక పూర్వప్రసంగాన్ని గుర్తుచేస్తాడు—మహాయజ్ఞ సమారంభంలో రాజు జనమేజయుడు, ద్యూతపరాజయం తరువాత వనవాసానికి వెళ్లిన పాండవులు చేసిన తీర్థసేవ గురించి వ్యాసశిష్యుడు వైశంపాయనుని ప్రశ్నిస్తాడు. వైశంపాయనుడు విరూపాక్ష శివునికీ వ్యాసునికీ నమస్కరించి కథను చెప్పేందుకు అంగీకరిస్తాడు. పాండవులు ద్రౌపదితో పాటు బ్రాహ్మణ సహచరులతో అనేక తీర్థాలలో స్నానమాచరించి వింధ్య ప్రాంతానికి చేరుతారు. అక్కడ పుష్పఫలసమృద్ధమైన అరణ్యాశ్రమం, స్వచ్ఛ జలధారలు, శాంత వాతావరణం, హింసలేని జంతుపక్షుల సహవాసం వంటి ప్రకృతి-తపస్సుల సమన్వయాన్ని విస్తారంగా వర్ణిస్తారు. ఆ వనంలో నియమబద్ధ ఋషుల మధ్య ముని మార్కండేయుడు వివిధ తపస్సులతో ప్రకాశిస్తాడు. యుధిష్ఠిరుడు భక్తితో సమీపించి—ప్రళయాల మధ్య కూడా మీ అద్భుత దీర్ఘాయుష్కత్వ రహస్యం ఏమిటి? ప్రళయకాలంలో ఏ నదులు నిలుస్తాయి, ఏవి లయమవుతాయి? అని అడుగుతాడు. మార్కండేయుడు రుద్రభాషిత పురాణాన్ని స్తుతించి, భక్తితో శ్రవణం చేసినవారికి మహాఫలమని చెప్పి, ప్రధాన నదులను పేర్కొంటాడు; సముద్రాలు, నదులు కాలచక్రంలో క్షీణిస్తాయని చెప్పినా, నర్మద మాత్రం ఏడు కల్పాంతాల వరకు కూడా నిలిచే విశేష నదిగా ప్రకటించి, తదుపరి వివరణకు పీఠిక వేస్తాడు.
Adhyaya 3
Mārkaṇḍeya’s Account of Yuga-Dissolution and the Matsya-Form Encounter (युगक्षय-वर्णनं मत्स्यरूप-समागमश्च)
ఈ అధ్యాయంలో యుధిష్ఠిరుడు ముని మార్కండేయుని—తాను పునఃపునః చూచిన యుగక్షయ భయంకర పరిస్థితులు ఎలా ఉంటాయో—అడుగుతాడు. మార్కండేయుడు దీర్ఘ కరువు, ఔషధి‑వనస్పతుల క్షయం, నదులు‑సరోవరాలు ఎండిపోవడం, జీవులు ఉన్నత లోకాల వైపు గమనం చేయడం మొదలైనవాటిని వివరిస్తాడు. అనంతరం పురాణ ప్రసరణాధికార పరంపరను స్థాపిస్తాడు—శంభు → వాయు → స్కంద → వసిష్ఠ → పరాశర → జాతూకర్ణ్య → ఇతర ఋషులు—మరియు పురాణ శ్రవణం జన్మజన్మాంతర మలినాలను తొలగించి విముక్తికి దోహదం చేస్తుందని చెబుతాడు. తదుపరి ప్రళయ దృశ్యం: పన్నెండు సూర్యుల తాపంతో లోకం దగ్ధమై ఒకే మహాసముద్రంగా మారుతుంది. జలాల్లో సంచరిస్తూ అతడు ఆద్య తేజోమయ పరమసత్త్వాన్ని దర్శిస్తాడు; అలాగే చీకటి సముద్రంలో మరొక మనువు తన సంతతితో ప్రయాణిస్తున్నట్లు చూస్తాడు. భయంతో, అలసటతో అతడు మహా మత్స్యరూపాన్ని ఎదుర్కొంటాడు; అది మహేశ్వరుడని తెలిసి, ఆయన పిలుపుతో సమీపానికి వెళ్తాడు. సముద్రంలోనే నదిలా అద్భుత ప్రవాహం కనిపిస్తుంది; ‘అబలా’ అనే దివ్య స్త్రీ తాను ఈశ్వరదేహసంభవమని చెప్పి, శంకర సాన్నిధ్యంతో అనుసంధానమైన నావే క్షేమమని తెలియజేస్తుంది. మార్కండేయుడు మనువుతో కలిసి నావలో ఎక్కి శైవ స్తోత్రం పఠిస్తాడు—సద్యోజాత, వామదేవ, భద్రకాళీ, రుద్రాది రూపాలతో జగత్కారణ శివుని స్తుతిస్తాడు. చివరికి మహాదేవుడు ప్రసన్నుడై వరం కోరమని అనుగ్రహిస్తాడు; అనిత్య జగత్తులో భక్తి, ప్రామాణిక శ్రవణమే శరణ్యమని అధ్యాయం బోధిస్తుంది.
Adhyaya 4
Origin and Boons of Revā (Narmadā) as Rudra-born River
ఈ అధ్యాయంలో సంభాషణల పరంపర ద్వారా రేవా (నర్మదా) జన్మమహిమలు చెప్పబడతాయి. మార్కండేయుడు త్రికూట శిఖరంపై మహాదేవుని సమీపించి నమస్కరించి పూజిస్తాడు. అనంతరం యుధిష్ఠిరుడు—అంధకారమయ మహాసముద్రంలో సంచరించే పద్మలోచన స్త్రీ ఎవరు, తాను రుద్రజన్మ అని చెప్పుకుంటోంది—అని ప్రశ్నిస్తాడు. మార్కండేయుడు ఇదే ప్రశ్నను ఒకప్పుడు మనువును అడిగానని చెప్పి, మనువు చెప్పిన కథను వివరిస్తాడు: ఉమతో కూడిన శివుడు ఋక్షశైలంపై ఘోర తపస్సు చేయగా, శివుని స్వేదం నుండి పరమ పుణ్యవతి నది ఉద్భవించింది; అదే పద్మలోచన దేవి రేవా. కృతయుగంలో ఆ నది స్త్రీరూపంలో రుద్రుని ఆరాధించి వరాలు కోరుతుంది—ప్రళయంలోనూ అక్షయత్వం, భక్తితో స్నానం చేస్తే మహాపాతకనాశ శక్తి, ‘దక్షిణ గంగా’ అనే స్థానం, ఆమె స్నానఫలం మహాయాగాది కర్మఫలంతో సమానం కావడం, అలాగే తీరాలపై శివుని నిత్యసాన్నిధ్యం. శివుడు వరాలు ప్రసాదించి ఉత్తర-దక్షిణ తీరవాసులకు భిన్న ఫలితాలను నిర్దేశించి, సమస్తులకు మోక్షోపకారకమైన పుణ్యాన్ని విస్తరింపజేస్తాడు. చివరలో రుద్రోద్భవానికి సంబంధించిన నదులు/ఉపనదుల పేర్ల జాబితా, వాటిని స్మరించడం-పఠించడం-శ్రవించడం వల్ల మహాపుణ్యం మరియు ఉత్తమ పరలోకగతి లభిస్తుందని ఫలశ్రుతి చెప్పబడుతుంది.
Adhyaya 5
नर्मदाया उत्पत्तिः, नामकरणं च (Origin and Naming of Narmadā; Kalpa-Framing Discourse)
ఈ అధ్యాయం ప్రశ్నోత్తర రూపంలో తత్త్వవిచారణను ప్రతిపాదిస్తుంది. యుధిష్ఠిరుడు ఋషిసభతో కలిసి నర్మదా నదీదేవి పవిత్రతను ఆశ్చర్యంతో ప్రశ్నిస్తాడు—ఏడు కల్పాలు క్షీణించినా ఆమె ఎందుకు నశించదు? అలాగే ప్రళయం ఎలా జరుగుతుంది, జగత్తు జలరూప స్థితిలో ఎలా నిలుస్తుంది, పునఃసృష్టి మరియు పోషణ ఎలా జరుగుతాయి—అనే బ్రహ్మాండ ప్రక్రియలపై సిద్ధాంత స్పష్టత కోరుతాడు. నర్మదా, రేవా మొదలైన అనేక నామాల అర్థం, ఉపాసనలో వాటి కారణం, పురాణవేత్తలు ‘వైష్ణవీ’ అని పిలిచే సంప్రదాయాధారం ఏమిటి—అనేదీ అడుగుతాడు. మార్కండేయుడు మహేశ్వరుని నుండి వాయు ద్వారా వచ్చిన పరంపరను సూచించి కల్పభేదాలను సంక్షిప్తంగా వివరిస్తాడు. తరువాత ఆదితమస్సు నుండి తత్త్వోద్భవం, హిరణ్యాండ సృష్టి, బ్రహ్మా అవతరణ వంటి సృష్టిరేఖను చెబుతాడు. ఆపై నర్మదా దివ్య జన్మకథ: ఉమా-రుద్ర సంబంధిత తేజోమయ కన్య దేవదానవులను మోహింపజేస్తుంది; శివుడు ఒక క్రీడానియమాన్ని స్థాపిస్తాడు, ఆమె దూరదూరంగా అంతర్ధానమై మళ్లీ ప్రత్యక్షమవుతుంది, చివరికి ‘నర్మ’ (నవ్వు) మరియు దివ్యలీల భావంతో శివుడు ఆమెకు ‘నర్మదా’ అని నామకరణం చేస్తాడు. ముగింపులో ఆమెను మహాసముద్రానికి అప్పగించడం, పర్వతప్రాంతం నుండి సముద్రంలో ప్రవేశించడం, అలాగే ప్రత్యేక కల్పచట్రంలో (బ్రాహ్మ/మత్స్య సూచనలతో) ఆమె అవిర్భావం పేర్కొనబడుతుంది।
Adhyaya 6
Narmadā–Revā Utpatti and Nāma-Nirukti (Origin and Etymologies of the River’s Names)
మార్కండేయుడు వర్ణించునది—యుగాంత మహాప్రళయంలో మహాదేవుడు మొదట అగ్నిరూపముగా, తరువాత మేఘసదృశ విశ్వరూపముగా మారి సమస్త జగత్తును ఒకే మహాసముద్రములో ముంచెను. ఆ అంధకార ఆదిజలములలో శివశక్తి కార్యరూపముగా ప్రకాశించే మయూరాకృతి ప్రత్యక్షమై, దాని ద్వారా పునఃసృష్టి క్రమము ప్రారంభమగును. అప్పుడు నర్మదా పుణ్యనదీదేవిగా దర్శనమిచ్చి, దైవానుగ్రహముచేత ప్రళయములోనూ నశింపక నిలిచియుండును. శివాజ్ఞతో జగత్తు పునఃస్థాపన జరుగును; మయూరపు రెక్కల నుండి దేవాసురగణములు ఉద్భవించెను, త్రికూట పర్వతము ప్రత్యక్షమై, తదనంతరం నదీప్రవాహములచే భూగోళము మళ్లీ స్థిరపడును. తరువాత నర్మదా నామములు మరియు వాటి నిరుక్తులు క్రమబద్ధముగా చెప్పబడును—మహతీ, శోణా, కృపా, మందాకినీ, మహార్ణవా, రేవా, విపాపా, విపాశా, విమలా, రంజనా మొదలైనవి—శుద్ధి, కరుణ, సంసారతరణ, మంగళదర్శన గుణములతో అనుసంధానమైయున్నవి. ఈ నామముల ఉద్భవజ్ఞానం పాపవిమోచనమును కలిగించి రుద్రలోకప్రాప్తిని ప్రసాదించునని ఫలశ్రుతి చెప్పును.
Adhyaya 7
Kūrma-Prādurbhāva and the Epiphany of Devī Narmadā (Revā’s Manifestation)
మార్కండేయుడు ప్రళయ దృశ్యాన్ని వర్ణిస్తాడు—స్థావరజంగమ సమస్త జగత్తు అంధకారంలో లీనమై భయంకరమైన ‘ఏకార్ణవ’ మహాసముద్రం మాత్రమే మిగులుతుంది. ఆ జలరాశిలో ఒంటరిగా ఉన్న బ్రహ్మ, కూర్మరూపంలో మహాతేజస్సుతో ప్రకాశించే, విశ్వవ్యాప్తమైన పరమదేవతను దర్శిస్తాడు. బ్రహ్మ ఆ దేవతను మృదువుగా జాగృతం చేసి, వేద-వేదాంగ శైలిలో మంగళ స్తుతులతో స్తవించి, ముందుగా సంహరించబడిన లోకాలను మళ్లీ ప్రసరింపజేయమని ప్రార్థిస్తాడు. దేవుడు లేచి త్రిలోకాలను, దేవ-దానవ-గంధర్వ-యక్ష-నాగ-రాక్షసాది సమస్త జీవవర్గాలను, అలాగే సూర్యచంద్రనక్షత్రాదులను తిరిగి విడుదల చేస్తాడు. అప్పుడు భూమి పర్వతాలు, ద్వీపాలు, సముద్రాలు, లోకాలొక వరకు విస్తరించి కనిపిస్తుంది. ఈ పునఃసృష్టిలో జలమధ్య నుండి దివ్యాభరణాలతో అలంకృతమైన స్త్రీరూపంలో దేవీ నర్మదా (రేవా) ప్రాదుర్భవిస్తుంది; ఆమెను భక్తితో స్తుతించి గౌరవంతో సమీపిస్తారు. చివరలో ఈ కూర్మప్రాదుర్భావ కథను వినడం లేదా అధ్యయనం చేయడం కిల్బిషం, అంటే పాపాలను, నశింపజేస్తుందని ఫలశ్రుతి రూపంలో హామీ ఇస్తుంది.
Adhyaya 8
बकरूपेण महेश्वरदर्शनं तथा नर्मदामाहात्म्योपदेशः | Mahādeva as the Crane and the Instruction on Narmadā’s Sanctity
మార్కండేయుడు వర్ణిస్తాడు—ప్రళయకాలంలో జగత్తంతా జలమయమై మునిగిపోయినప్పుడు, తాను దీర్ఘకాలం మహాసముద్ర మధ్యలో అలసిపోయి, మహాప్లవాన్ని దాటించగల దేవుని ధ్యానస్మరణలో నిలిచాడు. అప్పుడు కొంగ/బకసదృశంగా, దివ్య తేజస్సుతో ప్రకాశించే ఒక పక్షిని చూశాడు. భయంకర సముద్రంలో ఇలాంటి దివ్యసత్త్వం ఎలా ప్రత్యక్షమైందని ప్రశ్నించగా, ఆ పక్షి తానే మహాదేవుడని, బ్రహ్మ-విష్ణువులను కూడా ఆవరించే పరతత్త్వమని, ఇప్పుడు విశ్వం సంహారస్థితిలో ఉందని తెలిపింది. మహేశ్వరుడు తన రెక్కలో విశ్రాంతికి ఆహ్వానించగా, మునికి కాలాతీతమైన మార్పు అనుభూతి కలిగింది. వెంటనే నూపురధ్వనితో దిక్కుల నుండి వచ్చిన పది అలంకృత కన్యలు పక్షిని పూజించి, గుప్తమైన పర్వతగర్భంలాంటి అంతర్లోకంలో ప్రవేశించాయి. అక్కడ అద్భుత నగరం, దివ్య నది, అనేక వర్ణాలతో మెరిసే ఆశ్చర్యకర లింగం దర్శనమిచ్చాయి; సంహారస్థితిలో దేవగణాలు దాని చుట్టూ నిలిచివున్నాయి. తరువాత ఒక ప్రకాశవంతమైన కన్య తాను నర్మదా (రేవా) అని—రుద్రదేహసంభవమని—పరిచయం చేసుకొని, ఆ పది కన్యలు దిక్కులేనని చెప్పింది. మహాయోగి మహాదేవుడు సంకోచకాలంలో కూడా పూజార్థం లింగాన్ని స్థాపించాడని, ‘లింగం’ అనగా చరాచర జగత్తు లయమయ్యే ఆధారతత్త్వమని బోధించింది. దేవతలు ప్రస్తుతం మాయవల్ల సంకుచితులై ఉన్నా సృష్టికాలంలో మళ్లీ ప్రత్యక్షమవుతారని తెలిపింది. చివరగా నర్మదాజలంలో మంత్రవిధితో మహాదేవునికి స్నానారాధన చేయమని ఉపదేశిస్తుంది; అలా చేస్తే పాపక్షయం, నర్మదా మనుష్యలోకానికి మహాపావనిగా స్థిరపడింది।
Adhyaya 9
युगान्तप्रलयः, वेदापहारः, मत्स्यावतारः, नर्मदामाहात्म्यम् (Yugānta-Pralaya, Veda-Abduction, Matsya Intervention, and Narmadā Māhātmya)
ఈ అధ్యాయంలో శ్రీ మార్కండేయుడు యుగాంత ప్రళయ దృశ్యాన్ని వర్ణిస్తాడు. సమస్త లోకం జలమయమై మునిగిపోతుంది; దేవర్షులు, దివ్యగణాలు చూస్తుండగా పరమేశ్వరుడు శివుడు ప్రకృతిచే ఆధారితుడై యోగసమాధిలో శయనిస్తున్నాడని, అందరూ ఆయనను స్తుతిస్తున్నారని చెప్పబడుతుంది. తదనంతరం బ్రహ్మ నాలుగు వేదాలు అపహరించబడినందుకు విలపిస్తూ—సృష్టి నిర్వహణకు, కాలస్మృతికి (భూత-వర్తమానాది) మరియు క్రమబద్ధ జ్ఞానానికి వేదాలు అనివార్యమని వివరిస్తాడు. శివుడు నర్మదను కారణం అడిగితే, మధు-కైటభ అనే దైత్యులు దేవనిద్రావస్థలో అవకాశాన్ని పొంది వేదాలను సముద్రగర్భంలో దాచారని ఆమె చెబుతుంది. ఆపై వైష్ణవ హస్తక్షేపం స్మరించబడుతుంది: భగవాన్ మత్స్యరూపం ధరించి పాతాళంలో వేదాలను కనుగొని, దైత్యులను సంహరించి వేదాలను బ్రహ్మకు తిరిగి అందిస్తాడు; తద్వారా పునఃసృష్టి ప్రారంభమవుతుంది. ముగింపులో గంగా, రేవా (నర్మద), సరస్వతి ఒకే పవిత్ర శక్తి మూడు రూపాలుగా చెప్పబడి, ప్రతి రూపం మహాదేవతా-సంబంధంతో అనుసంధానమై ఉంటుంది. నర్మదను సూక్ష్మ, వ్యాపక, పవిత్రకారిణి, సంసారతరణ సాధనమని స్తుతించి—ఆమె జలస్పర్శం మరియు తీరంలో శివారాధన శుద్ధి, ఉన్నత ఆధ్యాత్మిక ఫలితాలను ఇస్తాయని ప్రకటించబడింది.
Adhyaya 10
Revātīra-āśrayaḥ: Kalpānta-anāvṛṣṭi, Ṛṣi-saṅgama, and Narmadā’s Salvific Efficacy (रेवातीराश्रयः)
ఈ అధ్యాయంలో యుధిష్ఠిరుడు కల్పకాల స్వరూపం మరియు నర్మదా-ప్రాంత విభజన/క్రమం గురించి ప్రశ్నిస్తాడు. మార్కండేయుడు పూర్వ కల్పాంతంలో జరిగిన భయంకర అనావృష్టిని వర్ణిస్తాడు—నదులు, సముద్రాలు ఎండిపోవడం, క్షుధతో జనులు తిరగడం, హోమ-బలి క్రమాలు నశించడం, శౌచాచారాలు క్షీణించడం. అప్పుడు కురుక్షేత్రవాసులు, వైఖానసులు, గుహావాసి తపస్వులు మొదలైన అనేక ఋషులు మార్గదర్శనం కోరగా, ఆయన వారిని ఉత్తరదిశను విడిచి దక్షిణానికి, ప్రత్యేకంగా సిద్ధులు సేవించే పరమ పుణ్య నర్మదా తీరానికి వెళ్లమని ఆదేశిస్తాడు. రేవా తీరాన్ని అపూర్వ ఆశ్రయంగా చూపిస్తారు—దేవాలయాలు, ఆశ్రమాలు వికసిస్తాయి; అగ్నిహోత్రం నిరంతరం సాగుతుంది; పంచాగ్ని, ఉపవాసాలు, చాంద్రాయణం, కృచ్ఛ్రాది వ్రతతపస్సులు ఆచరించబడతాయి. మహేశ్వరుని శైవారాధనతో పాటు నిత్య నారాయణస్మరణం కూడా సమన్వయంగా బోధించబడుతుంది; స్వభావానుగుణ భక్తి తగిన ఫలాన్ని ఇస్తుంది, కానీ వృక్షాన్ని వదలి కొమ్మలకే ఆసక్తి (అంశాశ్రయాలపై మమకారం) సంసారబంధాన్ని పెంచుతుందని ఉపమానంతో చెబుతారు. ఫలశ్రుతిలో రేవా తీరంలో నియమబద్ధ నివాసం, ఉపాసన వలన అపునరావృత్తి సిద్ధిస్తుందని, నర్మదా జలంలో మరణించినవారికీ ఉన్నత గతి కలుగుతుందని పేర్కొంటారు. చివరగా ఈ అధ్యాయ పఠన-శ్రవణం రుద్రవాక్యానుసారంగా పవిత్ర జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించేదిగా ప్రశంసించబడుతుంది.
Adhyaya 11
Śraddhā, Narmadā-tīra Sādhanā, and the Pāśupata-Oriented Ethical Code (श्रद्धा–रेवातीरसाधना–पाशुपतधर्मः)
ఈ అధ్యాయంలో యుధిష్ఠిరుడు ప్రశ్నిస్తాడు—యుగాంత పరిస్థితుల్లో కూడా కొన్ని తీర్థాలు, సాధనలు ఎందుకు ఫలప్రదంగా ఉంటాయి? ఋషులు నిర్దిష్ట నియమాలతో మోక్షాన్ని ఎలా పొందుతారు? మార్కండేయుడు సమాధానంగా ‘శ్రద్ధ’నే ప్రధాన కారణమని చెబుతాడు—శ్రద్ధలేని కర్మ ఫలించదు; అనేక జన్మల పుణ్యపరిణామంతో శ్రద్ధయుక్త శంకరభక్తి లభిస్తుంది. తదుపరి రేవాతీరం/నర్మదాతీరం శీఘ్రసిద్ధి ప్రసాదించే తీర్థంగా వర్ణించబడుతుంది. శివారాధన, ముఖ్యంగా లింగపూజ, నిత్యస్నానం, భస్మధారణ పాపక్షయకరమని—గతంలో దోషాచారమున్నవారికీ త్వరగా శుద్ధి కలుగుతుందని—చెబుతుంది. ఆపై అనుచిత ఆహారాశ్రయం, ప్రత్యేకంగా ‘శూద్రాన్న’ వంటి అంశాల సందర్భంలో, భోజనాధీనతను కర్మఫలంతో మరియు ఆధ్యాత్మిక పతనంతో అనుసంధానించి హెచ్చరిస్తుంది. పాశుపతసమ్మతమైన నిజమైన ఆచరణను ప్రశంసించి, కపటత్వం, లోభం, డంబం వంటి దోషాలు తీర్థఫలాన్ని నశింపజేస్తాయని పేర్కొంటుంది. నందీ ఉపదేశంలా ఉన్న భాగంలో లోభత్యాగం, శివభక్తిలో స్థిరత్వం, పంచాక్షరీ మంత్రజపం, రేవా పవిత్రతపై ఆశ్రయం కోరబడుతుంది. చివరగా రుద్రాధ్యాయ పఠనం, వేదపాఠం, నర్మదాతీరంలో పురాణపఠన/శ్రవణం, నియమబద్ధ సాధన శుద్ధి మరియు ఉన్నత గతి ఇస్తాయని; యుగాంత క్షామంలో ఋషులు నర్మదాతీరాన్ని శరణు పొందడం రేవాను నిత్యాశ్రయ ‘నదీశ్రేష్ఠ’గా స్థాపిస్తుందని చెప్పబడుతుంది.
Adhyaya 12
नर्मदास्तोत्रम् (Narmadā-Stotra) — Hymn of Praise to the Revā
మార్కండేయుడు రాజశ్రోతృ-చట్రంలో చెప్పినట్లు, పూర్వోక్త ఉపదేశం విని సమవేత ఋషులు ఆనందించి కృతాంజలులై నర్మదా (రేవా) దేవిని స్తుతించడం ప్రారంభిస్తారు. ఈ అధ్యాయం నిరంతర స్తోత్రరూపంగా సాగుతుంది; నర్మదను పావనజలశక్తిగా, పాపహారిణిగా, తీర్థాల శరణ్యంగా, రుద్రాంగసముద్భవగా (రుద్రుని దేహాంగం నుండి ఉద్భవించినదిగా) దేవీభావంతో సంబోధిస్తుంది. స్తోత్రంలో దుఃఖం మరియు ధర్మదోషాలతో బాధపడే జీవులకు శుద్ధి-రక్షణ, కష్టస్థితుల్లో అల్లాడటానికి విరుద్ధంగా నర్మదాజలస్పర్శం ఇచ్చే విమోచన, అలాగే కలియుగంలో ఇతర జలాలు క్షీణించి/దూషితమయ్యాయని చెప్పినా నర్మద పవిత్రత స్థిరంగా నిలిచినదని ప్రతిపాదిస్తుంది. చివర ఫలశ్రుతిలో—నర్మదాస్నానం అనంతరం ఈ స్తోత్రాన్ని పఠించినా వినినా శుద్ధగతి పొందీ, దివ్యవాహనారూఢుడై దివ్యాలంకారభూషితుడై మహేశ్వరుడు/రుద్రుని సాన్నిధ్యాన్ని చేరుతాడని చెప్పబడుతుంది।
Adhyaya 13
नर्मदाया दिव्यदर्शनं कल्पान्तरस्थैर्यं च (Narmadā’s Divine Epiphany and Her Continuity Across Kalpas)
ఈ అధ్యాయంలో మార్కండేయుడు నర్మదా/రేవాను రక్షకమైన, చిరస్థాయిగా నిలిచే దివ్యశక్తిగా వర్ణిస్తాడు. ఋషుల స్తుతితో ప్రసన్నమైన దేవి వరాలు ప్రసాదించేందుకు సంకల్పించి, రాత్రి స్వప్నంలో దర్శనమిచ్చి—“నా తీరంలో భయంలేక నివసించండి; లోటు గాని కష్టం గాని ఉండదు” అని ధైర్యం చెబుతుంది. తరువాత ఆశ్రమాల సమీపంలో విరివిగా చేపలు మొదలైన అద్భుత ప్రదర్శనలు దేవీకృపకు సూచనగా నిలిచి, తపస్వుల సముదాయాన్ని పోషిస్తాయి. దీర్ఘకాల దృశ్యంలో ఋషులు నర్మదా తీరంలో జపం, తపస్సు, పితృ-దేవ కర్మలను ఆచరిస్తారు; తీరప్రాంతం అనేక లింగక్షేత్రాలతో, నియమశీల బ్రాహ్మణులతో ప్రకాశిస్తుంది. ఆపై అర్ధరాత్రి జలమధ్య నుండి తేజోమయి కన్యారూప దేవి ప్రదర్శితమై—త్రిశూలధారిణి, సర్పయజ్ఞోపవీతధారిణి—ప్రళయం సమీపిస్తున్నదని తెలిపి, కుటుంబాలతో ఉన్న ఋషులను రక్షణార్థం తనలోకి (నదిలోకి) ప్రవేశించమని ఆజ్ఞాపిస్తుంది. చివరగా నర్మదా అనేక కల్పాల గుండా నశించని నిరంతరత్వం వివరించబడుతుంది; ఆమెను శంకరీ-శక్తిగా పేర్కొని, ఆమె నశించని కల్పాల పేర్లు చెప్పి, నదిని పవిత్ర భూగోళరూపంగా మరియు మహాకోస్మిక తత్త్వరూపంగా స్థాపిస్తుంది.
Adhyaya 14
नीललोहितप्रवेशः तथा रौद्रदेव्याः जगत्संहारवर्णनम् | Entry into the Śaiva State and the Description of the Fierce Devī in Cosmic Dissolution
ఈ అధ్యాయం రాజర్షి-సంభాషణ రూపంలో సాగుతుంది. నర్మదా తీరంలోని ఋషులు పరలోకానికి వెళ్లిన తరువాత ఏ అద్భుత సంఘటన జరిగింది అని యుధిష్ఠిరుడు ప్రశ్నిస్తాడు. మార్కండేయుడు ‘రౌద్ర-సంహారం’గా చెప్పబడే మహావిప్లవాన్ని వివరిస్తాడు; బ్రహ్మ-విష్ణు మొదలైన దేవతలు కైలాసంలో నిత్య మహాదేవుని స్తుతించి, మహాకల్పాంతంలో లయాన్ని కోరుతారు. ఇక్కడ త్రిముఖ దైవతత్త్వం స్థాపితం అవుతుంది—ఒకే పరమసత్త్వం బ్రాహ్మీ (సృష్టి), వైష్ణవీ (స్థితి/పోషణ), శైవీ (సంహారం) రూపాలుగా ప్రకాశిస్తుంది; చివరికి భూతతత్త్వాలకు అతీతమైన శైవ ‘పదం’లో ప్రవేశం చెప్పబడుతుంది. తదనంతరం లయక్రియ ప్రారంభమవుతుంది. మహాదేవుడు దేవిని సౌమ్యరూపం విడిచి రుద్రసంబంధ ఉగ్రరూపం ధరించమని ఆజ్ఞాపిస్తాడు; కరుణతో దేవి మొదట నిరాకరిస్తుంది, కానీ శివుని క్రోధవాక్యంతో ఆమె కాలరాత్రి సమానమైన రౌద్రదేవిగా మారుతుంది. ఆమె భయంకర రూపవర్ణన, అనేక రూపాలుగా విస్తరణ, గణాల సహచర్యం, త్రిలోకాల క్రమబద్ధ కుదుపు మరియు దహనం—ఇవి లయాన్ని యాదృచ్ఛిక విపత్తు కాక, ధర్మబద్ధమైన దైవప్రక్రియగా చూపుతాయి.
Adhyaya 15
Amarāṅkaṭa at the Narmadā: Kālarātri, the Mātṛgaṇas, and Śiva’s Yuga-End Vision (अमरंकट-माहात्म्य तथा संहारा-दर्शनम्)
మార్కండేయుడు యుగాంతంలాంటి మహావినాశ దర్శనాన్ని వివరిస్తాడు. క్రూర మాతృగణాలతో చుట్టుముట్టబడిన కాలరాత్రి లోకాలను ముంచెత్తుతుంది. బ్రహ్మ-విష్ణు-శివ శక్తుల ఛాయలతో, భూత-దిక్పాల తత్త్వాలకు అనుసంధానమైన మాతృదేవతలు ఆయుధాలు ధరించి దశదిశలలో సంచరిస్తారు; వారి కేకలు, పాదఘాతాలు త్రిలోకాన్ని దహించేస్తాయి. ఈ విధ్వంసం సప్తద్వీపాల వరకు విస్తరిస్తూ, రక్తపానం-జీవభక్షణ చిత్రాలతో ప్రళయభావాన్ని సూచిస్తుంది. తర్వాత కథ పవిత్ర కేంద్రమైన నర్మదా తీరంలోని అమరాంకటంలో శివసన్నిధికి తిరిగి వస్తుంది; “అమరా” మరియు “కట” పదాల ఆధారంగా స్థలనామ వ్యుత్పత్తి చెప్పబడుతుంది. ఉమాసహిత శంకరుడు గణాలు, మాతృగణాలు, వ్యక్తిరూపంలో ఉన్న మృత్యువుతో కూడి ఉల్లాస తాండవంలో లీనమవుతాడు—రుద్రుని భయంకరతా, శరణ్యతా రెండూ ఒకేసారి ప్రకాశిస్తాయి. నర్మదా జగద్వంద్య మాతృనదిగా స్తుతింపబడుతూ, ఆమె ఉగ్ర-ప్రవాహ రూపాలు కూడా వర్ణించబడతాయి. అంత్యంలో దివ్యదర్శనం మరింత ఉద్ధృతమవుతుంది—రుద్రముఖం నుండి సంవర్త వాయువు పుట్టి సముద్రాలను ఎండబెడుతుంది. శ్మశాన చిహ్నధారి, మహాతేజస్సు గల శివుడు సంహారాన్ని నిర్వహించినా, కాలరాత్రి, మాతృగణాలు, గణాలందరికీ పరమారాధ్యుడు ఆయనే. ముగింపులో హరిహర/శివుని రక్షాకర స్తుతి—ఆయనే విశ్వకారణం, నిరంతర స్మరణీయుడు అని ప్రతిపాదిస్తుంది.
Adhyaya 16
Saṃvartaka-Kāla Nṛtya and Mahādeva-Stotra (Cosmic Dissolution Motif)
ఈ అధ్యాయంలో మార్కండేయుడు పరమతత్త్వాన్ని సూచించే ఘట్టాన్ని వివరిస్తాడు. శూలధారి హరుడు/శంభువు భయంకర భూతగణాల మధ్య, గజచర్మం ధరించి, పొగ‑చినుగుల భీభత్స దృశ్యాలతో, వడవాముఖంలా విప్పిన నోటితో సంహారవాతావరణాన్ని సూచిస్తూ నర్తిస్తాడు. ఆయన దివ్య అట్టహాస ధ్వని దిక్కులన్నీ మార్మోగి సముద్రాలను కలవరపెట్టి బ్రహ్మలోకానికి చేరి ఋషులను ఆందోళనకు గురి చేస్తుంది; వారు బ్రహ్మను వివరణ కోరుతారు. బ్రహ్ముడు దీనిని ‘కాల’ స్వరూపంగా వ్యాఖ్యానిస్తాడు—సంవత్సర, పరివత్సరాది సంవత్సరచక్రాలు, సూక్ష్మ/అణు పరిమాణాలు, పరమాధిపత్యం ద్వారా కాలతత్త్వాన్ని తెలియజేస్తాడు. అనంతరం స్తోత్రభాగంలో బ్రహ్ముడు మంత్రస్వరూప వాక్యాలతో మహాదేవుని స్తుతిస్తాడు—శంకర, విష్ణు, సృష్టికర్త తత్త్వాన్ని ఆవరించి, వాక్కు‑మనస్సులకు అతీతుడని ప్రకటిస్తాడు. మహాదేవుడు ధైర్యం చెప్పి, అనేక ముఖాలు ‘దహిస్తున్న’ లోకాన్ని ఆకర్షిస్తున్న దృశ్యాన్ని చూడమని బ్రహ్మునికి చెప్పి అంతర్ధానమవుతాడు. ఫలశ్రుతిలో ఈ స్తోత్ర శ్రవణ‑పఠనాలు శుభగతి, భయనాశం, యుద్ధం, దొంగతనం, అగ్ని, అరణ్యం, సముద్రం వంటి ప్రమాదాల్లో రక్షణ ఇస్తాయని, శివుడు నమ్మదగిన సంరక్షకుడని చెప్పబడింది।
Adhyaya 17
रुद्रवक्त्रप्रलयवर्णनम् (Description of the Dissolution Imagery from Rudra’s Mouth)
ఈ అధ్యాయంలో ముని మార్కండేయుడు రాజుకు ప్రళయపు అత్యంత తీవ్రమైన, భయంకరమైన రూపాన్ని వివరిస్తాడు. పరమేశ్వరుడు వ్యక్తమైన జగత్తును సంహరిస్తున్నప్పుడు దేవులు, ఋషులు ఆయనను స్తుతిస్తారని చెప్పబడుతుంది. ముఖ్యంగా మహాదేవుని దక్షిణ ముఖం ఘోరంగా చిత్రితమవుతుంది—దహించే నేత్రాలు, మహాదంష్ట్రాలు, సర్పచిహ్నాలతో కూడిన రూపం, లోకాన్ని గ్రసించే నాలుక—అందులో జగత్తు నదులు సముద్రంలో కలిసినట్లు లయమవుతుందని ఉపమానం ఇస్తారు. ఆ ముఖం నుండి ఉగ్ర జ్వాలలు వెలువడి, తరువాత ద్వాదశ ఆదిత్యరూప తేజస్సు ప్రబలించి భూమి, పర్వతాలు, సముద్రాలు, అధోలోకాలను దహిస్తుంది; సప్త పాతాళాలు, నాగలోకం కూడా తాపంతో కమ్మబడతాయి. అంతటా దహనం, మహాపర్వతశ్రేణుల విచ్ఛిన్నం జరుగుతున్నా రేవా-నర్మదా తీర్థం నశించదని ప్రత్యేకంగా స్మరింపజేసి, తీర్థకేంద్రిత పవిత్ర భూగోళ భావనను బలపరుస్తుంది।
Adhyaya 18
Saṃvartaka-megha-prādurbhāvaḥ (The Manifestation of the Saṃvartaka Clouds) / Cosmic Inundation and the Search for Refuge
అధ్యాయం 18లో శ్రీ మార్కండేయుడు ప్రళయ దృశ్యాన్ని వర్ణిస్తాడు. సూర్య తేజస్సు వల్ల లోకం దగ్ధమైనట్లుగా కనిపిస్తుంది; అనంతరం దివ్య మూలం నుండి సంవర్తక మేఘాలు అవతరిస్తాయి—వివిధ వర్ణాలతో, పర్వతం-ఏనుగు-కోటల వంటి మహాకాయ రూపాలతో, మెరుపులు గర్జనలతో కూడి. సంవర్తక సమూహాన్ని పేరుపేరున పేర్కొని, వారి వర్షం సమస్త లోకాలను నింపి సముద్రాలు, ద్వీపాలు, నదులు, భూమి మండలాలు అన్నీ ఒకే మహాజలరాశి—ఏకార్ణవంగా—మారుతాయని చెబుతాడు. అప్పుడు దృష్టి క్షీణిస్తుంది; సూర్యచంద్రతారలు కనబడవు, ఘోరాంధకారం వ్యాపిస్తుంది, గాలులు కూడా నిశ్చలంగా అనిపిస్తాయి—సర్వత్ర దిశాభ్రాంతి. ఈ మహాప్లావంలో వక్త స్తోత్రం చేసి ‘నిజమైన శరణం ఎక్కడ?’ అని ఆలోచించి శరణ్య దేవుని స్మరణ-ధ్యానంలో అంతర్ముఖుడవుతాడు. బాహ్య ఆధారాలు కూలినప్పుడు నియమిత స్మృతి, భక్తి, ధ్యానాశ్రయం ధర్మోచిత ప్రతిస్పందన; దేవకృపతో స్థైర్యం కలిగి జలరాశిని దాటగల శక్తి లభిస్తుంది।
Adhyaya 19
एकोर्णवप्रलये नर्मदागोरूपिण्या रक्षणम् तथा वाराहावतारवर्णनम् | Markandeya’s Rescue by Narmadā (Cow-Form) and the Varāha Cosmogony
ఈ అధ్యాయంలో మārkaṇḍeya ఋషి తన అనుభవాన్ని స్వయంగా చెప్పే విధంగా రెండు భాగాల కథనం ఉంది. ఏకార్ణవ ప్రళయంలో చుట్టూ నీరే నీరు; ఋషి అలసిపోయి ఆకలి-దాహాలతో క్షీణించి మరణసన్నిహితుడవుతాడు. అప్పుడు జలాలపై నడిచే తేజోమయ గోమాత దర్శనమిస్తుంది. ఆమె “మహాదేవుని అనుగ్రహంతో నీకు మరణం లేదు” అని ధైర్యం చెప్పి, తన తోక పట్టుకోమని ఆజ్ఞాపించి, దివ్య పాలను త్రాగిస్తుంది; దాంతో ఆకలి-దాహాలు తీరిపోతాయి, అసాధారణ జీవశక్తి తిరిగి వస్తుంది. ఆమె తానే నర్మద అని, రుద్రుడు బ్రాహ్మణ రక్షణార్థం పంపాడని తెలియజేస్తుంది—నర్మదను చైతన్యమయ రక్షకశక్తిగా, శైవ కృపావాహినిగా స్థాపిస్తుంది. తర్వాత సృష్టి-దర్శనం: జలాలలో పరమేశ్వరుని ఉమా మరియు విశ్వశక్తితో కలిసి దర్శిస్తాడు. దేవుడు జాగృతుడై వరాహావతారాన్ని ధరించి మునిగిన భూమిని పైకి తీసుకొస్తాడు. ఈ భాగం రుద్ర-హరి-సృష్టికర్త కార్యాలు పరమార్థంలో అభేదమని చెప్పి, విభేదభావంతో ద్వేషించవద్దని హెచ్చరిస్తుంది. చివర ఫలశ్రుతి—నిత్య పఠనం/శ్రవణం పావనతను ఇచ్చి, మరణానంతరం శుభలోక ప్రాప్తిని కలిగిస్తుంది.
Adhyaya 20
Pralaya-lakṣaṇa, Dvādaśa-Āditya Vision, and the Revelation of Revā (Narmadā) as Refuge
ఈ అధ్యాయంలో యుధిష్ఠిరుడు శార్ఙ్గధన్వుడు (విష్ణువు) యొక్క అనుభూత ప్రాభవాన్ని వివరించమని మార్కండేయుణ్ణి అడుగుతాడు. మార్కండేయుడు ప్రళయ లక్షణాలను చెబుతాడు—ఉల్కాపాతం, భూకంపాలు, ధూళివర్షం, భయంకర నాదాలు—మరియు జీవులు, భూభాగాలు లయమయ్యే విధానాన్ని వర్ణిస్తాడు. అనంతరం ద్వాదశ ఆదిత్యుల దర్శనం వస్తుంది; వారి దహనంతో లోకాలు కాలిపోతాయి, కానీ అగ్నికి దగ్ధం కాకుండా రేవా మరియు తానే మిగిలినట్లు కనిపిస్తుంది. దాహంతో బాధపడుతూ పైకి ఎగసి, అలంకారభరితమైన విశాల విశ్వధామాన్ని చేరి, శంఖ-చక్ర-గదాధారి పురుషోత్తముడు శయనించి ఉన్న దర్శనం పొందుతాడు. దీర్ఘ స్తోత్రంతో విష్ణువును లోకాధారం, కాల-యుగాల నియంత, సృష్టి-ప్రళయ కారణంగా స్తుతిస్తాడు. అప్పుడు హరుడు (శివుడు) ప్రత్యక్షమవుతాడు; తరువాత దేవీ అవతారం వచ్చి ధర్మసంకటాన్ని కలిగిస్తుంది—శిశువు మరణం నివారించేందుకు స్తన్యపానం చేయించడం సముచితమా? బ్రాహ్మణ సంస్కార నియమాలు (చివరికి నలభై ఎనిమిది సంస్కారాలు) చెప్పబడతాయి; అయితే శిశువును నిర్లక్ష్యం చేయడం మహాపాపమని దేవి హెచ్చరిస్తుంది. దీర్ఘ స్వప్నసదృశ కాలానంతరం దేవి పరిచయాలను వెల్లడిస్తుంది—శయనించినవాడు కృష్ణుడు/విష్ణువు, రెండవవాడు హరుడు, నాలుగు కలశాలు సముద్రాలు, శిశువు బ్రహ్మ, తాను ఏడు ద్వీపాల భూమి; రేవానే నర్మదా, ఆమె నశించదు. చివరగా ఈ అనుభవకథ శ్రవణం పవిత్రమని పునరుద్ఘాటించి, మరిన్ని ప్రశ్నలకు ఆహ్వానం ఇస్తుంది.
Adhyaya 21
अमरकण्टक-रेवा-माहात्म्य तथा कपिला-नदी-उत्पत्ति (Amarakantaka and Revā Māhātmya; Origin of the Kapilā River)
ఈ అధ్యాయంలో యుధిష్ఠిరుడు–మార్కండేయుల ప్రశ్నోత్తర సంభాషణగా రేవా/నర్మదా యొక్క అసాధారణ శుద్ధిదాయక మహిమను ప్రతిపాదించారు. గంగాది నదుల పవిత్రత కొన్ని చోట్ల ప్రత్యేకంగా ఫలిస్తే, రేవా మాత్రం ఎక్కడైనా స్వభావతః పవిత్రమని స్పష్టం చేస్తుంది. అమరకంటక ప్రాంతాన్ని సిద్ధి-క్షేత్రంగా పేర్కొని, అక్కడ దేవులు, గంధర్వులు, ఋషులు నిత్యం సంచరిస్తారని, రెండు తీరాలపై తీర్తాల సాంద్రత మరియు దాదాపు అక్షయత్వం వర్ణించబడింది. తదుపరి ఉత్తర–దక్షిణ తీరాల తీర్తాల పేర్లు వరుసగా వస్తాయి—ఉత్తర తీరంలో చరుకా-సంగమం, చరుకేశ్వర, దారుకేశ్వర, వ్యతీపాతేశ్వర, పాతాలేశ్వర, కోటియజ్ఞం, అమరేశ్వర సమీప లింగసమూహాలు; దక్షిణ తీరంలో కేదార-తీర్థం, బ్రహ్మేశ్వర, రుద్రాష్టక, సావిత్ర, సోమ-తీర్థం. నియమాలు కూడా చెప్పబడ్డాయి—సంయమంతో స్నానం, ఉపవాసం, బ్రహ్మచర్యం, పితృక్రియలు; తిలోదకంతో తర్పణం, పిండదానం చేస్తే దీర్ఘ స్వర్గభోగం, శుభ పునర్జన్మ వంటి ఫలితాలు లభిస్తాయని పేర్కొంటుంది. ఇశ్వరానుగ్రహంతో అక్కడ చేసిన కర్మ ‘కోటి-గుణం’ అవుతుందని, నర్మదాజల స్పర్శతో వృక్షాలు, పశువులు కూడా పుణ్యభాగులు అవుతారని విస్తరిస్తుంది; విశల్యా వంటి ఇతర పవిత్ర జలాల సూచన కూడా ఉంది. చివరగా కపిలా నది ఉద్భవకథ—శివునితో నర్మదలో క్రీడిస్తున్న దాక్షాయణి (పార్వతి) స్నానవస్త్రం నుండి పిండిన జలం కపిలా నదిగా ప్రవహించిందని, దాని నామం, స్వభావం, విశేష పుణ్యత్వం స్థాపించబడిందని చెబుతుంది.
Adhyaya 22
Viśalyā–Kapilā-hrada Māhātmya (The Etiology of the ‘Arrowless/Healed’ Tīrtha)
మార్కండేయుడు విషల్యా మరియు కపిలా హ్రద మహాత్మ్యానికి కారణాన్ని వివరిస్తాడు. బ్రహ్మ మానసపుత్రుడూ, వైదిక అగ్నుల్లో ప్రధానుడైన అగ్ని నదీతీరంలో తపస్సు చేస్తాడు. మహాదేవుని వరంతో నర్మదా సహా పదిహేను నదులు అతని భార్యలవుతాయి; వీరు సమష్టిగా ‘ధీష్ణీ’ (నదీ-భార్యలు) అని ప్రసిద్ధి. వారి సంతానం యజ్ఞాగ్ని (అధ్వర-అగ్ని) రూపంగా ప్రళయాంతం నిలుస్తుంది. నర్మదా నుండి మహాబలుడైన ధీష్ణీంద్రుడు జన్మిస్తాడు. తరువాత మయతారక సంబంధిత దేవాసుర సంగ్రామంలో దేవతలు విష్ణువును శరణు కోరుతారు. విష్ణువు పావకుడు (అగ్ని) మరియు మారుతుడు (వాయువు)లను పిలిచి, ధీష్ణీ/పావకేంద్రునికి నర్మదేయ దానవులను దహించమని ఆజ్ఞాపిస్తాడు. శత్రువులు దివ్యాస్త్రాలతో అగ్నిని చుట్టుముట్టాలని యత్నించినా, అగ్ని–వాయువులు వారిని భస్మం చేసి, అనేకమందిని పాతాళ జలాల్లోకి తోసివేస్తారు. విజయం అనంతరం దేవతలు యువ నర్మదా-పుత్ర అగ్నిని గౌరవిస్తారు. యుద్ధంలో శస్త్రాలతో గాయపడి ‘సశల్య’ స్థితిలో అతడు తల్లిని చేరగా, నర్మదా అతన్ని ఆలింగనం చేసి కపిలా హ్రదంలో ప్రవేశిస్తుంది; ఆ జలం క్షణంలోనే శల్యబాధను తొలగించి అతడిని ‘విషల్య’గా చేస్తుంది. అక్కడ స్నానం చేసినవారు ‘పాప-శల్య’ నుండి విముక్తి పొందుతారు; అక్కడ మరణించినవారు స్వర్గగతిని పొందుతారని చెప్పి, తీర్థనామం మరియు రక్షక మహిమ స్థాపించబడుతుంది।
Adhyaya 23
Viśalyā–Saṅgama Māhātmya (Glory of the Viśalyā Confluence) — Chapter 23
మార్కండేయుడు రాజుకు ఉపదేశిస్తూ—పుణ్యసంగమంలో పరమభక్తితో దేహత్యాగం మోక్షసాధనం, ముఖ్యంగా రేవా (నర్మదా) జలానికి అపూర్వ శుద్ధికారక మహిమ ఉందని చెబుతాడు. అధ్యాయంలో ఫలితాలు క్రమంగా వర్ణించబడతాయి—(1) విశల్యా-సంగమంలో అత్యున్నత భక్తితో ప్రాణత్యాగం చేసినవారు పరమగతిని పొందుతారు; (2) సన్న్యాసభావంతో అన్ని సంకల్పాలను విడిచి దేహం విడిచినవారు అమరేశ్వరుని సమీపించి స్వర్గలోకాలలో నివసిస్తారు; (3) శైలేంద్రంలో దేహత్యాగం చేసినవాడు సూర్యవర్ణ విమానంలో అమరావతికి आरोహణం చేస్తాడు; అప్సరసలు అతని కీర్తిని గానంచేస్తారు. తదుపరి జలాల తారతమ్యం చెప్పబడుతుంది—సరస్వతి, గంగ సమానమని కొందరు పండితులు చెప్పినా, తత్త్వజ్ఞులు రేవాజలాన్ని వాటికన్నా శ్రేష్ఠమని స్థాపిస్తారు; దాని శ్రేష్ఠతపై వాదం చేయవద్దని హితవు. రేవా ప్రాంతం విద్యాధర, కిన్నరసదృశ దివ్యజనులతో నిండినదిగా, రేవాజలాన్ని శిరస్సుపై ధరిస్తే ఇంద్రలోక సాన్నిధ్యం లభిస్తుందనే భావం చెప్పబడుతుంది. మళ్లీ సంసారసాగరాన్ని చూడకూడదనుకునేవారు నర్మదాసేవను నిత్యం చేయాలి; ఆమె త్రిలోకాలను పవిత్రం చేస్తుంది, ఆమె పరిధిలో ఎక్కడ మరణించినా గణేశ్వరీ (దివ్య పరిచారక) గతి లభిస్తుంది. తీరము యజ్ఞస్థలాలతో ఘనంగా ఆవరించబడి ఉంది; పాపులు కూడా అక్కడ మరణిస్తే స్వర్గాన్ని పొందుతారు. కపిలా, విశల్యా ఈశ్వరుని పూర్వసృష్టులు—లోకహితార్థమని చెప్పి, ఉపవాసం, ఇంద్రియనిగ్రహంతో స్నానం అశ్వమేధఫలదాయకమని నిర్దేశిస్తుంది. ఈ తీర్థంలో అనాశక వ్రతం సర్వపాపహరం, శివధామప్రదం; విశల్యా-సంగమంలో ఒక్క స్నానం భూమి అంతటా సముద్రపర్యంత స్నాన-దాన ఫలంతో సమమని పేర్కొంటుంది.
Adhyaya 24
Kara–Narmadā Saṅgama Māhātmya (The Glory of the Kara–Narmadā Confluence at Māndhātṛpura)
ఈ అధ్యాయంలో శ్రీ మార్కండేయుడు మాంధాతృపురంలో కారా నది నర్మదా (రేవా)తో కలిసే సంగమాన్ని విశిష్ట తీర్థంగా నిర్దేశిస్తాడు. అక్కడికి వెళ్లి సంగమస్నానం చేసి, విష్ణుపరాయణ భక్తితో—పూజ, స్మరణ మొదలైన శుద్ధికర ఆచరణలతో—సాధన చేయాలని సంక్షిప్తంగా విధానం చెప్పబడింది. తీర్థ మహిమకు కారణకథ కూడా వస్తుంది. ఒక దైత్యవధార్థం విష్ణువు చక్రాన్ని ధరించగా, ఆయన స్వేదం నుండి ఒక ఉత్తమ నది ఉద్భవించి, అదే స్థలంలో రేవాలో కలసి సంగమాన్ని ఏర్పరుస్తుంది. అందువల్ల ఆ సంగమంలో స్నానం చేయడం పాపనాశకమని, శుద్ధిని ప్రసాదించేదని ఫలశ్రుతిగా అధ్యాయం ముగుస్తుంది.
Adhyaya 25
Revā–Nīlagāṅgā Saṅgama Māhātmya (Confluence Theology and Ritual Fruits)
ఈ అధ్యాయంలో మార్కండేయుడు ఓంకారానికి తూర్పు భాగంలో ప్రసిద్ధమైన తీర్థాన్ని పేర్కొంటాడు; అక్కడ రేవా నది నీలగంగతో సంగమిస్తుంది. ఆ సంగమంలో స్నానం చేసి జపం చేస్తే లోకిక లక్ష్యాలు సిద్ధిస్తాయని, ఆ స్థలాన్ని విశేష కర్మఫలప్రదమైన సాధనంగా వర్ణిస్తాడు. అక్కడి సేవ వల్ల మరణానంతరం నీలకంఠపురంలో అరవై వేల సంవత్సరాలు పవిత్ర నివాసం లభిస్తుందని చెప్పి, ఆ భూభాగాన్ని శైవ ధామంతో అనుసంధానిస్తాడు. శ్రాద్ధకాలంలో తిలమిశ్రిత జలంతో పితృులకు తర్పణం చేస్తే సాధకుడు తనతో పాటు ఇరవై ఒక మందిని उद्धరించగలడని, మోక్షఫలం వ్యక్తిగతమేగాక వంశపారంపర్యమని తెలియజేస్తాడు.
Adhyaya 26
Jāleśvara Tīrtha-प्रशंसा, Tripura-उपद्रवः, तथा Madhūkā (Lalitā) Vrata-विधानम् | Praise of Jāleśvara, the Tripura crisis, and the Madhūkā vow
ఈ అధ్యాయంలో యుధిష్ఠిరుడు మార్కండేయుని అడుగుతాడు—మునుపు చెప్పిన జాలేశ్వర తీర్థం ఎలా అపూర్వ పుణ్యాన్ని ఇస్తుంది? సిద్ధులు, ఋషులు దానిని ఎందుకు పూజిస్తారు? మార్కండేయుడు జాలేశ్వరాన్ని అనన్యమైన తీర్థంగా మహిమాపూర్వకంగా చెప్పి, దానికి కారణమైన పురావృత్తాంతాన్ని వివరిస్తాడు—బాణుడు మరియు చలించే త్రిపురానికి సంబంధించిన అసురులు దేవతల్ని, ఋషుల్ని బాధిస్తారు. వారు ముందుగా బ్రహ్మను ఆశ్రయిస్తారు; బ్రహ్మ బాణుడు దాదాపు అవధ్యుడు, అతని నియంత్రణ శివునిచేతనే సాధ్యమని తెలియజేస్తాడు. ఆపై దేవతలు మహాదేవుని స్తుతిస్తారు; స్తోత్రాలలో పంచాక్షర, పంచవక్త్ర, అష్టమూర్తి భావాలతో శివతత్త్వం ప్రతిపాదించబడుతుంది. శివుడు సమస్యను పరిష్కరిస్తానని వాగ్దానం చేసి నారదుని కార్యసాధకుడిగా నియమిస్తాడు. నారదుడు త్రిపురానికి వెళ్లి “అనేక ధర్మాలు” చూపించి అంతర్గత భేదాన్ని కలిగించేందుకు బాణుని వైభవనగరంలో గౌరవంతో ప్రవేశించి బాణుడితో, రాణితో ఉపదేశాత్మక సంభాషణ చేస్తాడు. తరువాత అధ్యాయం విధివిషయంగా మారి—స్త్రీల కోసం తిథి ఆధారిత వ్రత‑దాన విధానాలు, అన్నం‑వస్త్రం‑ఉప్పు‑నెయ్యి మొదలైన దానాల జాబితా మరియు వాటి ఫలితాలు—ఆరోగ్యం, సౌభాగ్యం, వంశవృద్ధి, మంగళం—వివరిస్తుంది. ప్రధానంగా చైత్ర శుక్ల తృతీయనాడు ప్రారంభమయ్యే మధూకా/లలితా వ్రత విధానం విస్తారంగా చెప్పబడుతుంది—మధూక వృక్ష ప్రతిమలో శివ‑ఉమా ప్రతిష్ఠ, మంత్రయుక్త అంగపూజ, అర్ఘ్య‑కరక దాన మంత్రాలు, నెలనెలా నియమాలు, సంవత్సరాంతంలో ఉద్యాపన చేసి గురు/ఆచార్యునికి దానం. చివర ఫలశ్రుతిలో అపశకున నివారణ, దాంపత్య సౌహార్దం‑సమృద్ధి వృద్ధి, ధర్మయుక్త శుభజన్మ ప్రాప్తి చెప్పబడింది.
Adhyaya 27
Dāna-viveka and Pati-dharma Assertion (दानविवेकः पतिधर्मप्रतिज्ञा च)
ఈ అధ్యాయంలో నారదుని ఉపదేశం విన్న రాణి ఆయనకు బంగారం, రత్నాలు, ఉత్తమ వస్త్రాలు, అరుదైన వస్తువులు వరకు దానం చేయాలని ఉత్సాహపడుతుంది. కానీ నారదుడు వ్యక్తిగత సంపదను స్వీకరించకుండా దానవివేకాన్ని బోధిస్తాడు—మునులు సేకరణతో కాదు, భక్తితోనే పోషింపబడతారు; కాబట్టి దానం క్షీణవృత్తులైన, అవసరంలో ఉన్న బ్రాహ్మణులకే చేరాలి అని చెప్పాడు. అప్పుడు రాణి వేద-వేదాంగాలలో నిపుణులైన పేద బ్రాహ్మణులను పిలిపించి నారదుడు చెప్పిన విధంగా దానం చేస్తుంది; ఇది హరి మరియు శంకరుల ప్రీతికోసమే అని స్పష్టంగా ప్రకటిస్తుంది. వెంటనే ఆమె పతిధర్మ ప్రతిజ్ఞను ప్రకటిస్తుంది—బాణుడే తన ఏకైక దేవుడు; అతని దీర్ఘాయుష్షు, జన్మజన్మాంతర సహవాసం కోరుకుంటుంది, అయినా నారదాజ్ఞ ప్రకారం దానం చేసినదని కూడా చెబుతుంది. నారదుడు అనుమతి ఇచ్చి వెళ్లిపోతాడు; అతని వెళ్లిన తరువాత స్త్రీలు పాండురంగా, తేజస్సు కోల్పోయినట్లుగా ‘నారదునిచే మోహితులు’ అన్నట్లు వర్ణించబడతారు—ఋషి-వాక్య ప్రభావం మనస్థితిని, సామాజిక ఫలితాలను మలచగలదని ఇది సూచిస్తుంది.
Adhyaya 28
दग्धत्रिपुरप्रसङ्गः, बाणस्तोत्रम्, अमरकण्टक-ज्वालेश्वरमाहात्म्यम् (Burning of Tripura, Bāṇa’s Hymn, and the Māhātmya of Amarakāṇṭaka–Jvāleśvara)
మార్కండేయుడు చెబుతున్నాడు—నర్మదా తీరంలో ఉమాసహితుడైన రుద్రుడు నిలిచి ఉన్నప్పుడు, నారదుడు బాణుడు మరియు అతని మహాప్రాసాద వైభవం గురించి వార్త తెలియజేస్తాడు. అప్పుడు శివుడు త్రిపురవిజయాన్ని మనసులో ధ్యానించి, దేవతలు, వేదాలు, ఛందస్సులు, తత్త్వాలను రథాంగాలలో నియమించి విశ్వరథాన్ని, దివ్యాయుధవ్యవస్థను నిర్మిస్తాడు. మూడు పురాలు ఒకే రేఖలో కలిసిన క్షణంలో శరాన్ని విడిచెను; త్రిపురం దగ్ధమై నశిస్తుంది. దాహభీషణత, అపశకునాలు, నగరంలో సామాజిక గందరగోళం వర్ణించబడతాయి. బాణుడు తన నైతిక దోషాన్ని, విధ్వంసకారణాన్ని గ్రహించి శివశరణు కోరుతూ దీర్ఘ స్తోత్రం చేస్తాడు; శివుడిని సర్వవ్యాపి, దేవతలకూ భూతతత్త్వాలకూ ఆధారభూతుడిగా స్తుతిస్తాడు. శివుని కోపం శమిస్తుంది; బాణునికి అభయం, స్థానం ప్రసాదించి, దహనాగ్నిలో ఒక భాగాన్ని ఆపుతాడు. తదుపరి దగ్ధ త్రిపురపు జ్వలిత ఖండాలు శ్రీశైలం, అమరకంటకం వంటి పుణ్యస్థలాలతో అనుసంధానమై ‘జ్వాలేశ్వర’ నామకారణం, తీర్థయాత్రా మహిమ స్థాపితమవుతుంది. అమరకంటకంలో నిర్దిష్ట ‘పాతన’ సాధనకు కృచ్ఛ్రం, జపం, హోమం, పూజ వంటి నియమాలను మార్కండేయుడు వివరిస్తాడు; అలాగే రేవా దక్షిణ తీరంలోని సమీప తీర్థాలను పేర్కొని నియమనిష్ఠ, పితృకర్మలు, దోషనివృత్తి ప్రాధాన్యాన్ని తెలియజేస్తాడు.
Adhyaya 29
Kāverī–Narmadā Saṅgama Māhātmya (Kubera’s Observance and the Fruits of Tīrtha-Discipline)
ఈ అధ్యాయం ప్రశ్న–ప్రత్యుత్తర రూపంలో సాగుతుంది. యుధిష్ఠిరుడు కావేరి నది మహిమను, అలాగే ఆమె పవిత్ర సందర్భంలో దర్శనం, స్పర్శ, స్నానం, జపం, దానం, ఉపవాసం మొదలైన వాటి నిర్దిష్ట ఫలాలను వివరంగా అడుగుతాడు. మార్కండేయుడు కావేరీ–నర్మదా సంగమాన్ని ప్రసిద్ధ తీర్థంగా ప్రతిష్ఠించి, ఒక దృష్టాంత కథ ద్వారా దాని ప్రభావాన్ని స్థాపిస్తాడు. ఆ కథలో శక్తిమంతుడైన యక్షుడు కుబేరుడు సంగమస్థలంలో దీర్ఘకాలం నియమనిష్ఠ తపస్సు చేస్తాడు—శౌచాచారం, మహాదేవుని క్రమబద్ధ పూజ, క్రమంగా ఆహార నియమాలు, కాలానుగుణ ఉపవాసాలు, కఠిన వ్రతాలు. శివుడు ప్రత్యక్షమై వరాలు ఇస్తాడు; కుబేరుడు యక్షాధిపత్యం, అచంచల భక్తి, ధర్మంలో స్థిరబుద్ధి కోరగా శివుడు అనుగ్రహిస్తాడు. తదనంతరం ఫలశ్రుతి వలె సంగమ మహాత్మ్యం చెప్పబడుతుంది—ఇది పాపనాశకము, స్వర్గప్రదము, పితృకార్యాల కోసం దానం-తర్పణాలకు విశేష ఫలదాయకము, మహాయజ్ఞసమ పుణ్యదాయకమని పేర్కొంటుంది. అమరేశ్వర ప్రాంతంలో క్షేత్రపాలకులు, నదుల రక్షిత యోగాలు, పేరుగల లింగాల ప్రస్తావనతో పాటు, పవిత్ర క్షేత్రంలో చేసిన దుష్కర్మాలు అత్యంత తీవ్రమైన ఫలితాలు ఇస్తాయని హెచ్చరిక ఉంది. చివరికి కావేరి రుద్రసంబంధ పవిత్రతతో అసాధారణ మహిమను మళ్లీ నిర్ధారిస్తుంది।
Adhyaya 30
Dārutīrtha-māhātmya (The Glory of Dārutīrtha on the Narmadā)
ఈ అధ్యాయము సంభాషణరూపంలో మార్కండేయుడు యుధిష్ఠిరుని ప్రశ్నకు సమాధానంగా నర్మదా ఉత్తర తీరమున ప్రసిద్ధమైన దారుతీర్థ మహిమను వివరిస్తుంది. ఈ తీర్థానికి పేరునిచ్చిన దారు అనే వ్యక్తి భార్గవ వంశీయుడు, వేద–వేదాంగాలలో నిపుణుడైన పండిత బ్రాహ్మణుడు. అతని జీవితం ఆశ్రమక్రమంగా (బ్రహ్మచర్య, గృహస్థ, వానప్రస్థ) సాగి, చివరికి యతిధర్మానుగుణమైన తపస్సు–సన్యాసనిష్ఠతో ముగుస్తుంది; మహాదేవుని నిరంతర ధ్యానంతో జీవితాంతం తపస్సు చేసి తీర్థకీర్తిని త్రిలోకములలో స్థాపించాడు. తదనంతరం విధులు చెప్పబడతాయి—నియమపూర్వక స్నానం, పితృదేవతల పూజ. సత్యం, క్రోధనిగ్రహం, సర్వభూతహితం వంటి నైతిక లక్షణాలతో కూడినవారికి అభీష్టసిద్ధి ఫలమని పేర్కొంటుంది. సత్య–శౌచాలతో కూడిన ఉపవాసం, అలాగే ఋగ్–సామ–యజుర్వేద పఠనం ఉత్తమ ఫలదాయకమని చెప్పబడింది. చివరగా శంకరుని సిద్ధాంతంగా—విధివిధానాలతో అక్కడ ప్రాణత్యాగం చేసినవాడు అనివర్తిక గతి, అంటే తిరిగి రానివిధమైన పరమపథాన్ని పొందుతాడని ఫలశ్రుతి ప్రకటిస్తుంది.
Adhyaya 31
ब्रह्मावर्ततीर्थमाहात्म्य — The Glory of the Brahmāvarta Tīrtha
మార్కండేయుడు రాజశ్రోతకు బ్రహ్మావర్తమనే ప్రసిద్ధ తీర్థమాహాత్మ్యాన్ని వివరిస్తాడు; అది సమస్త మలినాలను శుద్ధి చేసే పవిత్రస్థలమని చెప్పబడింది. అక్కడ బ్రహ్మదేవుడు నిత్యసన్నిధిగా ఉండి, కఠిన తపస్సు, నియమ-సంయమం, మహేశ్వరధ్యానంలో ఏకాగ్రతతో ఉన్నాడని వర్ణన. విధిపూర్వకంగా స్నానం చేయాలి, పితృదేవతలకు తర్పణం సమర్పించాలి, మరియు ఈశానుడు (శివుడు) లేదా విష్ణువును పరమేశ్వరుడిగా భావించి పూజించాలి అని ఉపదేశం. ఈ తీర్థప్రభావం వల్ల యథావిధి యజ్ఞాలు దక్షిణలతో చేసినంత పుణ్యఫలం లభిస్తుందని ఫలశ్రుతి. ఇంకా—మనుష్యులకు స్థలాలు ప్రయత్నం లేకుండా పవిత్రమవవు; దృఢసంకల్పం, సామర్థ్యం, స్థైర్యం విజయాన్ని ఇస్తాయి; నిర్లక్ష్యం, లోభం పతనానికి కారణం. చివరగా—ఆత్మసంయమి ముని నివసించే చోటు కురుక్షేత్ర, నైమిష, పుష్కర వంటి మహాక్షేత్రాలకు సమానమని నిర్ధారిస్తుంది.
Adhyaya 32
पत्त्रेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Patreśvara Tīrtha Māhātmya)
ఈ అధ్యాయంలో యుధిష్ఠిరుడు మార్కండేయుణ్ణి—పాపనాశకమైన పత్రేశ్వర తీర్థానికి సంబంధించిన మహాశక్తిమంతుడైన సిద్ధుడు ఎవరో చెప్పమని అడుగుతాడు. మార్కండేయుడు చెబుతాడు: చిత్ర (చిత్రా) కుమారుడైన తేజోమయుడు పత్రేశ్వరుడు, ‘జయ’ అని కూడా ప్రసిద్ధుడు, దేవసభలో మేనకా నృత్యాన్ని చూసి మోహితుడై స్వసంయమాన్ని కోల్పోయాడు. ఈ అజితేంద్రియత్వాన్ని గమనించిన ఇంద్రుడు నైతిక బోధగా దీర్ఘకాల మానవజీవితం అనుభవించవలసిన శాపం విధించాడు. శాపవిమోచనార్థం నర్మదా (రేవా) తీరంలో పన్నెండు సంవత్సరాలు నియమబద్ధ సాధన చేయమని అతనికి ఉపదేశం లభించింది. అతడు స్నానం, జపం, శంకరారాధన, పంచాగ్ని తపస్సు వంటి కఠోర వ్రతాలతో శివుణ్ణి ప్రసన్నం చేసుకున్నాడు; శివుడు ప్రత్యక్షమై వరం కోరమన్నాడు. భక్తుడు—ఈ తీర్థంలో నా పేరుతో మీరు నిలిచి ఉండాలని కోరగా పత్రేశ్వర లింగం స్థాపితమై త్రిలోకాల్లో ఖ్యాతి పొందింది. చివర ఫలశ్రుతి: ఒక్కసారి స్నానంతో పాపక్షయం, అక్కడ పూజతో అశ్వమేధసమాన ఫలం, స్వర్గసుఖం, శుభ పునర్జన్మ, దీర్ఘాయుష్షు, రోగశోకనివృత్తి మరియు తీర్థజలస్మృతి నిలిచివుంటాయి।
Adhyaya 33
अग्नितीर्थमाहात्म्य — Agnitīrtha Māhātmya (The Glory of Agni-Tīrtha)
మార్కండేయుడు యుధిష్ఠిరునికి అగ్నితీర్థానికి వెళ్లవలసిన విధానాన్ని ఉపదేశిస్తూ, కోరిక మరియు లోకధర్మ-నైతిక కారణాల వల్ల అగ్ని ఒక స్థలంలో ‘సన్నిహితుడిగా’ ఎలా అవతరిస్తాడో తత్త్వంగా వివరిస్తాడు. కృతయుగంలో మాహిష్మతీని దుర్యోధనుడు రాజ్యంచేసి, నర్మదతో సంబంధం వల్ల సుదర్శనా అనే కుమార్తెను పొందుతాడు. ఆమె యౌవనానికి రాగానే అగ్ని దరిద్ర బ్రాహ్మణ వేషంలో వచ్చి ఆమెను వరంగా కోరుతాడు; రాజు ధన-ప్రతిష్ఠల అసమానతను కారణంగా చూపి నిరాకరిస్తాడు. అనంతరం యజ్ఞాగ్నిలో అగ్ని అంతర్ధానమై, యాగక్రియలు నిలిచిపోతాయి; బ్రాహ్మణులు భయాక్రాంతులవుతారు. విచారణ, తపస్సు తర్వాత అగ్ని స్వప్నంలో కారణం చెబుతాడు—కన్యాదాన నిరాకరణే తన ఉపసంహారానికి హేతువు. బ్రాహ్మణులు షరతు తెలియజేస్తారు: రాజు కుమార్తెను అగ్నికి ఇచ్చినచో గృహాగ్ని మళ్లీ జ్వలిస్తుంది. రాజు అంగీకరిస్తాడు, వివాహం జరుగుతుంది, అగ్ని మాహిష్మతీలో శాశ్వతంగా సన్నిహితుడవుతాడు; అందువల్ల ఆ స్థలం ‘అగ్నితీర్థం’గా ప్రసిద్ధి చెందుతుంది. ఫలశ్రుతిలో పక్షసంధి వేళ స్నాన-దాన పుణ్యం, పితృదేవతలకు తర్పణ-పూజ ఫలం, స్వర్ణదానం భూదానసమ పుణ్యమని, ఉపవాసవ్రతంతో అగ్నిలోక భోగప్రాప్తి అని చెప్పబడింది. చివరికి ఈ తీర్థ మహిమను వినడమే కూడా శుద్ధికరమూ హితకరమూ అని పేర్కొంటుంది.
Adhyaya 34
Āditya’s Manifestation at a Narmadā Tīrtha and the Stated Fruits of Worship (आदित्य-तत्त्व एवं तीर्थफल-प्रशंसा)
ఈ అధ్యాయంలో మార్కండేయుడు నర్మదా తీరంలో మహా ఆదిత్యుని గురించి మరో కథను యుధిష్ఠిరునికి వివరిస్తాడు. యుధిష్ఠిరుడు ఆశ్చర్యంతో స్పందించగా, ఆ దేవుడు సర్వవ్యాపి, సమస్త జీవులకు మోక్షదాయకుడు అని చెప్పబడుతుంది. కులిక వంశానికి చెందిన ఒక బ్రాహ్మణ భక్తుడు కఠినమైన తీర్థయాత్రా వ్రతం చేస్తాడు—దీర్ఘ ప్రయాణం, ఆహారత్యాగం, అతి స్వల్ప జలసేవనం—అప్పుడు దేవుడు స్వప్నంలో దర్శనమిచ్చి వ్రతాన్ని మితంగా చేయమని ఆజ్ఞాపించి, చరాచర జగత్తంతటా దైవతత్త్వం వ్యాపించి ఉందని ఉపదేశిస్తాడు. వరమడిగమని చెప్పగా, భక్తుడు నర్మదా ఉత్తర తీరంలో ఆదిత్యుని శాశ్వత సన్నిధి ఉండాలని కోరుతాడు; దూరంలో ఉన్నా స్మరించేవారికి లేదా పూజించేవారికి కృపా-లాభాలు కలగాలని, శారీరక లోపాలు ఉన్నవారిపై ప్రత్యేక కరుణ చూపాలని ప్రార్థిస్తాడు. అనంతరం తీర్థఫల ప్రశంస వస్తుంది—స్నానం, అర్ఘ్యదానం మొదలైనవి అగ్నిష్టోమ యజ్ఞసమాన పుణ్యాన్ని ఇస్తాయని; మరణాంత్యకালে అక్కడ చేసే కర్మల వల్ల అగ్నిలోకం, వరుణలోకం లేదా స్వర్గంలో దీర్ఘ గౌరవం లభిస్తుందని చెప్పబడుతుంది. ఉదయాన్నే భాస్కరుని నిత్యస్మరణం జీవితంలో కూడిన పాపాలను తొలగిస్తుందని కూడా పేర్కొనబడింది.
Adhyaya 35
मेघनादतीर्थ-प्रादुर्भावः (Origin and Merit of Meghnāda Tīrtha)
ఈ అధ్యాయం సంభాషణరూపంలో సాగుతుంది. యుధిష్ఠిరుడు—మహాదేవుడు నర్మదా జలమధ్యంలోనే ఎందుకు స్థాపితుడై ఉన్నాడు, ఒడ్డుపై ఎందుకు కాదని ప్రశ్నిస్తాడు. మార్కండేయ మహర్షి కారణకథను వివరిస్తాడు. త్రేతాయుగంలో రావణుడు వింధ్యప్రాంతంలో దానవ మయుడిని కలుసుకొని, మయుని కుమార్తె మందోదరి భర్తప్రాప్తికై ఘోర తపస్సు చేస్తోందని విని ఆమెను భార్యగా కోరుతాడు; మయుడు ఆమెను ఇచ్చి వివాహం జరుగుతుంది. వారికి పుట్టిన కుమారుని గర్జనతో లోకాలు స్థంభిస్తాయి; బ్రహ్మ అతనికి ‘మేఘనాద’ అనే నామం పెడతాడు. మేఘనాదుడు శంకర-ఉమలను కఠిన వ్రతాలతో ఆరాధించి, కైలాసం నుండి రెండు లింగాలను తీసుకొని దక్షిణదిశగా బయలుదేరుతాడు. నర్మదా తీరంలో స్నాన-పూజలు చేసి లంకకు తీసుకెళ్లేందుకు లింగాలను ఎత్తబోతే, ఒక మహాలింగం నర్మదలో పడిపోయి మధ్యధారలో స్థిరపడుతుంది; దివ్యవాణి అతనిని ముందుకు సాగమని ఆజ్ఞాపిస్తుంది. మేఘనాదుడు నమస్కరించి ప్రయాణం కొనసాగిస్తాడు. అప్పటినుంచి ఆ తీర్థం ‘మేఘనాదతీర్థం’గా ప్రసిద్ధి చెందింది; పూర్వం ‘గర్జన’ అని పిలిచేవారు. ఇక్కడ దినరాత్రి నివసించి స్నానం చేస్తే అశ్వమేధసమ పుణ్యం, పిండదానం చేస్తే సత్త్రఫలం, షడ్రస భోజనంతో బ్రాహ్మణుని భోజనపరచితే అక్షయ పుణ్యం, స్వచ్ఛంద మరణం చేస్తే ప్రళయాంతం శంకరలోకవాసం లభిస్తుంది.
Adhyaya 36
दारुतीर्थमाहात्म्य (Darutīrtha Māhātmya) — Origin Narrative and Pilgrimage Merits
ఈ అధ్యాయం ఉపదేశాత్మక సంభాషణగా దారుతీర్థ మహాత్మ్యాన్ని వివరిస్తుంది. యుధిష్ఠిరుని ప్రశ్నకు సమాధానంగా మార్కండేయుడు నర్మదా తీరంలోని ప్రసిద్ధ దారుతీర్థం యొక్క ఉద్భవకథను చెబుతాడు. పూర్వ సందర్భంలో ఇంద్రుని సారథి మాతలి ఒక కారణంగా తన కుమారునికి శాపం ఇస్తాడు; శాపపీడితుడు ఇంద్రుని శరణు కోరుతాడు. ఇంద్రుడు అతనికి నర్మదా ఒడ్డున దీర్ఘకాల తపోవాసం చేయమని, మహేశ్వరభక్తి చేయమని ఆదేశించి, అతడు ‘దారుక’ అనే మహాతపస్విగా పునర్జన్మించి, శంఖ-చక్ర-గదాధరుడైన పరమదేవుని భక్తితో సిద్ధి మరియు శుభగతిని పొందుతాడని ప్రవచిస్తాడు. తదుపరి భాగంలో తీర్థసేవ విధానం, ఫలశ్రుతి చెప్పబడింది. విధిగా స్నానం చేసి సంధ్యావందనం చేసి, శివపూజ చేసి, వేదాధ్యయనం చేసే యాత్రికునికి అశ్వమేధ యజ్ఞసమాన మహాపుణ్యం లభిస్తుంది. బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టడం మహాఫలదాయకం; స్నానం, దానం, జపం, హోమం, స్వాధ్యాయం, దేవారాధన వంటి కర్మలు శుద్ధభావంతో చేసినప్పుడు సంపూర్ణ ఫలితాన్ని ఇస్తాయని బోధిస్తుంది।
Adhyaya 37
देवतीर्थमाहात्म्यम् (Devatīrtha Māhātmya: The Glory of Devatīrtha on the Narmadā)
ఈ అధ్యాయంలో మర్కండేయ ఋషి యుధిష్ఠిరునికి నర్మదా తీరంలోని ‘దేవతీర్థం’ యొక్క అపూర్వ మహాత్మ్యాన్ని వివరిస్తాడు. అక్కడ స్నానం చేయడం వల్ల ముప్పైమూడు దేవతలు పరమసిద్ధిని పొందారని చెప్పి, యుధిష్ఠిరుడు—బలవంతమైన దైత్యుల చేత ఓడిపోయిన దేవతలు ఆ స్థలంలో స్నానం చేసి ఎలా మళ్లీ విజయాన్ని పొందారు? అని ప్రశ్నిస్తాడు. ఋషి కథనం ప్రకారం, ఇంద్రాది దేవతలు యుద్ధంలో పరాజితులై, దుఃఖంతో, కుటుంబవియోగంతో బాధపడుతూ బ్రహ్మను శరణు కోరారు. బ్రహ్మ ఉపదేశం—దైత్యులను ఎదుర్కొనే అత్యున్నత బలం తపస్సే; నర్మదా ఒడ్డున తపస్సు చేయండి. రేవా జలాలంత పాపనాశక, శుద్ధికరమైనది మరే మంత్రం గానీ కర్మ గానీ లేదు. అగ్ని నాయకత్వంలో దేవతలు నర్మద వద్ద దీర్ఘ తపస్సు చేసి సిద్ధిని పొందారు; అప్పటినుంచి ఆ స్థలం త్రిలోకాల్లో ‘దేవతీర్థం’గా, సమస్త పాపాలను నశింపజేసేదిగా ప్రసిద్ధి చెందింది. తదుపరి ఆచారాలు, ఫలితాలు చెప్పబడతాయి—సంయమంతో భక్తిగా అక్కడ స్నానం చేసినవాడికి ముత్యంలాంటి ఫలం లభిస్తుంది; బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టితే పుణ్యం అనేక రెట్లు పెరుగుతుంది; దేవశిలా సన్నిధి పుణ్యవృద్ధిని కలిగిస్తుంది. కొన్ని మరణసంబంధ ఆచారాలు (సన్న్యాసమరణం, అగ్నిప్రవేశం మొదలైనవి) స్థిరమైన లేదా ఉన్నత గతిని ప్రసాదిస్తాయని పేర్కొంటుంది. ఈ తీర్థంలో స్నానం, జపం, హోమం, స్వాధ్యాయం, పూజల ఫలాలు అక్షయమని చెప్పి, చివర ఫలశ్రుతిగా—ఈ పాపహర కథను చదివినవారు/విన్నవారు దుఃఖం నుండి విముక్తులై దివ్యలోకానికి చేరుతారని తెలిపింది.
Adhyaya 38
गुहावासी-नर्मदेश्वर-उत्पत्ति (Guhāvāsī and the Origin of Narmadeśvara)
ఈ అధ్యాయంలో యుధిష్ఠిరుడు జగద్గురు మహాదేవుడు ఎందుకు దీర్ఘకాలం గుహలో నివసించాడని మార్కండేయుణ్ణి ప్రశ్నిస్తాడు. మార్కండేయుడు కృతయుగంలోని దారువన మహాశ్రమ కథను వివరిస్తాడు; అక్కడ అన్ని ఆశ్రమాల నియమబద్ధ తపస్వులు నివసించేవారు. ఉమా ప్రేరణతో శివుడు కపాలికుడి వంటి వేషం—జటలు, భస్మం, వ్యాఘ్రచర్మం, కపాలపాత్ర, డమరువు—ధరించి అడవిలో ప్రవేశించగా ఆశ్రమస్త్రీల మనస్సులు కలత చెందుతాయి. ఋషులు తిరిగి వచ్చి ఈ కలకలాన్ని చూసి సమూహంగా సత్యప్రయోగం చేస్తారు; దాంతో శివలింగం పడిపోవడం వల్ల లోకంలో మహా ఉపద్రవం కలుగుతుంది. దేవతలు బ్రహ్మను ఆశ్రయిస్తారు; ఋషులు బ్రాహ్మణ తపస్సు, కోపం యొక్క ప్రభావాన్ని శివునికి తెలియజేస్తారు; అనంతరం సమాధానం, పునఃప్రతిష్ఠ జరుగుతుంది. తరువాత శివుడు నర్మదా తీరానికి వెళ్లి ‘గుహావాసి’ అనే పరమవ్రతం చేసి అక్కడ లింగాన్ని స్థాపిస్తాడు; అందుకే అది నర్మదేశ్వరమని ప్రసిద్ధి చెందుతుంది. చివరగా తీర్థవిధులు, ఫలశ్రుతి—స్నానం, పూజ, పితృతర్పణం, బ్రాహ్మణభోజనం, దానం, నిర్దిష్ట తిథుల్లో ఉపవాసం మొదలైన వాటి ఫలాలు, రక్షణ ఫలితాలు చెప్పబడతాయి; భక్తితో పఠనం లేదా శ్రవణం చేసినా స్నానపుణ్యం లభిస్తుందని పేర్కొంటుంది.
Adhyaya 39
कपिलातीर्थमाहात्म्य (Kapilā-tīrtha Māhātmya: The Glory and Origin of Kapilā Tīrtha)
ఈ అధ్యాయంలో యుధిష్ఠిరుడు నర్మదా (రేవా) తీరంలోని కపిలా-తీర్థ మహిమను, దాని ఆవిర్భావకథను అడుగుతాడు; ఋషి మార్కండేయుడు వివరిస్తాడు. ప్రారంభంలో ఫలశ్రుతి—భక్తితో కపిలా-తీర్థంలో స్నానం మాత్రమే చేసినా కూడబెట్టిన మలినాలు, పాపాలు తొలగుతాయని చెప్పబడుతుంది. కృతయుగ ఆరంభంలో బ్రహ్మ ధ్యానయజ్ఞంలో ఉండగా, జ్వలించే కుండం నుండి అగ్నిస్వరూపిణి, తేజోమయి కపిలా ప్రదర్శితమవుతుంది. బ్రహ్మ ఆమెను అనేక దైవశక్తులుగా, కాలమాన పరిమాణాలుగా, సర్వవ్యాపినిగా స్తుతిస్తాడు. ప్రసన్నమైన కపిలా బ్రహ్మ ఉద్దేశ్యాన్ని అడిగితే, బ్రహ్మ లోకహితార్థం ఆమెను దివ్యలోకం నుండి మర్త్యలోకానికి అవతరించమని ఆజ్ఞాపిస్తాడు. కపిలా పవిత్ర నర్మదా తీరానికి వచ్చి తపస్సు చేసి, అక్కడే తీర్థాన్ని స్థాపించి చిరస్థాయిగా చేస్తుంది. తర్వాత కపిలా దేహంలో లోకాలు, దేవతలు ఎలా స్థితిచెందాయనే యుధిష్ఠిరుని ప్రశ్నలకు శరీర-బ్రహ్మాండ పటముగా సమాధానం ఇస్తారు—పృష్ఠంపై లోకాలు, ముఖంలో అగ్ని, నాలుకపై సరస్వతి, నాసికా ప్రాంతంలో వాయువు, లలాటంపై శివుడు మొదలైనవి. గృహస్థులు కపిలా పూజ, ప్రదక్షిణ, నైవేద్యాదులు, స్నానవిధి, ఉపవాసం, పితృతర్పణం చేయడం మహాపుణ్యమని, దాని ఫలం పూర్వజులకూ వంశజులకూ వ్యాపిస్తుందని చెప్పి, చివరికి ఈ మహిమను వినడమే కూడా పవిత్రకరమని నిర్ధారిస్తారు.
Adhyaya 40
Karañjeśvara Tīrtha Māhātmya (करञ्जेश्वरतीर्थमाहात्म्य) / The Glory of the Karañjeśvara Pilgrimage-Site
ఈ అధ్యాయంలో యుధిష్ఠిరుని ప్రశ్నకు సమాధానంగా మార్కండేయుడు కరంజేశ్వర తీర్థానికి సంబంధించిన మహాసిద్ధుని కథను వివరిస్తాడు. కథ కృతయుగ వంశపరంపరతో ప్రారంభమవుతుంది—మనస్పుత్రుడు మరిచి, ఆపై కశ్యపుడు, దక్షుని కుమార్తెలు (అదితి, దితి, దను మొదలైనవారు) అని చెప్పబడుతుంది. దను వంశంలో కరంజ అనే దైత్యుడు జన్మించాడు; అతడు శుభలక్షణాలతో నర్మదా తీరంలో దీర్ఘకాలం నియమాలు, నియంత్రిత ఆహారం, కఠిన తపస్సులతో నిలిచాడు. అతని తపస్సుకు ప్రసన్నుడైన త్రిపురాంతక శివుడు ఉమతో కలిసి ప్రత్యక్షమై వరం ఇచ్చాడు. కరంజ తన సంతానం ధర్మపరాయణంగా ఉండాలని వరం కోరాడు. దేవుడు అంతర్ధానమైన తరువాత కరంజ తన పేరుతో శివాలయాన్ని/లింగాన్ని స్థాపించాడు; అది ‘కరంజేశ్వర’ంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఫలశ్రుతిలో—ఈ తీర్థంలో స్నానం పాపనాశనం చేస్తుంది; పితృదేవతలకు అర్పణలు అగ్నిష్టోమ యజ్ఞసమాన పుణ్యాన్ని ఇస్తాయి; ఉపవాసాది తపస్సులతో రుద్రలోకప్రాప్తి కలుగుతుంది. ఇక్కడ అగ్ని లేదా జలంలో మరణం శివధామంలో దీర్ఘ నివాసాన్ని, తరువాత విద్య, ఆరోగ్యం, సంపదతో కూడిన శుభజన్మాన్ని ప్రసాదిస్తుందని చెప్పబడింది. శ్రవణం-పఠనం, ముఖ్యంగా శ్రాద్ధకాలంలో పఠనం అక్షయ పుణ్యదాయకమని ప్రశంసిస్తూ అధ్యాయం ముగుస్తుంది.
Adhyaya 41
कुण्डलेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Kundaleśvara Tīrtha Māhātmya)
ఈ అధ్యాయంలో ఋషి–రాజ సంభాషణగా మార్కండేయుడు యుధిష్ఠిరునికి కుండలేశ్వర తీర్థ మహిమను వివరిస్తాడు. త్రేతాయుగంలో పులస్త్య వంశీయుడైన విశ్రవుడు ఘోర తపస్సు చేసి ధనదుడు (వైశ్రవణుడు/కుబేరుడు)ను పొందాడు; అతడు ధనాధిపతిగా, లోకపాలుడిగా నియమించబడాడు. ఆ వంశంలోనే యక్షుడు కుండ/కుండలుడు జన్మించాడు. కుండలుడు తల్లిదండ్రుల అనుమతితో నర్మదా తీరంలో కఠిన తపస్సు చేశాడు—ఎండ, వర్షం, చలి సహనం, ప్రాణనిగ్రహం, దీర్ఘ ఉపవాసాలు. వృషవాహనుడు శివుడు ప్రసన్నుడై వరమిచ్చాడు: కుండలుడు అజేయ గణుడై, యక్షాధిపతి అనుగ్రహంతో ఎక్కడైనా స్వేచ్ఛగా సంచరిస్తాడు. శివుడు కైలాసానికి వెళ్లిన తరువాత కుండలుడు అక్కడ లింగాన్ని స్థాపించి ‘కుండలేశ్వర’గా పూజించి అలంకరించి, బ్రాహ్మణులకు అన్నదానం–దక్షిణలతో గౌరవం చేస్తాడు. ఫలశ్రుతి ప్రకారం—ఈ తీర్థంలో ఉపవాసం, పూజ వలన పాపనాశనం; దానంతో స్వర్గసుఖం; స్నానం చేసి ఒక్క ఋక్ను పఠించినా సంపూర్ణ ఫలం; గోదానం చేసినవారికి గోరోమసంఖ్యకు సమానమైన దీర్ఘ స్వర్గవాసం, చివరికి మహేశలోకప్రాప్తి కలుగుతుంది।
Adhyaya 42
पिप्पलादचरितं पिप्पलेश्वरतीर्थमाहात्म्यं च | Pippalāda’s Account and the Māhātmya of Pippaleśvara Tīrtha
యుధిష్ఠిరుని ప్రశ్నకు ప్రతిగా మార్కండేయుడు పిప్పలేశ్వర తీర్థానికి సంబంధించిన ఆది కథను వివరిస్తాడు. యాజ్ఞవల్క్యుని తపస్సు, గృహధర్మానికి సంబంధించిన ఒక సంక్లిష్ట పరిస్థితిలో ఆయన విధవ సోదరి ప్రసక్తి, దాని ఫలితంగా జన్మించి అశ్వత్థ (పిప్పల) వృక్షం కింద విడిచిపెట్టబడిన శిశువు—ఇవి కథారంభం. ఆ శిశువు పిప్పలాదుడిగా బ్రతికి పెరుగుతాడు. తరువాత శనైశ్చరుడు (శని) పిప్పలాదుని కోపం నుండి విముక్తి కోరగా, పదహారు సంవత్సరాల లోపు పిల్లలను శని ప్రత్యేకంగా బాధించకూడదనే పరిమితి స్థాపించబడుతుంది; ఇది పురాణ సంభాషణలో ధర్మనియమంగా నిలుస్తుంది. అనంతరం పిప్పలాదుని ఆగ్రహం యాజ్ఞవల్క్యుని నాశనం చేయుటకు ఘోర కృత్యను సృష్టిస్తుంది. ముని వరుసగా దివ్యలోకాల్లో ఆశ్రయం వెదుకుతూ చివరకు శివశరణు చేరి రక్షణ పొందుతాడు; శివుడు సమస్యను శమింపజేస్తాడు. పిప్పలాదుడు నర్మదా తీరంలో ఘోర తపస్సు చేసి, ఆ తీర్థంలో శివుని నిత్య నివాసాన్ని కోరుతూ శివపూజను స్థాపిస్తాడు. అధ్యాయం చివర తీర్థయాత్ర విధానాలు—స్నానం, తర్పణం, బ్రాహ్మణ భోజనం, శివపూజ—వివరించబడతాయి. అశ్వమేధ సమాన పుణ్యఫలమని చెప్పి, పఠనం/శ్రవణం వల్ల పాపనాశం మరియు దుష్టస్వప్న నివారణ కలుగుతుందని ఫలశ్రుతి ప్రకటించబడుతుంది.
Adhyaya 43
Vimalēśvara–Puṣkariṇī–Dīvakara-japa and Revā/Narmadā Purificatory Doctrine (विमलेश्वर-तीर्थमाहात्म्यं तथा दिवाकरजपः)
ఈ అధ్యాయంలో మార్కండేయుడు యుధిష్ఠిరునికి తీర్థసేవ యొక్క క్రమాన్ని, దాని ఫలితాలను ఉపదేశిస్తాడు. ముందుగా విమలేశ్వర తీర్థాన్ని సూచించి, దేవతలు నిర్మించిన ‘దేవశిల’ను వర్ణిస్తాడు. అక్కడ స్నానం చేసి బ్రాహ్మణులను సత్కరించితే చిన్న దానంతోనూ అక్షయ పుణ్యం కలుగుతుందని చెబుతాడు. తరువాత శుద్ధికై స్వర్ణం, రజతం, తామ్రం, రత్నములు/ముత్యములు, భూమి, గోదానం వంటి దానాలను ప్రశంసిస్తాడు. ఫలశ్రుతిలో—ఆ తీర్థంలో దేహత్యాగం చేస్తే ప్రళయాంతం రుద్రలోకవాసం లభిస్తుందని, ఉపవాసం, అగ్ని లేదా జలమార్గంగా నియమపూర్వక ప్రాణత్యాగం పరమస్థితికి దారి తీస్తుందని చెప్పబడింది. అనంతరం శుద్ధిచేసే పుష్కరిణిలో సూర్యభక్తి, జపవిధానం—ఒక ఋక్ లేదా ఒక్క అక్షరం జపించినా వేదఫలం కలిగి మలినాలను తొలగిస్తుందని; విధిగా చేస్తే పుణ్యం కోటి-గుణంగా పెరుగుతుందని తెలిపాడు. ఉత్తరార్థంలో నాలుగు వర్ణాల వారికి అంత్యకాల నియమాలు—కామక్రోధ నియంత్రణ, శాస్త్రానుసరణ, దేవసేవ—బోధించబడతాయి; విపరీతాచారం నరకాలు, నీచ జన్మలకు కారణమని హెచ్చరిస్తుంది. చివరగా రేవా/నర్మదా రుద్రసంభవ, సర్వతారిణి మహిమను స్థాపించి, ఉదయం లేచి భూమిని స్పర్శించి నిత్యం జపించవలసిన సంక్షిప్త మంత్రాన్ని ఇస్తుంది; అది నదిని పాపహారిణి, శుద్ధిదాయిని అని నమస్కరిస్తుంది.
Adhyaya 44
शूलभेदतीर्थमाहात्म्य (Śūlabheda Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Śūlabheda Pilgrimage-Site
ఈ అధ్యాయంలో యుధిష్ఠిరుని మోక్షప్రశ్నకు మార్కండేయుడు ఉపదేశరూపంగా సమాధానం ఇస్తాడు. రేవా నదీ దక్షిణ తీరంలో భృగు పర్వత శిఖరంపై శూలపాణి శివుడు మనుష్యుల మోక్షార్థం స్థాపించిన పరమ తీర్థం “శూలభేదం” అని, త్రిలోక ప్రసిద్ధమని చెప్పబడింది. ఈ తీర్థ కీర్తన, దర్శనాల వల్ల వాక్కు-మనస్సు-శరీర దోషాలు తొలగుతాయని; ఐదు క్రోశాల పవిత్ర పరిధితో ఇది భుక్తి, ముక్తి ప్రసాదకమని నిరూపించబడింది. తదుపరి జలకథనం—పాతాళసంబంధ భోగవతీ నుండి గంగాధార శూల ‘భేద’ సంబంధంతో ఉద్భవించి పాపనాశినీ ప్రవాహమవుతుంది. శూలం శిలను చీల్చిన చోట సరస్వతి ఒక కుండంలో పడినట్లు, అందువల్ల అది “ప్రాచీన-అఘవిమోచనీ”గా ప్రసిద్ధమని చెప్పబడింది. కేదార, ప్రయాగ, కురుక్షేత్ర, గయ వంటి తీర్థాలు కూడా సంపూర్ణంగా శూలభేదానికి సమానమవని తులనాత్మకంగా ప్రకటించబడింది. శ్రాద్ధంలో పిండ, తిలోదక అర్పణలు, తీర్థజలాన్ని నిత్యం పానము చేయడం, కపటము-క్రోధము విడిచి యోగ్య బ్రాహ్మణులను సత్కరించడం, పదమూడు రోజుల దానంతో అధిక పుణ్యఫలం పొందడం వంటి విధులు చెప్పబడ్డాయి. గణనాథ/గజానన దర్శనం, కంబలక్షేత్రపకు నమస్కారం, తరువాత శూలపాణి మహాదేవుడు, ఉమ, గుహావాసి మార్కండేశుని పూజ సూచించబడింది. గుహలో ప్రవేశించి “త్ర్యక్షర” మంత్రజపం చేస్తే నీలపర్వత పుణ్యంలోని ఒక భాగం లభిస్తుందని; స్థలం సర్వదేవమయమని, కోటిలింగంతో సంబంధముందని చెప్పబడింది. స్నాన సమయంలో లింగంలో చినుగులు/చలనం కనిపించడం, నూనె బొట్టు విస్తరించకపోవడం—ఇవి తీర్థప్రభావానికి ప్రత్యయాలు. చివరగా ఇది గుహ్యాతిగుహ్యమని, సర్వపాపనాశకమని, రోజుకు మూడుసార్లు శూలభేదాన్ని శ్రవణ-స్మరణం చేస్తే అంతఃబాహ్య శుద్ధి కలుగుతుందని ఫలశ్రుతి చెప్పబడింది.
Adhyaya 45
अन्धकस्य रेवातटे तपोवरप्राप्तिः (Andhaka’s Austerity on the Revā Bank and the Granting of a Boon)
మార్కండేయుడు, ఒకప్పుడు రాజు ఉత్తానపాదుడు ఋషులు‑దేవతల సభలో మహేశ్వరుని వద్ద అత్యంత గోప్యమైన, పరమ పుణ్యదాయకమైన తీర్థం గురించి—“శూలభేద” ఉద్భవం ఏమిటి, ఆ స్థల మహిమ ఏమిటి—అని అడిగిన ప్రశ్నను స్మరిస్తాడు. ఈశ్వరుడు అప్పుడు దైత్యుడు అంధకుని కథను చెబుతాడు—అతివిశాల బలంతో, గర్వంతో, ఎలాంటి ప్రతిబంధకం లేకుండా రాజ్యాన్ని పాలించినవాడు. మహాదేవుని ప్రసన్నం చేయాలని అంధకుడు రేవా తీరానికి వెళ్లి సహస్ర సహస్ర సంవత్సరాల పాటు నాలుగు దశల్లో క్రమంగా కఠినమైన తపస్సు చేస్తాడు—మొదట ఉపవాసం, తరువాత నీటితోనే జీవనం, ఆపై ధూమాహారం, చివరికి దీర్ఘ యోగసాధన; చివరకు ఎముక‑చర్మమాత్రంగా మిగులుతాడు. అతని తపోబలం కైలాసం వరకూ తెలిసి ఉమాదేవి ఈ అపూర్వ తీవ్రతను ప్రశ్నించి, త్వరగా వరం ఇవ్వడం సముచితమా అని సందేహిస్తుంది. శివుడు ఉమతో కలిసి తపస్విని దర్శించి వరం ఇవ్వమంటాడు. అంధకుడు సమస్త దేవతలపై విజయం కోరగా, శివుడు అది అనుచితం అని నిరాకరించి వేరే వరం కోరమంటాడు. అంధకుడు నిరాశతో కూలిపోతాడు; భక్తుని నిర్లక్ష్యం చేస్తే శివుని భక్తరక్షణ కీర్తికి హాని కలుగుతుందని ఉమ సూచిస్తుంది. అప్పుడు సమన్వయ వరం నిర్ణయమవుతుంది—విష్ణువును తప్ప మిగతా దేవతలను అంధకుడు జయించగలడు, కానీ శివుని కాదు. పునర్జీవితుడై అంధకుడు వరం స్వీకరించగా శివుడు కైలాసానికి తిరిగి వెళ్తాడు; ఈ ఘట్టం తపస్సు, కోరిక, వరనియమం అనే బోధను తీర్థమాహాత్మ్యంతో అనుసంధానిస్తుంది.
Adhyaya 46
अन्धकस्य स्वपुरप्रवेशः स्वर्गागमनं च (Andhaka’s Return, Ascent to Heaven, and the Abduction of Śacī)
మార్కండేయుడు వర్ణించునది—శంభువు వరప్రసాదంతో బలవంతుడైన దైత్యుడు అంధకుడు తన నగరానికి తిరిగి వచ్చెను. ప్రజలు మహోత్సవంతో స్వాగతించిరి; అలంకరించిన చౌకాలు, ఉద్యానాలు, చెరువులు, దేవాలయాలు; వేదపఠనం, మంగళఘోషలు, దానధర్మాలు, సమూహానందం నగరమంతా విరాజిల్లెను. అంధకుడు కొంతకాలం ఐశ్వర్యంలో నివసించెను. తర్వాత దేవతలకు అతడు వరదానబలంతో అజేయుడని తెలిసి, అందరూ వాసవుడు (ఇంద్రుడు) శరణు కోరిరి. వారు ఆలోచించుచుండగా అంధకుడు ఒంటరిగా మేరువు దుర్గమ శిఖరాలకు వెళ్లి, ఇంద్రుని కట్టుదిట్టమైన స్వర్గధామంలో తన ఇంటిలోనికి వచ్చినట్లు ప్రవేశించెను. భయపడిన ఇంద్రుడు రక్షకుడెవ్వరూ కనబడక అతిథిసత్కారం చేసి, అంధకుని కోరిక మేరకు దివ్యవైభవాలను చూపెను—ఐరావతం, ఉచ్చైశ్రవసం, ఊర్వశి తదితర అప్సరసలు, పారిజాత పుష్పాలు, సంగీత-వాద్యాలు. రంగస్థలంలో నృత్యగానాల మధ్య అంధకుని దృష్టి శచీపై నిలిచెను; అతడు ఇంద్రపత్నిని బలాత్కారంగా అపహరించి వెళ్లెను. దాంతో యుద్ధం చెలరేగి, అంధకుని ఏకబలానికి దేవతలు ఓడిరి—వరబలం నియంత్రణలేని కోరికతో, బలవంతపు ఆధిపత్యంతో కలిసినపుడు లోకవ్యవస్థ కదిలిపోతుందని ఈ ఘట్టం తెలియజేయును.
Adhyaya 47
अन्धकविघ्ननिवेदनम् — The Devas Seek Refuge from Andhaka
ఈ అధ్యాయంలో మార్కండేయ ముని దేవతల సంకటవృత్తాంతాన్ని వివరిస్తాడు. ఇంద్రుని నాయకత్వంలో దేవగణాలు మహిమాన్విత విమానాలతో బ్రహ్మలోకానికి చేరి బ్రహ్మదేవునికి సాష్టాంగ నమస్కారం చేసి స్తుతిస్తారు. తమ బాధను తెలియజేస్తారు—బలవంతుడైన అసురుడు అంధకుడు వారిని ఓడించి ధనరత్నాలను లాక్కొని, ఇంద్రుని భార్యను కూడా బలవంతంగా అపహరించాడు; అందువల్ల దేవతలు అవమానితులయ్యారు. బ్రహ్మదేవుడు ఆలోచించి, అంధకుడు దేవతలకు ‘అవధ్యుడు’ అని, పూర్వ వరం లేదా దైవ నియమం వల్ల దేవతల చేత అతని వధ సులభం కాదని చెబుతాడు. అప్పుడు బ్రహ్మదేవుని ముందుండగా దేవతలు కేశవ/జనార్దనుడైన విష్ణువును శరణు కోరుతూ స్తోత్రాలతో ఆరాధించి సంపూర్ణ సమర్పణ చేస్తారు. విష్ణువు వారిని ఆదరించి కారణం అడిగి, అన్నీ విని—అంధకుడు పాతాళంలోనైనా, భూమిలోనైనా, స్వర్గంలోనైనా ఎక్కడ ఉన్నా నేను అతన్ని సంహరిస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేస్తాడు. శంఖం, చక్రం, గద, ధనుస్సు ధరించి లేచి దేవతలకు ధైర్యం చెప్పి తమ తమ లోకాలకు తిరిగి వెళ్లమని ఆదేశిస్తాడు; దైవ రక్షణ, ధర్మస్థాపన వాగ్దానంతో అధ్యాయం ముగుస్తుంది।
Adhyaya 48
अन्धकस्य विष्णुस्तुतिः शिवयुद्धप्राप्तिः च (Andhaka’s Hymn to Viṣṇu and the Provocation of Śiva for Battle)
దేవులను అణచిన తరువాత అంధకుడు ఎక్కడ ఉన్నాడు, ఏమి చేస్తున్నాడు అని రాజు అడుగగా మహాదేవుడు—అతడు పాతాళంలోకి ప్రవేశించి విధ్వంసక కార్యాలలో నిమగ్నుడై ఉన్నాడని చెప్పాడు. కేశవుడు ధనుస్సుతో వచ్చి ఆగ్నేయాస్త్రాన్ని ప్రయోగిస్తాడు; అంధకుడు బలమైన వారుణాస్త్రంతో ప్రతిఘటిస్తాడు. బాణమార్గాన్నే అనుసరించి అంధకుడు ప్రత్యక్షమై జనార్దనుణ్ని సవాలు చేస్తాడు; కానీ సమీప యుద్ధంలో ఓడిపోవడంతో పోరాటాన్ని వదలి ‘సామ’ మార్గాన్ని ఆశ్రయించి విష్ణువుకు దీర్ఘ స్తుతి చేస్తాడు—నరసింహ, వామన, వరాహాది రూపాలను స్మరించి దైవకరుణను ప్రశంసిస్తాడు. విష్ణువు ప్రసన్నుడై వరం ఇస్తాడు. అంధకుడు శుద్ధిని ప్రసాదించే, మహిమగల యుద్ధాన్ని కోరుతాడు; దాని ద్వారా ఉన్నత లోకాలకు చేరాలని అభిలషిస్తాడు. విష్ణువు స్వయంగా యుద్ధం చేయనని చెప్పి అతడిని మహాదేవుని వైపు మళ్లించి, కైలాస శిఖరాన్ని కదిలించి శివకోపాన్ని రేపమని ఉపదేశిస్తాడు. అంధకుడు అలా చేయగా జగత్తులో కంపనలు, అపశకునాలు కలుగుతాయి; ఉమా లక్షణాలు అడుగుతుంది; శివుడు అపరాధిని ఎదుర్కొనే నిర్ణయం తీసుకుంటాడు. దేవతలు దివ్య రథాన్ని సిద్ధం చేస్తారు; శివుడు ముందుకు సాగి మహాయుద్ధం ప్రారంభమవుతుంది—ఆగ్నేయ, వారుణ, వాయవ్య, సార్ప, గారుడ, నారసింహాస్త్రాలు పరస్పరం నిర్వీర్యం చేస్తాయి. చివరికి ముష్టియుద్ధంలో శివుడు క్షణం స్థంభించినా తిరిగి తేరుకుని అంధకుణ్ని మహాశస్త్రంతో గాయపరచి శూలంపై ఎక్కిస్తాడు. అతని రక్తబిందువుల నుంచి మరిన్ని దానవులు పుట్టగా, శివుడు దుర్గ/చాముండను పిలిచి పడే రక్తాన్ని త్రాగించి విస్తరణను ఆపుతాడు. ఉపద్రవం శాంతించిన తరువాత అంధకుడు శివస్తుతి చేస్తాడు; శివుడు వరమిచ్చి అతడిని గణాలలో భృంగీశగా స్థాపిస్తాడు—వైరభావం నుండి శివానుగ్రహానుగత క్రమంలోకి మార్పు।
Adhyaya 49
Śūlabheda Tīrtha-Māhātmya (The Glory of the Śūlabheda Pilgrimage Site)
మార్కండేయుడు వర్ణించునది—అంధకుని సంహరించిన తరువాత మహాదేవుడు ఉమతో కలిసి కైలాసానికి తిరిగి వచ్చెను. అక్కడ దేవతలు సమవేశమై ఉండగా శివుడు వారిని ఆసీనులుగా ఉండమని ఆజ్ఞాపించి, దైత్యుడు నశించినా తన త్రిశూలము రక్తమలినమై ఉండి సాధారణ వ్రతాచారములచే మాత్రమే శుద్ధి పొందదని తెలిపెను. అందుచేత సమస్త దేవతలతో కూడి క్రమబద్ధమైన తీర్థయాత్ర చేయుటకు సంకల్పించెను. ప్రభాసము నుండి గంగాసాగరము వరకు అనేక తీర్థములలో స్నానముచేసినప్పటికీ కోరిన శుద్ధి లభించక, రేవా (నర్మదా) తీరమునకు వచ్చి ఇరుతీరములలో స్నానముచేసి భృగుసంబంధిత పర్వతమున అలసటతో నిలిచి, అక్కడ ఒక విశేష రమ్యమైన, విధివిశిష్ట స్థలమును గుర్తించెను. శివుడు త్రిశూలముతో ఆ పర్వతమును భేదించి క్రిందివైపు చీలికను సృష్టించెను; వెంటనే త్రిశూలము నిర్మలముగా ప్రకాశించి ‘శూలభేద’ తీర్థమునకు శుద్ధికారక కారణము స్థాపితమైంది. పర్వతమునుండి పుణ్యరూపిణి సరస్వతి ప్రాదుర్భవించి రెండవ సంగమమును ఏర్పరచెను; దానికి ప్రయాగములోని శ్వేత-శ్యామ సంగమముతో ఉపమానము చెప్పబడింది. బ్రహ్మదేవుడు దుఃఖనాశకమైన బ్రహ్మేశ/బ్రహ్మేశ్వర లింగమును స్థాపించెను; విష్ణువు ఆ క్షేత్రము దక్షిణ భాగమున నిత్యసన్నిధిగా ఉన్నాడని వర్ణన ఉంది. తదనంతరం తీర్థభూగోళము వివరించబడింది—త్రిశూలాగ్రరేఖ జలమార్గమును నడిపి పవిత్రధార రేవాలో కలుస్తుంది; ‘జలలింగము’ మరియు ఆవర్తములు కలిగిన మూడు కుండములు ప్రసిద్ధమని చెప్పబడింది. స్నానవిధి, మంత్రవికల్పములు (దశాక్షరీ మరియు వైదిక మంత్రములు), వర్ణములు-స్త్రీపురుషుల ప్రక్రియాపరమైన అర్హత, అలాగే స్నానముతో తర్పణ, శ్రాద్ధసదృశ కర్మలు, దానముల అనుబంధము వివరించబడింది. వినాయకులు, క్షేత్రపాలకులు రక్షకులుగా ఉండగా, దురాచారులకు విఘ్నములు కలుగుతాయని చెప్పి యాత్రను నైతిక శాసనముగా ప్రతిపాదించెను. ఫలశ్రుతిలో శూలభేదమున విధిపూర్వక కర్మాచరణచే పాపక్షయము, దోషశమనము, పితృఉద్ధారము కలుగుతాయని మహిమ ప్రకటించబడింది.
Adhyaya 50
द्विजपात्रता-दानविधि-तीर्थश्राद्धकन्यादानोपदेशः (Eligibility of Brahmins, Ethics of Dāna, Tīrtha-Śrāddha, and Guidance on Kanyādāna)
ఈ అధ్యాయంలో ఉత్తానపాదుడు–ఈశ్వరుని సంభాషణగా దాన‑సత్కారాలలో ‘పాత్రత’ నిర్ణయం చెప్పబడింది. వేదాధ్యయనంలేని (అనధీయాన/అనృచ) బ్రాహ్మణుడు కేవలం పేరుకే ద్విజుడు; అతనికి చేసిన సత్కారం, దానం యజ్ఞఫలాన్ని ఇవ్వదని ఉపమానాలతో నిరూపిస్తారు. తరువాత నైతిక, ఆచార, యాగకర్మ, సామాజిక ఉల్లంఘనల వంటి అనర్హ లక్షణాల జాబితా ఇచ్చి, అపాత్రునికి ఇచ్చిన దానం నిష్ఫలమనే సూత్రం స్థాపిస్తారు। అనంతరం తీర్థ‑శ్రాద్ధ విధానం వివరించబడుతుంది—గృహశ్రాద్ధానంతరం శౌచ‑శుద్ధి, సీమా నియమాల పాటింపు, నిర్దిష్ట తీర్థస్థానానికి ప్రయాణం, స్నానం, మరియు అనేక స్థలాల్లో శ్రాద్ధకర్మ; పాయసం‑తేనె‑నెయ్యితో కూడిన పిండప్రదానం మొదలైనవి। ఫలశ్రుతిలో పితృదేవతలకు దీర్ఘకాల తృప్తి, అలాగే పాదుకలు, శయ్య, అశ్వం, ఛత్రం, ధాన్యసహిత గృహం, తిలధేను, జలం‑అన్నం వంటి దానాలకు అనుగుణంగా స్వర్గఫలాలు చెప్పి, ముఖ్యంగా అన్నదాన మహిమను బలంగా ఉద్ఘాటిస్తారు। చివరగా కన్యాదాన ఉపదేశం—దానాలలో దాని శ్రేష్ఠత, కులీన‑సద్గుణ‑విద్వాన్ వరుడే పాత్రుడు, వివాహాన్ని ధనంతో వ్యాపారంగా చేయడాన్ని ఖండించడం, అలాగే అయాచిత‑ఆహూత‑యాచిత భేదాలతో దానప్రకారాలు। అశక్తులకు దానం చేయవద్దని, అపాత్రులు దానం స్వీకరించరాదని హెచ్చరికతో అధ్యాయం ముగుస్తుంది।
Adhyaya 51
Śrāddha-kāla-nirṇaya, Viṣṇu-jāgaraṇa, and Markaṇḍeśvara-guhā-liṅga Māhātmya (Ritual Timing and Cave-Shrine Observances)
ఈ అధ్యాయం సంభాషణరూపంలో సాగుతుంది. ఉత్తానపాదుడు—శ్రాద్ధం, దానం, తీర్థయాత్ర ఎప్పుడు చేయాలో చెప్పమని ఈశ్వరుని అడుగుతాడు. ఈశ్వరుడు నెలల వారీగా శ్రాద్ధానికి శుభకాలాలను నిర్ధారిస్తాడు—పేరు గల తిథులు, అయనసంధి, అష్టక, సంక్రాంతి, వ్యతీపాత, గ్రహణకాలం మొదలైనవి—అటువంటి వేళల్లో ఇచ్చిన దానం అక్షయఫలదాయకమని ప్రకటిస్తాడు. తరువాత భక్తిశాసనం: మధుమాస శుక్లపక్ష ఏకాదశినాడు ఉపవాసం, విష్ణుపాదసన్నిధిలో రాత్రి జాగరణ, ధూపదీపనైవేద్యమాల్యాలతో పూజ, పూర్వ పవిత్రకథల పఠనం/శ్రవణం. వైదిక సూక్తజపం శుద్ధికరమూ మోక్షప్రదమూ అని చెప్పబడింది. ఉదయాన్నే శ్రద్ధతో శ్రాద్ధం, బ్రాహ్మణులకు గౌరవసత్కారం, సామర్థ్యానుసారం స్వర్ణం, గోవు, వస్త్రాదిదానం చేయడం వల్ల పితృదేవతలకు దీర్ఘ తృప్తి కలుగుతుందని పేర్కొంటుంది. అనంతరం త్రయోదశినాడు గుహలోని లింగదర్శన తీర్థక్రమం—మార్కండేయ ఋషి ఘోరతపస్సు, యోగసాధన అనంతరం స్థాపించిన ‘మార్కండేశ్వర’ లింగమని గుర్తింపు. అక్కడ స్నానం, ఉపవాసం, ఇంద్రియనిగ్రహం, జాగరణ, దీపదానం, పంచామృత/పంచగవ్య అభిషేకం, విస్తృత మంత్రజపం (సావిత్రీజప గణనతో సహా) విధించబడింది; పాత్రపరీక్షకు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఉంది. అష్టపుష్పరూప మానసికార్పణలు—అహింస, ఇంద్రియనిగ్రహం, దయ, క్షమ, ధ్యానం, తపస్సు, జ్ఞానం, సత్యం—శ్రేష్ఠ పూజగా చెప్పబడతాయి. చివరగా వాహనాలు, ధాన్యాలు, వ్యవసాయోపకరణాలు మొదలైన దానాలు, ముఖ్యంగా గోదానం, గ్రహణకాలంలో అపూర్వ పుణ్యమని; గోవు కనిపించే చోట అన్ని తీర్థాల సన్నిధి ఉందని, తీర్థస్మరణ/పునరాగమనం లేదా అక్కడ మరణం రుద్రసాన్నిధ్యానికి కారణమని ఉపసంహారం।
Adhyaya 52
Dīrghatapā-āśrama and the Account of Ṛkṣaśṛṅga (दीर्घतपा-आश्रमः तथा ऋक्षशृङ्गोपाख्यानप्रस्तावः)
అధ్యాయం 52లో ఈశ్వరుడు ఒక పూర్వవృత్తాంతాన్ని ప్రకటిస్తాడు—ఒక మహాతపస్వి తన కుటుంబంతో కలిసి స్వర్గాన్ని పొందాడని. అది విని రాజు ఉత్తానపాదుడు ఆ కథను వివరంగా చెప్పమని ప్రార్థిస్తాడు. ఆపై వర్ణన కాశీ వైపు మళ్లుతుంది: రాజు చిత్రసేన పాలనలో వారాణసీ యొక్క ఐశ్వర్యం, వేదపఠన ధ్వనులతో నిండిన పవిత్ర వాతావరణం, నగర వాణిజ్య చలనం, దేవాలయాలు–ఆశ్రమాల సమృద్ధి చిత్రించబడతాయి. నగరానికి ఉత్తరంగా మందారవనంలో ప్రసిద్ధ ఆశ్రమం చూపబడుతుంది. అక్కడ బ్రాహ్మణ తపస్వి దీర్ఘతపా ఘోర తపస్సుతో ప్రసిద్ధుడు; గృహస్థ వ్యవస్థతో కూడి తపస్సు సాధ్యమని కూడా తెలియజేస్తుంది—అతడు భార్య, కుమారుడు, కోడలితో నివసిస్తూ ఐదు కుమారుల సేవ పొందుతాడు. కనిష్ఠుడు ఋక్షశృంగుడు వేదవిదుడు, బ్రహ్మచారి, సద్గుణసంపన్నుడు, యోగనిష్ఠుడు, అల్పాహార తపోనిష్ఠుడు. ప్రత్యేకంగా అతడు మృగరూపంలో సంచరిస్తూ జింకల గుంపులతో కలిసిమెలిసి ఉంటాడు; అయినా ప్రతిరోజూ తల్లిదండ్రులను వందించి సేవిస్తాడు—తపోపరిసరంలో కూడా పితృభక్తి నియమశీలత కనిపిస్తుంది. చివరికి దైవయోగం వల్ల ఋక్షశృంగుని మరణం సంభవిస్తుంది; తద్వారా విధి, పుణ్యం, పరలోకగతి గురించి తదుపరి ఆలోచనకు పీఠిక ఏర్పడుతుంది.
Adhyaya 53
चित्रसेन-ऋक्षशृङ्गसंवादः (King Citrasena and Sage Ṛkṣaśṛṅga: Accidental Injury and Ethical Remediation)
ఉత్తానపాదునికి ఈశ్వరుడు ఉపదేశరూపంగా ఈ కథను చెప్పి—శ్రద్ధతో వినితే పాపశుద్ధి కలుగుతుందని ప్రకటిస్తాడు. కాశీదేశపు ధర్మాత్ముడైన, పరాక్రమశాలియైన రాజు చిత్రసేన అనేక మిత్రరాజులతో వేటకు బయలుదేరి, అడవిలో ధూళి‑గందరగోళాల వల్ల తన పరివారంనుండి విడిపోతాడు. ఆకలి‑దాహాలతో అలసిపోయి ఒక దివ్యసరోవరానికి చేరి స్నానం చేసి, పితృదేవతలకు తర్పణం సమర్పించి, కమలాలతో శంకరుని పూజిస్తాడు. అక్కడ వివిధ దిశల్లో నిలిచిన జింకల మధ్య మహాతపస్వి ఋక్షశృంగుడు కూర్చున్నాడు. వేటావకాశమని భావించి రాజు బాణం విడిచాడు; అది అనుకోకుండా ఋషిని గాయపరుస్తుంది. ఋషి మానవవాణితో పలికినప్పుడు రాజు విస్తుపోయి తన అనిచ్ఛాపూర్వక దోషాన్ని ఒప్పుకొని, బ్రహ్మహత్య అత్యంత ఘోరమని భావించి ఆత్మదహనాన్ని ప్రాయశ్చిత్తంగా ప్రతిపాదిస్తాడు. ఋక్షశృంగుడు దాన్ని నిరాకరించి—అలా చేస్తే తనపై ఆధారపడిన కుటుంబంలో మరిన్ని మరణాలు పెరుగుతాయని హెచ్చరిస్తాడు. తనను తల్లిదండ్రుల ఆశ్రమానికి మోసుకెళ్లి, తల్లిముందు ‘పుత్రహంతకుడు’గా నిజం చెప్పమని, వారు శాంతిమార్గం చూపుతారని ఆజ్ఞాపిస్తాడు. రాజు మోస్తూ మధ్యమధ్యలో ఆగినప్పుడు ఋషి యోగసమాధితో దేహత్యాగం చేస్తాడు. రాజు విధివిధానాలతో అంత్యక్రియలు చేసి శోకిస్తాడు—తదుపరి ప్రాయశ్చిత్తధర్మం, నైతిక బాధ్యతల బోధకు ఇది పీఠిక అవుతుంది।
Adhyaya 54
अध्याय ५४ — शूलभेदतीर्थ-माहात्म्य तथा चित्रसेनस्य प्रायश्चित्त-मार्गः (Shūlabheda Tīrtha-Māhātmya and King Citraseṇa’s Expiatory Path)
ఈ అధ్యాయంలో నైతిక కారణ‑కార్య సంకటమూ, దానికి ప్రాయశ్చిత్త మార్గమూ వివరించబడతాయి. వేటలో భ్రమవశాత్తు రాజు చిత్రసేనుడు దీర్ఘతపా మహర్షి కుమారుడు ఋక్షశృంగుని హతమార్చి, పాపాన్ని ఒప్పుకొని ఆశ్రమానికి వస్తాడు. శోకంతో తల్లి విలపిస్తూ మూర్ఛించి మరణిస్తుంది; కుమారులు, కోడళ్లు కూడా నశిస్తారు—తపస్వి‑హింస యొక్క సామాజిక, కర్మఫల భారము స్పష్టమవుతుంది. దీర్ఘతపా మొదట రాజును గర్హించి, తరువాత కర్మతత్త్వాన్ని చెప్పి—మనుష్యుడు పూర్వకర్మ ప్రేరణతో చేసినా ఫలితం తప్పదని బోధిస్తాడు. ప్రాయశ్చిత్తంగా సమస్త కుటుంబానికి దహనక్రియలు చేసి, దక్షిణ నర్మదా తీరంలోని ప్రసిద్ధ శూలభేద తీర్థంలో అస్తికలను నిమజ్జనం చేయమని ఆజ్ఞాపిస్తాడు; అది పాప‑దుఃఖనాశకమని వర్ణించబడుతుంది. చిత్రసేనుడు దహనకర్మలు చేసి, పాదయాత్రగా అల్పాహారంతో, పునఃపునః స్నానాలు చేస్తూ దక్షిణదిశగా ప్రయాణించి, మార్గంలో మునుల్ని అడిగి తీర్థాన్ని చేరుతాడు. అక్కడ తీర్థప్రభావంతో ఒక జీవి రూపాంతరమై ఉద్ధరింపబడిన దర్శనం కలిగి, స్థల మహిమ నిర్ధారితమవుతుంది. రాజు స్నానం చేసి నువ్వులతో కలిపిన జలంతో తర్పణం చేసి అస్తివిసర్జనం చేస్తాడు. మృతులు దివ్యరూపాలతో విమానాలపై ప్రత్యక్షమవుతారు; ఉద్ధృతుడైన దీర్ఘతపా రాజును ఆశీర్వదించి—ఈ విధి ఆదర్శమై శుద్ధి, ఇష్టఫలప్రదమని ప్రకటిస్తాడు.
Adhyaya 55
Śūlabheda-Tīrtha Māhātmya (शूलभेदतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of the Śūlabheda Sacred Ford
తీర్థ మహిమను ప్రత్యక్షంగా చూచి ఉత్తానపాదుడు రాజు చిత్రసేనుని గురించి ప్రశ్నించాడు. ఈశ్వరుడు చెప్పినది—చిత్రసేనుడు భృగుతుంగ శిఖరానికి వెళ్లి ఒక కుండ సమీపంలో ఘోర తపస్సు చేసి బ్రహ్మా, విష్ణు, మహేశ్వరులను ధ్యానిస్తూ అకాలంగా దేహత్యాగానికి సిద్ధమయ్యాడు. అప్పుడు రుద్రుడు, కేశవుడు ప్రత్యక్షమై అతన్ని ఆపి, తిరిగి వెళ్లి ధర్మబద్ధంగా రాజ్యసుఖాన్ని అనుభవిస్తూ నిర్బాధంగా పాలించమని ఉపదేశించారు. కానీ చిత్రసేనుడు రాజాసక్తిని త్యజించి వరం కోరాడు—త్రిదేవులు ఈ స్థలంలో శాశ్వతంగా నివసించాలి, ఈ క్షేత్రం గయాశిరస్సుతో సమాన పుణ్యదాయకం కావాలి, మరియు తాను శివగణాలలో నాయకత్వం పొందాలి. ఈశ్వరుడు వరమిచ్చాడు—శూలభేద తీర్థంలో త్రికాలములందు అంసరూపంగా త్రిదేవులు నివసిస్తారు; చిత్రసేనుడు ‘నంది’ అనే గణాధిపతిగా, గణేశుని వలె కార్యనిర్వాహకుడై, శివసన్నిధిలో పూజలో ప్రాధాన్యం పొందుతాడు. అధ్యాయం తీర్థపు తులనాత్మక పుణ్యాన్ని (గయను తప్ప ఇతర తీర్థాలన్నిటికన్నా అధికం), కుండ ప్రాంత పరిమాణాలు–కర్మవిధానాలను, అలాగే శ్రాద్ధ–పిండదాన ఫలితాన్ని వివరిస్తుంది—పితృమోక్షం, కఠిన మరణాలకు కూడా ఉపకారం, కేవలం స్నానంతో అనుకోని పాపశుద్ధి, అక్కడ సన్యాసం స్వీకరిస్తే ఉత్తమగతి. చివరి ఫలశ్రుతిలో ఈ మహాత్మ్యాన్ని పఠించడం, వినడం, వ్రాయించడం, దానం చేయడం వలన పాపనాశనం, ఇష్టసిద్ధి, గ్రంథం నిలిచినంతకాలం రుద్రలోకవాసం లభిస్తుందని చెప్పబడింది.
Adhyaya 56
देवशिला-शूलभेद-तीर्थमाहात्म्य तथा भानुमती-व्रताख्यान (Devāśilā–Śūlabheda Tīrtha Māhātmya and the Bhānumatī Vrata Narrative)
అధ్యాయము 56 ప్రశ్నోత్తర రూపంలో ధర్మతత్త్వాన్ని వివరిస్తుంది. ఉత్తానపాదుడు గంగావతరణం ఎలా జరిగిందో, మహాపుణ్యదాయిని దేవశిలా ఎలా ఏర్పడిందో అడుగగా, ఈశ్వరుడు పవిత్ర భూగోళ-ఉద్భవకథను చెబుతాడు—దేవతల ప్రార్థనతో గంగా అవతరిస్తుంది, రుద్రుడు తన జటల నుండి ఆమెను విడుదల చేస్తాడు, మానవహితార్థం దేవనదీ-రూపంగా ప్రవహిస్తుంది; శూలభేద, దేవశిలా, ప్రాచీ సరస్వతి స్థలాలతో కూడిన తీర్థసమూహం స్థాపితమవుతుంది. తదుపరి ఆచరణాత్మక విధులు చెప్పబడతాయి—స్నానం, తర్పణం, అర్హ బ్రాహ్మణులతో శ్రాద్ధం, ఏకాదశీ ఉపవాసం, రాత్రి జాగరణ, పురాణపఠనం, దానం ఇవి పాపశుద్ధి మరియు పితృతృప్తికి సాధనాలుగా పేర్కొనబడతాయి. కథాదృష్టాంతంగా రాజు వీరసేనుని విధవ కుమార్తె భానుమతి కఠిన వ్రతాలు స్వీకరించి, గంగా నుండి దక్షిణ మార్గం, రేవా ప్రాంతం మొదలైన అనేక తీర్థాలను సంవత్సరాల పాటు యాత్ర చేసి, చివరికి శూలభేద/దేవశిలాలో నియమబద్ధ నివాసం, నిరంతర పూజ, బ్రాహ్మణ అతిథి-సత్కారం చేస్తుంది. మరొక దృష్టాంతంలో క్షామపీడిత శబరుడు/వ్యాధుడు భార్యతో కలిసి పుష్పఫలార్పణ, ఏకాదశీ ఆచరణ, సామూహిక తీర్థకర్మల్లో పాల్గొనడం, సత్యం-దానం వంటి నీతులను స్వీకరించడం ద్వారా జీవనాన్ని భక్తిపుణ్య దిశగా మలుస్తారు. చివరలో తిల, దీప, భూమి, హిరణ్యాది దానఫలాల సంక్షిప్త వర్గీకరణతో బ్రహ్మదానం శ్రేష్ఠమని, ఫలాన్ని నిర్ణయించేది భావమేనని ఉపసంహారం చేస్తుంది.
Adhyaya 57
Padmaka-parva and the Śabara’s Liberation at Markaṇḍa-hrada (Revā Khaṇḍa, Adhyāya 57)
ఈ అధ్యాయంలో రెండు భాగాలుగా ధర్మతత్త్వ బోధ ఉంది. మొదటి భాగంలో భానుమతి చంద్రతిథుల క్రమంలో శైవాచరణ చేస్తుంది—బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టి, ఉపవాస నియమం పాటించి, మార్కండేయ హ్రదంలో స్నానం చేసి, వృషభధ్వజ మహేశ్వరుని పంచామృతాలు, గంధం, ధూపం, దీపం, నైవేద్యం, పుష్పాలతో పూజిస్తుంది. రాత్రి జాగరణలో పురాణపఠనం, గానం, నృత్యం, స్తోత్రాలతో ఆరాధన జరుగుతుంది. బ్రాహ్మణులు ఇది “పద్మక” అనే పర్వమని, తిథి-నక్షత్ర-యోగ-కరణ విశేషాలను చెప్పి, ఇక్కడ దానం, హోమం, జపం అక్షయ ఫలమని ప్రకటిస్తారు. రెండో భాగంలో భానుమతి భృగుమూధన్ పర్వతంపై ఒక శబరుడు భార్యతో కలిసి దూకి ప్రాణత్యాగం చేయబోతున్నదాన్ని చూస్తుంది. అతడు తక్షణ దుఃఖం వల్ల కాదు; సంసారభయం, మానవజన్మ పొందినా ధర్మాచరణ విఫలమవుతుందనే ఆందోళన వల్ల అలా నిర్ణయించుకుంటాడు. భానుమతి ఇంకా కాలం ఉందని, వ్రత-దానాలతో శుద్ధి సాధ్యమని ఉపదేశిస్తుంది. శబరుడు మాత్రం పరాన్నదోషాన్ని గుర్తుచేస్తూ ధనసహాయాన్ని తిరస్కరిస్తాడు—“ఇతరుల అన్నం తింటే వారి పాపభాగం కూడా తినినట్టే”—అని చెప్పి, అర్ధవస్త్రంతో నియమం పెట్టుకొని హరిని ధ్యానిస్తూ పడిపోతాడు. కొద్దిసేపటికి అతడు భార్యతో కలిసి దివ్యవిమానంలో आरोహణ చేసినట్టు కనిపిస్తుంది—మోక్షం లేదా ఉత్తమగతికి సూచనగా కథ ముగుస్తుంది.
Adhyaya 58
Śūlabheda-tīrtha Māhātmya (Glory of the Śūlabheda Sacred Site)
ఈ అధ్యాయంలో శూలభేద తీర్థ మహాత్మ్యం ఫలశ్రుతితో సహా చెప్పబడింది. ఉత్తానపాదుడు భానుమతి చేసిన కార్యం యొక్క ప్రాముఖ్యతను ఈశ్వరుని అడుగుతాడు. ఈశ్వరుడు వివరిస్తాడు—భానుమతి ఒక పుణ్యకుండం వద్దకు వెళ్లి దాని పవిత్రతను గుర్తించి వెంటనే బ్రాహ్మణులను పిలిచి సత్కరించి, నియమానుసారం దానం చేసి తన సంకల్పాన్ని స్థిరపరచుకుంది. అనంతరం పితృదేవ పూజలు చేసి, మధుమాసంలో పక్షకాలం నియమంగా ఉండి, అమావాస్యనాడు పర్వతప్రాంతానికి వెళ్లింది. శిఖరాన్ని అధిరోహించి బ్రాహ్మణులను కోరింది—కుటుంబసంబంధులకు సమాధాన సందేశం చేరవేయండి; శూలభేదంలో స్వశక్తి తపస్సుతో దేహత్యాగం చేసి స్వర్గస్థితిని పొందుతానని. బ్రాహ్మణులు అంగీకరించి ఆమె సందేహాన్ని తొలగించారు. ఆమె వస్త్రాలను బిగించి ఏకాగ్రచిత్తంతో దేహాన్ని విడిచింది; దివ్యస్త్రీలు వచ్చి ఆమెను విమానంలో ఎక్కించి కైలాసం వైపు తీసుకెళ్లారు, అందరి ముందే ఆమె ఊర్ధ్వగమనం చేసింది. మార్కండేయుడు పరంపరగా ఈ కథను స్థాపించి ఘనమైన ఫలశ్రుతిని చెబుతాడు—తీర్థంలో గానీ దేవాలయంలో గానీ భక్తితో పఠనం-శ్రవణం చేస్తే దీర్ఘకాలంగా కూడిన మహాపాపాలు కూడా నశిస్తాయి; సామాజిక దోషాలు, ఆచారభంగం, విశ్వాసభంగం వంటి అనేక అపరాధాలు ‘శూలభేద’ ప్రభావంతో ఛేదించబడతాయి. శ్రాద్ధకాలంలో బ్రాహ్మణభోజన సమయంలో పఠిస్తే పితృదేవతలు ఆనందిస్తారు; శ్రోతలకు మంగళం, ఆరోగ్యం, దీర్ఘాయువు, కీర్తి లభిస్తాయి।
Adhyaya 59
पुष्करिणीतीर्थमाहात्म्यं (Puṣkariṇī Tīrtha Māhātmya on the Revā’s Northern Bank)
మార్కండేయుడు పాపనాశకమైన ఒక పుష్కరిణీని శుద్ధి కోసం దర్శించవలసిన తీర్థంగా వర్ణిస్తాడు. ఇది రేవా (నర్మదా) నదికి ఉత్తర తీరంలో ఉండి అత్యంత శుభప్రదమని చెప్పబడింది; ఎందుకంటే వేదమూర్తిగా పేర్కొనబడిన దివాకరుడు (సూర్యుడు) అక్కడ నిత్యం నివసిస్తాడని భావం. ఈ తీర్థ మహిమ కురుక్షేత్ర సమానమని, ముఖ్యంగా సర్వకామఫలాన్ని ప్రసాదించి దానవృద్ధిని కలిగిస్తుందని అధ్యాయం తెలిపింది. సూర్యగ్రహణ సమయంలో స్నానం చేసి విధివిధానంగా దానం—ధనరత్నాలు, స్వర్ణ-రజతాలు, పశువులు మొదలైనవి—చేస్తే మహాఫలం లభిస్తుందని; బ్రాహ్మణులకు స్వర్ణ-రజత దానం చేసిన ఫలం పదమూడు రోజులపాటు పెరుగుతుందని కూడా చెప్పబడింది. నువ్వుల కలిపిన నీటితో పితృదేవతలకు తర్పణం తృప్తికరమని; పాయసం, తేనె, నెయ్యితో చేసిన శ్రాద్ధం పితృలకు స్వర్గం మరియు అక్షయ ఫలాన్ని ఇస్తుందని పేర్కొంటుంది. అక్షత, బదర, బిల్వ, ఇంగుడ, నువ్వులు వంటి ధాన్య-ఫల నైవేద్యాలు కూడా అక్షయ ఫలదాయకమని వర్ణన. చివరికి సూర్యారాధనే ప్రధానంగా నిలుస్తుంది—స్నానం, దివాకర పూజ, ఆదిత్యహృదయ పఠనం, వేద జపం. ఒక్క ఋక్/యజుః/సామ మంత్ర జపమే చేసినా సమగ్ర వేదఫలం, పాపవిమోచనం, ఉత్తమ లోకప్రాప్తి కలుగుతుందని చెప్పబడింది. విధిపూర్వకంగా అక్కడ ప్రాణత్యాగం చేసినవాడు సూర్యసంబంధ పరమపదాన్ని పొందుతాడని అధ్యాయం ముగుస్తుంది.
Adhyaya 60
रवितीर्थ-आदित्येश्वर-माहात्म्य एवं नर्मदास्तोत्रफलम् (Ravītīrtha–Ādityeśvara Māhātmya and the Fruit of the Narmadā Hymn)
మార్కండేయుడు యుధిష్ఠిరునికి ఉపదేశం కొనసాగిస్తూ రవితీర్థం, ఆదిత్యేశ్వరుని మహిమను వర్ణిస్తాడు—ఇది ప్రసిద్ధ తీర్థాలకన్నా అధిక ఫలప్రదమైన పరమ పుణ్యక్షేత్రమని చెబుతాడు. రుద్రసన్నిధిలో విన్న కథను వివరిస్తాడు: క్షామకాలంలో అనేక ఋషులు నర్మదా తీరంలో కూడి, అరణ్యంతో నిండిన తీర్థప్రదేశానికి చేరుతారు. అక్కడ పాశాలు ధరించిన భయంకర స్త్రీ-పురుషులు కనిపించి, తమ ‘స్వాముల’ వద్దకు తీర్థంలోకి రావాలని ఋషులను ప్రేరేపిస్తారు. అప్పుడు ఋషులు నర్మదాదేవికి దీర్ఘ స్తోత్రం చేసి, ఆమె పవిత్రీకరణ-రక్షణ శక్తిని కీర్తిస్తారు. దేవి ప్రత్యక్షమై అసాధారణ వరాలు ప్రసాదించి, మోక్షాభిముఖమైన అరుదైన హామీని కూడా ఇస్తుంది. తరువాత స్నాన-పూజల్లో నిమగ్నమైన ఐదుగురు బలవంతులు కనిపించి, ఈ తీర్థ ప్రభావంతో ఘోర పాపాలూ తొలగుతాయని చెబుతారు; వారు భాస్కరారాధనతో పాటు అంతరంగంలో హరి-స్మరణ చేసి, దాని రూపాంతరకర ఫలితాన్ని ఋషులు ప్రత్యక్షంగా చూస్తారు. అధ్యాయం రవితీర్థ విధిక్రమాన్ని నిర్దేశిస్తుంది—గ్రహణకాలాల్లో, పుణ్య తిథి-సంధుల్లో దర్శనం, ఉపవాసం, రాత్రి జాగరణ, దీపదానం, వైష్ణవ కథా-శ్రవణం, వేదపఠనం, గాయత్రీ జపం, బ్రాహ్మణ సత్కారం, అలాగే అన్నం, బంగారం, భూమి, వస్త్రాలు, ఆశ్రయం, వాహనాలు మొదలైన దానాలు. ఫలశ్రుతిలో శ్రద్ధతో వినేవారికి శుద్ధి, సూర్యలోక నివాసం లభిస్తుందని చెప్పి, ఘోర నైతిక దోషాలు గలవారికి తీర్థ రహస్యాన్ని చెప్పడంలో జాగ్రత్త సూచిస్తుంది.
Adhyaya 61
शक्रतीर्थ-शक्रेश्वर-माहात्म्य (Glory of Śakra-tīrtha and Śakreśvara)
మార్కండేయుడు శ్రోతకు నర్మదా నదీ దక్షిణ తీరంలో ఉన్న అత్యంత పుణ్యప్రదమైన శక్రతీర్థాన్ని సూచిస్తాడు; అది సঞ্চిత పాపాలను హరించేదిగా వర్ణించబడింది. ఈ తీర్థ మహిమకు కారణకథ ఉంది—పూర్వం ఇంద్రుడు (శక్రుడు) ఇక్కడ మహేశ్వర శివుని పట్ల ఘనభక్తితో ఘోర తపస్సు చేశాడు; ప్రసన్నుడైన ఉమాపతి అతనికి దేవేంద్రత్వం, రాజ్యసమృద్ధి, దానవులపై జయశక్తి వంటి వరాలను అనుగ్రహించాడు. తదుపరి విధి బోధించబడుతుంది—కార్తిక కృష్ణ త్రయోదశినాడు భక్తితో ఉపవాసవ్రతం చేయడం వల్ల పాపవిమోచనం కలుగుతుంది; దుఃస్వప్నాలు, అపశకునాలు, గ్రహ-శాకినీ మొదలైన ఉపద్రవాలు శమిస్తాయి. శక్రేశ్వర దర్శనం జన్మార్జిత దోషాలను నశింపజేస్తుందని, అలాగే అనేక నిషిద్ధ కర్మలకు కూడా ఇక్కడ శుద్ధి లభిస్తుందని చెప్పబడింది. చివరగా స్వర్గకాంక్షితో దానవిధానం—ప్రత్యేకంగా సద్బ్రాహ్మణునికి గోదానం (లేదా తగిన వాహనపశువు) భక్తితో ఇవ్వాలి; తీర్థఫలాలు సంక్షేపంగా ప్రకటించి అధ్యాయం ముగుస్తుంది।
Adhyaya 62
क्रोडीतीर्थ-माहात्म्य (Kroḍī Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Kroḍīśvara Shrine
ఈ అధ్యాయంలో మార్కండేయ మహర్షి రాజునకు క్రోడీశ్వరమనే మహాతీర్థ దర్శనవిధానాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. దానవసేనల వినాశానంతరం విజయోత్సాహంతో దేవతలు ఛిన్నశిరస్సులను సమీకరించి నర్మదా జలంలో నిమజ్జనం చేసి, బంధుత్వస్మరణతో స్నానం చేస్తారు. అనంతరం ఉమాపతి శివుని స్థాపించి లోకసిద్ధి మరియు క్షేమార్థం పూజిస్తారు; అందువల్ల ఈ తీర్థం భూమిపై “క్రోడీ”గా పాపనాశకంగా ప్రసిద్ధి చెందుతుంది. విధానంగా ఉభయపక్షాల అష్టమి, చతుర్దశి రోజుల్లో భక్తితో ఉపవాసం, శూలినుడి సమక్షంలో రాత్రిజాగరణం—పవిత్రకథాశ్రవణం, వేదాధ్యయనంతో సహా—ప్రాతః త్రిదశేశ్వర పూజ, పంచామృతాభిషేకం, చందనలేపనం, బిల్వపత్ర-పుష్పార్పణం, దక్షిణాభిముఖ మంత్రజపం, నియత జలనిమజ్జనం చెప్పబడింది. పితృదేవతలకు దక్షిణముఖంగా తిలాంజలి, శ్రాద్ధం, వేదనిష్ఠ సంయమి బ్రాహ్మణులకు భోజన-దానాలు చేయడం వల్ల పుణ్యం అనేకగుణాలు పెరుగుతుందని పేర్కొంటుంది. ఫలశ్రుతి ప్రకారం నియమపూర్వకంగా ఈ తీర్థంలో మరణిస్తే, ఎముకలు నర్మదాజలంలో ఉన్నంతకాలం శివలోకంలో దీర్ఘనివాసం లభిస్తుంది; తరువాత ధనవంతుడిగా, గౌరవనీయుడిగా, సద్గుణసంపన్నుడిగా, దీర్ఘాయుష్కుడిగా జన్మించి, చివరికి క్రోడీశ్వరారాధనతో పరమగతిని పొందుతాడు. రేవా ఉత్తరతీరంలో నిజాయితీగా సంపాదించిన ధనంతో ఆలయ నిర్మాణం, అన్ని వర్ణాలకు మరియు స్త్రీలకు సామర్థ్యానుసారం సులభంగా ఉండాలని ప్రోత్సహించి, ఈ తీర్థమాహాత్మ్యాన్ని భక్తితో వినితే ఆరు నెలల్లో పాపనాశమని ఉపసంహరిస్తుంది.
Adhyaya 63
कुमारेश्वरतीर्थ-माहात्म्य (Kumāreśvara Tīrtha Māhātmya)
మార్కండేయుడు రాజశ్రోతకు ఉపదేశిస్తాడు—అగస్త్యేశ్వరునికి సమీపంగా నర్మదా తీరంలో ఉన్న ప్రసిద్ధ కుమారేశ్వర తీర్థానికి వెళ్లుము. పూర్వకాలంలో షణ్ముఖుడు (స్కందుడు) అక్కడ ఘనభక్తితో ఆరాధన చేసి సిద్ధిని పొందాడు; దేవసేనల నాయకుడై శత్రువులను దమనించే శక్తిని సంపాదించాడు. ఆ కారణంగా నర్మదా తీరంలోని ఆ స్థలం మహాశక్తిమంతమైన తీర్థంగా ప్రకటించబడింది. యాత్రికుల నియమం చెప్పబడింది—ఏకాగ్రచిత్తంతో, ఇంద్రియనిగ్రహంతో అక్కడికి చేరాలి; ముఖ్యంగా కార్తిక చతుర్దశి మరియు అష్టమి రోజుల్లో ప్రత్యేక వ్రతాచరణ చేయాలి. గిరిజానాథుడు (శివుడు) కు పెరుగు, పాలు, నెయ్యితో అభిషేకం, భక్తిగీతాల గానం, అలాగే శాస్త్రోక్త పిండదానం చేయాలి—వేదవిద్వాంసులైన బ్రాహ్మణులు ధర్మకర్మల్లో నిమగ్నులై ఉన్న సమక్షంలో చేయడం ఉత్తమం. ఫలశ్రుతి ప్రకారం అక్కడ ఇచ్చిన దానం అక్షయమవుతుంది; ఆ తీర్థం సర్వతీర్థస్వరూపమని చెప్పబడింది; కుమార దర్శనం మహాపుణ్యాన్ని ఇస్తుంది. చివరగా, ఈ పుణ్యకర్మసంబంధంలో అక్కడ దేహత్యాగం చేసినవాడు స్వర్గాన్ని పొందుతాడని—ప్రభువు సత్యవచనంగా నిర్ధారించబడింది.
Adhyaya 64
अगस्त्येश्वरतीर्थमाहात्म्य (Agastyeśvara Tīrtha-Māhātmya)
ఈ అధ్యాయంలో మార్కండేయుడు రాజును ఉద్దేశించి అవంతీ ఖండంలో ఉన్న అత్యంత శుభప్రదమైన “అగస్త్యేశ్వర” తీర్థాన్ని సూచిస్తాడు. ఈ తీర్థం పాపక్షయానికి, ధర్మదోష నివారణకు స్థలాధారిత సాధనంగా వర్ణించబడింది. ఇక్కడ ప్రధానంగా తీర్థస్నాన విధానం చెప్పబడింది; స్నానం ద్వారా బ్రహ్మహత్య వంటి మహాపాతకాల నుంచీ విముక్తి కలుగుతుందని స్పష్టం చేస్తుంది. కాలనిర్దేశం కూడా ఉంది—కార్తీక మాసం, కృష్ణపక్షం, చతుర్దశి నాడు స్నానం చేయాలి; ఇలా కాలం-స్థలం-క్రియ ఒకే ధార్మిక నియమంగా ఏకమవుతాయి. తదుపరి సమాధిస్థుడై, ఇంద్రియనిగ్రహంతో ఘృతంతో దేవునికి అభిషేకం చేయమని ఆజ్ఞ. దానవిధానంలో ధనం, పాదుకలు, ఛత్రం, ఘృతకంబళం, అందరికీ అన్నదానం మొదలైనవి చెప్పి, వీటివల్ల పుణ్యఫలం బహుగుణంగా పెరుగుతుందని పేర్కొంటుంది. బోధ ఏమిటంటే—తీర్థయాత్ర కేవలం ప్రయాణం కాదు; నియమం, భక్తి, దానం సమన్వయంతోనే శుద్ధి సిద్ధిస్తుంది.
Adhyaya 65
Ānandeśvara-tīrtha Māhātmya (Glory of the Ānandeśvara Tīrtha)
ఈ అధ్యాయంలో సంభాషణ రూపంలో మార్కండేయుడు యుధిష్ఠిరునికి నర్మదా దక్షిణ తీరంలోని ‘ఆనందేశ్వర’ తీర్థ మహాత్మ్యాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. దైత్యవధానంతరం దేవతలు తదితర దివ్యసత్త్వాలు మహేశ్వరుని పూజించగా, శివుడు గౌరీతో కలిసి భైరవ రూపం ధరించి నర్మదా తీరంలో ఆనందనృత్యం చేశాడు. ఆ ఆదిఘటన వల్లనే ఈ స్థలానికి ‘ఆనందేశ్వర’ అనే నామం ఏర్పడి, ఇది శుద్ధికర శక్తి గల పవిత్ర క్షేత్రంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. తదుపరి ఆచారవిధానం చెప్పబడింది—అష్టమి, చతుర్దశి, పౌర్ణమాసి రోజుల్లో దేవపూజ, సుగంధ ద్రవ్యాలతో అభ్యంగం/అనులేపనం, సామర్థ్యానుసారం బ్రాహ్మణ సత్కారం చేయాలి. గోదానం, వస్త్రదానం కూడా శ్రేయస్కరమని పేర్కొంటుంది. వసంత ఋతువులో త్రయోదశి నాడు శ్రాద్ధ విధానం, ఇంగుడ, బదర, బిల్వ, అక్షత, జలము వంటి సరళ అర్పణలతో చేయవలెనని సూచిస్తుంది. ఫలశ్రుతిలో పితృదేవతలకు దీర్ఘ తృప్తి, అనేక జన్మల వరకు సంతాన పరంపర నిలకడగా ఉండటం చెప్పి, ధర్మకర్మ యొక్క దూరగామి మంగళాన్ని ప్రతిపాదిస్తుంది.
Adhyaya 66
मातृतीर्थमाहात्म्य (Mātṛtīrtha Māhātmya: The Glory of the Mothers’ Pilgrimage Site)
మార్కండేయుడు యుధిష్ఠిరునికి ఉపదేశిస్తూ—నర్మదా నదికి దక్షిణ తీరంలో సంగమ సమీపంలో ఉన్న అపూర్వమైన మాతృతీర్థానికి వెళ్లమని చెబుతాడు. అక్కడ నదీ తీరంలో మాతృదేవతలు ప్రత్యక్షమయ్యారని, యోగినీ సమూహం ప్రార్థించగా శివుడు—ఉమను అర్ధాంగిగా ధరించి, నాగాన్ని యజ్ఞోపవీతంలా ధరించినవాడు—ఆ తీర్థం భూలోకంలో ప్రసిద్ధమవాలని అనుమతించి అంతర్ధానమయ్యాడని కథనం. ఈ దివ్య అనుమోదనే తీర్థ మహిమకు ఆధారం. నవమి తిథిన శుచిగా నియమబద్ధుడైన భక్తుడు ఉపవాసం చేసి మాతృగోచరంలో పూజ చేయాలి; అప్పుడు మాతృదేవతలు, శివుడు ప్రసన్నులవుతారు. వంధ్య, సంతానశోకగ్రస్త లేదా పుత్రహీన స్త్రీల కోసం మంత్రశాస్త్రవేత్త ఆచార్యుడు ఐదు రత్నాలు, ఫలాలతో కూడిన స్వర్ణకలశంతో స్నానవిధిని ప్రారంభించాలి; పుత్రలాభార్థం కాంస్యపాత్రలో స్నానం చేయించాలి. చివరగా—మనసులో తలచిన కోరిక సిద్ధిస్తుంది, మాతృతీర్థానికి మించిన తీర్థం లేదు అని ఫలశ్రుతి చెబుతుంది.
Adhyaya 67
Luṅkeśvara/Liṅgeśvara Tīrtha Māhātmya and the Daitya Kālapṛṣṭha’s Boon
అధ్యాయం 67లో మārkaṇḍేయుడు తీర్థమహిమను కేంద్రంగా చేసుకుని ధర్మోపదేశ రూపంలో కథను వివరిస్తాడు. జలంలో స్థితమైన అత్యంత పుణ్యప్రదమైన ‘లుఙ్కేశ్వర’ తీర్థం పరిచయం అవుతుంది; దీనిని ‘లింగేశ్వర’గా, ‘స్పర్శ-లింగ’ తర్కంతోనూ వివరించారు. కథా కేంద్రం వరప్రసాదం వల్ల ఏర్పడిన సంకటమే. దైత్యుడు కాలపృష్టుడు ధూమపాన వ్రతం వంటి ఘోర తపస్సు చేస్తాడు; పార్వతి శివుని వరం ఇవ్వమని కోరుతుంది. శివుడు బలవంతపు ప్రేరణతో వరం ఇవ్వడంలో నైతిక ప్రమాదం ఉందని హెచ్చరించినప్పటికీ, భయంకర వరం ఇస్తాడు—దైత్యుడు ఎవరి తలపై చేతి స్పర్శ చేస్తే వారు భస్మమవుతారు. ఆ శక్తితో దైత్యుడు శివునిపైనే ప్రయోగించబోయి లోకాలోకాల్లో వెంబడిస్తాడు. శివుడు సహాయం కోరగా నారదుడు విష్ణువుని చేరుతాడు. విష్ణువు మాయతో మనోహర వసంతవనం, ఆకర్షణీయ కన్యను ప్రదర్శిస్తాడు; కామమోహితుడైన దైత్యుడు సామాజిక ఆచార సూచనను అనుసరించి తన తలపై తానే చేయి పెట్టి క్షణంలో నశిస్తాడు. తదుపరి ఫలశ్రుతి, విధి సూచనలు—లుఙ్కేశ్వరంలో స్నానం, పానం చేయడం వల్ల శరీరంలోని భాగాల వరకు ఉన్న పాపాలు, దీర్ఘకాల కర్మబంధాలు నశిస్తాయి. కొన్ని తిథుల్లో ఉపవాసం, పండిత బ్రాహ్మణులకు స్వల్ప దానం కూడా మహాపుణ్యవృద్ధికరమని చెప్పబడింది; క్షేత్ర పవిత్రతను కాపాడే రక్షక దేవతల ప్రస్తావన కూడా ఉంది.
Adhyaya 68
धनदतीर्थमाहात्म्य (Glory of Dhanada Tīrtha on the Southern Bank of the Narmadā)
మార్కండేయుడు యుధిష్ఠిరునికి ఉపదేశిస్తాడు—నర్మదా నదికి దక్షిణ తీరంలో ఉన్న ధనదా తీర్థానికి వెళ్లుము. అది సర్వపాపనాశకమై, సమస్త తీర్థఫలప్రదమని వర్ణించబడింది. చైత్ర మాస శుక్లపక్ష త్రయోదశినాడు సాధకుడు నియమంతో ఉపవాసం చేసి రాత్రి జాగరణ చేయాలి. అక్కడ ‘ధనదా’కు పంచామృతాభిషేకం, ఘృతదీపార్పణం, భక్తితో గీత-వాద్య సేవలు చేయవలెనని చెప్పబడింది. ప్రాతఃకాలంలో దానగ్రహణయోగ్యులు, విద్యా-శాస్త్రార్థనిష్ఠులు, శ్రౌత-స్మార్తాచారపరులు, శీల-సంయమసంపన్నులైన బ్రాహ్మణులను సత్కరించాలి. గోవులు, స్వర్ణం, వస్త్రాలు, పాదుకలు, అన్నం, కావాలంటే ఛత్రం మరియు శయ్యా మొదలైనవి దానం చేస్తే మూడు జన్మల పాపములు కూడ సమూలంగా నశిస్తాయని ఫలశ్రుతి. ఫలభేదం కూడా చెప్పబడింది—అనియముడికి స్వర్గప్రాప్తి, నియముడికి మోక్షం; దరిద్రునికి పునఃపునః అన్నలాభం; సహజ కులీనత్వం, దుఃఖక్షయం; నర్మదాజలంతో రోగనాశం. ధనదా తీర్థంలో విద్యాదానం విశేష పుణ్యమై, వ్యాధిరహిత సూర్యలోకాన్ని ఇస్తుంది; రేవా దక్షిణ తీరంలోని దేవద్రోణీలో విస్తార దాన-యజ్ఞాదులు చేసినవాడు శోకరహిత శంకరలోకాన్ని పొందుతాడు।
Adhyaya 69
Maṅgaleśvara-liṅga Pratiṣṭhā and Aṅgāraka-vrata (मङ्गलेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा तथा अङ्गारकव्रत)
మార్కండేయుడు తీర్థయాత్రా క్రమంలో శ్రేష్ఠమైన మంగళేశ్వర క్షేత్రాన్ని వివరిస్తాడు. భూమిపుత్రుడు మంగళుడు (అంగారకుడు) సర్వజీవుల హితార్థం ఈ శ్రైనును స్థాపించాడని కథనం. చతుర్దశి తిథినాడు తీవ్రమైన భక్తికి ప్రసన్నుడైన శంకరుడు, శశిశేఖరుడు మంగళేశ్వర రూపంలో ప్రత్యక్షమై వరం ప్రసాదించాడు. మంగళుడు జన్మజన్మాంతరాల వరకు అనుగ్రహం కోరుతూ, తాను శివదేహ స్వేదం నుండి జన్మించి గ్రహమండలంలో నివసిస్తానని చెప్పి, దేవతలచే తన పేరుతో గుర్తింపు మరియు పూజ కోరాడు. శివుడు—ఈ స్థలంలో ప్రభువు మంగళుని పేరుతో ప్రసిద్ధుడవుతాడు—అని వరమిచ్చి అంతర్ధానమయ్యాడు. తరువాత మంగళుడు యోగబలంతో లింగాన్ని ప్రతిష్ఠించి పూజించాడు. అనంతరం విధినిర్దేశం: మంగళేశ్వర లింగం దుఃఖనాశకం; తీర్థంలో బ్రాహ్మణులను తృప్తిపరచాలి, ముఖ్యంగా భార్యతో కూడిన కర్మలు చేయాలి, అంగారక వ్రతాన్ని ఆచరించాలి. వ్రతాంతంలో శివార్థం గోవృష దానం, ఎర్ర వస్త్రాలు, నిర్దిష్ట వర్ణపు పశువులు, ఛత్రం-శయ్య, ఎర్ర మాలలు/అనులేపనం మొదలైనవి అంతఃశుద్ధితో దానం చేయాలని చెప్పబడింది. రెండు పక్షాలలోనూ చతుర్థి, అష్టమి తిథుల్లో శ్రాద్ధం చేయాలి; ధనమోసం వర్జ్యం. ఫలంగా పితృదేవతలకు యుగపర్యంత తృప్తి, శుభసంతానం, ఉత్తమ స్థితితో పునర్జన్మ, తీర్థప్రభావంతో దేహకాంతి, భక్తితో నిత్యపఠనముచేసేవారికి పాపనాశం కలుగుతుందని పేర్కొంటుంది.
Adhyaya 70
Ravi-kṛta Tīrtha on the Northern Bank of Revā (रविणा निर्मितं तीर्थम् — रेवोत्तरतीरमाहात्म्यम्)
మార్కండేయుడు రేవా (నర్మదా) ఉత్తర తీరంలో ఉన్న “అత్యంత దివ్యమైన” తీర్థాన్ని వర్ణిస్తాడు; అది రవి (సూర్యుడు) నిర్మించినదిగా ప్రసిద్ధి. ఈ తీర్థం పాపక్షయానికి కారణమని, నర్మదా ప్రాంతంలోని అదే ఉత్తర తీరంలో భాస్కరుడు తన స్వాంశంతో నిత్యం నిలిచి ఉంటాడని చెప్పబడింది. తదుపరి కాలవిధానం—ప్రత్యేకంగా షష్ఠి, అష్టమి, చతుర్దశి తిథుల్లో స్నానం చేసి, ప్రేతులు/పితృదేవతల కోసం భక్తితో శ్రాద్ధం చేయాలి. ఫలంగా తక్షణ శుద్ధి, సూర్యలోకంలో మహిమ, ఆపై స్వర్గం నుండి తిరిగి శుద్ధ వంశంలో జన్మ, ధనసంపద మరియు జన్మజన్మాంతరాల వరకు రోగరహితత్వం లభిస్తాయని చెప్పి, స్థలం-కాలం-క్రియ-ఫలం అన్నింటిని కలిపిన సంక్షిప్త తీర్థమాహాత్మ్య ఉపదేశం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది।
Adhyaya 71
Kāmeśvara-tīrtha Māhātmya (कामेश्वरतीर्थमाहात्म्य) / The Glory of the Kāmeśvara Sacred Site
మార్కండేయుడు యుధిష్ఠిరునికి ఉపదేశాన్ని కొనసాగిస్తూ కామేశ్వరునితో సంబంధమైన పవిత్ర తీర్థ మహిమను వివరిస్తాడు. అక్కడ గౌరీదేవి పరాక్రమశాలి కుమారుడు, గణాధ్యక్షుడు, సిద్ధస్వరూపంగా నిలిచియున్నాడని చెప్పి, ఆ స్థలం భక్తిని పెంపొందించేదిగా మరియు పాపక్షయకారిగా పేర్కొంటాడు. ఈ అధ్యాయంలో ఆరాధన విధానం స్పష్టంగా చెప్పబడింది—భక్తి, నియమం, సంయమం కలిగిన ఉపాసకుడు ముందుగా స్నానం చేసి, పంచామృతాలతో అభిషేకం చేయాలి; తరువాత ధూపం, నైవేద్యం సమర్పించి విధివిధానంగా పూజ నిర్వహించాలి. దీని ఫలంగా ‘సర్వపాప విమోచనం’ మరియు శుద్ధి లభిస్తాయని చెప్పబడింది. మార్గశీర్ష మాసంలోని అష్టమి తిథి ఈ తీర్థంలో స్నానానికి అత్యంత శక్తిమంతమైన కాలమని ప్రత్యేకంగా సూచించబడింది. చివరగా—ఎలాంటి సంకల్పంతో పూజ చేస్తారో, ఆ సంకల్పానుగుణమైన ఫలమే లభిస్తుంది; ఉపాసకుడు కోరిన కోరిక సిద్ధిస్తుంది అని బోధిస్తుంది.
Adhyaya 72
Maṇināgeśvara-tīrtha Māhātmya (मणिनागेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Origin Legend and Ritual Merits
మార్కండేయుడు రాజశ్రోతను నర్మదా నదీ ఉత్తర తీరంలో ఉన్న శుభమైన మణినాగేశ్వర తీర్థ మహాత్మ్యానికి దారితీస్తాడు. ఈ క్షేత్రాన్ని నాగరాజు మణినాగుడు సర్వజీవహితార్థం స్థాపించాడని, ఇది పాపనాశకమని వర్ణించబడింది. యుధిష్ఠిరుడు—విషసర్పుడు ఎలా ఈశ్వరుణ్ని ప్రసన్నం చేశాడు? అని అడుగుతాడు. అప్పుడు కశ్యపుని భార్యలు కద్రూ–వినతల ఉచ్చైశ్రవసు గుర్రం రంగుపై పందెం, కద్రూ చేసిన మోసం, సర్పాలకు గుర్రపు వెంట్రుకలను నల్లగా చేయమని బలవంతం, కొందరు అంగీకరించడం, మరికొందరు మాతృశాపభయంతో పారిపోయి జలప్రాంతాలు, దిశలలో వ్యాపించడం అనే పురాతన వంశకథ చెప్పబడుతుంది. శాపఫలితభయంతో మణినాగుడు నర్మదా ఉత్తర తీరంలో ఘోర తపస్సు చేసి అక్షయ తత్త్వాన్ని ధ్యానిస్తాడు. త్రిపురాంతకుడు శివుడు ప్రత్యక్షమై భక్తిని ప్రశంసించి రక్షణను, ఉత్తమ నివాసాన్ని, వంశహిత వరాలను ప్రసాదిస్తాడు. మణినాగుని ప్రార్థనపై శివుడు అంసరూపంగా అక్కడ నివసిస్తానని అంగీకరించి లింగప్రతిష్ఠ ఆజ్ఞాపిస్తాడు—ఇదే తీర్థాధికారానికి ఆధారం అవుతుంది. తదుపరి భాగంలో ప్రత్యేక తిథుల్లో పూజాకాలాలు, దధి–మధు–ఘృత–క్షీరాలతో అభిషేక విధానం, శ్రాద్ధ నియమాలు, దానవస్తువులు, పూజారుల ఆచార నియమాలు చెప్పబడతాయి. ఫలశ్రుతిలో పాపవిమోచనం, శుభగతి, సర్పభయ నివారణ, అలాగే ఈ తీర్థకథను వినడం/పఠించడం వల్ల విశేష పుణ్యం కలుగుతుందని ప్రకటించబడింది.
Adhyaya 73
गोपारेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Gopāreśvara Tīrtha Māhātmya)
ఈ అధ్యాయం ప్రశ్న–ప్రత్యుత్తర రూపంలో ధార్మిక తత్త్వాన్ని వివరిస్తుంది. యుధిష్ఠిరుడు మార్కండేయుణ్ణి అడుగుతాడు—నర్మదా నదీ దక్షిణ తీరంలో మణినాగ సమీపంలో “గో దేహం నుండి ఉద్భవించిన లింగం” ఎందుకు స్థితమై ఉంది? అది పాపనాశకమని ఎందుకు ప్రసిద్ధి? మార్కండేయుడు చెబుతాడు: లోకహితార్థం సురభి/కపిలా గోవు మహేశ్వరుని భక్తితో ధ్యానం, తపస్సు చేసింది; శివుడు ప్రసన్నుడై ప్రత్యక్షమై ఆ తీర్థంలో నివసించేందుకు అంగీకరించాడు. అందువల్ల ఒక్కసారి స్నానం చేసినా శీఘ్ర శుద్ధి కలుగుతుందని ఆ తీర్థం ఖ్యాతి పొందింది. తదుపరి దానధర్మ నియమాలు చెప్పబడతాయి—భక్తితో “గోపారేశ్వర-గోదానం” చేయాలి: అర్హమైన గోవును (నిర్దిష్ట స్వర్ణ/ఆభరణాలతో) పాత్రుడైన బ్రాహ్మణునికి దానం చేయాలి. కృష్ణపక్ష చతుర్దశి లేదా అష్టమి, ముఖ్యంగా కార్తీక మాసంలో, విశేష ఫలమని పేర్కొంటుంది. ప్రేతోద్ధారార్థం పిండదానం, నిత్య రుద్రనమస్కారం పాపహరమని, అలాగే వృషోత్సర్గం పితృహితకరమై శివలోకంలో దీర్ఘ గౌరవాన్ని ప్రసాదిస్తుందని—వృషభ రోమాల సంఖ్యకు అనుగుణంగా గౌరవకాలం లభించి, తరువాత శుభజన్మ కలుగుతుందని చెప్పబడింది. చివరగా నర్మదా దక్షిణ తీరంలోని గోపారేశ్వర తీర్థ మహిమను, లింగం యొక్క అద్భుత ఉద్భవాన్ని తీర్థ పవిత్రతకు చిహ్నంగా పునరుద్ఘాటిస్తుంది.
Adhyaya 74
Gautameśvara-tīrtha Māhātmya (गौतमेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Revā’s Northern Bank
ఈ అధ్యాయంలో మార్కండేయుడు సంభాషణారూపంగా రేవా నది ఉత్తర తీరంలో ఉన్న అత్యంత దివ్యమైన గౌతమేశ్వర తీర్థ మహాత్మ్యాన్ని సంక్షిప్తంగా వివరిస్తాడు. దీని ఆవిర్భావం ఋషి గౌతమునికి ఆపాదించబడింది; ప్రజాహితార్థం స్థాపించబడిన ఈ స్థలం పురాణీయ పుణ్యభాషలో ‘స్వర్గసోపానరూపం’గా ప్రశంసించబడింది. ‘లోకగురు’ దేవుడు సన్నిధిలో భక్తి విశేషంతో యాత్ర చేసినవారికి పాపవినాశం, అంతఃశుద్ధి, స్వర్గలోక నివాసం వాగ్దానం చేయబడింది. అలాగే విజయం, దుఃఖనివృత్తి, శుభసౌభాగ్యవృద్ధి వంటి ఫలితాలు చెప్పబడతాయి; పితృకర్మలో ఒక్క పిండదానం వంశంలోని మూడు తరాలను ఉద్ధరిస్తుందని కూడా పేర్కొంటుంది. చివరగా—భక్తితో ఇచ్చిన చిన్నదైనా పెద్దదైనా దానం గౌతమ ప్రభావంతో అనేక రెట్లు ఫలిస్తుందని నియమం చెప్పబడింది. ఈ తీర్థం ‘తీర్థాలలో పరమం’గా స్థాపించబడి, రుద్రవాక్యంగా చెప్పబడినందున శైవ ప్రమాణత మరింత బలపడుతుంది.
Adhyaya 75
Śaṅkhacūḍa-tīrtha-māhātmya (Glory of the Śaṅkhacūḍa Tīrtha on the Narmadā)
మార్కండేయుడు నర్మదా నదికి దక్షిణ తీరంలో ఉన్న అత్యంత పుణ్యమైన ‘శంఖచూడ’ తీర్థ మహిమను వర్ణిస్తాడు. శంఖచూడుడు అక్కడే నివసిస్తున్నాడని, వైనతేయుడు (గరుడుడు) భయంనుండి రక్షణ కోరుతూ ఆ స్థలాన్ని ఆశ్రయించాడని కారణంతో సహా చెప్పబడుతుంది. తదుపరి ఆచరణ విధానం నిర్దేశించబడింది—శుచిగా, ఏకాగ్రచిత్తంతో అక్కడికి చేరి, పాలు, తేనె, నెయ్యి వంటి మంగళద్రవ్యాలతో క్రమంగా శంఖచూడుని అభిషేకించాలి; దేవుని సన్నిధిలో రాత్రి జాగరణం చేయాలి. ప్రశంసిత వ్రతధారులైన బ్రాహ్మణులను గౌరవించి, దధిభక్తం వంటి నైవేద్య/అన్నదానాలతో తృప్తిపరచి, చివరగా గోదానం చేయాలి; ఇది సర్వపాపనాశకమైన పవిత్ర దానం అని చెప్పబడింది. చివరగా ప్రత్యేక ఫలితం—ఈ తీర్థంలో సర్పదంశంతో బాధపడే వ్యక్తిని ఎవరు సంతృప్తిపరుస్తారో, వారు శంకరుని వాక్యానుసారం పరమ లోకాన్ని పొందుతారు; ఇలా తీర్థమహిమను కరుణతో కూడిన మోక్షఫలంతో అనుసంధానించి ఉపసంహరిస్తారు.
Adhyaya 76
Pāreśvara-Tīrtha Māhātmya and Parāśara’s Vrata on the Narmadā (Chapter 76)
మార్కండేయుడు వర్ణించునది: నర్మదా పుణ్యతీరమున పారీశ్వర-తీర్థమందు మహర్షి పరాశరుడు యోగ్యమైన పుత్రప్రాప్తి కోరి ఘోర తపస్సు చేయుచుండెను. అప్పుడు దేవి—గౌరీ నారాయణీ, శంకరపత్నీ—ప్రత్యక్షమై ఆయన భక్తిని ప్రశంసించి వరమిచ్చెను: సత్యశీలుడు, శుచిగుణసంపన్నుడు, వేదాధ్యయననిరతుడు, శాస్త్రవిద్యలో ప్రావీణ్యుడు అయిన కుమారుడు నీకు కలుగును. పరాశరుడు ప్రజాహితార్థం ఆ స్థలమందే దేవి సన్నిధి నిలిచియుండవలెనని ప్రార్థించగా, దేవి ‘తథాస్తు’ అని చెప్పి అక్కడ అవ్యక్తరూపమున నిలిచెను. తదనంతరం పరాశరుడు పార్వతీదేవిని ప్రతిష్ఠించి, శంకరుని కూడా స్థాపించెను; ఆ దేవుడు అజేయుడు, దేవతలకైనా దుర్లభుడు అని వర్ణించెను. తరువాత తీర్థవ్రతవిధానం చెప్పబడెను—శుద్ధులు, మనోనిగ్రహముగలవారు, కామక్రోధరహితులు అయిన స్త్రీపురుష భక్తులకు; శుభమాసములు, శుక్లపక్షము విశేషంగా ప్రశస్తమని తెలిపెను. ఉపవాసము, రాత్రిజాగరణము, దీపదానము, భక్తిగీతనృత్యాదులు సూచించబడినవి. బ్రాహ్మణసత్కారము మరియు దానములు—ధనము, స్వర్ణము, వస్త్రము, ఛత్రము, శయనము, తాంబూలము, భోజనము మొదలైనవి—విధించబడినవి; శ్రాద్ధక్రియలో దిశానియమములు, ఆసనపద్ధతి, స్త్రీలు మరియు శూద్రులకు ‘ఆమా-శ్రాద్ధ’ భేదమును కూడా వివరించెను. చివర ఫలశ్రుతి: శ్రద్ధతో వినువారికి మహాపాపవిమోచనమై పరమకల్యాణము కలుగును.
Adhyaya 77
भीमेश्वरतीर्थे जपदानव्रतफलप्रशंसा | Bhīmeśvara Tīrtha: Praise of Japa, Dāna, and Vrata-Fruits
ఈ అధ్యాయంలో శ్రీ మార్కండేయుడు భీమేశ్వర తీర్థ మహిమను, ఆచరణ విధానాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. భీమేశ్వరాన్ని పాపక్షయకరమైన తీర్థంగా, శుభ నియమాలు పాటించే ఋషిసమూహాలు సేవించే స్థలంగా వర్ణిస్తాడు. విధి ఇలా—భీమేశ్వరానికి చేరి తీర్థస్నానం చేసి, ఉపవాసం మరియు ఇంద్రియనిగ్రహం పాటించి, సూర్యుడు ఉన్న పగటి వేళ చేతులు పైకి ఎత్తి ‘ఏకాక్షర’ మంత్రజపం చేయాలి. తదుపరి జపం, దానం, వ్రతం ఫలాలు క్రమంగా చెప్పబడతాయి—అనేక జన్మల పాపసంచయం నశించడం, గాయత్రీ జపానికి ప్రత్యేక శుద్ధిశక్తి ఉండటం. వైదికమైనా లౌకికమైనా, పునఃపునః జపం మంత్రశక్తితో మలినాలను అగ్ని ఎండిన గడ్డిని దహించునట్లు దహిస్తుంది. ‘దైవశక్తి’ని నెపంగా పెట్టుకొని పాపం చేయరాదు; అజ్ఞానం త్వరగా తొలగవచ్చు గాని పాపానికి న్యాయం కలగదు. చివరికి, ఈ తీర్థంలో యథాశక్తి చేసిన దానం అక్షయ ఫలాన్ని ఇస్తుందని నిర్ధారించబడింది.
Adhyaya 78
नारदतीर्थ-नारदेश्वर-माहात्म्य (Glory of Nārada’s Tīrtha and Nāradeśvara)
ఈ అధ్యాయం సంభాషణరూపంగా నారదతీర్థం–నారదేశ్వర మహాత్మ్యాన్ని వివరిస్తుంది. మార్కండేయుడు నారదుడు స్థాపించిన పరమ తీర్థాన్ని సూచించగా, యుధిష్ఠిరుడు దాని ఆవిర్భావకథను అడుగుతాడు. తరువాత కథ రేవా (నర్మదా) నదీ ఉత్తర తీరంలో నారదుని ఘోర తపస్సుకు మారుతుంది; అక్కడ ఈశ్వరుడు ప్రత్యక్షమై వరాలు ప్రసాదిస్తాడు—యోగసిద్ధి, అచంచల భక్తి, లోకాల మధ్య స్వేచ్ఛాగమనం, త్రికాలజ్ఞానం, అలాగే స్వర–గ్రామ–మూర్చ్ఛనా వంటి సంగీతతత్త్వాలలో ప్రావీణ్యం; ఇంకా నారదతీర్థం జగద్విఖ్యాతమై పాపనాశకమవుతుందని హామీ ఇస్తాడు. శివుడు అంతర్ధానమైన తరువాత నారదుడు సర్వలోకహితార్థం శూలిన శివరూపాన్ని ప్రతిష్ఠించి తీర్థాన్ని స్థాపిస్తాడు. తీర్థయాత్ర ధర్మాచారాలు కూడా చెప్పబడతాయి—ఇంద్రియనిగ్రహం, ఉపవాసం, భాద్రపద కృష్ణ చతుర్దశి రాత్రి జాగరణ, అర్హ బ్రాహ్మణునికి ఛత్రదానం వంటి దానాలు, ఆయుధమరణం పొందినవారికి శ్రాద్ధం, పితృకార్యార్థం కపిలా గోదానం, దానధర్మాలు మరియు బ్రాహ్మణభోజనం, దీపదానం, ఆలయంలో భక్తిగీత–నృత్యాలు. హవ్యవాహన/అగ్ని పూజా–హోమం (చిత్రభాను మొదలైన దేవతలతో) దారిద్ర్యశమనమై సంపదాప్రదమని చెప్పి, చివరికి రేవా ఉత్తర తీరంలోని ఈ తీర్థం మహాపాపనాశక పరమ తీర్థమని పునరుద్ఘాటిస్తుంది।
Adhyaya 79
दधिस्कन्द-मधुस्कन्दतीर्थमाहात्म्य / The Māhātmya of Dadhiskanda and Madhuskanda Tīrthas
ఈ అధ్యాయంలో శ్రీ మార్కండేయుడు రాజశ్రోతకు ఉపదేశిస్తూ దధిస్కంద, మధుస్కంద అనే రెండు తీర్థాలు అత్యంత ప్రశంసనీయమై పాపక్షయకారకమని తెలియజేస్తాడు. సాధకుడు అక్కడికి వెళ్లి స్నానం చేసి శ్రద్ధతో దానధర్మాలు చేయాలని క్రమంగా నిర్దేశించబడింది. దధిస్కంద తీర్థంలో స్నానానంతరం ద్విజునికి దధి (పెరుగు) దానం చేయాలని విధానం ఉంది. దీని ఫలంగా అనేక జన్మలపాటు రోగాలు, వృద్ధాప్యజనిత బాధలు, శోకం, ఈర్ష్యల నుండి విముక్తి మరియు దీర్ఘకాలం “శుద్ధ” వంశంలో జన్మ కలుగుతుందని చెప్పబడింది. మధుస్కంద తీర్థంలో తేనె కలిపిన నువ్వులు దానం చేయడం, అలాగే తేనెమిశ్రిత పిండం అర్పించడం వలన అనేక జన్మలపాటు యమలోక దర్శనం లేకుండా ఉండటం, మనవలు-మునిమనవల వరకు వంశంలో సమృద్ధి నిలవడం ఫలంగా పేర్కొనబడింది. చివరగా పెరుగు కలిపిన పిండం అర్పణ విధానం మరల చెప్పి, స్నానానంతరం దక్షిణాభిముఖంగా నిలిచి క్రియలు చేయాలని సూచించబడింది. అలా చేస్తే తండ్రి, తాత, పరతాతలు పన్నెండు సంవత్సరాలు తృప్తి చెందుతారని పితృకర్మ ఫలశ్రుతి స్పష్టంగా ప్రకటించబడింది.
Adhyaya 80
नन्दिकेश्वरतीर्थमाहात्म्य — Nandikeśvara Tīrtha Māhātmya
మార్కండేయ మహర్షి రాజునకు సిద్ధ నందితో అనుబంధమైన నందికేశ్వర తీర్థం అత్యంత పవిత్రమని తెలియజేస్తాడు. నంది నియమబద్ధమైన తీర్థయాత్రకు ఆదర్శం—రేవా నదిని ముందుగా భావించి, తీర్థం నుండి తీర్థానికి వెళ్లి నిరంతరం తపస్సు చేస్తాడు. ఆ దీర్ఘ తపస్సుకు ప్రసన్నుడైన శివుడు వరం ఇవ్వగా, నంది ధనం, సంతానం, ఇంద్రియసుఖాలు కోరకుండా జన్మజన్మాంతరాలలో—అన్య యోనుల్లో పుట్టినా—శివపాదపద్మాలపై అచంచల భక్తినే కోరుతాడు. శివుడు ‘తథాస్తు’ అని అనుగ్రహించి అతన్ని తన ధామానికి తీసుకెళ్లి ఈ తీర్థ మహిమను స్థాపిస్తాడు. ఫలశ్రుతిగా, అక్కడ స్నానం చేసి త్రినేత్ర శివుని పూజిస్తే అగ్నిష్టోమ యజ్ఞసమాన పుణ్యం లభిస్తుందని చెప్పబడింది. ఆ తీర్థంలో దేహత్యాగం చేసినవాడు శివసాన్నిధ్యం పొందుతూ అక్షయ కల్పంలో దీర్ఘ భోగాన్ని అనుభవించి, తరువాత శుద్ధ వంశంలో వేదజ్ఞానం, దీర్ఘాయుష్షుతో శుభ జన్మ పొందుతాడు. చివరగా ఈ తీర్థం దుర్లభమని, పాపనాశక శక్తి అపారమని పేర్కొంటుంది।
Adhyaya 81
Varuṇeśvara-tīrtha Māhātmya (Glory of Varuṇeśvara Shrine and Charity)
మార్కండేయ మహర్షి రాజును ఉద్దేశించి మహిమాన్వితమైన వరుణేశ్వర తీర్థాన్ని దర్శించమని ఉపదేశిస్తాడు. అక్కడ వరుణుడు కృచ్ఛ్ర, చాంద్రాయణాది తపస్సులతో గిరిజానాథుడు (శివుడు)ను ప్రసన్నం చేసి సిద్ధిని పొందినట్లు వర్ణించబడుతుంది. ఈ అధ్యాయంలో తీర్థాచార విధి చెప్పబడింది: అక్కడ స్నానం చేసి పితృదేవతలకు తర్పణం చేసి, భక్తితో శంకరుని పూజించినవాడు పరమగతిని పొందుతాడని పేర్కొంటుంది. అనంతరం దానధర్మం—కుండిక/వర్ధనీ లేదా పెద్ద నీటి పాత్రను అన్నంతో కలిసి దానం చేయడం అత్యంత శ్రేష్ఠమని, దాని ఫలం పన్నెండు సంవత్సరాల సత్రయాగ పుణ్యంతో సమానమని ఫలశ్రుతి చెబుతుంది. దానాలలో అన్నదానం ప్రధానమని, అది వెంటనే ప్రీతిని కలిగించేదని కూడా చెప్పబడింది. సుసంస్కృత మనస్సుతో ఈ తీర్థంలో దేహత్యాగం చేసినవాడు ప్రళయాంతం వరుణపురిలో నివసించి, తరువాత మానవలోకంలో జన్మించి నిత్య అన్నదాతగా మారి శతాయుష్కుడై జీవిస్తాడని వర్ణన ఉంది.
Adhyaya 82
Vahnītīrtha–Kauberatīrtha Māhātmya (Glory of the Fire Tīrtha and Kubera Tīrtha)
ఈ అధ్యాయంలో శ్రీ మార్కండేయుడు రాజును ఉద్దేశించి తీర్థవిధిని ఉపదేశిస్తాడు. మొదట వహ్నీతీర్థాన్ని సూచిస్తాడు—దండకారణ్య ప్రసంగానంతరం నర్మదా తీరంలో హుతాశనుడు (అగ్ని) శుద్ధిని పొందిన అపూర్వ స్థలమని చెప్పబడింది. అక్కడ స్నానం, మహేశ్వర పూజ, భక్తికర్మలు, పితృదేవతలకు తర్పణాదులు విధించబడి, ప్రతి కర్మకు నిర్దిష్ట ఫలమూ, కొన్ని కర్మాలు మహాయజ్ఞసమ ఫలదాయకమని ఫలశ్రుతి ద్వారా వివరించబడింది. తర్వాత కౌబేరతీర్థ మహాత్మ్యం వస్తుంది—అక్కడ కుబేరుడు యక్షాధిపతిగా సిద్ధి పొందినట్టు చెప్పబడింది. అక్కడ స్నానం, ఉమాసహిత జగద్గురువు పూజ, దానధర్మం—ప్రత్యేకంగా బ్రాహ్మణునికి స్వర్ణదానం—మరియు పుణ్యఫల పరిమాణాలు పేర్కొనబడతాయి. చివరగా “నర్మదా తీర్థ పంచకం”ను ప్రశంసిస్తూ, ఉత్తమ పరలోకగతులు లభిస్తాయని, ప్రళయంలో ఇతర జలాలు క్షీణించినా రేవా పవిత్రత చిరస్థాయిగా నిలుస్తుందని ప్రతిపాదిస్తుంది.
Adhyaya 83
हनूमन्तेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Hanūmanteśvara Tīrtha Māhātmya)
Chapter 83 unfolds as a theological discourse between Mārkaṇḍeya and Yudhiṣṭhira concerning a Revā-bank tīrtha called Hanūmanta/Hanūmanteśvara, described as capable of removing grave demerit (including brahmahatyā-type impurity). The chapter first frames the site’s identity: a distinguished liṅga on the southern bank of the Revā. Yudhiṣṭhira asks how the name Hanūmanteśvara arose. Mārkaṇḍeya narrates an epic backstory: after the Rāma–Rāvaṇa conflict and the destruction of rākṣasas, Hanumān is warned by Nandinī that he bears a burden of impurity from extensive killing and is directed to the Narmadā for austerity and bathing. Hanumān performs prolonged worship; Śiva appears with Umā, reassures him of purity through Narmadā māhātmya and divine दर्शन, and grants additional boons, including enumerated honorific names of Hanumān. Hanumān then establishes a liṅga—Hanūmānīśvara/Hanūmanteśvara—described as wish-granting and indestructible. A second exemplum provides “pratyakṣa-pratyaya” (a demonstrative proof) through a later narrative involving King Supārva and his son Śatabāhu, a morally wayward ruler who encounters a brāhmaṇa tasked with immersing bone-remains at Hanūmanteśvara. The brāhmaṇa recounts a princess’s previous-life memory: her body was killed in the forest; a bone fragment fell into the Narmadā at Hanūmanteśvara, resulting in a meritorious rebirth and strong ethical constraint against remarriage. The rite of collecting and immersing remaining bones is prescribed with temporal markers (Aśvina month, dark fortnight, and Śiva-related tithi), alongside night vigil and post-rite bathing. The narrative culminates in heavenly ascent imagery for those properly aligned, while also warning about greed and mental attachment that can obstruct purification. The chapter closes with ritual prescriptions: specific days (aṣṭamī, caturdaśī; especially Aśvina kṛṣṇa caturdaśī), abhiṣeka substances (honey-milk, ghee, curd with sugar, kuśa-water), sandal paste anointing, bilva and seasonal flowers, lamp offering, śrāddha with qualified brāhmaṇas, and strong emphasis on go-dāna as a superior gift. It articulates a theological rationale for the cow as “sarvadevamayī,” and ends with a phala claim: even distant remembrance of Hanūmanteśvara is said to relieve demerit.
Adhyaya 84
Kapitīrtha–Hanūmanteśvara–Kumbheśvara Māhātmya (कपितीर्थ–हनूमन्तेश्वर–कुम्भेश्वर माहात्म्य)
అధ్యాయం 84ను మార్కండేయుడు ప్రాచీన వృత్తాంతంగా స్మరిస్తూ చెబుతాడు; నేపథ్యం కైలాసంలో దివ్యోపదేశం కోరబడటం, ప్రసాదించబడటం. రావణవధానంతరం రాక్షసనాశంతో ధర్మవ్యవస్థ స్థిరపడిన తరువాత హనుమాన్ కైలాసానికి చేరుతాడు; కానీ నంది మొదట అతనిని ఆపుతాడు. రాక్షసవధంతో మిగిలిన దోషం/తమస్సు ఏమిటి, దానికి ప్రాయశ్చిత్తం ఏది అని హనుమాన్ ప్రశ్నించగా, శివుడు పవిత్ర నదులను పేర్కొని సోమనాథ సమీపంలో రేవా (నర్మద) దక్షిణ తీరంలోని విశిష్ట తీర్థాన్ని సూచిస్తాడు; అక్కడ స్నానం, ఘోర తపస్సు ఆ దోషాన్ని తొలగిస్తాయి. శివుడు హనుమానుని ఆలింగనం చేసి వరం ప్రసాదించి, ఆ స్థలాన్ని ‘కపితీర్థం’గా స్థాపించి ‘హనూమంతేశ్వర’ నామంతో లింగాన్ని ప్రతిష్ఠిస్తాడు; పాపనాశం, పితృకార్యాలు, దానఫల వృద్ధి వంటి ఫలితాలను ప్రకటిస్తాడు. తరువాత రాముడు కూడా రేవా తీరంలో (ప్రత్యేకంగా 24 సంవత్సరాలు) తపస్సు చేయడం, రామ-లక్ష్మణులు లింగాలను ప్రతిష్ఠించడం, ఋషులు వివిధ తీర్థజలాలను సమీకరించి కుంభజల కథ ద్వారా ‘కుంభేశ్వర/కాలాకుంభ’ ఉద్భవించడం వర్ణించబడుతుంది. ఫలశ్రుతిలో రేవాస్నానం, లింగదర్శనం (త్రిలింగ దర్శన విశేష సూచనతో), శ్రాద్ధఫలంగా దీర్ఘకాల పితృఉద్ధారం, అలాగే దానం—ముఖ్యంగా గోదానం మరియు విలువైన దానాలు—అక్షయ ఫలమని చెప్పబడింది. చివరగా జ్యోతిష్మతీపురి మరియు పరిసరాలలో కుంభేశ్వరాది లింగాలను నియమబద్ధంగా దర్శించమని ఉపదేశించి, ఈ తీర్థాన్ని రేవాఖండంలోని ప్రధాన యాత్రాకేంద్రంగా ప్రతిపాదిస్తుంది.
Adhyaya 85
सोमनाथतीर्थमाहात्म्य (Somānātha Tīrtha Māhātmya at Revā-saṅgama)
ఈ అధ్యాయంలో యుధిష్ఠిరుడు మార్కండేయునిని ప్రశ్నిస్తాడు—రేవా సంగమంలోని ఏ తీర్థం కాశీతో సమాన పుణ్యదాయకమై, బ్రహ్మహత్యా దోషాన్ని తొలగించేదిగా చెప్పబడుతోంది? మార్కండేయుడు సృష్టి-వంశ పరంపరను వివరించి దక్షుడు, చంద్రదేవుడు సోముడు వరకు కథను చెబుతాడు. దక్షశాపంతో సోముడు క్షీణించగా, బ్రహ్మను శరణు కోరాడు; బ్రహ్మ రేవా నదిలోని అరుదైన పుణ్యస్థానాలలో, ముఖ్యంగా సంగమంలో, తపస్సు చేసి పూజ చేయమని ఆదేశించాడు. సోముడు దీర్ఘకాలం శివుని భక్తితో ఆరాధించాడు; శివుడు ప్రత్యక్షమై మహాశక్తిమంతమైన లింగాన్ని స్థాపింపజేశాడు—అది దుఃఖాన్ని, మహాపాపాలను నశింపజేస్తుందని చెప్పబడింది. ఉదాహరణగా కణ్వరాజు కథ—జింకరూపంలో ఉన్న బ్రాహ్మణుని వధచేసి బ్రహ్మహత్యా దోషంతో బాధపడిన అతడు రేవా సంగమంలో స్నానం చేసి సోమనాథుని పూజిస్తాడు. ఎర్ర వస్త్రధారిణి కన్యారూపంలో బ్రహ్మహత్య అతన్ని వెంబడించినా, తీర్థప్రభావంతో అతడు విముక్తి పొందుతాడు. తదుపరి వ్రతవిధానం—నిర్దిష్ట తిథుల్లో ఉపవాసం, రాత్రి జాగరణ, పంచామృతాభిషేకం, నైవేద్య-దీప-ధూపాలు, సంగీత-వాద్యాలు, అర్హ బ్రాహ్మణులకు సత్కారం-దానం, నైతిక నియమాలు. ఫలశ్రుతిలో సోమనాథ తీర్థంలో ప్రదక్షిణ, శ్రవణం, నియమబద్ధ సాధన వలన మహాపాపాలు క్షయమై ఆరోగ్యం-సంపదలు లభించి ఉత్తమ లోకాలు పొందుతారని, అలాగే సోముడు వివిధ స్థలాల్లో అనేక లింగాలను ప్రతిష్ఠించినట్టు పేర్కొంటుంది.
Adhyaya 86
Piṅgaleśvara-pratiṣṭhā at Piṅgalāvarta (Agni’s Cure at Revā)
ఈ అధ్యాయంలో యుధిష్ఠిరుడు రేవా నదీ ఉత్తర తీరంలోని సంగమ సమీపంలో ఉన్న పింగలావర్తంలో పింగలేశ్వరుడి ఆవిర్భావం గురించి మార్కండేయుణ్ణి ప్రశ్నిస్తాడు. మార్కండేయుడు వివరిస్తాడు—హవ్యవాహనుడు (అగ్ని) రుద్రుని వీర్యదాహంతో దగ్ధుడై వ్యాధిగ్రస్తుడయ్యాడు. ఆపై అతడు తీర్థయాత్ర చేస్తూ రేవా తీరానికి చేరి, వాయుభక్షణం వంటి కఠిన నియమాలతో దీర్ఘకాలం ఘోర తపస్సు చేశాడు. శివుడు ప్రసన్నుడై వరం ఇస్తాడు; అగ్ని తన వ్యాధి నివారణను కోరుతాడు. శివుడు ఆ తీర్థంలో స్నానం చేయమని ఉపదేశిస్తాడు; స్నానం చేసిన వెంటనే అగ్ని దివ్యరూపంతో ఆరోగ్యవంతుడవుతాడు. కృతజ్ఞతతో అగ్ని అక్కడ పింగలేశ్వరుని ప్రతిష్ఠించి, నామోచ్చారణతో పూజలు చేసి స్తోత్రాలు పాడుతాడు. చివర ఫలశ్రుతి—కోపాన్ని జయించి అక్కడ ఉపవాసం చేసే వాడికి అపూర్వ ఫలితం లభించి, అంతిమంగా రుద్రసమాన గతి పొందుతాడు. అలాగే అలంకరించిన కపిలా గోవును దూడతో సహా యోగ్య బ్రాహ్మణునికి దానం చేయడం పరమ లక్ష్యాన్ని ప్రసాదించేదిగా ప్రశంసించబడింది.
Adhyaya 87
ऋणमोचनतीर्थमाहात्म्य (R̥ṇamocana Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Debt-Removing Pilgrimage Site
మార్కండేయుడు రాజును రేవా (నర్మదా) తీరంలోని అత్యంత పుణ్యమైన ‘ఋణమోచన’ తీర్థానికి వెళ్లమని ఉపదేశిస్తాడు. ఈ తీర్థం బ్రహ్మవంశీయ ఋషిసభలచే స్థాపించబడిందని చెప్పి, దాని ఆచారాధికారాన్ని స్థిరపరుస్తుంది. ఇక్కడ ‘ఋణ’ నివృత్తి ప్రధానంగా భక్తితో చేసే వ్రతాచరణ ద్వారా జరుగుతుందని బోధిస్తుంది—ఆరు నెలలు పితృ-తర్పణం భక్తితో చేసి, నర్మదా జలాల్లో స్నానం చేసినవాడు దేవఋణం, పితృఋణం, మనుష్యఋణం నుండి ప్రత్యేకంగా విముక్తి పొందుతాడు. పాపపుణ్య సహిత కర్మఫలాలు అక్కడ ఫలంలా ప్రత్యక్షమవుతాయని చెప్పి నైతిక కారణత్వాన్ని బలపరుస్తుంది. ఏకాగ్రత, ఇంద్రియనిగ్రహం, స్నానం, దానం, గిరిజాపతి (శివ) పూజ—ఇవే విధిగా సూచించబడిన ఆచరణ. ఫలంగా ఋణత్రయ విముక్తి, స్వర్గంలో దేవతులవలె ప్రకాశించే స్థితి లభిస్తుంది.
Adhyaya 88
Kapila-Tīrtha and Kapileśvara Pūjā (कापिलतीर्थ–कपिलेश्वरपूजा)
అధ్యాయం 88లో కాపిలతీర్థంలో ఆరాధన విధానం మరియు ఫలశ్రుతి వివరించబడింది. కపిలముని స్థాపించిన ఈ తీర్థం సర్వపాతకనాశనమని చెప్పబడుతుంది. మార్కండేయుడు రాజునికి ఉపదేశిస్తూ—శుక్లపక్షంలో ముఖ్యంగా అష్టమి, చతుర్దశి రోజుల్లో స్నానం చేసి దేవసేవ చేయాలి; కపిలా గోవు పాలు, నెయ్యితో కపిలేశ్వరునికి అభిషేకం చేసి, శ్రీఖండ చందన లేపనం చేసి, సువాసన గల తెల్ల పుష్పాలతో, క్రోధాన్ని జయించి, పూజించాలి అని చెబుతాడు. ఫలశ్రుతిలో కపిలేశ్వర భక్తులు యముని దండప్రదేశాలను చేరరని, ఈ పూజ వల్ల పండితులకు భయంకర యాతనాదృశ్యాలు ఎదురుకావని పేర్కొంటుంది. తరువాత తీర్థయాత్ర ధర్మాన్ని సామాజిక కర్తవ్యంతో కలిపి—రేవా పుణ్యజలంలో స్నానానంతరం శుభ బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టి, గో, వస్త్ర, తిల, ఛత్ర, శయ్య దానాలు చేయాలని; అలా చేస్తే రాజు ధార్మికుడవుతాడని చెబుతుంది. చివరగా తేజస్సు, బలం, జీవంత పుత్రుడు, మధుర వాక్కు, శత్రుపక్షాభావం వంటి ఫలితాలు చెప్పబడతాయి.
Adhyaya 89
पूतिकेश्वरमाहात्म्य (Glory of Pūtikēśvara)
ఈ అధ్యాయంలో మార్కండేయుడు ఒక రాజుకు ఉపదేశిస్తూ, నర్మదా దక్షిణ తీరంలోని పూతికేశ్వర మహాక్షేత్రాన్ని దర్శించి స్నానం చేయమని చెబుతాడు; అక్కడ స్నానం చేస్తే సమస్త పాపాలు క్షీణిస్తాయని వర్ణిస్తాడు. స్థలమాహాత్మ్యానికి ఆధారంగా జాంబవాన్ లోకహితార్థంగా అక్కడ శివలింగాన్ని ప్రతిష్ఠించిన కథను చెప్పాడు. మరొక సందర్భంలో రాజు ప్రసేనజిత్ వక్షస్థలంతో సంబంధమైన మణి కథ వస్తుంది; ఆ రత్నాన్ని బలవంతంగా తీసివేయగా లేదా విసర్జించగా గాయం ఏర్పడింది. అదే తీర్థంలో తపస్సు వల్ల ఆరోగ్యం పొందీ ‘నిర్వ్రణుడు’ (గాయరహితుడు) అయ్యాడని చెప్పి, క్షేత్రపు శాంతి-చికిత్సాశక్తిని సూచిస్తుంది. తదుపరి విధి: భక్తితో స్నానం చేసి పరమేశ్వరుని పూజించినవారు కోరిన ఫలాలను పొందుతారు. ముఖ్యంగా కృష్ణాష్టమి, చతుర్దశి రోజుల్లో నియమంగా ఆరాధించే వారు యమలోకానికి పోరని ఫలశ్రుతి ద్వారా పురాణధర్మ కారణ-కార్య భావం ప్రతిపాదించబడింది.
Adhyaya 90
चक्रतीर्थ-माहात्म्य (Cakratīrtha Māhātmya) and जलशायी-तीर्थ (Jalśāyī Tīrtha) on the Revā/Narmadā
ఈ అధ్యాయంలో మార్కండేయుడు యుధిష్ఠిరుని ప్రశ్నకు సమాధానంగా చక్రతీర్థ ఉద్భవం, విష్ణువు యొక్క అపూర్వ శక్తి, అలాగే రేవా/నర్మదా సంబంధ పుణ్యఫలాన్ని వివరిస్తాడు. తాలమేఘ అనే దైత్యుడు దేవతలను జయించి అణచివేయగా, వారు ముందుగా బ్రహ్మను, తరువాత క్షీరసాగరంలో జలశాయీ విష్ణువును శరణు పొంది స్తుతిస్తారు. విష్ణువు లోకధర్మాన్ని స్థాపించేందుకు గరుడారూఢుడై బయలుదేరి, ఆయుధ-ప్రతియాయుధ పోరాటం అనంతరం చివరికి సుదర్శన చక్రాన్ని ప్రయోగించి దైత్యుని సంహరిస్తాడు. విజయం తరువాత ఆ చక్రం రేవా జలాల్లో జలశాయీ-తీర్థ సమీపంలో పడి ‘శుద్ధి’ పొందిందని చెప్పబడుతుంది; అందువల్ల చక్రతీర్థం పేరు, మహిమ, ప్రభావం స్థిరపడతాయి. తరువాత భాగంలో మార్గశీర్ష శుక్ల ఏకాదశి వంటి శుభకాలంలో నియమ-భక్తితో స్నానం, దేవదర్శనం, రాత్రి జాగరణ, ప్రదక్షిణ, నైవేద్యాదులు, అలాగే యోగ్య బ్రాహ్మణులతో శ్రాద్ధకర్మ చేయవలెనని ఉపదేశం ఉంది. తిలధేను దాన విధి, దాత ధర్మం, దానశుద్ధి, మరణానంతరం భయంకర లోకాలను దాటి నిర్భయ గతి పొందే ఫలం చెప్పి, శ్రవణ-పఠనాలతో పావనతా పుణ్యవృద్ధి కలుగుతుందని ఫలశ్రుతితో ముగుస్తుంది.
Adhyaya 91
चण्डादित्य-तीर्थ-माहात्म्य (Glory of the Caṇḍāditya Tīrtha)
మార్కండేయ మహర్షి రాజుకు చండాదిత్య-తీర్థ మహిమను వివరిస్తాడు. నర్మదా నది శుభ తీరంలో భయంకర దైత్యులు చండుడు, ముండుడు దీర్ఘ తపస్సు చేసి, త్రిలోకాల్లో అంధకారాన్ని తొలగించే సూర్యుడు (భాస్కరుడు)ను ధ్యానిస్తారు. సహస్రాంశుడు ప్రసన్నుడై వరం ఇస్తాడు; వారు దేవతలందరిపై అజేయత్వం, ఎల్లప్పుడూ రోగరహితత్వం కోరుతారు. సూర్యుడు వరం ప్రసాదించి, వారి భక్తితో చేసిన స్థాపన వల్ల ఆ స్థలంతో అనుబంధమై చండాదిత్యుడిగా ప్రసిద్ధి చెందుతాడు. తర్వాత యాత్రావిధి, ఫలశ్రుతి చెప్పబడుతుంది—ఆత్మసిద్ధి కోసం అక్కడికి వెళ్లి, దేవ-మనుష్య-పితృులకు తర్పణం చేయాలి, నెయ్యి దీపం సమర్పించాలి; ప్రత్యేకంగా షష్ఠీ తిథిన. చండభాను/చండాదిత్యుని ఉద్భవకథ వినితే పాపక్షయం, సూర్యలోక ప్రాప్తి, దీర్ఘకాల విజయము మరియు రోగముక్తి కలుగుతాయని చెప్పబడింది.
Adhyaya 92
Yamahāsya-tīrtha Māhātmya (यमहास्यतीर्थमाहात्म्य) — Theological Discourse on the ‘Yamahāsya’ Shrine on the Narmadā
ఈ అధ్యాయం సంభాషణరూపంలో సాగుతుంది. యుధిష్ఠిరుడు నర్మదా తీరంలోని ‘యమహాస్య’ తీర్థం ఉద్భవం ఏమిటని మార్కండేయుణ్ణి అడుగుతాడు. మార్కండేయుడు చెబుతాడు: ధర్మరాజ యముడు ముందుగా రేవా నదిలో స్నానానికి వచ్చి, ఒక్క మునకతోనే కలిగే మహాపవిత్రతను చూసి—పాపభారంతో ఉన్నవారు కూడా నా లోకానికి చేరుతారు, కానీ రేవా-స్నానం శుభప్రదం, వైష్ణవగతినీ ఇస్తుందని ప్రశంసించబడుతోంది—అని ఆశ్చర్యపడతాడు. పవిత్ర నదిని చూడగలిగినా చూడని వారిని చూసి యముడు నవ్వి, అక్కడ ‘యమహాసేశ్వర’ దేవతను స్థాపించి వెళ్లిపోతాడు. తరువాత వ్రతవిధానం: ఆశ్విన మాసం కృష్ణపక్ష చతుర్దశీనాడు భక్తితో ఉపవాసం, రాత్రి జాగరణ, నెయ్యి దీపంతో దేవతను ప్రబోధించడం; ఇది అనేక దోషాలను తొలగించేదిగా చెప్పబడింది. అమావాస్యనాడు క్రోధనిగ్రహం (జితక్రోధ)తో బ్రాహ్మణులను గౌరవించి దానధర్మం చేయాలని—బంగారం/భూమి/నువ్వులు, కృష్ణాజినం, తిలధేనువు, ముఖ్యంగా మహిషీధేనుదానం వంటి వివరమైన క్రమంతో—ఉపదేశిస్తుంది. యమలోక భయంకర యాతనల జాబితా కూడా చెప్పి, తీర్థస్నానం మరియు దానఫలంతో అవి శమిస్తాయని వివరిస్తుంది. చివర ఫలశ్రుతిలో ఈ మహాత్మ్యాన్ని వినడమే దోషక్షయాన్ని కలిగించి యమధామ దర్శనం రాకుండా చేస్తుందని చెప్పబడింది.
Adhyaya 93
कल्होडीतीर्थमाहात्म्य (Kalhoḍī Tīrtha Māhātmya)
ఈ అధ్యాయంలో మార్కండేయుడు యుధిష్ఠిరునికి రేవాతటము (నర్మదా నది తీరం) వద్ద ఉన్న ప్రసిద్ధ కల్హోడీ-తీర్థ మహాత్మ్యాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. ఇది భారతదేశమంతటా పాపనాశకమై గంగతో సమానమైన శుద్ధికారక తీర్థమని చెప్పబడింది; సాధారణ మనుష్యులకు చేరడం కష్టమని పేర్కొని దాని విశేష పవిత్రతను సూచిస్తారు. ‘ఇది పుణ్య తీర్థం’ అని శూలిన్ (శివుడు) పలికిన వాక్యంగా దీని ప్రామాణ్యాన్ని స్థాపించి, జాహ్నవీ (గంగ) జంతురూపంలో అక్కడ స్నానానికి వచ్చిందనే పురాణకథను ఖ్యాతికి కారణంగా చెబుతారు. పౌర్ణమి సమయంలో మూడు రాత్రుల వ్రతం చేయాలి; రజస్సు-తమస్సు, కోపం, దంభం/ఆడంబరం, అసూయలను విడిచి నియమంతో ఉండాలి. మూడు రోజుల పాటు రోజుకు మూడుసార్లు, దూడ ఉన్న ఆవు పాలను తేనెతో కలిపి తామ్రపాత్రలో తీసుకొని దేవునికి అభిషేకం చేస్తూ ‘ఓం నమః శివాయ’ మంత్రం జపించాలి. ఫలంగా స్వర్గప్రాప్తి, దివ్యస్త్రీల సాంగత్యం లభిస్తుందని, అలాగే స్నానం చేసి మృతుల నిమిత్తం దానాలు ఇస్తే పితృదేవతలు తృప్తి చెందుతారని చెప్పబడింది. ప్రత్యేక దానంగా తెల్ల దూడతో కూడిన ఆవును వస్త్రాలతో అలంకరించి స్వర్ణంతో సహా శుద్ధుడైన గృహధర్మనిష్ఠ బ్రాహ్మణునికి దానం చేస్తే శాంభవలోక ప్రాప్తి కలుగుతుందని పేర్కొంటారు.
Adhyaya 94
नन्दितीर्थ-माहात्म्य (Nanditīrtha Māhātmya)
ఈ అధ్యాయంలో శ్రీ మార్కండేయుడు యుధిష్ఠిరునికి నర్మదా తీరంలోని నందితీర్థ యాత్రాక్రమాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. ఈ తీర్థం అత్యంత మంగళకరం, సర్వపాపహరం అని వర్ణించబడింది; పూర్వకాలంలో శైవ పరిచరుడైన నంది దీనిని నిర్మించినందున దీనికి విశేష మహిమ కలదని చెప్పబడింది. నందినాథ వద్ద అహోరాత్ర-ఉషిత (ఒక రోజు-రాత్రి నివాసం) చేయవలెనని నియమం ఉంది; కాలపరిమిత నివాసం సాధనఫలాన్ని పెంపొందిస్తుందని భావం. నందికేశ్వరునికి పంచోపచార పూజ చేయమని చెప్పి, తీర్థసేవను శాస్త్రోక్త భక్తివిధానంతో అనుసంధానించారు. దానధర్మం కూడా సూచించబడింది—ప్రత్యేకంగా బ్రాహ్మణులకు రత్నదానం—యాత్రను నైతిక పునర్వితరణతో కలిపింది. ఫలంగా పినాకి శివుని పరమధామ ప్రాప్తి, సమగ్ర క్షేమం, మరియు అప్సరల సాన్నిధ్యంలో దివ్యభోగం అని వర్ణించి, మోక్షభావం–స్వర్గసుఖం రెండింటి పురాణీయ సమ్మేళనాన్ని చూపుతుంది।
Adhyaya 95
Badrikāśrama–Narmadā-tīra: Śiva-liṅga-sthāpana, Vrata, and Śrāddha-Vidhi (Chapter 95)
మార్కండేయుడు రాజును ఉపదేశిస్తూ—శంభువు ముందే ప్రశంసించిన శ్రేష్ఠమైన బదరికాశ్రమ తీర్థానికి వెళ్లమని చెబుతాడు. ఆ స్థలం నర-నారాయణులతో అనుబంధమై ఉంది; జనార్దనుని భక్తుడై, ఉన్నత-నీచ భేదం లేకుండా సమస్త జీవుల్లో సమత్వాన్ని దర్శించేవాడు దేవునికి ప్రియుడని పేర్కొంటుంది. నర-నారాయణులు అక్కడ ఆశ్రమాన్ని స్థాపించారని, లోకహితార్థం శంకరుని ప్రతిష్ఠించారని, త్రిమూర్తి-సంబంధిత శివలింగం స్వర్గమార్గం మరియు మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తుందని వర్ణిస్తుంది. వ్రతవిధిలో శౌచం, ఒక రాత్రి ఉపవాసం, రజస్-తమస్లను విడిచి సాత్త్విక భావం ధరించడం, నిర్దిష్ట తిథుల్లో రాత్రి జాగరణం—మధుమాస అష్టమి, రెండు పక్షాల చతుర్దశి, ప్రత్యేకంగా ఆశ్విన మాసంలో—అని చెప్పబడింది. శివాభిషేకం పంచామృతాలతో (పాలు, తేనె, పెరుగు, చక్కెర, నెయ్యి) చేయాలని వివరించింది. ఫలశ్రుతిలో శివసాన్నిధ్యం, ఇంద్రలోకగతి; శూలపాణికి అపూర్ణ నమస్కారమూ బంధనాన్ని సడలిస్తుందని, “నమః శివాయ” జపం పుణ్యాన్ని స్థిరపరుస్తుందని తెలిపింది. నర్మదాజలంతో శ్రాద్ధవిధి కూడా ఉంది—పాత్ర బ్రాహ్మణులకు మాత్రమే దానం, దురాచారులు/అపాత్ర కర్మకాండులను వర్జించడం. స్వర్ణం, అన్నం, వస్త్రం, గోవు, వృషభం, భూమి, ఛత్రం మొదలైన దానాలు ప్రశంసించబడి స్వర్గప్రాప్తి ఫలంగా చెప్పబడింది. తీర్థంలో లేదా సమీపంలో, నీటిలోనైనా మరణిస్తే శివధామప్రాప్తి, దీర్ఘ దివ్యలోకవాసం, తరువాత స్మృతిసంపన్నుడైన సమర్థ రాజుగా పునర్జన్మించి మళ్లీ ఆ తీర్థానికి రావడం వర్ణించబడింది.
Adhyaya 96
Koṭīśvara-tīrtha Māhātmya (कोटीश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Theological Account of the Koṭīśvara Pilgrimage Site
మార్కండేయుడు రాజుతో—పరమ తీర్థమైన కోటీశ్వరానికి వెళ్లుమని ఉపదేశిస్తాడు. అక్కడ ‘ఋషికోటి’ సమాగమమైందని చెప్పి, ఋషుల మహాసభ ద్వారా ఆ క్షేత్ర మహిమను స్థాపిస్తారు. అనంతరం శ్రేష్ఠ ఋషులు శుభ వేదమంత్రాలను పఠించే ద్విజ పండితులతో సంప్రదించి, లోకహిత రక్షణార్థం అక్కడ శంకరుని లింగరూపంగా ప్రతిష్ఠించారు; అది బంధవిమోచకము, సంసారఛేదకము, జీవుల దుఃఖశమనకరమని వర్ణించబడింది. పౌర్ణమి నాడు భక్తితో స్నానం చేయడం విశేష ఫలదాయకమని, ముఖ్యంగా శ్రావణ పౌర్ణమికి ప్రాధాన్యం చెప్పబడింది. తరువాత పితృకర్మ—తర్పణం చేసి విధివిధానంగా పిండదానం చేస్తే పితృదేవతలు ప్రళయాంతం వరకు అక్షయ తృప్తిని పొందుతారని పేర్కొంటుంది. చివరగా రేవా తీరంలోని ఈ తీర్థం ‘గుప్త’మైన పరమ పితృస్థానమని, ఋషులు నిర్మించినదిగా, సమస్త జీవులకు మోక్షప్రదమని అధ్యాయం ముగుస్తుంది.
Adhyaya 97
Vyāsatīrtha-prādurbhāvaḥ — Origin and Merit of Vyāsa Tīrtha (व्यासतीर्थप्रादुर्भावः)
ఈ అధ్యాయంలో మార్కండేయుడు యుధిష్ఠిరునికి వ్యాసతీర్థం యొక్క దుర్లభత్వం, మహాపుణ్యప్రభావం వివరిస్తాడు. ఈ తీర్థం ‘అంతరిక్షంలో స్థితమైనది’ అని ప్రసిద్ధి; రేవా/నర్మదా దేవి యొక్క అసాధారణ శక్తివల్ల అలా ఏర్పడిందని చెప్పబడుతుంది. తరువాత కారణకథ విస్తారంగా వస్తుంది—పరాశరుని తపస్సు, పడవకుమార్తె రాజకులజన్మగా సత్యవతి/యోజనగంధగా వెల్లడికావడం, లేఖ మోసిన చిలుక ద్వారా బీజసంచారం, చిలుక మరణం, చేపలో బీజప్రవేశం, కన్యా అవతరణ—ఇవన్నీ కలసి మహర్షి వ్యాసుని జన్మకు దారితీస్తాయి. అనంతరం వ్యాసుని తీర్థయాత్ర, నర్మదా తీరంలో తపస్సు వర్ణించబడుతుంది. శివారాధనకు స్పందించి శివుడు ప్రత్యక్షమవుతాడు; వ్యాసుని స్తోత్రానికి నర్మదా దేవి కూడా అనుగ్రహిస్తుంది. ఒక ధర్మసంకటము వస్తుంది—దక్షిణ తీరానికి దాటితే వ్రతభంగమనే భయంతో ఋషులు అతిథ్యాన్ని స్వీకరించలేరు; వ్యాసుడు నర్మదను ప్రార్థిస్తాడు, మొదట ఆమె నిరాకరిస్తుంది, వ్యాసుడు మూర్ఛపడతాడు, దేవతలు చింతిస్తారు, చివరకు నర్మదా అంగీకరిస్తుంది. ఆపై స్నానం, తర్పణం, హోమం వంటి కర్మలు, లింగప్రాదుర్భావం జరిగి తీర్థనామం స్థిరపడుతుంది. చివరిభాగంలో కార్తీక శుక్ల చతుర్దశి, పూర్ణిమలలో మహాఫల వ్రతవిధులు, లింగాభిషేక ద్రవ్యాలు, పుష్పార్పణ, మంత్రజప ఎంపికలు, పాత్రబ్రాహ్మణ లక్షణాలు, దానవస్తువులు చెప్పబడతాయి. ఫలశ్రుతిలో యమలోకభయ నివారణ, అర్పణానుసార ఫలవృద్ధి, ఈ తీర్థమహిమచేత శుభ పరలోకగతి ప్రతిపాదించబడుతుంది.
Adhyaya 98
प्रभासेश्वर-माहात्म्य (Prabhāseśvara Māhātmya) — The Glory of the Prabhāseśvara Tīrtha
ఈ అధ్యాయంలో మార్కండేయుడు యుధిష్ఠిరునికి త్రిలోక ప్రసిద్ధమైన ‘స్వర్గ-సోపానం’గా కీర్తించబడిన ప్రభాసేశ్వర తీర్థాన్ని దర్శించమని ఉపదేశిస్తాడు. యుధిష్ఠిరుడు దాని ఆవిర్భావం, ఫలాన్ని సంక్షిప్తంగా అడుగుతాడు. కథలో రవి (సూర్యుడు) భార్య ప్రభా తన దురదృష్ట దుఃఖంతో ఒక సంవత్సరం వాయుభక్షణం చేస్తూ ఘోర తపస్సు, ధ్యానం చేస్తుంది; శివుడు ప్రసన్నుడై వరం ఇస్తాడు. ప్రభా—స్త్రీకి దేవుడు భర్తే, గుణదోషాలకు అతీతంగా—అని ధర్మవాక్యం చెప్పి తన వేదనను నివేదిస్తుంది. శివుడు కృపతో భర్త అనుగ్రహం తిరిగి కలుగుతుందని హామీ ఇస్తాడు; ఉమా దాని సాధ్యతను ప్రశ్నించగా నర్మదా ఉత్తర తీరానికి భాను (సూర్యుడు) వస్తాడు. శివుడు సూర్యునికి ప్రభాను రక్షించి సంతృప్తిపరచమని ఆజ్ఞాపిస్తాడు; ఉమా ప్రభాను భార్యలలో శ్రేష్ఠగా చేయమని కోరగా సూర్యుడు అంగీకరిస్తాడు. ప్రభా తీర్థ ‘ఉన్మీలన’ార్థం సూర్యుని అంసం అక్కడే నిలవాలని కోరుతుంది; సర్వదేవమయ లింగం ప్రతిష్ఠింపబడి ‘ప్రభాసేశ’గా ప్రసిద్ధి చెందుతుంది. తర్వాత తీర్థయాత్ర ధర్మం చెప్పబడుతుంది—ప్రభాసేశ్వరంలో స్నానాదులతో తక్షణమే ఇష్టఫలసిద్ధి, ముఖ్యంగా మాఘ శుక్ల సప్తమీనాడు. బ్రాహ్మణ మార్గదర్శకత్వంలో అశ్వసంబంధ కర్మ, భక్తితో స్నానం, ద్విజులకు దానాలు విధించబడ్డాయి; గోదానానికి నిర్దిష్ట లక్షణాలతో దాన విధానాలు వివరించబడ్డాయి. ఫలశ్రుతిలో ఇక్కడ స్నానం, ముఖ్యంగా కన్యాదానం మహాపాతకాలను కూడా నశింపజేస్తుందని, సూర్యలోక-రుద్రలోక ప్రాప్తి మరియు మహాయజ్ఞసమ ఫలం కలుగుతుందని చెప్పబడింది. గోదాన మహిమ కాలాతీతమని, ప్రత్యేకంగా చతుర్దశీ ప్రాధాన్యమని ప్రశంసించబడింది.
Adhyaya 99
Nāgeśvara-liṅga at the Southern Bank of Revā (Vāsuki’s Atonement and Tīrtha Procedure) / रेवायाः दक्षिणतटे नागेश्वरलिङ्गमाहात्म्यम्
ఈ అధ్యాయం ప్రశ్నోత్తర రూపంలో సాగుతుంది. యుధిష్ఠిరుడు—రేవా (నర్మదా) దక్షిణ తీరంలో వాసుకి ఎందుకు స్థాపితుడయ్యాడు? అని అడుగుతాడు. మార్కండేయుడు చెబుతాడు—శంభువు నృత్య సమయంలో శివశిరస్సు నుండి గంగాజలమిశ్రిత స్వేదం వెలువడింది; ఒక సర్పం దాన్ని త్రాగగా మాండాకిని కోపించి శాపసదృశంగా అతడు అజగర-భావం (అవనతి/బంధిత స్థితి) పొందాడు. వాసుకి వినయవాక్యాలతో నది పవిత్రతను స్తుతించి కరుణ కోరుతాడు. గంగా అతనికి వింధ్యపర్వతంలో శంకరుని ఉద్దేశించి తపస్సు చేయమని విధిస్తుంది. దీర్ఘ తపస్సుకు శివుడు ప్రసన్నుడై వరం ఇచ్చి, రేవా దక్షిణ తీరంలో విధివిధానంగా స్నానం చేయమని ఆజ్ఞాపిస్తాడు. వాసుకి నర్మదలో ప్రవేశించి శుద్ధి పొందుతాడు; అక్కడ పాపహరమైన నాగేశ్వర-లింగ ప్రతిష్ఠ వర్ణించబడుతుంది. తదుపరి తీర్థవిధి, ఫలశ్రుతి—అష్టమి లేదా చతుర్దశి నాడు తేనెతో శివాభిషేకం చేయాలి; సంగమంలో స్నానం చేస్తే సంతానం లేనివారికి సద్గుణసంతానం లభిస్తుంది; ఉపవాసంతో శ్రాద్ధం చేస్తే పితృదేవతలకు శాంతి కలుగుతుంది; నాగప్రసాదంతో వంశం సర్పభయంనుండి రక్షితమవుతుంది.
Adhyaya 100
Mārkaṇḍeśa Tīrtha Māhātmya (मार्कण्डेशतीर्थमाहात्म्य) — Summary of Merits and Ritual Observances
ఈ అధ్యాయంలో మార్కండేయ ముని రాజును “మహీపాల” మరియు “పాండునందన” అని సంబోధించి, నర్మదా నదికి దక్షిణ తీరంలో ఉన్న అత్యంత ప్రశంసితమైన మార్కండేశ తీర్థానికి యాత్ర చేయమని ఉపదేశిస్తాడు. ఆ స్థలం దేవతలకూ పూజ్యమై, శైవారాధనకు గోప్యమైన కేంద్రమని చెప్పబడుతుంది. తాను పూర్వం అక్కడ పవిత్ర ప్రతిష్ఠను స్థాపించానని, శంకర కృపవల్ల మోక్షదాయక జ్ఞానం తనలో ఉదయించిందని ముని సాక్ష్యంగా పేర్కొంటాడు. తీర్థంలో నీటిలో ప్రవేశించే వేళ జపం చేస్తే సంచిత పాపాలు నశిస్తాయి; మనసు, వాక్కు, కర్మల వల్ల కలిగిన దోషాలన్నీ శుద్ధమవుతాయి. దక్షిణ దిశను ఎదుర్కొని నిలబడి పిండికను ధరించి, శూలధారి శివుని అనేక రూపాలలో ఏకాగ్ర భక్తియోగంతో పూజిస్తే దేహాంతరంలో శివలోక ప్రాప్తి కలుగుతుందని ఫలశ్రుతి. అష్టమి రాత్రి నెయ్యి దీపం వెలిగిస్తే స్వర్గలోకసిద్ధి, అక్కడే శ్రాద్ధం చేస్తే ప్రళయాంతం పితృదేవతలు తృప్తి చెందుతారని చెప్పబడింది. ఇంగుడ, బదర, బిల్వ, అక్షత లేదా కేవలం జలంతో తర్పణం చేస్తే వంశానికి ‘జన్మఫలం’ లభిస్తుందని, నిర్దిష్ట నదీతీర స్థలంతో అనుసంధానమైన ఆచార-ఫల సంక్షిప్త విధానం ఈ అధ్యాయంలో ప్రతిపాదించబడింది.
Adhyaya 101
Saṅkarṣaṇa-Tīrtha Māhātmya (संकर्षणतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of Saṅkarṣaṇa Tīrtha
అధ్యాయము 101లో మార్కండేయుడు రాజును ఉద్దేశించి చెబుతాడు—నర్మదా నదికి ఉత్తర తీరంలో, యజ్ఞవాట మధ్యభాగంలో ‘సంకర్షణ’ అనే అత్యంత శుభమైన తీర్థం ఉంది; అది పాపనాశనము. ఈ తీర్థ మహిమకు కారణంగా బలభద్రుడు అక్కడ పూర్వం చేసిన తపస్సు, అలాగే అక్కడ శంభువు ఉమతో కలిసి, కేశవుడు మరియు దేవగణాలు నిత్యంగా నివసించడం చెప్పబడింది. ప్రాణుల ఉపకారార్థం బలభద్రుడు పరమభక్తితో అక్కడ శంకరుని ప్రతిష్ఠించి, ఆ స్థలాన్ని కర్మకాండకు కేంద్రంగా స్థిరపరిచాడు. విధానం ఇలా—క్రోధాన్ని, ఇంద్రియాలను జయించి అక్కడ స్నానం చేసిన భక్తుడు శుక్లపక్ష ఏకాదశినాడు తేనెతో శివాభిషేకం చేసి పూజించాలి. అక్కడ పితృదేవతలకు శ్రాద్ధదానం చేయుటకూ అనుమతి ఉంది; బలభద్రుని ప్రకటన ప్రకారం దీనివల్ల పరమస్థానం లభిస్తుంది.
Adhyaya 102
मन्मथेश्वर-तीर्थमाहात्म्य (Glory of the Manmatheśvara Tīrtha)
ఈ అధ్యాయంలో ముని మార్కండేయుడు రాజశ్రోతకు దేవతలచే పూజింపబడే శైవ తీర్థమైన ‘మన్మథేశ్వర’ దర్శన‑స్నాన విధానాన్ని, దాని పుణ్యఫలాల క్రమాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. కేవలం స్నానం కూడా రక్షకమై పుణ్యప్రదమని చెబుతాడు; మనశ్శుద్ధితో స్నానం చేసి ఒక రాత్రి ఉపవాసం చేస్తే మహాఫలం; మూడు రాత్రుల వ్రతాచరణతో మరింత అధిక పుణ్యం లభిస్తుందని వివరిస్తాడు। రాత్రివేళ దేవుని సన్నిధిలో జాగరణ, గానం‑వాద్యాలు, నృత్యం వంటి భక్తికర్మలు పరమేశ్వరుని ప్రసన్నం చేస్తాయని చెప్పబడింది. మన్మథేశ్వరాన్ని స్వర్గారోహణానికి ‘సోపానం’గా వర్ణించి, కామాన్ని కూడా శుద్ధ భక్తి మార్గంలో పవిత్రంగా మలచుకోవచ్చని సూచిస్తుంది। సంధ్యాసమయంలో శ్రాద్ధం, దానం విధించబడింది; ముఖ్యంగా అన్నదానానికి విశేష ప్రశంస ఉంది. చైత్ర శుక్ల త్రయోదశిన గోదానం, రాత్రి జాగరణలో నెయ్యి దీపారాధన చేయమని చెప్పి, చివరికి స్త్రీ‑పురుషులకు సమాన పుణ్యఫలం అని సమాప్తి చేస్తుంది।
Adhyaya 103
एरण्डीसङ्गममाहात्म्य — The Māhātmya of the Eraṇḍī–Reva Confluence
అధ్యాయం 103 సంభాషణల పరంపరగా సాగుతుంది. మార్కండేయుడు రాజును ఎరండీ–రేవా సంగమానికి దారి చూపుతూ, ఇది శివుడు పార్వతికి “గుహ్యాతిగుహ్యం”గా చెప్పిన రహస్యమని గుర్తుచేస్తాడు. శివుడు అత్రి–అనసూయల సంతానలేమిని చెప్పి, సంతానం వంశధర్మానికి ఆధారం, పరలోకహితానికి సహాయకమని బోధిస్తాడు. అనసూయ రేవా ఉత్తర తీరంలోని సంగమంలో దీర్ఘ తపస్సు చేస్తుంది—గ్రీష్మంలో పంచాగ్ని, వర్షాకాలంలో చాంద్రాయణ వ్రతం, శీతాకాలంలో జలవాసం; ప్రతిదినం స్నానం, సంధ్యావందనం, దేవర్షి తర్పణం, హోమం, పూజలు। అనంతరం బ్రహ్మ–విష్ణు–రుద్రులు గుప్త ద్విజరూపంలో ప్రత్యక్షమై, తమ ఋతు-తత్త్వాలను వెల్లడిస్తారు—వర్షం/బీజం, శీతం/పోషణ, గ్రీష్మం/శోషణ—మరియు వరాలు ప్రసాదించి, ఈ తీర్థం శాశ్వత పవిత్రమై కోరికలు నెరవేర్చేదిగా స్థాపిస్తారు. తరువాత ముఖ్యంగా చైత్ర మాసంలో సంగమస్నానం, రాత్రి జాగరణ, ద్విజభోజనం, పిండదానం, ప్రదక్షిణ, దానవిధులు చేయాలని, వాటి పుణ్యం విశేషంగా వృద్ధి చెందుతుందని చెప్పబడింది। రెండవ ఉదాహరణగా గృహస్థుడు గోవిందుడు కట్టెలు ఏరుతూ అనుకోకుండా శిశుమరణానికి కారణమవుతాడు; తరువాత శరీరవ్యాధి అది కర్మఫలమని భావింపబడుతుంది. సంగమస్నానం, పూజ, దానాలతో అతడు ఉపశమనం పొందుతాడు—ఇది ప్రాయశ్చిత్తార్థ తీర్థాచరణ ధర్మాన్ని చూపిస్తుంది. చివరగా ఈ కథను వినడం/పఠించడం, అక్కడ నివాసం/ఉపవాసం, నీరు-మట్టి స్పర్శమాత్రం కూడా పుణ్యవృద్ధిని ఇస్తుందని ఫలశ్రుతి చెప్పి అధ్యాయం ముగుస్తుంది।
Adhyaya 104
सौवर्णशिला-तीर्थमाहात्म्य (Glory of the Sauvarṇaśilā Tīrtha)
మార్కండేయుడు రాజుకు ఉపదేశిస్తాడు—రేవా నదీ ఉత్తర తీరంలో సంగమ సమీపంలో ప్రసిద్ధమైన సౌవర్ణశిలా తీర్థానికి వెళ్లుము. అది సమస్త పాపాలను తొలగించేది, పూర్వం ఋషిగణాలు స్థాపించినది, దుర్లభమైనది; చిన్న పరిధిలోనే ఉన్నా మహా పుణ్యక్షేత్రంగా వర్ణించబడింది. క్రమవిధానం ఇలా—సౌవర్ణశిలాలో స్నానం చేసి, మహేశ్వరుని పూజించి, భాస్కరునికి (సూర్యునికి) నమస్కరించి, ఆపై నెయ్యితో కలిపిన బిల్వం లేదా బిల్వపత్రాలతో పవిత్ర అగ్నిలో ఆహుతి ఇవ్వాలి. ప్రభువు ప్రసన్నుడై వ్యాధులు శమింపజేయునట్లు ఒక సంక్షిప్త ప్రార్థన కూడా ఇవ్వబడింది. తదనంతరం దానమహిమ—యోగ్య బ్రాహ్మణునికి స్వర్ణదానం, విస్తార స్వర్ణదానములకూ మహాయాగ ఫలములకూ సమానమైన శ్రేష్ఠ ఫలమని చెప్పబడింది. దీని వల్ల మరణానంతరం స్వర్గారోహణం, రుద్రసన్నిధిలో దీర్ఘకాల నివాసం, తరువాత అవతరణలో శుద్ధ సమృద్ధ వంశంలో శుభజన్మ, అలాగే ఆ తీర్థజల స్మరణ నిలిచిపోవడం ఫలముగా చెప్పబడింది.
Adhyaya 105
करञ्जातीर्थगमनफलम् | The Merit of Going to the Karañjā Tīrtha
ఈ అధ్యాయంలో ముని మార్కండేయుడు ‘రాజేంద్ర’ను ఉద్దేశించి కరంజా తీర్థగమన విధానాన్ని, దాని ఫలాన్ని సంక్షిప్తంగా ఉపదేశిస్తాడు. ఉపవాసంతో, ఇంద్రియనిగ్రహంతో సాధకుడు కరంజాకు వెళ్లి అక్కడ స్నానం చేస్తే సమస్త పాపాల నుండి విముక్తి పొందుతాడని చెప్పబడింది. తదనంతరం భక్తితో మహాదేవుని పూజించి, శ్రద్ధతో దానాలు చేయవలెనని క్రమం నిర్దేశించబడింది. స్వర్ణం, రజతం, మణి‑ముత్యాలు‑ప్రవాళం వంటి విలువైనవి, అలాగే పాదుకలు, ఛత్రం, శయ్య, ఆచ్ఛాదనాలు వంటి ఉపయుక్త వస్తువులు దానంగా పేర్కొనబడ్డాయి. ఈ తీర్థసేవ‑శైవపూజ‑దానధర్మ ఫలం ‘కోటి‑కోటి గుణం’గా మహత్తుగా ప్రకటించబడింది.
Adhyaya 106
Mahīpāla Tīrtha Māhātmya (Auspiciousness Rite to Umā–Rudra) | महीपालतीर्थमाहात्म्य (उमारुद्र-सौभाग्यविधिः)
ఈ అధ్యాయంలో మార్కండేయుడు రాజుకు మహీపాల తీర్థ మహాత్మ్యాన్ని, ఆచరణ విధానాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. నర్మదా తీరంలోని ఈ తీర్థం అత్యంత సుందరమై, సౌభాగ్యాన్ని ప్రసాదించేదిగా చెప్పబడింది; స్త్రీ–పురుషులందరికీ, ముఖ్యంగా దురదృష్టచిహ్నితులకు ఇది హితకరం. ఇక్కడ ఉమా–రుద్రుల ప్రత్యేక పూజ విధించబడింది—ఇంద్రియనిగ్రహంతో శీలాచరణ, తృతీయ తిథిన ఉపవాసం, మరియు యోగ్య బ్రాహ్మణ దంపతులను భక్తితో ఆహ్వానించడం। సత్కారంలో సుగంధ ద్రవ్యాలు, పుష్పమాలలు, సువాసన వస్త్రాలు సమర్పించి, పాయసం మరియు కృసర (ఖిచ్డీ) వంటి భోజనం పెట్టి, అనంతరం ప్రదక్షిణ చేసి, మహాదేవుడు గౌరీతో సహా ప్రసన్నుడై అవియోగం (విచ్ఛేదం లేకుండుట) కలుగజేయుగాక అని భక్తివాక్యాన్ని పలకమని చెప్పబడింది. ఈ విధిని నిర్లక్ష్యం చేస్తే దారిద్ర్యం, శోకం, జన్మజన్మాంతర వంధ్యత వంటి దీర్ఘ దురదృష్టం కలుగుతుందని; జ్యేష్ఠ శుక్లపక్ష తృతీయన ప్రత్యేకంగా సక్రమంగా చేస్తే పాపనాశం, దానాల ద్వారా పుణ్యవృద్ధి కలుగుతుందని పేర్కొంటుంది। బ్రాహ్మణీ–బ్రాహ్మణులను గౌరీ–శివ స్వరూపాలుగా భావించి పూజించడం, సిందూరం–కుంకుమం వంటి మంగళద్రవ్యాలు అర్పించడం, ఆభరణాలు, ధాన్యం, అన్నం మొదలైన దానాలు ఇవ్వడం కూడా చెప్పబడింది. ఫలశ్రుతిలో పుణ్యం బహుగుణమవడం, శంకరానుగుణమైన ఉత్తమ భోగాలు, అపార సౌభాగ్యం, సంతానం లేనివారికి పుత్రలాభం, పేదవారికి ధనలాభం, మరియు నర్మదా తీరంలోని ఈ తీర్థం కోరికలు తీర్చేదిగా నిర్ధారించబడింది।
Adhyaya 107
भण्डारीतीर्थमाहात्म्य (Bhaṇḍārī Tīrtha Māhātmya: The Glory of Bhaṇḍārī Pilgrimage Site)
ఈ అధ్యాయంలో శ్రీ మార్కండేయ మహర్షి రేవాఖండంలోని సంక్షిప్త తీర్థోపదేశాన్ని రాజుకు అందిస్తారు. శ్రోతను మహిమాన్వితమైన భండారీ-తీర్థానికి వెళ్లమని ఆదేశించి, అక్కడి ధార్మిక ప్రభావం ఉన్మీశంగా ఉందని—పందొమ్మిది యుగాల వరకు ‘దారిద్ర్యచ్ఛేదం’ (పేదరిక నిర్మూలనం) కలుగుతుందని—వర్ణిస్తారు. మాహాత్మ్యానికి కారణకథ కూడా చెప్పబడుతుంది: కుబేరుడు (ధనద) అక్కడ తపస్సు చేశాడు; పద్మసంభవ బ్రహ్మ సంతోషించి, అదే స్థలంలో స్వల్ప దానం చేసినా ధనరక్షణ కలుగునట్లు వరం ఇచ్చాడు. అందువల్ల నియమం: భక్తితో అక్కడికి వెళ్లి స్నానం చేసి దానం చేసే వానికి ధనక్షయం లేదా అంతరాయం (విత్త-పరిచ్ఛేదం) ఉండదు; సంపద నిలకడ దాచుకోవడంలో కాదు, తీర్థయాత్ర-భక్తి-నియత దానంలోనే ఉంది।
Adhyaya 108
रोहिणीतीर्थमाहात्म्य (Rohiṇī Tīrtha Māhātmya)
ఈ అధ్యాయంలో మార్కండేయుడు రాజుకు రోహిణీ-తీర్థాన్ని ఉపదేశిస్తాడు; అది త్రిలోకప్రసిద్ధమై పాపదోషాలను శుద్ధి చేసే తీర్థమని కీర్తించబడింది. యుధిష్ఠిరుడు దీని ఫలితాన్ని స్పష్టంగా అడగగా, కథ ప్రళయకాల నేపథ్యంతో ప్రారంభమవుతుంది: జలరాశిపై శయనించిన పద్మనాభ/చక్రధారి విష్ణువు నాభి నుండి ప్రకాశవంతమైన కమలం ఉద్భవించి, దానినుండి బ్రహ్మ జన్మిస్తాడు. బ్రహ్మ ఉపదేశం కోరగా విష్ణువు సృష్టికార్యానికి నియమించి, తరువాత ఋషుల ఉద్భవం, దక్షవంశం మరియు దక్షకన్యల వివరాలు చెప్పబడతాయి. చంద్రుని భార్యలలో రోహిణీ అత్యంత ప్రియమైనదిగా చెప్పినా, సంబంధంలోని ఉద్వేగం వల్ల ఆమె వైరాగ్యాన్ని పొందీ నర్మదా తీరంలో తపస్సు చేస్తుంది. క్రమబద్ధ ఉపవాసవ్రతాలు, పునఃపునః స్నానాలు, అలాగే రక్షకురాలిగా దుఃఖనాశినిగా వర్ణితమైన నారాయణీ/భవానీ దేవికి శరణాగతి-భక్తి ఆమె సాధన. వ్రతనియమాలతో ప్రసన్నమైన దేవి రోహిణీ కోరికను అనుగ్రహించి, ఆ స్థలానికి రోహిణీ-తీర్థమనే నామం స్థిరపరుస్తుంది. అక్కడ స్నానం చేసినవారు దాంపత్యంలో రోహిణీ వలె ప్రియులవుతారు; అక్కడ మరణించినవారికి ఏడు జన్మల వరకు దాంపత్యవియోగం ఉండదని ఫలశ్రుతి చెబుతుంది.
Adhyaya 109
चक्रतीर्थमाहात्म्य (Cakratīrtha Māhātmya) — The Glory of Cakra Tīrtha at Senāpura
ఈ అధ్యాయంలో మార్కండేయుడు సేనాపురంలో ఉన్న చక్రతీర్థ మహిమను వివరిస్తాడు. ఇది పాపాలను కడిగివేసే, దోషాలను శుద్ధిచేసే, అపూర్వమైన పవిత్రత కలిగిన తీర్థమని చెప్పబడింది. కథా నేపథ్యంగా మహాసేనుని సేనాపత్యాభిషేకం జరుగుతున్న వేళ ఇంద్రప్రధాన దేవతలు దానవ సంహారం, దేవసేన విజయం కోసం సమాగమిస్తారు; అప్పుడు రురు అనే దానవుడు విఘ్నం కలిగించి ఘోర యుద్ధాన్ని ప్రారంభిస్తాడు, పురాణరీతిలో ఆయుధాలు–వ్యుహాల వర్ణనలు వస్తాయి. మలుపు విష్ణువు సుదర్శనచక్ర ప్రయోగంతో వస్తుంది—చక్రం రురుని శిరస్సును ఛేదించి అభిషేకానికి అడ్డంకిని తొలగిస్తుంది. విడుదలైన చక్రం దానవుణ్ని చీల్చి శుద్ధ జలంలో పడటంతో ఆ స్థలం ‘చక్రతీర్థం’గా ప్రసిద్ధి చెందుతుంది, దాని పవిత్రకార్యశక్తి స్థాపితమవుతుంది. తరువాత ఫలశ్రుతి: ఇక్కడ స్నానం చేసి అచ్యుతుని పూజిస్తే పుండరీక యజ్ఞఫలం లభిస్తుంది; స్నానానంతరం నియమశీల బ్రాహ్మణులను సత్కరిస్తే కోటిగుణ పుణ్యం; భక్తితో ఇక్కడ దేహత్యాగం చేస్తే విష్ణులోకప్రాప్తి, శుభభోగాలు, తరువాత ఉత్తమ వంశంలో జన్మ. చివరికి ఈ తీర్థం ధన్యము, దుఃఖనాశకము, పాపనాశకమని చెప్పి తదుపరి ఉపదేశానికి సూచన ఇస్తుంది.
Adhyaya 110
Cakratīrtha-Nikaṭa Vaiṣṇava-Tīrtha Māhātmya (Glorification of the Vaiṣṇava Tīrtha near Cakratīrtha)
మార్కండేయుడు శుద్ధిని ప్రసాదించే తీర్థయాత్రా క్రమాన్ని వివరిస్తాడు; అది చివరకు చక్రతీర్థ సమీపంలోని వైష్ణవ తీర్థంలో ముగుస్తుంది. ఆ తీర్థాన్ని ప్రాచీనకాలంలో విష్ణువు (జనార్దనుడు) స్థాపించాడని చెప్పబడుతుంది. భయంకరమైన దానవ సంహారం అనంతరం, ఆ సంఘర్షణ వల్ల మిగిలిన దోషశేషాన్ని మరియు పాపఫలితాలను శమింపజేయడానికి భగవంతుడు ఈ తీర్థాన్ని ప్రతిష్ఠించాడని స్థలమహిమకు కారణకథగా చెప్పబడింది. అక్కడ క్రోధజయం (జితక్రోధం), ఘోర తపస్సు, మౌనవ్రతం వంటి నియమాలు విశేషంగా ప్రశంసించబడతాయి; ఇలాంటి సంయమాన్ని దేవులు, దానవులు కూడా సులభంగా అనుసరించలేరని పేర్కొంటుంది. తరువాత సంక్షిప్త విధానం—స్నానం, పాత్రుడైన ద్విజాతికి దానం, విధిపూర్వక జపం—ఇవి తక్షణమే ఘోర పాపాలనూ తొలగించి సాధకుణ్ని వైష్ణవ పదానికి నడిపిస్తాయని ఫలశ్రుతి వలె నిశ్చయంగా చెబుతుంది.
Adhyaya 111
स्कन्दतीर्थ-सम्भवः (Origin and Merits of Skanda-Tīrtha on the Narmadā)
ఈ అధ్యాయంలో యుధిష్ఠిరుడు స్కందుని అవతరణ-ప్రసంగం, అలాగే నర్మదా తీరంలోని స్కందతీర్థానికి సంబంధించిన విధి, ఫలాలను సంపూర్ణంగా వివరించమని కోరుతాడు. మార్కండేయుడు చెబుతాడు—సేనాపతి లేని దేవతలు శివుని శరణు వేడుకుంటారు. ఆపై ఉమాపట్ల శివుని సంకల్పం, దేవతల అభ్యర్థనపై అగ్ని ద్వారా దివ్య తేజస్సు గ్రహణం, దేవతల సంతానంపై ప్రభావం చూపే ఉమా క్రోధజ శాపం, మరియు ఆ తేజస్సు క్రమంగా బదిలీ అవడం వర్ణించబడుతుంది. అగ్ని తేజస్సును భరించలేక గంగలో ఉంచుతాడు; గంగ అది శరస్తంబం (కంచె గడ్డి దట్టం) లో నిక్షేపిస్తుంది. కృత్తికలు శిశువును పోషిస్తారు; అతడు షణ్ముఖుడిగా ప్రకాశించి కార్త్తికేయ, కుమార, గంగాగర్భ, అగ్నిజ మొదలైన నామాలతో ప్రసిద్ధి చెందుతాడు. దీర్ఘ తపస్సు, తీర్థపరిభ్రమణ అనంతరం స్కందుడు నర్మదా దక్షిణ తీరంలో ఘోర తపస్సు చేస్తాడు. శివ-ఉమలు ప్రసన్నులై అతడిని నిత్య సేనాపతిగా నియమించి మయూరవాహనాన్ని ప్రసాదిస్తారు. ఆ స్థలం స్కందతీర్థమని ప్రసిద్ధి—దుర్లభం, పాపనాశకం. అక్కడ స్నానం చేసి శివారాధన చేస్తే యజ్ఞసమాన పుణ్యం లభిస్తుంది; నువ్వులతో కలిపిన జలంతో పితృతర్పణం చేసి, ఒక విధివత్పిండదానం చేస్తే పితృదేవతలు పన్నెండు సంవత్సరాలు తృప్తి చెందుతారు. అక్కడ చేసిన కర్మ అక్షయమవుతుంది; శాస్త్రోక్త విధానంతో దేహత్యాగం చేస్తే శివలోకప్రాప్తి, తదనంతరం వేదవిద్య, ఆరోగ్యం, దీర్ఘాయువు, వంశవృద్ధితో కూడిన శుభజన్మ కలుగుతుంది.
Adhyaya 112
Āṅgirasatīrtha-māhātmya (Glory of the Āṅgirasa Tīrtha)
మార్కండేయుడు రాజసంభాషకునికి నర్మదా నదికి ఉత్తర తీరంలో ఉన్న ఆంగిరసతీర్థాన్ని సూచించి, దానిని సర్వపాపవినాశకమైన సర్వలోకపావనంగా వర్ణిస్తాడు. అనంతరం ఆ తీర్థానికి కారణకథను చెబుతాడు—వేదవేత్త బ్రాహ్మణఋషి అంగిరసుడు యుగారంభంలో పుత్రప్రాప్తి కోసం దీర్ఘ తపస్సు చేశాడు. త్రిషవణస్నానం, నిత్యదేవజపం, మహాదేవపూజ, కృచ్ఛ్ర-చాంద్రాయణాది వ్రతనియమాలతో శివారాధన సాగించాడు. పన్నెండు సంవత్సరాల తపస్సుకు శివుడు ప్రసన్నుడై వరం ఇవ్వమన్నాడు. అంగిరసుడు వేదవిద్యాసంపన్నుడు, నియమాచారశీలుడు, బహుశాస్త్రపారంగతుడు, దేవతల మంత్రి సమానుడు, సర్వత్ర పూజ్యుడైన ఆదర్శ పుత్రుడిని కోరాడు. శివుడు వరం ప్రసాదించగా బృహస్పతి జన్మించాడు. కృతజ్ఞతగా అంగిరసుడు ఆ స్థలంలో శంకరుని ప్రతిష్ఠించాడు. ఫలశ్రుతిగా—ఈ తీర్థంలో స్నానం చేసి శివపూజ చేస్తే పాపాలు నశిస్తాయి, సంతానం-ధనం లభిస్తాయి, కోరిన కోరికలు నెరవేరుతాయి, భక్తుడు రుద్రలోకాన్ని పొందుతాడు అని చెప్పబడింది.
Adhyaya 113
Koṭitīrtha–Ṛṣikoṭi Māhātmya (Merit of Koṭitīrtha and Ṛṣikoṭi)
ఈ అధ్యాయంలో మārkaṇḍేయుడు రాజునికి యాత్రా-మార్గదర్శకంగా కోṭితీర్థానికి వెళ్లమని ఉపదేశిస్తాడు; దానిని అపూర్వమైన పవిత్ర తీర్థంగా వర్ణిస్తాడు. అక్కడ అనేక ఋషులు పరమ సిద్ధిని పొందినట్లు చెప్పి, అందువల్ల ఆ స్థలం ‘ఋషికోṭి’గా ప్రసిద్ధమైందని స్థాపిస్తాడు. తదుపరి స్థలానుసంధానమైన మూడు పుణ్యసాధనాలు వివరించబడతాయి—(1) తీర్థస్నానం చేసి బ్రాహ్మణభోజనం; ఒక్క బ్రాహ్మణుని తృప్తిపరచిన ఫలం ‘కోṭి’ బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టినంతగా చెప్పి పుణ్యవృద్ధిని సూచిస్తారు. (2) స్నానం అనంతరం పితృదేవతలకు గౌరవం/తర్పణ-శ్రాద్ధం చేసి యాత్రలో పితృధర్మాన్ని కలుపుతారు. (3) అక్కడ మహాదేవుని పూజిస్తే వాజపేయ యాగఫలం లభిస్తుందని ప్రతిజ్ఞ. ఇలా కోṭితీర్థ మహాత్మ్యాన్ని స్థలం–క్రియ–ఫలశ్రుతి రూపంలో సంక్షిప్తంగా ప్రతిపాదిస్తుంది.
Adhyaya 114
अयोनिजतीर्थ-माहात्म्य (Ayonija Tīrtha: Ritual Procedure and Salvific Claim)
ఈ అధ్యాయంలో మార్కండేయ ఋషి రాజును ఉద్దేశించి అయోనిజ అనే మహాపుణ్య తీర్థానికి సంబంధించిన సంక్షిప్త మార్గదర్శకాన్ని చెబుతాడు. ఆ తీర్థం విశేషాలు—అత్యంత సౌందర్యం, మహా పుణ్యఫలం, సమస్త పాపనాశకత్వం—అని స్థాపించబడతాయి. అక్కడ చేయవలసిన కనీస విధి: అయోనిజలో స్నానం చేసి పరమేశ్వరుని పూజించాలి; తరువాత పితృదేవతలకు, దేవతలకు శ్రద్ధతో తర్పణాది కర్మలు చేయాలి. చివరగా బలమైన ఫలశ్రుతి—విధిపూర్వకంగా అక్కడ ప్రాణత్యాగం చేసినవాడు ‘యోని-ద్వారం’ అంటే పునర్జన్మ ద్వారాన్ని దాటడు; తీర్థాచరణను నియమబద్ధ సాధనగా, కర్మబంధ విమోచన మార్గంగా చూపుతుంది।
Adhyaya 115
अङ्गारकतीर्थमाहात्म्य (Aṅgāraka Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Aṅgāraka Tīrtha on the Narmadā
మార్కండేయుడు రాజునకు నర్మదా తీరంలోని పరమ అంగారక తీర్థాన్ని సూచిస్తాడు; అది రూపసౌందర్యాన్ని ప్రసాదించేది, ప్రజల్లో ప్రసిద్ధమైంది. అక్కడ భూమిజుడైన అంగారకుడు అపార సంవత్సరాల పాటు ఘోర తపస్సు చేశాడు. తపస్సుకు ప్రసన్నుడైన మహాదేవుడు ప్రత్యక్షమై, దేవతలకైనా దుర్లభమైన వరాన్ని ఇవ్వబోతున్నానని చెప్పాడు. అంగారకుడు శాశ్వతమైన, అవినాశి స్థితిని కోరాడు—గ్రహమండలాల్లో నిత్యం సంచరించే అధికారం, అలాగే పర్వతాలు, సూర్యచంద్రులు, నదులు సముద్రాలు ఉన్నంతకాలం వరం నిలవాలని. శివుడు వరం ప్రసాదించి వెళ్లిపోయాడు; దేవాసురులు ఆయనను స్తుతించారు. అనంతరం అంగారకుడు ఆ స్థలంలో శంకరుని ప్రతిష్ఠించి, గ్రహక్రమంలో తన స్థానాన్ని పొందాడు. విధానం ప్రకారం, ఈ తీర్థంలో స్నానం చేసి పరమేశ్వరుని పూజించి, కోపాన్ని జయించి హోమాహుతులు మొదలైన అర్పణలు చేసే వాడు అశ్వమేధ యాగఫలాన్ని పొందుతాడు. అంగారక చతుర్థి నాడు విధివిధానంగా స్నానం చేసి గ్రహపూజ చేస్తే శుభఫలాలు, రూపలాభం మరియు దీర్ఘకాల ప్రయోజనం కలుగుతాయి; అక్కడ మరణం—ఇచ్ఛతో గానీ అనిచ్ఛతో గానీ—రుద్రసాన్నిధ్యాన్ని ప్రసాదించి ఆయన సమక్షంలో ఆనందాన్ని ఇస్తుందని చెప్పబడింది।
Adhyaya 116
Pāṇḍu-tīrtha Māhātmya (Glory of Pāṇḍu Tīrtha)
ఈ అధ్యాయంలో మārkaṇḍeya మహర్షి రాజును ఉద్దేశించి పాండు-తీర్థ మహాత్మ్యాన్ని సంక్షిప్తంగా ఉపదేశిస్తారు. పాండు-తీర్థం సర్వపావనమని చెప్పి, అక్కడ స్నానం చేయడం వల్ల ‘సర్వ-కిల్బిష’—అన్ని అపవిత్రతలు/అపరాధాలు తొలగిపోతాయని విధిగా పేర్కొంటారు। స్నానానంతరం శుద్ధుడై కాంచన-దానం (సువర్ణదానం) చేయాలని నైతిక-ఆచార నియమం చెబుతారు; దానివల్ల భ్రూణహత్య వంటి ఘోర పాపాలు కూడా నశిస్తాయని దృఢ ఫలశ్రుతి ఉంది। అలాగే పిండం మరియు జలాన్ని అర్పించడం (పిండోదక-ప్రదానం) ద్వారా వాజపేయ యాగ సమాన ఫలం లభించి, పితృదేవతలు మరియు పితామహులు ఆనందిస్తారని వర్ణిస్తారు। ఈ విధంగా తీర్థయాత్ర, దానం, పితృకర్మలను ఒకే రక్షక మార్గంగా పాండు-తీర్థంలో సమన్వయంగా చూపిస్తారు।
Adhyaya 117
त्रिलोचनतीर्थमाहात्म्य (Glory of the Trilocana Tīrtha)
ఈ అధ్యాయంలో శ్రీ మార్కండేయుడు రాజేంద్రునికి త్రిలోచన తీర్థ మహిమను ఉపదేశిస్తాడు. ఇది పరమ పుణ్యకరమైన తీర్థం, సమస్త లోకాలు నమస్కరించే దేవేశుని సన్నిధి ఉన్న స్థలమని చెప్పబడింది. ఇక్కడ విధానం సులభం—తీర్థంలో స్నానం చేసి భక్తితో శంకరుని పూజించాలి. అలా పూజ చేసి దేహత్యాగం చేసిన భక్తుడు నిస్సందేహంగా రుద్రలోకాన్ని పొందుతాడని ఫలశ్రుతి ప్రకటిస్తుంది. ఇంకా కల్పక్షయం అనంతరం అతడు మళ్లీ ప్రత్యక్షమై వియోగం లేకుండా నిలిచి, వంద సంవత్సరాలు గౌరవింపబడతాడని పురాణకాలతత్త్వంతో తీర్థ ప్రభావం వివరించబడింది. తీర్థం, స్వల్పక్రియ, మోక్షఫలం—ఈ మూడు ఒకే బోధగా ఇక్కడ నిలుస్తాయి.
Adhyaya 118
इन्द्रतीर्थमाहात्म्य (Indratīrtha Māhātmya) — The Glory of Indra’s Ford on the Narmadā
ఈ అధ్యాయంలో యుధిష్ఠిరుడు నర్మదా దక్షిణ తీరంలో ఉన్న ఇంద్రతీర్థం ఎలా ఏర్పడిందో అడుగుతాడు; మర్కండేయ ఋషి ప్రశ్నోత్తర రూపంలో ప్రాచీన ఇతిహాసాన్ని వివరిస్తాడు. వృత్రవధానంతరం ఇంద్రుడిని బ్రహ్మహత్యా దోషం వెంటాడుతుంది; అనేక తీర్థాలు, పవిత్ర జలస్థానాలు తిరిగినా శాంతి లభించదు—గంభీరమైన నైతిక అపరాధం సాధారణ తీర్థయాత్రతోనే తొలగదని ఇది సూచిస్తుంది. ఇంద్రుడు కఠిన తపస్సు, ఉపవాసాలు, దీర్ఘ వ్రతాలు చేస్తాడు; చివరకు దేవసభలు కూడి, బ్రహ్మ పాపాన్ని నాలుగు భాగాలుగా విభజించి జలం, భూమి, స్త్రీలు మరియు కర్మ/వృత్తి రంగాల వంటి విభాగాలకు పంచుతాడు—దీంతో కొన్ని ఆచార-సామాజిక నియమాల కారణకథ కూడా తెలుస్తుంది. నర్మదా తీరంలో మహాదేవుని ఆరాధనతో శివుడు ప్రసన్నుడై వరం ఇస్తాడు; ఇంద్రుడు అక్కడ శాశ్వత దివ్య సన్నిధి కోరగా ఇంద్రతీర్థం స్థాపితమవుతుంది. ఫలశ్రుతిగా—ఇంద్రతీర్థంలో స్నానం, తర్పణం, పరమేశ్వర పూజ చేస్తే మహాపాపాలు కూడా నశించి మహాయజ్ఞ ఫలం లభిస్తుంది; ఈ మహాత్మ్యాన్ని వినడమే కూడా పవిత్రతను ప్రసాదిస్తుంది అని చెప్పబడింది.
Adhyaya 119
कल्होडीतीर्थमाहात्म्यं तथा कपिलादानप्रशंसा (Kahlodī Tīrtha Māhātmya and the Eulogy of Kapilā-Dāna)
మార్కండేయ మహర్షి రాజుకు ఉపదేశిస్తాడు—రేవా/నర్మదా నదికి ఉత్తర తీరంలో ఉన్న శ్రేష్ఠమైన కల్హోడీ-తీర్థానికి వెళ్లుము; అది సర్వపాపనాశకమని ప్రసిద్ధి. ఈ స్థలాన్ని ప్రాచీన ఋషులు సమస్త జీవుల హితార్థం స్థాపించారని, నర్మదా మహాజలసంబంధంతో తపోబలవల్ల దీని మహిమ మరింత ఉద్ధృతమైందని వర్ణించబడింది. తదుపరి కపిలా-తీర్థ మహాత్మ్యం ప్రధానంగా చెప్పి, కపిలా-దానం విధిగా నిర్దేశించబడింది—ప్రత్యేకంగా తాజాగా ప్రసవించిన శుభలక్షణాల కపిలా గోవును ఉపవాసంతో, నియమిత స్వభావంతో, ముఖ్యంగా క్రోధజయంతో దానం చేయవలెను. భూమి, ధనం, ధాన్యం, ఏనుగు, గుర్రం, స్వర్ణం మొదలైన దానాల కంటే కపిలా-దానం శ్రేష్ఠమని దానతారతమ్యం తెలియజేస్తుంది. ఫలశ్రుతిలో—ఈ తీర్థంలో దానం చేయుట వలన ఏడు జన్మల వాక్కు, మనస్సు, కాయములతో చేసిన పాపాలు నశిస్తాయి; దాత అప్సరసులచే ప్రశంసింపబడే విష్ణులోకాన్ని పొందుతాడు; గోవు రోమాల సంఖ్యకు తగినంత దీర్ఘకాలం స్వర్గసుఖం అనుభవిస్తాడు; తరువాత మానవజన్మలో సమృద్ధ వంశంలో పుట్టి వేదవిద్య, శాస్త్రనైపుణ్యం, ఆరోగ్యం, దీర్ఘాయుష్షు పొందుతాడు. చివరగా కల్హోడీ-తీర్థం పాపవిమోచనకు అసమాన ప్రభావమని మరల ధృవీకరించబడింది.
Adhyaya 120
कम्बुतीर्थ-स्थापनम् (Establishment and Merit of Kambu Tīrtha)
ఈ అధ్యాయంలో ‘కంబుకేశ్వర/కంబు’ను కేంద్రంగా చేసుకొని తీర్థోద్భవం, కంబు తీర్థం అనే నామకరణం మరియు దాని మహిమ వివరించబడింది. శ్రీ మార్కండేయుడు హిరణ్యకశిపు నుండి ప్రహ్లాదుడు, ఆపై విరోచనుడు, బలి, బాణుడు, శంబరుడు, చివరకు కంబు వరకు వంశపరంపరను చెబుతాడు. కంబు అనే అసురుడు విష్ణువు యొక్క విశ్వవ్యాప్త శక్తిని తలచి కలిగే భయాన్ని గ్రహించి, నర్మదా జలాలలో మౌనం, నియమస్నానం, తపస్వి వేషధారణ-ఆహార నియమాలు పాటిస్తూ దీర్ఘకాలం మహాదేవుని ఆరాధిస్తాడు. శివుడు ప్రసన్నుడై వరం ఇస్తాడు; కానీ ఒక తత్త్వాన్ని స్పష్టం చేస్తాడు—సృష్టి సంగ్రామంలో విష్ణువు పరమత్వాన్ని ఎవ్వరూ, శివుడైనా, రద్దు చేయలేరు; హరిపై ద్వేషం శాశ్వత మంగళాన్ని ఇవ్వదు. శివుడు అంతర్ధానమైన తరువాత కంబు అక్కడ శాంతమయమైన, రోగరహితమైన శివరూపాన్ని స్థాపిస్తాడు; ఆ స్థలం ‘కంబు తీర్థం’గా ప్రసిద్ధి పొంది మహాదోషనాశకమని ప్రశంసించబడుతుంది. ఫలశ్రుతిలో—అక్కడ స్నానం, పూజ, ముఖ్యంగా ఋగ్/యజుః/సామ స్తుతులతో సూర్యారాధన వేదకర్మల సమాన ఫలాన్ని ఇస్తుందని; పితృతర్పణం, ఈశానపూజ అగ్నిష్టోమసదృశ ఫలాన్ని ఇస్తాయని; అక్కడ మరణిస్తే రుద్రలోకప్రాప్తి కలుగుతుందని చెప్పబడింది.
Adhyaya 121
Candrahāsa–Somatīrtha Māhātmya (Glory of Candrahāsa and Somatīrtha)
ఈ అధ్యాయంలో యుధిష్ఠిరుని ప్రశ్నలకు మార్కండేయుడు సమాధానంగా కంద్రహాసాన్ని తదుపరి పుణ్యక్షేత్రంగా సూచించి, అక్కడే సోమదేవుడు ‘పరా-సిద్ధి’ పొందినట్లు స్మరింపజేస్తాడు. దక్షుని శాపమే సోముని బాధకు కారణమని చెప్పి, గృహస్థధర్మంలో దాంపత్యకర్తవ్యాన్ని నిర్లక్ష్యం చేయడం కర్మఫల దోషాన్ని కలిగిస్తుందనే నీతిబోధను కూడా జోడిస్తాడు. ప్రాయశ్చిత్తంగా సోముడు అనేక తీర్థాలు సంచరిస్తూ పాపహారిణి నర్మదా/రేవా తీరానికి చేరి, పన్నెండు సంవత్సరాలు ఉపవాసం, దానం, వ్రతాలు, నియమాలతో శుద్ధి పొందుతాడు. చివరికి మహాదేవునికి అభిషేకం చేసి శివప్రతిష్ఠా-పూజలు నిర్వహించడంతో అక్షయ పుణ్యం, ఉత్తమ గతి లభిస్తాయని వర్ణించబడింది. సోమతీర్థం మరియు కంద్రహాసంలో స్నానం—ప్రత్యేకంగా చంద్ర-సూర్య గ్రహణాలు, సంక్రాంతి, వ్యతీపాత, అయన, విషువ సమయాల్లో—మహాశుద్ధి, చిరస్థాయి పుణ్యం, సోమసమాన తేజస్సును ప్రసాదిస్తుందని చెప్పబడింది. రేవా తీరంలో కంద్రహాస మహిమను తెలిసి యాత్ర చేసే వారు ఫలాన్ని పొందుతారు; తెలియని వారు వంచితులవుతారు. అక్కడ స్వీకరించిన సన్యాసం కూడా సోమలోకసంబంధమైన తిరుగులేని శుభమార్గాన్ని ఇస్తుందని ఉపసంహారం.
Adhyaya 122
Ko-hanasva Tīrtha Māhātmya and Varṇa–Āśrama Ethical Discourse (कोहनस्वतीर्थमाहात्म्य तथा वर्णाश्रमधर्मोपदेशः)
అధ్యాయం 122 రెండు అనుసంధానిత భాగాలుగా సాగుతుంది. మొదట మార్కండేయుడు ‘కోహనస్వ’ అనే తీర్థ మహాత్మ్యాన్ని చెబుతాడు—ఇది పాపహరమూ, మృత్యుభయనాశకమూ అని ప్రశంసించబడింది. ఆపై యుధిష్ఠిరుని ప్రశ్నకు అనుగుణంగా నాలుగు వర్ణాల ఉద్భవం, కర్మధర్మాలు వివరిస్తారు: బ్రహ్మనే ఆదికారణమని, దేహ-రూపకంగా బ్రాహ్మణుడు ముఖం నుండి, క్షత్రియుడు భుజాల నుండి, వైశ్యుడు తొడల నుండి, శూద్రుడు పాదాల నుండి పుట్టినట్లు చెప్పబడింది. బ్రాహ్మణునికి స్వాధ్యాయ-అధ్యాపనం, యజ్ఞాలు, అగ్నిహోత్రం, పంచయజ్ఞాలు, గృహస్థధర్మం మరియు తరువాతి దశలో వానప్రస్థ/సన్యాస ఆదర్శాలు; క్షత్రియునికి పాలన-ప్రజారక్షణ; వైశ్యునికి కృషి-గోరక్షణ-వాణిజ్యం; శూద్రునికి సేవాధర్మం వంటి నియమాలు, అలాగే మంత్ర-సంస్కారాధికారంపై గ్రంథవాణి పరిమిత దృష్టి కూడా సూచించబడుతుంది. రెండవ భాగంలో దృష్టాంతకథ: ఒక పండిత బ్రాహ్మణుడు ‘హనస్వ’ అనే భయంకర ఆజ్ఞ విని, యముడు మరియు అతని పరివారాన్ని చూసి, శతరుద్రీయంతో రుద్రస్తుతిని జపిస్తూ లింగశరణం చేరుతాడు. అక్కడ కూలిపోగానే శివుడు రక్షావాక్యాన్ని పలికి యమసేనను చెదరగొడతాడు. అందువల్ల ఆ స్థలం ‘కో-హనస్వ’గా ప్రసిద్ధి చెందుతుంది. చివర ఫలశ్రుతి—ఇక్కడ స్నానం-పూజ అగ్నిష్టోమ యజ్ఞసమ పుణ్యాన్ని ఇస్తుంది; ఇక్కడ మరణిస్తే యమదర్శనం ఉండదు; అగ్ని లేదా జలమరణానికి ప్రత్యేక ఫలాలు, అనంతరం సమృద్ధితో పునరాగమనం కూడా చెప్పబడింది.
Adhyaya 123
कर्मदीतीर्थे विघ्नेशपूजा-फलप्रशंसा | Karmadī Tīrtha and the Merit of Vighneśa Observance
ఈ అధ్యాయంలో ముని మార్కండేయుడు రాజును ఉద్దేశించి కర్మదీ-తీర్థ మహాత్మ్యాన్ని సంక్షిప్తంగా వివరిస్తాడు. శ్రోతను ఆ మహాతీర్థానికి వెళ్లమని ఉపదేశిస్తాడు; అక్కడ మహాబలుడైన గణనాథుడు విఘ్నేశ్వరుడు సన్నిధానంగా ఉన్నాడని చెప్పబడుతుంది. ఆ తీర్థంలో స్నానం చేయడం వల్ల, ముఖ్యంగా చతుర్థి రోజున ఉపవాసంతో కూడిన స్నానం చేయడం వల్ల, ఏడు జన్మల వరకు ఉన్న విఘ్నాలు శమిస్తాయని ప్రతిపాదన. అదే స్థలంలో దానం చేస్తే అక్షయఫలం కలుగుతుందని సందేహం లేకుండా ధర్మవాక్యంగా స్థాపించబడింది; ఇలా తీర్థయాత్ర, చతుర్థి నియమం, దానధర్మం—all విఘ్నేశ్వర అనుగ్రహంతో విఘ్ననాశ తత్త్వంలో ఏకమవుతాయి।
Adhyaya 124
नर्मदेश्वरतीर्थमाहात्म्य (The Māhātmya of Narmadeśvara Tīrtha)
ఈ అధ్యాయంలో సంభాషణ రూపంలో సంక్షిప్త తీర్థోపదేశం చెప్పబడింది. శ్రీ మార్కండేయుడు మహీపాల రాజును నర్మదేశ్వరమనే అత్యుత్తమ పవిత్ర తీర్థానికి వెళ్లమని ఆదేశించి, ఆ స్థల మహిమను వివరిస్తాడు. ముఖ్య వాదం మోక్ష–ప్రాయశ్చిత్త సంబంధమైనది: ఆ తీర్థంలో స్నానం చేసినవాడు సమస్త కిల్బిషాల (పాప/దోష) నుండి విముక్తుడవుతాడు. అనంతరం ఫల నిర్ణయంలో ప్రత్యేకంగా—అగ్నిలో ప్రవేశించి మరణించినా, జలంలో మరణించినా, లేదా ‘అననాశక’ (అప్రభావి/అవినాశి) విధమైన మరణమైనా, అతనికి ‘అనివర్తికా గతి’ (తిరిగి మారని గమనం) కలుగుతుందని, ఇది శంకరుని పూర్వోపదేశమని పేర్కొంటారు. శివుని అధికార పరంపరతో తీర్థపు తారక మహిమ స్థిరపడుతుంది।
Adhyaya 125
रवीतीर्थ-माहात्म्य एवं आदित्य-तपःकथा (Ravītīrtha Māhātmya and the Discourse on Āditya’s Tapas)
ఈ అధ్యాయంలో యుధిష్ఠిరుడు—లోకంలో ప్రత్యక్షంగా కనిపించే, సమస్త దేవతలచే పూజింపబడే సూర్యుడు ఎలా తపస్వి అని చెప్పబడతాడు? అతడు ఆదిత్య/భాస్కర అనే స్థానం, నామాలు ఎలా పొందాడు? అని ప్రశ్నిస్తాడు. మార్కండేయుడు సమాధానంగా సృష్టి-క్రమాన్ని వివరిస్తాడు—మొదట అంధకార స్థితి, తరువాత దివ్యమైన దహన తేజస్సు తత్త్వం అవతరించడం, దానినుండి వ్యక్తరూప ప్రాదుర్భావం, తదనంతరం జగత్తు కార్యవ్యవస్థ నిరూపణ। ఆపై నర్మదా తీరంలోని రవీతీర్థ మహాత్మ్యం చెప్పబడుతుంది; అక్కడ స్నానం, పూజ, మంత్రజపం, ప్రదక్షిణ ద్వారా సూర్యారాధన సిద్ధిస్తుంది. మంత్రం లేకుండా చేసిన క్రియ ఫలించదని ఉపమానాలతో చూపుతూ, మంత్రమే కర్మసిద్ధికి మూలకారణమని ప్రత్యేకంగా నొక్కి చెబుతారు. చివరగా సంక్రాంతి, వ్యతీపాత, అయన, విషువ, గ్రహణాలు, మాఘ సప్తమీ వంటి కాలాలలో విధులు, సూర్యుని ద్వాదశ నామావళి, అలాగే శుద్ధి, ఆరోగ్యం, మంగళం మరియు శుభ సామాజిక ఫలాలను ప్రసాదించే ఫలశ్రుతి వివరించబడుతుంది.
Adhyaya 126
अयोनिज-महादेव-तीर्थमाहात्म्य (Glory of the Ayoni-ja Mahādeva Tīrtha)
ఈ అధ్యాయంలో మార్కండేయుడు ‘అయోనిజ’ అనే పరమ తీర్థ మహిమను ఉపదేశిస్తాడు. ఇది ‘యోని-సంకట’ము—జన్మబంధం, దేహధర్మజన్య క్లేశం—తో బాధపడేవారికి శమనమూ పవిత్రతనూ కలిగించే స్థలంగా చెప్పబడింది. అక్కడ తీర్థస్నానం చేయడం వల్ల యోని సంబంధ దుఃఖభావన, దాని భారము తొలగుతాయని పేర్కొంటాడు. అనంతరం ఈశ్వరుడు/మహాదేవుని పూజించి “సంభవం (పునర్జన్మ) మరియు యోని-సంకటము నుండి నన్ను విముక్తి చేయుము” అనే ప్రార్థనా వాక్యంతో వేడుకోవాలి; గంధం, పుష్పం, ధూపం వంటి అర్పణలతో పాపక్షయం కలుగుతుంది. భక్తితో లింగపూరణ/లింగసేవ చేయగా దేవదేవుని సన్నిధిలో దీర్ఘకాల నివాసఫలం ‘సిక్థ-సంఖ్య’ (మైము/బిందువుల సంఖ్య)గా అతిశయోక్తితో చెప్పబడింది. సుగంధ జలం, తేనె, పాలు లేదా పెరుగు తో మహాదేవునికి అభిషేకం చేస్తే ‘విపుల శ్రీ’—సమృద్ధి—లభిస్తుంది. శుక్లపక్షంలో, ముఖ్యంగా చతుర్దశి నాడు, గీత-వాద్యాలతో కూడిన పూజ, అలాగే ప్రదక్షిణతో పాటు అదే ప్రార్థనా పంక్తిని నిరంతరం జపించడం శ్రేష్ఠమని చెప్పబడింది. చివరగా ‘నమః శివాయ’ అనే షడక్షర మహిమను ప్రకటించి, అనేక మంత్రవిస్తారాలకన్నా ఇది మిన్న అని నిరూపిస్తాడు; దీని జపమే అధ్యయనం, శ్రవణం, క్రియాసమాప్తి సమానమని అంటాడు. శివయోగుల సేవ, దాంత-జితేంద్రియ తపస్వులకు అన్నదానం, దానం మరియు జలప్రదానం స్నాన-పూజలకు పూరకమని, వాటి పుణ్యం మేరువు-సముద్రాలంత మహత్తుగా ఉపమానించబడింది.
Adhyaya 127
अग्नितीर्थ-माहात्म्य तथा कन्यादान-फलश्रुति (Agni Tīrtha Māhātmya and the Merit of Kanyādāna)
ఈ అధ్యాయంలో రేవాఖండంలోని యాత్రా-బోధ భాగంగా మార్కండేయుడు రాజుతో—అనుపమమైన పవిత్ర తీర్థమైన అగ్నితీర్థానికి వెళ్లుమని ఉపదేశిస్తాడు. పక్షారంభంలో అక్కడ తీర్థస్నానం చేయవలెనని విధి చెప్పి, ఆ స్నానంతో సమస్త కిల్బిషం, పాపం, ఆచార-అశుద్ధి తొలగుతాయని వివరిస్తాడు. తదుపరి కన్యాదాన ధర్మాన్ని ప్రశంసిస్తాడు—యథాశక్తి అలంకరించిన కన్యను దానం చేయడం మహాపుణ్యకరం. దాని ఫలాన్ని అగ్నీష్టోమ, అతిరాత్ర వంటి సోమయాగాల ఫలంతో పోల్చి, అసాధారణంగా అనేక రెట్లు అధికమని ఫలశ్రుతి చెబుతుంది. చివరగా దాత పుణ్యం వంశపారంపర్యంగా విస్తరిస్తుందని, సంతాన నిరంతరతకు అనుగుణంగా (కేశసంఖ్య ఉపమతో) దాత శివలోకారోహణం పొందుతాడని శైవ భావంతో తెలిపింది. ఇలా సామాజిక నిరంతరత, దానకర్తవ్యము, మోక్షప్రతిజ్ఞ ఒకటిగా కలుస్తాయి.
Adhyaya 128
भृकुटेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Bhrikuṭeśvara Tīrtha Māhātmya)
ఈ అధ్యాయంలో మార్కండేయ మహర్షి రాజునకు భృకుటేశ్వరుని వైపు ప్రయాణించమని ఉపదేశిస్తూ, ఆ తీర్థాన్ని ‘శ్రేష్ఠమైన’ పవిత్ర స్థలంగా వర్ణిస్తారు. ఈ స్థల మహిమ మహర్షి భృగువు తపోచరిత్రంతో స్థిరపడుతుంది—అతడు అపార శక్తిమంతుడు, కఠిన స్వభావుడు; సంతానప్రాప్తి కోసం దీర్ఘకాలం ఘోర తపస్సు చేశాడు. అప్పుడు ‘అంధకఘాతిన్’ (అంధకుని సంహరించినవాడు) అనే ఉపాధితో పరమేశ్వరుడు ప్రసన్నుడై వరం ప్రసాదిస్తాడు; దీని ద్వారా ఈ తీర్థానికి శైవ దైవాధిష్ఠానం స్పష్టమవుతుంది. తదుపరి కర్మఫలాలు చెప్పబడతాయి—తీర్థంలో స్నానం చేసి పరమేశ్వర పూజ చేస్తే అగ్నిష్టోమ యాగ ఫలానికి ఎనిమిది రెట్లు ఫలం లభిస్తుంది. పుత్రార్థి నెయ్యి, తేనెతో భృకుటేశుని స్నాపనం చేస్తే కోరుకున్న కుమారుడు పొందుతాడు. దాన మహిమగా బ్రాహ్మణునికి స్వర్ణదానం, లేదా గోవులు మరియు భూమిదానం, సముద్రాలు-గుహలు-పర్వతాలు-అరణ్యాలు-ఉపవనాలతో కూడిన సమస్త భూదానంతో సమాన పుణ్యమని చెప్పబడింది. చివరికి దాత స్వర్గసుఖాలు అనుభవించి, భూమిపై రాజుగా లేదా అత్యంత గౌరవనీయ బ్రాహ్మణుడిగా ఉన్నత స్థితి పొందుతాడని—స్థలసంబంధ భక్తి, దానధర్మాల నైతిక ఫలవ్యవస్థను ప్రతిపాదిస్తుంది.
Adhyaya 129
ब्रह्मतीर्थमाहात्म्य (Glory of Brahmatīrtha on the Narmadā)
ఈ అధ్యాయంలో శ్రీ మార్కండేయుడు ఒక రాజుకు నర్మదా తీరంలోని బ్రహ్మతీర్థ మహిమను ఉపదేశిస్తాడు. ఇది ఇతర అన్ని తీర్థాలకన్నా శ్రేష్ఠమైన, అపూర్వమైన పవిత్ర స్థలమని చెప్పబడింది; ఇక్కడ బ్రహ్మదేవుడు అధిష్ఠాత దేవతగా వర్ణించబడతాడు. పాపశుద్ధిని వాక్కు, మనస్సు, కర్మ—ఈ మూడు స్థాయిలుగా చూపించి, కేవలం దర్శనం/సందర్శనమే కూడా శుద్ధిని కలిగిస్తుందని పేర్కొంటుంది. స్నానం చేసి శ్రుతి-స్మృతి విధానాలను అనుసరించే వారు ప్రాయశ్చిత్తం చేసి స్వర్గలోక నివాసాన్ని పొందుతారు; కానీ కామ-లోభాల వల్ల శాస్త్రాన్ని విడిచిపెట్టేవారు నిందనీయులని, వారు సరైన ప్రాయశ్చిత్త మార్గం నుంచి తప్పిపోయారని చెబుతుంది. స్నానానంతరం పితృ-దేవ పూజ చేస్తే అగ్నిష్టోమ యజ్ఞసమాన పుణ్యం లభిస్తుందని, బ్రహ్మదేవుని నిమిత్తం ఇచ్చే దానం అక్షయమని చెప్పబడింది. సంక్షిప్త గాయత్రీ జపం కూడా ఋగ్-యజుః-సామ ఫలాన్ని సమగ్రంగా ఇస్తుందని మహిమ వర్ణన ఉంది. ఫలశ్రుతిలో తీర్థంలో మరణిస్తే బ్రహ్మలోక ప్రాప్తి, పునరావర్తనం లేకపోవడం, అక్కడ శరీరావశేష సంబంధం కూడా పుణ్యదాయకమని చెప్పబడింది. ఈ పుణ్యంతో బ్రహ్మజ్ఞానసంపన్నుడిగా, విద్యావంతుడిగా, గౌరవనీయుడిగా, ఆరోగ్యవంతుడిగా, దీర్ఘాయుష్మంతుడిగా జన్మిస్తాడని; మహాత్ములు తాత్త్వికార్థంలో ‘అమృతత్వం’ పొందుతారని ముగింపు ఇస్తుంది.
Adhyaya 130
Devatīrtha Māhātmya (Glory of Devatīrtha on the Southern Bank of the Narmadā)
ఈ అధ్యాయంలో ఋషి మార్కండేయుడు రేవా/నర్మదా నదీ దక్షిణ తీరంలో ఉన్న ‘దేవతీర్థం’ అనే అపూర్వ పుణ్యతీర్థ మహిమను వివరిస్తాడు. అక్కడ దేవతలు సమవేతమవుతారు, పరమేశ్వరుడు ఆ స్థలంలో ప్రసన్నుడవుతాడని దైవప్రసిద్ధి ద్వారా ఆ తీర్థ పవిత్రత స్థాపించబడుతుంది. తీర్థస్నానానికి యాత్రికుని అర్హతను కూడా చెబుతుంది: కామం (ఆసక్తి) మరియు క్రోధం విడిచి, శుద్ధాంతఃకరణంతో స్నానం చేయాలి. అలా స్నానం చేసినవానికి సహస్ర గోదాన ఫలంతో సమానమైన నిర్దిష్ట పుణ్యం లభిస్తుందని ఫలశ్రుతి ప్రకటిస్తుంది; బాహ్యక్రియకు అంతఃసంయమం కలిసినప్పుడే యాత్ర సంపూర్ణమని బోధిస్తుంది.
Adhyaya 131
Nāgatīrtha Māhātmya (Legend of the Nāgas’ Fear and Śiva’s Protection) / नागतीर्थमाहात्म्य
అధ్యాయం 131 ఋషి మార్కండేయుడు–రాజు యుధిష్ఠిరుడు మధ్య సంభాషణగా సాగుతుంది. ఆరంభంలో నర్మదా నదికి దక్షిణ తీరంలో ఉన్న ‘అనుత్తమ’ నాగతీర్థాన్ని పేర్కొని, తీవ్రమైన భయంతో మహానాగులు ఎందుకు తపస్సు చేశారనే ప్రశ్నను లేవనెత్తుతుంది. మార్కండేయుడు ఆపై ప్రాచీన ఇతిహాసాన్ని వివరిస్తాడు—కశ్యపుని భార్యలు వినత (గరుడ సంబంధం) మరియు కద్రూ (నాగ సంబంధం) దివ్యాశ్వం ఉచ్చైఃశ్రవసను చూసి పందెం వేస్తారు. కద్రూ కపటంతో తన నాగపుత్రులను మోసానికి ప్రేరేపిస్తుంది; కొందరు తల్లి శాపభయంతో అంగీకరిస్తారు, మరికొందరు ఇతర శరణ్యాన్ని వెదుకుతూ దీర్ఘ తపస్సు చేస్తారు. తపస్సుకు ప్రసన్నుడైన మహాదేవుడు వరం ఇస్తాడు—వాసుకి శివసన్నిధిలో నిత్య రక్షకుడిగా స్థాపితుడవుతాడు; నాగులకు అభయం లభిస్తుంది, ముఖ్యంగా నర్మదాజలంలో అవగాహన/స్నానం ద్వారా. చివరగా విధి–ఫలశ్రుతి: పంచమి తిథినాడు ఈ తీర్థంలో శివపూజ చేస్తే ఎనిమిది నాగవంశాలు ఉపాసకునికి హాని చేయవు; మరణించినవాడు కోరిన కాలం వరకు శివగణుడిగా/అనుచరుడిగా స్థితి పొందుతాడు.
Adhyaya 132
वाराहतीर्थमाहात्म्यम् (Glory of Varāha Tīrtha on the Northern Bank of the Narmadā)
మార్కండేయుడు రాజునకు ఉపదేశిస్తూ—నర్మదా నదికి ఉత్తర తీరంలో ఉన్న ‘వరాహ’ అనే తీర్థానికి వెళ్లుము; అది సర్వపాపహరమని ప్రసిద్ధమని చెబుతాడు. అక్కడ లోకహితార్థం జగద్ధాతా సృష్టికర్త అయిన భగవాన్ వరాహుడు నివసిస్తూ, సంసారసాగరాన్ని దాటించు రక్షక మార్గదర్శిగా నిలుస్తాడని అధ్యాయం ప్రతిపాదిస్తుంది. విధిలో తీర్థస్నానం, ధరణీధర/వరాహుని సుగంధాలు, పుష్పమాలలతో పూజ, మంగళఘోషాలు, ఉపవాసం—ప్రత్యేకంగా ద్వాదశి నాడు—చేయడం ఉంది. అనంతరం రాత్రి జాగరణ చేసి పవిత్ర కథాశ్రవణం/కథనం చేయమని చెప్పబడింది. పాపాచారంలో ఉన్నవారితో స్పర్శ, సాంగత్యం, సహభోజనం వర్జ్యమని; వాక్కు, స్పర్శ, శ్వాస, కలిసి తినడం ద్వారా అపవిత్రత సంక్రమిస్తుందని నియమాలు పేర్కొంటాయి. సామర్థ్యానుసారం, విధిపూర్వకంగా బ్రాహ్మణులను సత్కరించమని కూడా ఆజ్ఞ ఉంది. ఫలశ్రుతిలో వరాహుని ముఖదర్శనమాత్రమే దుర్లభ పాపాలనూ శీఘ్రంగా నశింపజేస్తుందని—గరుడుని చూసి సర్పాలు పారిపోవడం, సూర్యునితో చీకటి తొలగడం వంటి ఉపమానాలతో—వివరిస్తుంది. మంత్రసారంగా ‘నమో నారాయణాయ’ అన్నది సర్వార్థసాధకమని, శ్రీకృష్ణునికి ఒక్కసారి నమస్కారం కూడా మహాయజ్ఞఫలసమమై పునర్జన్మను దాటిస్తుందని చెబుతుంది. నియమనిష్ఠ భక్తులు అక్కడ దేహత్యాగం చేస్తే క్షర-అక్షర భేదాతీతమైన విష్ణువు పరమ నిర్మల ధామాన్ని పొందుతారని ముగింపు.
Adhyaya 133
लोकपालतीर्थचतुष्टयमाहात्म्य तथा भूमिदानपालन-उपदेशः (Glory of the Four Lokapāla Tīrthas and Counsel on Protecting Land-Gifts)
మార్కండేయ మహర్షి పాపహరమైన పరమ తీర్థచతుష్టయాన్ని వివరిస్తాడు—కుబేర, వరుణ, యమ, వాయు లోకపాలులకు సంబంధించిన స్థలాలు; వీటి దర్శనమాత్రంతోనే పాపనాశనం కలుగుతుందని చెబుతాడు. యుధిష్ఠిరుడు, లోకపాలులు నర్మదా తీరంలో ఎందుకు తపస్సు చేసారో అడుగుతాడు. మహర్షి, అస్థిరమైన లోకంలో స్థిరాధారాన్ని వెదుకుతూ వారు తపస్సు చేసారని, సమస్త జీవులకు ధారణాధారం ధర్మమేనని ఉపదేశిస్తాడు. తీవ్ర తపస్సుకు శివుడు వరాలు ప్రసాదిస్తాడు—కుబేరుడు యక్షాధిపతిగా, ధనాధిపతిగా అవతరిస్తాడు; యముడు నియమ-న్యాయాధికారాన్ని పొందుతాడు; వరుణుడు జలలోకంలో సార్వభౌమత్వాన్ని అనుభవిస్తాడు; వాయువు సర్వవ్యాపకత్వాన్ని పొందుతాడు. వారు తమ తమ పేర్లతో వేర్వేరు ఆలయాలు స్థాపించి పూజలు, నైవేద్యాలు నిర్వహిస్తారు. తర్వాత ధార్మిక-సామాజిక నియమం చెప్పబడుతుంది—పండిత బ్రాహ్మణులను ఆహ్వానించి దానాలు, ముఖ్యంగా భూమిదానాలు ఇవ్వాలి; వాటిని హరించకూడదు. భూమిదానాన్ని రద్దు చేయడం లేదా స్వాధీనం చేసుకోవడం మహాపాపమని, అటువంటి వారికి శిక్షావిధానం ఉందని, దానం చేయడంకన్నా దానాన్ని కాపాడటం శ్రేష్ఠమని ప్రశంసిస్తాడు. తీర్థఫలాలు కూడా నిర్దిష్టం—కుబేరేశ్వర పూజ అశ్వమేధసమ పుణ్యాన్ని ఇస్తుంది; యమేశ్వర దర్శన-పూజ జన్మజన్మాంతర పాపవిమోచనాన్ని ఇస్తుంది; వరుణేశ్వర పూజ వాజపేయసమ ఫలాన్ని ఇస్తుంది; వాతేశ్వర పూజ జీవనపురుషార్థాల పరిపూర్ణతను కలిగిస్తుంది. చివర ఫలశ్రుతి—ఈ కథను వినడం/పఠించడం పాపహరణం చేసి మంగళాన్ని పెంచుతుంది.
Adhyaya 134
Rāmeśvara-tīrtha Māhātmya (रामेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of Rāmeśvara on the Southern Bank of the Narmadā
ఈ అధ్యాయంలో శ్రీ మార్కండేయుడు సంక్షిప్తంగా తీర్థమాహాత్మ్యాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. రేవా-నర్మదా నదికి దక్షిణ తీరంలో ఉన్న ‘రామేశ్వర’ అనే అనుపమ తీర్థం పాపహరం, పుణ్యప్రదం, సర్వదుఃఖఘ్నం అని ప్రశంసించబడింది। ఈ తీర్థంలో స్నానం చేసి మహేశ్వరుని—మహాదేవుడు, మహాత్ముడు—పూజించినవాడు సమస్త కిల్బిషాల (దోషాలు/అశుద్ధులు) నుండి విముక్తుడవుతాడని ఫలశ్రుతి. స్థలం, క్రమం (స్నానం→పూజ), ఫలం (అశుద్ధి క్షయం)లను కలిపి యాత్రాధర్మానికి సంక్షిప్త మార్గదర్శనం ఇక్కడ ఇవ్వబడింది।
Adhyaya 135
सिद्धेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Siddheśvara Tīrtha Māhātmya)
మార్కండేయుడు సిద్ధేశ్వరమనే మహాతీర్థాన్ని వర్ణిస్తాడు—అది సర్వలోకాలలో పూజింపబడే, పరమసిద్ధిని ప్రసాదించే తీర్థం. ఈ అధ్యాయంలోని ప్రధాన ఉపదేశం సంక్షిప్తం: ఆ తీర్థంలో స్నానం చేసి ఉమా‑రుద్ర (ఉమా‑మహేశ్వర) పూజను విధిగా చేయాలి. ఇలా చేసినవారికి వాజపేయ యాగఫలంతో సమానమైన పుణ్యం లభిస్తుందని ఫలసమత్వం చెప్పబడింది. ఫలశ్రుతిలో—సంచిత పుణ్యబలంతో మరణానంతరం స్వర్గారోహణం, అప్సరల సహవాసం మరియు మంగళధ్వనులతో సత్కారం; దీర్ఘకాల స్వర్గభోగం అనంతరం ధన‑ధాన్యసంపన్నమైన, ఖ్యాతిగల వంశంలో పునర్జన్మ, వేద‑వేదాంగపారంగత్యం, సామాజిక గౌరవం, రోగ‑శోకరహిత జీవితం, శతవత్సరాయుష్షు పొందుతాడని శైవభక్తి ఫలపరంపరగా నిరూపించబడింది.
Adhyaya 136
अहल्येश्वरतीर्थमाहात्म्य (Ahalyeśvara Tīrtha Māhātmya)
మార్కండేయుడు ‘అహల్యేశ్వర’ క్షేత్రం మరియు దాని సమీప తీర్థ మహిమను స్థాపించేందుకు అహల్యా–గౌతమ–ఇంద్ర కథను క్షేత్రకేంద్రంగా వివరిస్తాడు. గౌతముడు ఆదర్శ బ్రాహ్మణ తపస్వి; అహల్యా అపూర్వ సౌందర్యంతో ప్రసిద్ధి. కామవశుడైన ఇంద్రుడు (శక్రుడు) గౌతముని వేషం ధరించి ఆశ్రమ సమీపంలో అహల్యను సమీపిస్తాడు. గౌతముడు వచ్చి అపరాధాన్ని గ్రహించి ఇంద్రునికి శాపం ఇస్తాడు; అతని దేహంపై అనేక ‘భగ’ల ప్రాకట్యంగా ఒక ముద్ర ఏర్పడుతుంది, ఇంద్రుడు రాజ్యాన్ని విడిచి తపస్సు చేస్తాడు. అహల్యకూ శాపంతో శిలారూపం కలుగుతుంది; అయితే విముక్తికి కాలనియమం—వెయ్యేళ్ల తరువాత విశ్వామిత్రునితో తీర్థయాత్రలో వచ్చిన శ్రీరామ దర్శనంతో ఆమె శుద్ధి పొంది విముక్తి పొందుతుంది. అనంతరం ఆమె నర్మదా తీర్థ తీరంలో స్నానం చేసి చాంద్రాయణాది కృచ్ఛ్రవ్రతాలతో తపస్సు ఆచరిస్తుంది. మహాదేవుడు ప్రసన్నుడై వరం ఇస్తాడు; అహల్య శివుని ‘అహల్యేశ్వర’ నామంతో ప్రతిష్ఠిస్తుంది. ఫలశ్రుతి ప్రకారం—ఈ తీర్థంలో స్నానం చేసి పరమేశ్వరుని పూజించినవాడు స్వర్గాన్ని పొందుతాడు; తరువాత మానవజన్మలో సంపద, విద్య, ఆరోగ్యం, దీర్ఘాయువు, వంశవృద్ధి లభిస్తాయి.
Adhyaya 137
कर्कटेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Karkaṭeśvara Tīrtha-Māhātmya)
ఈ అధ్యాయంలో మార్కండేయ ముని రాజునికి స్థలోపదేశం చేస్తూ, నర్మదా నదికి ఉత్తర తీరంలో ఉన్న ప్రసిద్ధ శైవ తీర్థం ‘కర్కటేశ్వర’ మహాత్మ్యాన్ని వివరిస్తాడు. అది పాపనాశక స్థలమని చెప్పబడింది. విధి ప్రకారం స్నానం చేసి శివపూజ చేసినవాడు మరణానంతరం రుద్రలోకానికి తిరుగులేని గమనాన్ని పొందుతాడు. ఈ తీర్థ మహిమను పూర్తిగా సంక్షిప్తంగా చెప్పలేమని ముని పేర్కొని, ప్రధాన సిద్ధాంతాన్ని తెలియజేస్తాడు—అక్కడ చేసిన శుభమో అశుభమో ఏ కర్మ అయినా ‘అక్షయం’ అవుతుంది; పవిత్రక్షేత్రంలో కర్మఫల స్థాయిత్వం మరింత బలపడుతుంది. వాలఖిల్య ఋషులు, మరీచి సంబంధిత తపస్వులు స్వచ్ఛందంగా అక్కడ ఆనందిస్తారు; దేవి నారాయణీ కూడా అక్కడ ఘోర తపస్సును నిరంతరం ఆచరిస్తుంది. చివరగా పితృతర్పణ విధానం—అక్కడ స్నానం చేసి తర్పణం చేసినవాడు పితృదేవతలను పన్నెండు సంవత్సరాలు తృప్తిపరుస్తాడు. ఇలా వ్యక్తిగత మోక్షం, ధర్మాచరణం, వంశబాధ్యత ఒకే తీర్థకర్మలో సమన్వయమవుతాయి.
Adhyaya 138
Śakratīrtha Māhātmya (The Glory of Śakra-tīrtha) — Indra’s Restoration and the Merit of Śiva-Pūjā
మార్కండేయుడు ఉపదేశించునది—యాత్రికుడు అనుపమమైన శక్రతీర్థానికి వెళ్లవలెను. దాని మహిమను ఒక పురాణకథ ద్వారా చెప్పెదరు: గౌతమ ఋషి శాపముచే శక్రుడు (ఇంద్రుడు) తన రాజశ్రీని కోల్పోయెను. అప్పుడు దేవతలు, తపస్వి మహర్షులు కలవరపడి గౌతముని వినయవాక్యములతో ప్రార్థించిరి—ఇంద్రుడు లేని లోకంలో దేవ-మానవ ధర్మవ్యవస్థ నిలవదు; తన దోషముచే లజ్జపడి దూరమైన దేవునిపై కరుణ చూపుమని. వేదవిద్యలో శ్రేష్ఠుడైన గౌతముడు ప్రసన్నుడై వరమిచ్చెను—‘వెయ్యి ముద్రలు’గా ఉన్న అపకీర్తి ఆయన అనుగ్రహముచే ‘వెయ్యి కన్నులు’గా మారి ఇంద్రుని గౌరవం పునరుద్ధరించబడెను. తరువాత ఇంద్రుడు నర్మదా నదికి వెళ్లి పవిత్ర జలంలో స్నానమాచరించి, త్రిపురాంతక శివుని స్థాపించి పూజించి, అప్సరసుల సత్కారముతో స్వర్గానికి తిరిగెను. ఫలశ్రుతి: ఈ తీర్థంలో స్నానం చేసి పరమేశ్వరుని పూజించువాడు పరస్త్రీగమన పాపమునుండి విముక్తుడగును; శైవ ధర్మంలో ఇది శుద్ధి-ప్రాయశ్చిత్త తీర్థముగా కీర్తింపబడెను.
Adhyaya 139
Somatīrtha Māhātmya (Glory of Somatīrtha) — Ritual Bathing, Solar Contemplation, and Merit of Feeding the Learned
అధ్యాయం 139లో మార్కండేయుడు యాత్రా-మార్గదర్శకంగా సోమతీర్థ మహాత్మ్యాన్ని వివరిస్తాడు. ఇది అపూర్వ పుణ్యక్షేత్రం; ఇక్కడ సోముడు తపస్సు చేసి దివ్య నక్షత్రపథాన్ని పొందాడు. ఈ తీర్థంలో ముందుగా స్నానం, తరువాత విధిగా ఆచమనం మరియు జపం, చివరికి రవి (సూర్యుడు) ధ్యానం చేయవలెనని క్రమం చెప్పబడింది. ఇక్కడ చేసిన సాధనఫలం ఋగ్-యజుః-సామ వేదపఠనం మరియు గాయత్రీజప ఫలంతో సమానమని మహిమ వర్ణించబడింది. బహ్వృచ, అధ్వర్యు, ఛాందోగ వంటి వేదవిదులు, అధ్యయనసమాప్త బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టడం, అలాగే ప్రధాన బ్రాహ్మణులకు పాదుకలు/చెప్పులు, ఛత్రం, వస్త్రాలు, దుప్పట్లు, గుర్రాలు మొదలైన దానాలు ‘కోటి’ పుణ్యంగా ప్రశంసించబడాయి. ఇంద్రియనిగ్రహం చేసే ముని ఉన్న స్థలం కురుక్షేత్ర-నైమిష-పుష్కర సమానమని సన్యాసధర్మం బోధించబడింది; గ్రహణం, సంక్రాంతి, వ్యతీపాతం వేళ యోగులను విశేషంగా గౌరవించమని చెప్పబడింది. ఈ తీర్థంలో సన్యాసం స్వీకరించినవాడు విమానమార్గంగా స్వర్గానికి వెళ్లి సోముని పరిషదుడై, సోముని దివ్యసౌఖ్యాన్ని పంచుకుంటాడు.
Adhyaya 140
नन्दाह्रदमाहात्म्य (Nandāhrada Māhātmya: The Glory of Nandā Lake)
ఈ అధ్యాయంలో రేవాఖండంలోని తీర్థయాత్రకు మార్గదర్శక ఉపదేశం ఇవ్వబడింది. మార్కండేయుడు రాజశ్రోతను నందాహ్రదానికి వెళ్లమని ఆదేశిస్తాడు—అది అపూర్వమైన పవిత్ర సరస్సు; అక్కడ సిద్ధులు నివసిస్తారు, దేవి నందా వరప్రదాయినిగా కీర్తింపబడుతుంది. ఈ స్థల మహిమ ఒక పురాణ సంఘటనతో స్థిరపడుతుంది: దేవతలను భయపెట్టిన మహిషాసురుడిని దేవి శూలినీ-స్వరూపంలో త్రిశూలంతో ఛేదించి సంహరిస్తుంది. అనంతరం విశాలనేత్రా దేవి అక్కడ స్నానం చేసినందున ఆ సరస్సుకు “నందాహ్రద” అనే నామం ప్రసిద్ధమైంది. విధానంగా—నందాను మనసులో ధ్యానించి అక్కడ స్నానం చేసి బ్రాహ్మణులకు దానం చేయడం అశ్వమేధసమ పుణ్యాన్ని ఇస్తుందని చెప్పబడింది. భైరవ, కేదార, రుద్రమహాలయ వంటి అరుదైన మహాతీర్థాల సరసన దీనిని ఉంచి, కామాసక్తి–మోహాల వల్ల చాలామంది దీని మహిమను గుర్తించరని పేర్కొంటుంది. ఫలశ్రుతిలో సముద్రపర్యంత భూమి అంతటా స్నానదానాల ఫలమంతా నందాహ్రదస్నానంతోనే సంక్షిప్తంగా లభిస్తుందని ప్రకటిస్తుంది.
Adhyaya 141
Tāpeśvara Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Tāpeśvara Ford)
మార్కండేయుడు తాపేశ్వర తీర్థోత్పత్తి కథను వివరిస్తాడు. ఒక వ్యాధుడు భయంతో ఉన్న హరిణి నీటిలో దూకి భయమును విడిచి, ఆపై ఆకాశమునకు ఎగసిపోవడం చూచి ఆశ్చర్యచకితుడై వైరాగ్యాన్ని పొందాడు. అతడు ధనుస్సును విడిచి సహస్ర దివ్యవర్షములపాటు ఘోర తపస్సు చేశాడు. తపస్సుకు ప్రసన్నుడైన మహేశ్వరుడు ప్రత్యక్షమై వరం కోరమన్నాడు; వ్యాధుడు శివసన్నిధిలో నివాసం కోరగా, దేవుడు అనుగ్రహించి అంతర్ధానమయ్యాడు. తదుపరి వ్యాధుడు మహేశ్వరుని స్థాపించి విధివిధానాలతో పూజ చేసి స్వర్గాన్ని పొందాడు. అప్పటినుంచి ఈ తీర్థం త్రిలోకములలో “తాపేశ్వర”మని ప్రసిద్ధి చెందింది—వ్యాధుని అనుతాపం, తపోఘర్మంతో అనుబంధమై. ఇక్కడ స్నానం చేసి శంకరుని పూజించినవాడు శివలోకాన్ని పొందుతాడు; నర్మదాజలములో తాపేశ్వర వద్ద స్నానం చేస్తే తాపత్రయ విముక్తి కలుగుతుంది. అష్టమి, చతుర్దశి, తృతీయ తిథులలో ప్రత్యేక స్నానాచరణం సర్వపాపశాంతికి శ్రేయస్కరమని చెప్పబడింది।
Adhyaya 142
रुक्मिणीतीर्थमाहात्म्य (Rukmiṇī Tīrtha Māhātmya) and the Naming of Yodhanīpura
ఈ అధ్యాయంలో మార్కండేయుడు యుధిష్ఠిరునికి రుక్మిణీ-తీర్థ మహాత్మ్యాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. అక్కడ స్నానం మాత్రముచేతనే సౌందర్యం, సౌభాగ్యం లభిస్తాయని, ముఖ్యంగా అష్టమీ, చతుర్దశీ, విశేషంగా తృతీయా తిథుల్లో స్నాన-పూజలకు మహాఫలం కలుగుతుందని చెప్పబడింది. తీర్థ ప్రామాణ్యానికి ఇతిహాసం వర్ణించబడుతుంది—కుండిన రాజు భీష్మకుని కుమార్తె రుక్మిణీకి ‘చతుర్భుజ దేవునికే ఇవ్వాలి’ అని అశరీరవాణి సూచిస్తుంది. రాజకీయ కారణాలతో ఆమెను శిశుపాలునికి నిశ్చయిస్తారు; అప్పుడు కృష్ణుడు, సంకర్షణుడు వచ్చి, హరి వేషధారణలో రుక్మిణీని కలుసుకొని, కృష్ణుడు ఆమెను అపహరిస్తాడు. వెంటాడే యుద్ధంలో బలదేవుని వీరత్వం, రుక్మితో సమరం; రుక్మిణీ ప్రార్థనతో సుదర్శన ప్రయోగం ఆపబడుతుంది, తరువాత భగవాన్ దివ్యరూపం ప్రదర్శించి సమాధానం కలిగిస్తాడు. అనంతరం కృష్ణుడు సప్త ఋషిస్వరూపమైన మానసపుత్రులను గౌరవించి గ్రామదానం చేస్తాడు; దానభూమిని హరించకూడదని ఘోర హెచ్చరికతో పాటు దుష్ఫలితాలు చెప్పబడతాయి. చివరగా స్నానం, బలదేవ-కేశవ పూజ, ప్రదక్షిణ, కపిలాదానం, స్వర్ణ-రజత, పాదుకలు, వస్త్రాదిదానాల ఫలాలు, ఇతర ప్రసిద్ధ తీర్థాలతో పుణ్యతులన, అలాగే ఈ తీర్థ పరిధిలో అగ్ని/జల/ఉపవాసమరణం పొందినవారి పరలోకగతుల ఫలశ్రుతి వివరించబడింది.
Adhyaya 143
Yojaneśvara Tīrtha Māhātmya and the Worship of Balakeśava
ఈ అధ్యాయంలో శ్రీ మార్కండేయుడు ఒక రాజుతో యోజనేశ్వరమనే మహాపుణ్య తీర్థ మహాత్మ్యాన్ని వివరిస్తాడు. అక్కడ నర–నారాయణ ఋషులు తపస్సు చేసి దేవ–దానవుల ఆద్య సంగ్రామంలో దేవతలకు విజయాన్ని కలిగించారని చెప్పబడింది. యుగానుగతంగా అదే దివ్య తత్త్వం మహిమ సంక్షిప్తంగా ప్రదర్శితం—త్రేతాయుగంలో రామ–లక్ష్మణ స్వరూపంగా, తీర్థస్నానం అనంతరం రావణవధ ద్వారా ధర్మస్థాపన జరుగుతుంది. కలియుగంలో వాసుదేవ వంశంలో బల–కేశవ (బలరామ–కృష్ణ) రూపంగా అవతరించి కంస, చాణూర, ముష్టిక, శిశుపాల, జరాసంధ మొదలైన ప్రధాన శత్రువులను సంహరిస్తాడు; అలాగే ధర్మక్షేత్ర కురుక్షేత్ర యుద్ధంలోనూ కీలక వీరుల పతనంలో దైవకార్యమే నిర్ణాయకమని సూచిస్తుంది. తదుపరి విధులు చెప్పబడతాయి—తీర్థస్నానం, బల–కేశవ పూజ, ఉపవాసం, రాత్రి జాగరణ (ప్రజాగర), భక్తిగానం/కీర్తన, బ్రాహ్మణులకు గౌరవసత్కారం. ఫలశ్రుతిలో ఇక్కడ చేసిన దాన–పూజల ఫలం అక్షయమని, మహాపాపాలు సహా పాపనాశనం కలుగుతుందని, ధర్మనిష్ఠులు ఈ అధ్యాయాన్ని వినినా, చదివినా, పారాయణం చేసినా పాపవిముక్తి మరియు మోక్షసాధన కలుగుతుందని ప్రకటించబడింది.
Adhyaya 144
Cakratīrtha–Dvādaśī Tīrtha Māhātmya (Non-diminishing Merit at Cakratīrtha)
ఈ అధ్యాయంలో శ్రీ మార్కండేయుడు రాజశ్రోతకు సంక్షిప్తంగా యాత్రా-విధాన శైలిలో ఉపదేశం చేస్తాడు. శ్రోతను “ఉత్తమ” ద్వాదశీ-తీర్థానికి వెళ్లమని ప్రేరేపించి, సాధారణ కర్మఫలాల నియమాన్ని చక్రతీర్థం యొక్క అసాధారణ మహిమతో పోల్చి చూపుతాడు। సాధారణంగా దానం, జపం, హోమం, బలి/అర్పణల ఫలాలు కాలక్రమేణా క్షీణించవచ్చు లేదా తరిగిపోవచ్చు; కానీ చక్రతీర్థంలో చేసిన కర్మలు అక్షయమని, వాటి పుణ్యం ఎప్పటికీ తగ్గదని చెప్పబడింది. చివరగా భూత-భవిష్యత్ ప్రాముఖ్యతతో కూడిన ఈ తీర్థ పరమ మహాత్మ్యాన్ని ప్రత్యేకంగా స్పష్టంగా సంపూర్ణంగా వివరించామని ఉపసంహార వాక్యంతో ఈ స్తుతి భాగం ముగుస్తుంది।
Adhyaya 145
Śivātīrtha Māhātmya (Glory of the Śiva Tīrtha)
ఈ అధ్యాయంలో మార్కండేయుడు ‘దేశరక్షకుడు/నేత’ను ఉద్దేశించి సంక్షిప్త తత్త్వోపదేశం చేస్తూ, అనుత్తమమైన శివతీర్థానికి దారి చూపుతాడు. ఆ శివతీర్థంలో దేవదర్శనమాత్రమే సర్వ పాపకలుషాలు (సర్వ-కిల్బిష) తొలగిస్తాయని చెప్పబడింది. తదుపరి క్రోధజయంతో, ఇంద్రియనిగ్రహంతో తీర్థస్నానం చేసి మహాదేవుని పూజించమని విధానం ఉంది; దీనివల్ల అగ్నిష్టోమ యాగసమాన పుణ్యం లభిస్తుందని పేర్కొంటుంది. ఇంకా భక్తితో ఉపవాసం (సోపవాస) చేసి శివపూజ చేస్తే సాధకుని గతి తిరుగులేనిదై చివరకు రుద్రలోకప్రాప్తి ఫలంగా నిశ్చయించబడుతుంది.
Adhyaya 146
Asmahaka Pitṛtīrtha Māhātmya and Piṇḍodaka-Vidhi (अस्माहक-पितृतीर्थ-माहात्म्य एवं पिण्डोदक-विधि)
ఈ అధ్యాయంలో యుధిష్ఠిరుడు ‘అస్మాహక’ అనే పరమ పితృతీర్థ మహాత్మ్యాన్ని అడుగుతాడు. మార్కండేయుడు ఋషి–దేవసభలో పూర్వం జరిగిన ప్రామాణిక ప్రశ్నోత్తరాన్ని ఉదహరిస్తూ, ఈ తీర్థం ఇతర తీర్థసమూహాలకన్నా శ్రేష్ఠమని వివరిస్తాడు. ఇక్కడ ఒక్క పిండం మరియు జలతర్పణం చేసిన మాత్రాన పితృదేవతలు ప్రేతపీడ నుండి విముక్తులై దీర్ఘకాల తృప్తిని పొందుతారని, సాధకునికి స్థిరమైన పుణ్యం కలుగుతుందని చెప్పబడింది. శ్రుతి–స్మృతి నియమాల మేరకు మర్యాదను కాపాడటం, కర్మఫల సిద్ధాంతం, దేహి ‘గాలిలా’ ప్రయాణం వంటి విషయాలతో పాటు స్నానం, దానం, జపం, హోమం, స్వాధ్యాయం, దేవార్చన, అతిథిపూజ, ముఖ్యంగా పిండోదక-ప్రదానం వంటి కర్తవ్యాలు ప్రతిపాదించబడతాయి. అమావాస్య, వ్యతీపాత, మన్వాది–యుగాది, అయన–విషువ, సూర్యసంక్రమణ వంటి కాలాల్లో ఇక్కడ శ్రాద్ధాది కర్మలు విశేష ఫలప్రదమని విధి చెబుతుంది. దేవనిర్మిత బ్రహ్మశిలను గజకుంభసమానంగా వర్ణించి, కలియుగంలో వైశాఖ అమావాస్య సమీపంలో అది ప్రత్యేకంగా ప్రాకట్యమవుతుందని పేర్కొంటుంది. స్నానానంతరం నారాయణ/కేశవ మంత్రస్తుతి, బ్రాహ్మణభోజనం, దర్భ–దక్షిణాతో శ్రాద్ధం, అలాగే పాలు, తేనె, పెరుగు, చల్లని నీరు వంటి ఐచ్ఛిక అర్పణలను పితృలకు ప్రత్యక్ష పోషణగా భావించమని చెప్పబడింది. దేవతలు, పితృలు, నదులు, సముద్రాలు, అనేక ఋషులు ఈ తీర్థానికి సాక్షులుగా పేర్కొనబడ్డారు. ఫలశ్రుతిలో మహాపాపశుద్ధి, మహా వైదిక యజ్ఞసమ ఫలం, నరకస్థిత పితృల ఉద్ధరణ, లోకసమృద్ధి వర్ణించబడుతూ, బ్రహ్మా–విష్ణు–మహేశ్వరులు కార్యరూపంగా ఏకశక్తిగా సమన్వయింపబడతారు.
Adhyaya 147
Siddheśvara-tīrtha-māhātmya (सिद्धेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Merits of Bathing, Śiva Worship, and Śrāddha on the Narmadā’s Southern Bank
ఈ అధ్యాయంలో మార్కండేయ ముని మహీపాలుడు/నృపసత్తముడైన రాజుకు—రేవా (నర్మదా) దక్షిణ తీరంలో ఉన్న అపూర్వ సిద్ధేశ్వర తీర్థానికి వెళ్లమని ఉపదేశిస్తాడు. ఆ స్థలం అత్యంత శుభప్రదమని, అక్కడ స్నానం చేసి వృషభధ్వజుడైన శ్రీశివుని భక్తితో పూజించవలెనని చెబుతాడు. అక్కడ స్నానం చేసి శివారాధన చేయడం వల్ల సమస్త పాపాలు నశించి, అశ్వమేధ యాగం చేసినవారితో సమానమైన పుణ్యం లభిస్తుందని పేర్కొంటుంది. శ్రమతో స్నానం చేసి శ్రాద్ధం నిర్వహిస్తే పితృదేవతలు సంపూర్ణంగా తృప్తి చెందుతారని తీర్థఫలంగా చెప్పబడింది. ఈ తీర్థంలో లేదా దీనితో సంబంధించి మరణించిన జీవుడు స్వభావతః దుఃఖకరమైన గర్భవాస పునరావృతం నుండి విముక్తి పొందుతాడని ప్రతిజ్ఞ. చివరగా తీర్థజలస్నానం పునర్భవ నివృత్తికి సాధనమని, శైవ భక్తి సందర్భంలో మోక్షోపాయంగా ప్రతిపాదించబడింది.
Adhyaya 148
Āṅgāraka-Śiva Tīrtha Vidhi on the Northern Bank of the Narmadā (अङ्गारक-शिवतीर्थविधिः)
మార్కండేయుడు రాజును నర్మదా నదికి ఉత్తర తీరంలో ఉన్న అంగారక-సంబంధ శివతీర్థానికి వెళ్లమని ఉపదేశిస్తాడు; అది పాపక్షయ స్థలమని చెప్పబడింది. అక్కడ చతుర్థి–మంగళవారం (చతుర్థి–అంగారక దినం) నాడు నియతకాల వ్రతం—సంకల్పం, సాయంకాల స్నానం, మరియు నిరంతర సంధ్యోపాసన—ప్రధానంగా విధించబడింది. తదుపరి పూజాక్రమం: స్థండిలంపై స్థాపన, రక్తచందన లేపనం, పద్మ/మండల విధానంలో ఆరాధన, అలాగే కుజ/అంగారకుని “భూమిపుత్ర, స్వేదజ” మొదలైన నామాలతో అర్చన. తామ్రపాత్రలో రక్తచందనజలం, ఎర్ర పుష్పాలు, నువ్వులు, బియ్యం కలిపి అర్ఘ్యార్పణ చేయాలని చెప్పబడింది. ఆహార నియమంగా పులుపు, ఉప్పు వర్జించి మృదువైన, హితకర రుచులను స్వీకరించమని సూచన ఉంది. విధి మరింత విస్తరిస్తుంది—యథాశక్తి స్వర్ణప్రతిమ, దిశల వారీగా అనేక కరకాల స్థాపన, శంఖ-తూర్య మంగళధ్వని, మరియు విద్యావంతుడు, వ్రతశీలుడు, దయాళువు అయిన బ్రాహ్మణుని సత్కారం. దానంగా ఎర్ర ఆవు, ఎర్ర ఎద్దు సమర్పణ, ప్రదక్షిణ, కుటుంబసహిత పాల్గొనడం, క్షమాపణతో సమాప్తి, విసర్జన చెప్పబడింది. ఫలశ్రుతిగా అనేక జన్మలలో సౌందర్య-సౌభాగ్యాలు, మరణానంతరం అంగారకపుర ప్రాప్తి, దివ్యభోగాలు, చివరికి ధర్మయుక్త రాజ్యం, ఆరోగ్యం, దీర్ఘాయువు లభిస్తాయని వర్ణించబడింది.
Adhyaya 149
Liṅgeśvara Tīrtha Māhātmya and Dvādaśī-Māsa-Nāma Kīrtana (लिङ्गेश्वरतीर्थमाहात्म्यं तथा द्वादशी-मासनामकीर्तनम्)
మార్కండేయుడు లింగేశ్వరమనే తీర్థ మహాత్మ్యాన్ని వర్ణిస్తాడు; అక్కడ ‘దేవదేవుడు’ దర్శనం పాపనాశకమని చెబుతాడు. అధ్యాయం విష్ణు-కేంద్రిత భావంలో స్థలాన్ని ప్రతిష్ఠించి, భగవంతుని రక్షణశక్తి మరియు వరాహావతార స్మరణను ప్రస్తావిస్తూ, తీర్థయాత్రాచరణను నిర్దేశిస్తుంది—తీర్థస్నానం, దేవతకు నమస్కార-పూజ, బ్రాహ్మణులకు దానం, గౌరవం, భోజనసత్కారం। తదుపరి ద్వాదశీ వ్రతనియమం: ఉపవాసం/సంయమంతో సుగంధ ద్రవ్యాలు, పుష్పమాలలతో ప్రభువును ఆరాధించడం, పితృదేవతలకు తర్పణం చేయడం, పన్నెండు దివ్యనామాలను కీర్తించడం. ప్రతి చాంద్రమాసానికి కేశవ నుండి దామోదర వరకు విష్ణునామాలను అనుసంధానించి, నామకీర్తన వాక్కు-మనస్సు-కాయ దోషాలను శుద్ధిచేసే పావన సాధనగా చెప్పబడింది। చివరగా భక్తుల భాగ్యాన్ని, భక్తిలేని జీవితం కలిగించే ఆధ్యాత్మిక నష్టాన్ని పేర్కొంటుంది. గ్రహణకాలంలో మరియు అష్టకా పర్వాలలో తిలమిశ్రిత జలంతో పితృతర్పణం చేయమని చెప్పి, శాంతికర వరాహరూప హరిని స్తుతిస్తూ అధ్యాయం ముగుస్తుంది।
Adhyaya 150
कुसुमेश्वर-माहात्म्य (Kusumeśvara Māhātmya: Ananga, Kāma, and the Narmadā-bank Liṅga स्थापना)
మార్కండేయుడు రాజుకు నర్మదా దక్షిణ తీరంలోని ప్రసిద్ధ కుసుమేశ్వర క్షేత్రాన్ని సూచిస్తాడు; ఇది ఉపపాతకాలను తొలగించేది, కామదేవుడు ప్రతిష్ఠించినదిగా త్రిలోకాల్లో ఖ్యాతి పొందింది. అప్పుడు యుధిష్ఠిరుడు—దేహరహితుడైన అనంగ కాముడు ఎలా మళ్లీ ‘అంగిత్వం’ (అవయవసంపత్తి/దేహప్రాప్తి) పొందాడని ప్రశ్నిస్తాడు. కథ కృతయుగానికి మారుతుంది: మహాదేవుడు గంగాసాగరంలో ఘోర తపస్సు చేయగా లోకాలు కలత చెందుతాయి. దేవతలు ఇంద్రుని ఆశ్రయించి అప్సరసలు, వసంతం, కోకిల, దక్షిణ గాలి, కాముని శివ తపస్సు భంగం చేయమని పంపుతారు; వసంత మోహమయ వాతావరణం ఉన్నా శివుని త్రివిధ భావం వర్ణింపబడుతూ చివరికి తృతీయ నేత్రాగ్నితో కాముడు భస్మమవుతాడు, లోకమంతా ‘నిష్కామ’మవుతుంది. దేవతలు బ్రహ్మను శరణు కోరగా బ్రహ్మ వేదస్తోత్రాలతో శివుని ప్రసన్నం చేస్తాడు. శివుడు కాముని దేహపునరుద్ధరణ కష్టం అని చెప్పినా, అనంగుడు ప్రాణదాతగా మళ్లీ అవతరిస్తాడు. తరువాత కాముడు నర్మదా తీరంలో తపస్సు చేసి విఘ్నకర భూతగణాల నుండి రక్షణకై కుండలేశ్వరుని ప్రార్థించి వరం పొందుతాడు—ఆ తీర్థంలో శివుని నిత్యసన్నిధి ఉంటుంది; అప్పుడు ‘కుసుమేశ్వర’ లింగాన్ని స్థాపిస్తాడు. ఈ అధ్యాయంలో స్నానం-ఉపవాసం, ముఖ్యంగా చైత్ర చతుర్దశి/మదనదినంలో, ఉదయ సూర్యపూజ, తిలమిశ్రిత జలంతో తర్పణం, పిండప్రదానం విధించబడింది. ఫలశ్రుతి ప్రకారం ఇక్కడ పిండదానం ద్వాదశవర్ష సత్రయాగసమం, పితృదేవతలకు దీర్ఘ తృప్తిదాయకం; ఈ స్థలంలో మరణించే చిన్న జీవులకు కూడా శుభప్రదం. కుసుమేశ్వరంలో భక్తి-వైరాగ్య-సంయమాలతో శివలోకసుఖం, చివరికి గౌరవనీయుడైన ఆరోగ్యవంతుడు, వాక్పటుడైన రాజుగా పునర్జన్మ లభిస్తుందని చెబుతుంది.
Adhyaya 151
जयवाराहतीर्थमाहात्म्य तथा दशावतारकथनम् (Jaya-Vārāha Tīrtha Māhātmya and the Account of the Ten Avatāras)
ఈ అధ్యాయం సంభాషణ రూపంలో సాగుతుంది. మార్కండేయుడు నర్మదా ఉత్తర తీరంలో ‘జయ-వరాహ’ అనే మహాప్రశస్త తీర్థాన్ని సూచిస్తాడు. అక్కడ స్నానం చేయడం, మధుసూదనుని దర్శించడం పాపనాశకమని, ముఖ్యంగా భగవంతుని దశజన్మాల (దశావతారాల) స్మరణ లేదా పఠనం మహాశుద్ధికరమని చెప్పబడింది. యుధిష్ఠిరుడు—మత్స్యము నుండి కల్కి వరకు ప్రతి అవతారంలో భగవంతుడు ఏ కార్యాలు చేశాడో వివరించమని అడుగుతాడు. మార్కండేయుడు సంక్షేపంగా చెబుతాడు—మత్స్యుడు మునిగిన వేదాలను రక్షించాడు; కూర్ముడు మథనానికి ఆధారమై భూమిని స్థిరపరిచాడు; వరాహుడు పాతాళం నుండి భూమిని పైకి తీసుకొచ్చాడు; నరసింహుడు హిరణ్యకశిపుని సంహరించాడు; వామనుడు మూడు అడుగులతో బలిని వశపరచి సార్వభౌమత్వాన్ని ప్రకటించాడు; పరశురాముడు దుష్ట క్షత్రియులను శిక్షించి భూమిని కశ్యపునికి అర్పించాడు; రాముడు రావణుణ్ని వధించి ధర్మరాజ్యాన్ని స్థాపించాడు; కృష్ణుడు దుర్మార్గ రాజులను తొలగించి యుధిష్ఠిరుని విజయాన్ని సూచించాడు; బుద్ధుడు కలియుగంలో మోహం కలిగించే రూపంగా వర్ణించబడాడు; కల్కి పదవ జన్మగా భవిష్యత్తులో అవతరిస్తాడని చెప్పబడింది. చివరగా దశావతార స్మరణ పాపక్షయ హేతువని పునరుద్ఘాటించి, తీర్థమాహాత్మ్యాన్ని అవతారతత్త్వంతో పాటు సమాజధర్మ పతనంపై హెచ్చరికగా అనుసంధానిస్తుంది.
Adhyaya 152
भार्गलेश्वर-माहात्म्य (Bhārgaleśvara Māhātmya) — Merit of Worship and Final Passage at the Tīrtha
ఈ సంక్షిప్త ధార్మిక వృత్తాంతంలో మార్కండేయుడు యాత్రికుని మహిమాన్వితమైన భార్గలేశ్వర క్షేత్రానికి వెళ్లమని ఉపదేశిస్తాడు. శంకరుని “జగత్తు ప్రాణం”గా పేర్కొని, ఆయనను కేవలం స్మరించడమే పాపనాశకమని (స్మృతమాత్ర-అఘనాశన) ప్రకటిస్తాడు. తదుపరి ఈ తీర్థానికి సంబంధించిన రెండు ఫలితాలు చెబుతాడు—(1) అక్కడ స్నానం చేసి పరమేశ్వరుని పూజించినవాడు అశ్వమేధ యాగఫలాన్ని పొందుతాడు; (2) అదే తీర్థంలో ప్రాణత్యాగం చేసినవాడు “అనివర్తిక గతి”ని పొంది, సందేహం లేకుండా రుద్రలోకాన్ని చేరుతాడు. భక్తి, స్థలం, స్మరణం—ఇవి శైవ మోక్షమార్గంలో మహాశక్తిగా నిలుస్తాయని ఈ అధ్యాయం బోధిస్తుంది।
Adhyaya 153
रवितीर्थ-आदित्येश्वर-माहात्म्य (Ravi Tīrtha and Ādityeśvara: Theological Account and Merit Framework)
అధ్యాయం ఆరంభంలో మార్కండేయుడు ‘అనుపమ’ రవితీర్థాన్ని వర్ణిస్తాడు; దాని దర్శనమాత్రమే పాపక్షయాన్ని కలిగిస్తుందని చెప్పబడింది. రవితీర్థంలో స్నానం చేసి భాస్కరుని దర్శించటం నిర్దిష్ట ఫలదాయకం. రవికి అంకితం చేసి యోగ్య బ్రాహ్మణునికి విధివిధానాలతో ఇచ్చిన దానం అపార ఫలమని, ముఖ్యంగా అయన, విషువ, సంక్రాంతి, సూర్య/చంద్ర గ్రహణాలు, వ్యతీపాత కాలాల్లో మరింత మహత్తరమని పేర్కొంటుంది. సిద్ధాంతంగా సూర్యుడు ‘ప్రతిదాత’ వలె సమర్పణలకు కాలాంతరంలో, అనేక జన్మల వరకూ ప్రతిఫలం చెల్లిస్తాడని, కాలభేదంతో పుణ్యానికి తరతమ్యముందని చెప్పబడింది. యుధిష్ఠిరుడు రవితీర్థం ఎందుకు అత్యంత పుణ్యదాయకమని అడుగుతాడు. మార్కండేయుడు కృతయుగ కథను చెబుతాడు: జాబాలి అనే పండిత బ్రాహ్మణుడు వ్రతపాలన కారణంగా భార్య ఋతుకాలంలో సంయోగాన్ని పునఃపునః నిరాకరిస్తాడు; దుఃఖిత భార్య ఉపవాసంతో మరణిస్తుంది. ఆ దోషఫలంగా జాబాలికి కుష్ఠసదృశ రోగం, దేహక్షయం కలుగుతాయి. నర్మదా ఉత్తర తీరంలోని భాస్కరతీర్థం–ఆదిత్యేశ్వర మహిమను (సర్వరోగనాశకం) విని, ప్రయాణించలేని స్థితిలో ఘోర తపస్సుతో ఆదిత్యేశ్వరుని తన స్థలంలో ప్రదర్శింపజేయాలని సంకల్పిస్తాడు. వందేళ్ల తపస్సుకు సూర్యుడు వరమిచ్చి అక్కడే ప్రత్యక్షమవుతాడు; ఆ స్థలం పాప-శోకహర తీర్థమని ప్రకటించబడుతుంది. ఆచరణ విధి: ఒక సంవత్సరం పాటు ప్రతి ఆదివారం స్నానం చేసి, ఏడు ప్రదక్షిణలు చేసి, అర్ఘ్య-దానాదులు సమర్పించి సూర్యదర్శనం చేయాలి; దీనివల్ల చర్మరోగాలు త్వరగా శమించి, లోకిక సమృద్ధి సిద్ధిస్తుందని చెప్పబడింది. సంక్రాంతి రోజున అక్కడ చేసే శ్రాద్ధం పితృదేవతలను తృప్తిపరుస్తుంది, ఎందుకంటే భాస్కరుడు పితృలతో సంబంధమున్నవాడిగా పేర్కొనబడాడు. చివరికి ఆదిత్యేశ్వరుని శుద్ధికర, రోగనివారక మహిమను మళ్లీ స్థాపిస్తుంది.
Adhyaya 154
कलकलेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Glory of the Kalakaleśvara Tīrtha)
ఈ అధ్యాయంలో శ్రీ మార్కండేయుడు నర్మదా నదికి దక్షిణ తీరంలో ఉన్న ప్రసిద్ధ తీర్థం ‘కలకలేశ్వర’ మహిమను వివరిస్తాడు; అది స్వయంగా దేవునిచే నిర్మితమైందని చెప్పబడింది. అంధకుని సంహరించిన తరువాత మహాదేవుని దేవతలు, గంధర్వులు, కిన్నరులు, మహానాగులు శంఖ, తూర్య, మృదంగ, పణవ, వీణ, వేణు నాదాలతో, అలాగే సామ, యజుః, ఛందస్, ఋక్ మంత్రఘోషాలతో స్తుతించి పూజించిన శైవ ప్రసంగం ఇక్కడ నిలుస్తుంది. ప్రమథులు, వందిజనుల కలకల ధ్వనుల మధ్య లింగప్రతిష్ఠ జరిగినందున ‘కలకలేశ్వర’ అనే నామవ్యుత్పత్తి చెప్పబడింది. ఈ తీర్థంలో స్నానం చేసి కలకలేశ్వర దర్శనం చేయడం వాజపేయ యాగం కంటే అధిక పుణ్యాన్ని ఇస్తుందని విధి. ఫలశ్రుతిగా పాపశుద్ధి, దివ్య విమానంలో స్వర్గారోహణ, అప్సరసుల ప్రశంస, స్వర్గీయ భోగాలు, చివరికి శుద్ధ వంశంలో దీర్ఘాయువు, ఆరోగ్యవంతుడు, విద్యావంత బ్రాహ్మణుడిగా పునర్జన్మ పొందడం వర్ణించబడింది.
Adhyaya 155
शुक्लतीर्थमाहात्म्यम् (The Glory of Śukla Tīrtha on the Narmadā)
ఈ అధ్యాయంలో మార్కండేయుడు నర్మదా ఉత్తర తీరంలోని శుక్లతీర్థాన్ని సర్వతీర్థోత్తమమని ప్రకటిస్తాడు. తీర్థాల మధ్య శ్రేష్ఠతాక్రమాన్ని స్థాపించి, ఇతర పుణ్యస్థలాలు శుక్లతీర్థ ప్రభావంలో అణువంతకైనా సమానముకావని చెప్పబడుతుంది. నర్మదా సర్వపాపహారిణి, సర్వలోకపావని అనే మహిమ కూడా విశదమవుతుంది. ఉద్భవకథలో విష్ణువు శుక్లతీర్థంలో దీర్ఘతపస్సు చేస్తాడు; అప్పుడు శివుడు ప్రత్యక్షమై ఆ క్షేత్రాన్ని ప్రతిష్ఠించి, భోగమోక్షప్రదమైన పవిత్ర పరిధిని అనుగ్రహిస్తాడు. తరువాత చాణక్యరాజు కథలో శాపగ్రస్త ఇద్దరు జీవులు కాకిరూపంలో యమలోకానికి పంపబడతారు; యముడు—శుక్లతీర్థంలో మరణించినవారు నా అధికారానికి అతీతులు, విచారణ లేకుండానే ఉన్నతగతిని పొందుతారని ప్రకటిస్తాడు. ఆ కాకులు యమపురి దర్శనం, నరకభేదాలు మరియు కర్మానుసార శిక్షలు, అలాగే దానఫలాలను దాతలు అనుభవించే విధానాన్ని వివరిస్తాయి. చివరికి చాణక్యుడు రాగాదులను విడిచి ధనదానం చేసి, తీర్థస్నానంతో వైష్ణవగతిని పొందుతాడు; ఈ విధంగా నీతి, దానం, మోక్షసాధన బలపడుతుంది.
Adhyaya 156
शुक्लतीर्थमाहात्म्य (Śukla-tīrtha Māhātmya) — The Glory of Śukla Tīrtha on the Revā
మార్కండేయుడు రేవాతీరంలోని నర్మదా నదిపై ఉన్న శుక్లతీర్థాన్ని సర్వోత్తమమైన, అపూర్వమైన తీర్థంగా వర్ణిస్తాడు. దిశావైపు వాలిన భూమిపై, ఋషుల సంచారంతో పవిత్రమైన ఈ స్థలంలో స్నానం చేస్తే పాపక్షయం కలుగుతుందని—ధోబీ బట్టను శుభ్రం చేసినట్లే దోషాలు తొలగుతాయని చెప్పబడింది. ప్రత్యేకంగా వైశాఖంలో (కార్తీకంలో కూడా) కృష్ణపక్ష చతుర్దశినాడు కైలాసం నుండి శివుడు ఉమతో కలిసి ఇక్కడికి వచ్చి, విధివిధాన స్నానానంతరం దర్శనమిస్తాడని పేర్కొంటుంది. బ్రహ్మ, విష్ణు, ఇంద్రుడు, గంధర్వులు, అప్సరసలు, యక్షులు, సిద్ధులు, విద్యాధరులు, నాగులు మొదలైన దివ్యపరివారాలు ఈ తీర్థపు పవిత్ర కర్మప్రవాహంలో భాగస్వాములవుతారు. రేవాజలంతో తర్పణం, అర్ఘ్యాదులు సమర్పిస్తే పితృదేవతలకు దీర్ఘకాల తృప్తి కలుగుతుందని చెబుతుంది. నెయ్యితో నానబెట్టిన దుప్పటి, యథాశక్తి స్వర్ణదానం, అలాగే పాదుకలు, ఛత్రం, శయ్య, ఆసనం, అన్నం, నీరు, ధాన్యాదుల దానాలు విధిగా చెప్పి, వాటి ఫలంగా శివలోక/రుద్రలోక ప్రాప్తి, ఒక తపోవ్రత సందర్భంలో వరుణపురి గతి కూడా పేర్కొంటుంది. మాసపూర్ణ ఉపవాసం, ప్రదక్షిణ (భూమి ప్రదక్షిణతో సమానం), వృషమోక్షం, యథాశక్తి అలంకృత కన్యాదానం, అలాగే రుద్రార్పిత ‘సుందర యుగళ’ పూజ జన్మజన్మాంతర వియోగ నివారణగా చెప్పబడింది. చివర ఫలశ్రుతి—భక్తితో వినితే సంతానం, ధనం లేదా మోక్షం వంటి ఇష్టసిద్ధి కలుగుతుందని ప్రకటిస్తుంది.
Adhyaya 157
हुङ्कारतीर्थ-माहात्म्य (Glory of Hūṅkāra Tīrtha and Vāsudeva’s Sacred Site)
ఈ అధ్యాయంలో శుక్లతీర్థ సమీపంలో రాజునకు మార్కండేయ ఋషి ఉపదేశం చేస్తూ, నర్మదా (రేవా) తీరంలోని ప్రసిద్ధ వాసుదేవ-తీర్థాన్ని పరిచయం చేస్తారు. కథ ప్రకారం “హూంకార” అనే ఉచ్చారణ మాత్రముతో నది ఒక క్రోశం దూరం కదిలిందని చెప్పబడుతుంది; అందువల్ల ఆ స్థలం “హూంకార”గా, స్నానఘట్టం “హూంకారతీర్థం”గా పండితులలో ప్రసిద్ధి పొందింది. హూంకారతీర్థంలో స్నానం చేసి అక్షయుడైన అచ్యుతుని దర్శించితే అనేక జన్మల పాపసంచయం నశిస్తుందని, వైష్ణవ భక్తితో కూడిన తీర్థయాత్రా విధి ప్రతిపాదించబడింది. సంసారంలో మునిగినవారికి నారాయణుని మించిన రక్షకుడు లేడని, హరికి అంకితమైన నాలుక, మనస్సు, చేతులు ధన్యమని, హృదయంలో హరిని స్థాపించుకున్నవారికి సర్వమంగళమని చెప్పబడింది. ఇతర దేవతారాధనల ద్వారా కోరే ఫలాలు హరికి అష్టాంగ నమస్కారం చేసినా లభిస్తాయని పేర్కొంటుంది. దేవాలయ ధూళి స్పర్శ, ఊడ్చడం, నీళ్లు చల్లడం, లేపనం వంటి సేవలు కూడా పాపనాశకమని, పూర్తిస్థాయి హృదయపూర్వకత లేకపోయినా చేసిన నమస్కారం త్వరగా దోషాలను కరిగించి విష్ణులోక ప్రాప్తిని ఇస్తుందని ఫలశ్రుతి చెబుతుంది. చివరగా, హూంకారతీర్థంలో చేసిన శుభాశుభ కర్మలు ఫలంలో స్థిరంగా నిలుస్తాయని, ఈ తీర్థానికి ఉన్న ప్రత్యేక నైతిక-ఆచార శక్తిని సూచిస్తుంది।
Adhyaya 158
Saṅgameśvara-Tīrtha Māhātmya (Glory of the Saṅgameśvara Confluence Shrine)
అధ్యాయం 158లో మārkaṇḍేయుడు నర్మదా దక్షిణ తీరంలో ఉన్న శ్రేష్ఠ తీర్థం ‘సంగమేశ్వర’ మహాత్మ్యాన్ని వివరిస్తాడు. ఇది పాపభయాలను తొలగించేదిగా చెప్పబడింది. వింధ్య పర్వతం నుండి పుట్టిన పుణ్యధార ఇక్కడ నర్మదలో కలిసే సంగమస్థలమని, నల్ల రాళ్లలో స్ఫటికమువలె మెరుపు వంటి నిలకడైన చిహ్నాలు ఇప్పటికీ దర్శనమిస్తాయని చెప్పి స్థలప్రామాణ్యాన్ని స్థాపిస్తాడు. తదుపరి భక్తిక్రియల క్రమానుసార ఫలశ్రుతి చెప్పబడుతుంది—సంగమంలో స్నానం చేసి సంగమేశ్వర పూజ చేస్తే అశ్వమేధ యజ్ఞఫలం లభిస్తుంది. గంటలు, పతాకాలు, ఛత్రాలు వంటి అలంకార దానాలు దివ్యవిమానప్రాప్తి, రుద్రసాన్నిధ్యాన్ని ఇస్తాయని పేర్కొంటుంది. దధి, కొబ్బరి మొదలైనవాటితో లింగపూరణం, అలాగే దధి-మధు-ఘృతాదులతో విధివిధాన అభిషేకం చేయడం వల్ల శివలోకంలో దీర్ఘనివాసం, స్వర్గ్యఫలాలు, ‘ఏడు జన్మలు’ వరకూ పుణ్యసంప్రదాయం కలుగుతుందని చెప్పబడింది. నీతిబోధ కూడా ఉంది—మహాదేవుడు పరమ ‘మహాపాత్ర’ అని, బ్రహ్మచర్యంతో కూడిన పూజ శ్రేష్ఠమని, శివయోగులను గౌరవించడం అత్యుత్తమ పుణ్యమని తెలిపింది. ఒక్క శివయోగికి అన్నదానం చేయడం అనేక వేదవేత్త బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టడానికన్నా అధిక ఫలదాయకమని చెప్పి, చివరగా సంగమేశ్వరంలో దేహత్యాగం చేసినవాడు శివలోకంనుండి తిరిగి రాడు, పునర్జన్మ ఉండదని మోక్షవాక్యంతో ముగుస్తుంది.
Adhyaya 159
नरकेश्वरतीर्थ-माहात्म्यं, वैतरणीदाना-विधानं च (Narakeśvara Tīrtha Glory and the Procedure of Vaitaraṇī-Gift)
అధ్యాయం ఆరంభంలో మార్కండేయుడు రాజుకు నర్మదా నదిలోని అరుదైన, అత్యంత పవిత్రమైన ‘నరకేశ్వర’ తీర్థాన్ని సూచిస్తాడు; అది భయంకరమైన ‘నరకద్వారం’ భావన నుండి రక్షణగా వర్ణించబడుతుంది. అనంతరం యుధిష్ఠిరుడు ప్రశ్నిస్తాడు—శుభాశుభ కర్మఫలాలను అనుభవించిన తరువాత జీవులు గుర్తించదగిన లక్షణాలతో ఎలా మళ్లీ జన్మిస్తారు? మార్కండేయుడు కర్మన్యాయాన్ని క్రమబద్ధంగా వివరిస్తాడు; నిర్దిష్ట అపరాధాలు, నైతిక వైఫల్యాలు—శరీరదోషాలు, దారిద్ర్యం, సామాజిక వంచన లేదా త్రియక్-యోని వంటి జన్మలతో ఎలా అనుసంధానమవుతాయో బోధాత్మక జాబితాగా చెబుతాడు. తరువాత గర్భవికాసం నెలనెలా ఎలా జరుగుతుందో, పంచభూతాల సమ్మేళనం, ఇంద్రియ-మనో-బుద్ధి వికాసం—దైవాధీన శరీరతత్త్వంగా వివరించబడుతుంది. ఉత్తరార్థంలో యమద్వారంలోని వైతరణీ నది భయానక స్వరూపం వర్ణించబడుతుంది—మలిన జలం, క్రూర జలచరాలు, పాపులకు తీవ్రమైన బాధ; ముఖ్యంగా తల్లి, ఆచార్యుడు, గురువును అవమానించే వారు, ఆశ్రితులకు హాని చేసే వారు, దానం-వాగ్దానాల్లో మోసం చేసే వారు, లైంగిక-సామాజిక ధర్మాలను అతిక్రమించే వారికి శిక్ష తీవ్రతరం అవుతుంది. దీనికి పరిహారంగా ‘వైతరణీ-ధేనూ’ దానవిధానం చెప్పబడుతుంది—విధిగా అలంకరించిన గోవును నిర్మించి మంత్రాలతో దానం చేసి ప్రదక్షిణ చేయడం వలన నది ‘సుఖవాహిని’గా మారి సులభంగా దాటించునని పేర్కొంటుంది. చివరగా ఆశ్వయుజ కృష్ణ చతుర్దశి వంటి కాలనిర్దేశంతో నర్మదాస్నానం, శ్రాద్ధం, రాత్రి జాగరణ, తర్పణం, దీపదానం, బ్రాహ్మణభోజనం, శివపూజలను ఆచరించమని చెప్పి, నరకనివృత్తి, ఉత్తమ పరలోకగతి మరియు తదుపరి శుభ మానవఫలాన్ని వాగ్దానం చేస్తుంది.
Adhyaya 160
मोक्षतीर्थमाहात्म्य (Mokṣatīrtha Māhātmya) — The Glory of the Liberation-Fording Place
మార్కండేయుడు పాండువంశజునికి ఉపదేశిస్తూ, దేవతలు, గంధర్వులు, తపస్సు చేసిన ఋషులు సేవించే “అనుత్తమ” మోక్షతీర్థాన్ని సూచిస్తాడు. విష్ణుమాయ వల్ల మోహితులైన అనేకులు ఈ స్థలాన్ని గుర్తించలేరని, అయితే సిద్ధఋషులు ఇక్కడే ముక్తిని పొందారని చెప్పబడుతుంది. పులస్త్య, పులహ, క్రతు, ప్రాచేతస, వసిష్ఠ, దక్ష, నారద మొదలైన మహర్షుల పేర్లు చెప్పి, ఏడు వేల మహాత్ములు తమ కుమారులతో కలిసి ఇక్కడ మోక్షాన్ని పొందారని పేర్కొని, ఈ తీర్థం మోక్షప్రదమని స్థాపిస్తారు. తదుపరి సంగమాన్ని వివరిస్తారు—ప్రవాహ మధ్యలో తమహా అనే నది వచ్చి కలుస్తుంది; ఆ సంగమం సమస్త పాపాలను నశింపజేస్తుందని ప్రశంసిస్తారు. ఈ స్థలంలో విధివిధానంగా గాయత్రీ జపం చేస్తే ఋగ్/యజుః/సామ వేదాధ్యయన ఫలితం సమానమని, ఇక్కడ చేసిన దానాలు, హోమాలు, జపపాఠాలు అక్షయమై మోక్షానికి శ్రేష్ఠ సాధనమవుతాయని అంటారు. చివరగా, ద్విజ సన్యాసులు ఈ తీర్థంలో దేహత్యాగం చేస్తే తీర్థప్రభావంతో అనివర్తిక గతిని (మళ్లీ తిరిగిరాని స్థితిని) పొందుతారని, విధానం సంక్షేపంగా చెప్పబడిందని, విస్తారం పురాణంలో ఉన్నదని ముగిస్తారు.
Adhyaya 161
सर्पतीर्थमाहात्म्य (Glory of Sarpa-tīrtha)
అధ్యాయము 161లో మార్కండేయ ఋషి రాజు యుధిష్ఠిరునికి సర్పతీర్థ దర్శనమార్గాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. ఇది అత్యంత విశిష్టమైన తీర్థమని, ఇక్కడ మహానాగులు ఘోర తపస్సుతో సిద్ధిని పొందారని చెప్పబడింది. వాసుకి, తక్షక, ఐరావత, కాలియ, కర్కోటక, ధనంజయ, శంఖచూడ, ధృతరాష్ట్ర, కులిక, వామన మొదలైన నాగులు మరియు వారి వంశపరంపరల ప్రస్తావనతో, తపస్సు వల్ల గౌరవమూ భోగమూ లభించే పవిత్ర లోకంలా ఈ స్థల మహిమను వివరించారు. తదుపరి కర్మ-ధర్మ బోధ: సర్పతీర్థంలో స్నానం చేసి పితృదేవతలకు తర్పణం అర్పిస్తే, శంకరుడు ముందుగా ప్రకటించినట్లు, వాజపేయ యాగసమాన పుణ్యం కలుగుతుందని చెబుతారు. అలాగే అక్కడ స్నానం చేసిన యాత్రికులకు సర్పాలు, తేళ్లు మొదలైన వాటి భయం ఉండదని రక్షణవిధానంగా పేర్కొంటారు. మార్గశీర్ష కృష్ణ అష్టమి నాడు ప్రత్యేక వ్రతం: ఉపవాసం, శుచిత్వం పాటించి తిలలతో లింగాన్ని నింపి, సుగంధాలు-పుష్పాలతో పూజించి, అనంతరం నమస్కారం చేసి క్షమాపణ/ప్రాయశ్చిత్తం చేయాలి. ఫలశ్రుతిలో తిలార్పణ పరిమాణానుసారం స్వర్గభోగం, తరువాత శుద్ధకులంలో జన్మ, సౌందర్యం, శ్రీ, మహాధనసంపద లభిస్తాయని వాగ్దానం ఉంది.
Adhyaya 162
गोपेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Gopeśvara Tīrtha-Māhātmya)
అధ్యాయం 162లో అవంతీ ఖండంలోని గోపేశ్వర తీర్థ మహాత్మ్యం సంక్షిప్తంగా చెప్పబడింది. సర్పక్షేత్రం తరువాత తదుపరి యాత్రాస్థలంగా గోపేశ్వరాన్ని మార్కండేయుడు సూచిస్తూ, కర్మాచరణం–ఉపాసనలకు అనుగుణంగా క్రమబద్ధమైన ఫలసిద్ధిని ప్రతిపాదిస్తాడు. ఈ తీర్థంలో ఒక్కసారి స్నానం చేసినంత మాత్రాన పాతక విమోచనం కలుగుతుందని చెప్పబడింది. అయితే స్నానానంతరం స్వేచ్ఛగా దేహత్యాగం చేయడం నిందనీయం—అటువంటి వాడు శివాలయానికి చేరినా ‘పాపసంబంధి’గానే ఉంటాడని హెచ్చరికగా పేర్కొనబడింది; ఇది తీర్థశక్తి దుర్వినియోగానికి వ్యతిరేకమైన ధర్మసీమ. స్నానానంతరం ఈశ్వర పూజ చేస్తే సర్వపాప విముక్తి పొంది రుద్రలోకాన్ని పొందుతాడు. రుద్రలోక భోగానంతరం ధర్మిష్ఠ రాజుగా పునర్జన్మ, అలాగే లోకఫలంగా ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలు, పరిచారకులు, ఇతర రాజుల గౌరవం, దీర్ఘ సుఖజీవితం లభిస్తాయని ఫలశ్రుతి చెబుతుంది।
Adhyaya 163
नागतीर्थमाहात्म्य (Nāgatīrtha-māhātmya) — Observances at Nāga Tīrtha
మార్కండేయుడు రాజశ్రోతకు ఉపదేశిస్తాడు—రేవా తీరంలోని మహిమాన్విత నాగతీర్థానికి వెళ్లి ఆశ్విన శుక్లపక్షంలోని శుక్లపంచమీనాడు నిర్దిష్ట సమయంలో వ్రతాన్ని ఆచరించాలి. శౌచం, నియమం, సంయమం పాటిస్తూ రాత్రి జాగరణ చేసి, గంధం, ధూపం మొదలైన ఉపచారాలతో విధివిధానంగా పూజ చేయాలి. ఉదయాన్నే శుద్ధస్థితిలో తీర్థస్నానం చేసి యథావిధిగా శ్రాద్ధం చేయాలని చెప్పబడింది. ఫలంగా ఈ అనుష్ఠానం సమస్త పాపాలను నశింపజేస్తుందని, అలాగే ఆ తీర్థంలో ప్రాణత్యాగం చేసినవాడు శివవచనప్రకారం అనివర్తనీయ గతిని పొందుతాడని పేర్కొంటుంది.
Adhyaya 164
सांवाौरतीर्थमाहात्म्य — The Māhātmya of the Sāṃvaura Tīrtha
శ్రీ మార్కండేయుడు సాంవౌర అనే ‘ఉత్తమ’ తీర్థ మహాత్మ్యాన్ని వర్ణిస్తాడు. అక్కడ భాను (సూర్యుడు) ప్రత్యేకంగా నివసించి దేవులు, అసురులు సైతం ఆరాధించే దివ్యసన్నిధి ఉంది. తీవ్రమైన దుఃఖసముద్రంలో మునిగినవారికి—శారీరక వైకల్యం, రోగసదృశ బాధలు, పరిత్యాగం, సామాజిక ఒంటరితనం అనుభవించే వారికి—ఈ తీర్థం శరణ్యమని చెప్పబడింది. నర్మదా తీరంలో ఉన్న సాంవౌరనాథుడు వారి రక్షకుడు, ఆర్తిహరుడు, దుఃఖనాశకుడిగా కీర్తించబడాడు. ఒక నెలపాటు నిరంతరం తీర్థస్నానం చేసి భాస్కరుని పూజించాలి అనే విధానం చెప్పబడింది. దీని ఫలాన్ని దిక్కుల సముద్రాలలో స్నానంతో సమానమని ప్రశంసించి, యౌవనం, ప్రౌఢి, వృద్ధాప్యంలో కూడబెట్టిన పాపాలు స్నానమాత్రంతోనే నశిస్తాయని పేర్కొంటుంది. రోగం, దారిద్ర్యం, ఇష్టవియోగం తొలగి, ఏడు జన్మల వరకు శుభఫలాలు విస్తరిస్తాయని అంటుంది. సప్తమి తిథిన ఉపవాసం, ఎర్రచందనంతో అర్ఘ్యదానం విశేష పుణ్యదాయకం. నర్మదాజలం సర్వపాపనాశినిగా స్తుతించబడింది; స్నానం చేసి సాంవౌరేశ్వర దర్శనం చేసిన భక్తులు ధన్యులు, ప్రళయం వరకు సూర్యలోకవాసం పొందుతారని ఉపసంహారం చెబుతుంది.
Adhyaya 165
सिद्धेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Siddheśvara Tīrtha—Glory and Observances)
మార్కండేయుడు నర్మదా నదికి దక్షిణ తీరంలో ఉన్న ‘సిద్ధేశ్వర’ అనే ప్రసిద్ధ తీర్థ మహిమను వివరిస్తాడు. ఇది అన్ని తీర్థాలలో అత్యంత పవిత్రమని చెప్పబడింది. అక్కడ స్నానం చేసి పితృదేవతలకు తర్పణం సమర్పించి, పితృల ఉద్దేశ్యంతో శ్రాద్ధం చేయవలెనని విధి చెప్పబడింది; అక్కడ చేసిన శ్రాద్ధం వల్ల పితృులు పన్నెండు సంవత్సరాలు తృప్తి పొందుతారని ఫలశ్రుతి పేర్కొనబడింది. తదుపరి శైవ భక్తి ఆచరణ క్రమం వివరించబడుతుంది—భక్తితో స్నానం, శివారాధన, రాత్రి జాగరణ, పురాణకథా పఠనం/శ్రవణం, ఆపై నియమానుసారం ఉదయాన్నే మళ్లీ శుద్ధ స్నానం. దీని పరమ ఫలంగా భక్తుడు గిరిజాకాంతుడైన శివుని దర్శించి ఉన్నత స్థితిని పొందుతాడని మోక్షప్రద వాగ్దానం ఉంది. చివరగా కపిలాది ప్రాచీన సిద్ధులు, ఋషుల ప్రస్తావనతో తీర్థ ప్రామాణ్యం స్థాపించబడుతుంది; నర్మదా మహిమ బలంతో వారు యోగసిద్ధులై పరమసిద్ధిని పొందారని చెప్పబడింది.
Adhyaya 166
Siddheśvarī-Vaiṣṇavī Tīrtha Māhātmya (सिद्धेश्वरी-वैष्णवी तीर्थमाहात्म्य) — Ritual Merits of Seeing and Worship
మార్కండేయుడు ఒక పవిత్ర తీర్థాన్ని వర్ణిస్తాడు; అక్కడ దేవి సిద్ధేశ్వరీగా, వైష్ణవీగా ప్రసిద్ధి చెంది పాపనాశినిగా కీర్తింపబడుతుంది. ఆ తీర్థ దర్శనం మంగళప్రదమని, అక్కడ స్నానం చేసి విధివిధానాలతో ఆచరించవలెనని చెప్పబడింది. స్నానానంతరం పితృ-దేవతలకు అర్పణలు చేసి, భక్తి-శ్రద్ధలతో దేవిని సమీపించి పూజ చేయుట అనే క్రమం వివరించబడింది. ఫలశ్రుతిలో—భక్తితో దర్శనం చేసినవారికి పాపవిమోచనం కలుగుతుందని, సంతానశోకంతో ఉన్న లేదా వంధ్య అయిన స్త్రీలకు సంతానప్రాప్తి జరుగుతుందని, సంగమంలో స్నానం చేసిన స్త్రీ-పురుషులకు పుత్రధనలాభం కలుగుతుందని చెప్పబడింది. దేవి గోత్రరక్షణ చేస్తుంది; విధిగా పూజించబడితే సంతానాన్ని, సమాజాన్ని నిరంతరం కాపాడుతుంది. అష్టమి, చతుర్దశి రోజుల్లో ప్రత్యేక వ్రతాచరణ, నవమి రోజున స్నానం, ఉపవాసం/నియమం మరియు శ్రద్ధతో శుద్ధమైన మనస్సుతో పూజ చేయవలెనని ఆదేశం ఉంది. చివరికి దేవతలకు కూడా దుర్లభమైన పరమ లోకప్రాప్తి ఇక్కడి ఉపాసనతో సిద్ధమవుతుందని ప్రకటించబడింది.
Adhyaya 167
Mārkaṇḍeya Tīrtha on the Southern Bank of the Narmadā (Śaiva–Vaiṣṇava Installation and Vrata Protocols)
ఈ అధ్యాయంలో తీర్థ-ప్రశ్నోత్తర రూపంలో యుధిష్ఠిరుడు ముని మార్కండేయుని నర్మదా నదీ దక్షిణ తీరంలోని లక్షణచిహ్నిత తీర్థాన్ని, దాని ఉద్భవాన్ని అడుగుతాడు. మార్కండేయుడు—తాను ముందుగా వింధ్య–దండకారణ్య ప్రాంతంలో తపస్సు చేసి, తరువాత నర్మదా దక్షిణ తీరానికి వచ్చి బ్రహ్మచారులు, గృహస్థులు, వానప్రస్థులు, యతులు వంటి నియమశీలులతో ఆశ్రమాన్ని స్థాపించానని చెబుతాడు. దీర్ఘ తపస్సు, వాసుదేవ భక్తితో ప్రసన్నులై కృష్ణుడు మరియు శంకరుడు ప్రత్యక్షమవుతారు; వారు దివ్య పరివారాలతో అక్కడే నిత్యంగా, యౌవనంగా, నిరామయంగా నివసించమని మార్కండేయుడు ప్రార్థిస్తాడు. దేవులు అనుగ్రహించి అంతర్ధానమవుతారు; తరువాత మార్కండేయుడు శంకర-కృష్ణుల ప్రతిష్ఠ చేసి, ఆ స్థలంలో పూజావిధానాన్ని స్థిరపరుస్తాడు. తదుపరి విధివిధానాలు వివరించబడతాయి—తీర్థస్నానం చేసి పరమేశ్వరుని ‘మార్కండేశ్వర’ నామంతో విశేష పూజ, విష్ణువును త్రిలోకాధిపతిగా భావించి ఆరాధన. నెయ్యి, పాలు, పెరుగు, తేనె, నర్మదాజలం, సుగంధ ద్రవ్యాలు, ధూపం, పుష్పాలు, నైవేద్యం మొదలైన అర్పణలు, రాత్రి జాగరణ, జ్యేష్ఠ శుక్లపక్షంలో ఉపవాసంతో వ్రతం మరియు దేవపూజ చెప్పబడుతుంది. శ్రాద్ధ-తర్పణ, సంధ్యావందనం, ఋగ్/యజుః/సామ మంత్రజపం, అలాగే లింగం దక్షిణ భాగంలో కలశం ఉంచి ‘రుద్ర-ఏకాదశ’ మంత్రాలతో స్నానవిధి—ఇవి సంతానం, దీర్ఘాయుష్షు ఫలితమని పేర్కొంటాయి. ఫలశ్రుతిలో శ్రవణ-పఠనాలతో పాపశుద్ధి, శైవ–వైష్ణవ భావాలలో మోక్షోన్ముఖ ఫలం ప్రకటించబడుతుంది.
Adhyaya 168
अङ्कूरेश्वरतीर्थमाहात्म्य — The Glory and Origin of Aṅkūreśvara Tīrtha
ఈ అధ్యాయంలో మార్కండేయుడు నర్మదా దక్షిణ తీరాన ఉన్న త్రిలోకప్రసిద్ధమైన అంకూరేశ్వర తీర్థ మహిమను వివరిస్తాడు. యుధిష్ఠిరుని ప్రశ్నకు అనుగుణంగా అక్కడి రాక్షస సంబంధ వంశకథ చెప్పబడుతుంది—పులస్త్యుని నుండి విశ్రవా, ఆపై వైశ్రవణుడు (కుబేరుడు), కైకసీ కుమారులు రావణుడు-కుంభకర్ణుడు-విభీషణుడు; తరువాత కుంభకర్ణ వంశంలో కుంభ, వికుంభ, మరియు కుంభ కుమారుడు అంకూరుడు. అంకూరుడు తన వంశాన్ని గుర్తించి, విభీషణుని ధార్మిక దృష్టిని చూసి, దిక్కులన్నింటిలో తపస్సు చేసి చివరికి నర్మదా తీరంలో ఘోర తపస్సు చేస్తాడు. శివుడు ప్రత్యక్షమై వరం ఇస్తాడు. అంకూరుడు మొదట దుర్లభ వరమైన అమరత్వాన్ని కోరుతూ, తరువాత తన పేరుతో ఈ తీర్థంలో శివుని నిత్య సన్నిధిని అభ్యర్థిస్తాడు. విభీషణ ధర్మభావానికి అనుగుణంగా అంకూరుడు ప్రవర్తించేంతవరకు మాత్రమే సన్నిధి ఉంటుందని శివుడు షరతుతో అనుగ్రహిస్తాడు. అనంతరం అంకూరుడు విధివిధానాలతో అంకూరేశ్వర లింగాన్ని ప్రతిష్ఠించి, ధ్వజాలు, ఛత్రాలు, మంగళనాదాలు, విభిన్న ఉపహారాలతో మహాపూజ నిర్వహిస్తాడు. తీర్థసేవ విధానం కూడా నిర్దేశించబడింది—స్నానం, సంధ్యావందనం, జపం, పితృ-దేవ-మనుష్య తర్పణం, అష్టమి లేదా చతుర్దశి ఉపవాసం, నియమిత మౌనం. ఇక్కడి పూజ అశ్వమేధ సమఫలదాయకమని, యథావిధి దానం అక్షయ పుణ్యమని, హోమం-జపం-ఉపవాసం-స్నాన ఫలాలు బహుగుణితమవుతాయని చెప్పబడింది. ఈ తీర్థంలో మరణించిన జంతువులకూ మోక్షోపకారం కలుగుతుందని, చివరగా శ్రద్ధతో వినేవారు శివలోకాన్ని పొందుతారని ఫలశ్రుతి చెప్పుతుంది.
Adhyaya 169
माण्डव्यतीर्थमाहात्म्य-प्रस्तावः (Mandavya Tīrtha: Prologue to the Sacred Narrative)
ఈ అధ్యాయం ఆరంభంలో మార్కండేయుడు పాపప్రణాశకమైన, పరమ పుణ్యప్రదమైన ఒక తీర్థాన్ని సూచిస్తాడు; అది మాండవ్య ఋషితోను నారాయణునితోను సంబంధమై ఉంది. శూలస్థుడై ఉన్నప్పటికీ నారాయణునికి భక్తితో శుశ్రూష చేసిన పూర్వవృత్తాంతాన్ని ఆయన గుర్తుచేయగా, యుధిష్ఠిరుడు ఆశ్చర్యపడి పూర్తి కథను అడుగుతాడు. అప్పుడు మార్కండేయుడు త్రేతాయుగంలోని పురాకథను ప్రారంభిస్తాడు—దేవపన్న అనే ధర్మశీలుడు, దానశీలుడు, ప్రజారక్షకుడు అయిన రాజు సమృద్ధిగా ఉన్నా సంతానలేమితో బాధపడతాడు. అతడు భార్య దాత్యాయనీతో కలిసి పన్నెండు సంవత్సరాలు స్నానాలు, హోమాలు, ఉపవాసాలు, వ్రతాలు ఆచరించి స్తోత్రాలతో దేవి చాముండాను ప్రసన్నం చేస్తాడు. దేవి దర్శనమిచ్చి, యజ్ఞపురుషారాధన లేక సంతానం కలగదని చెప్పగా, రాజు విధివిధానంగా యజ్ఞం చేసి తేజోవంతమైన కుమార్తెను పొందుతాడు; ఆమెకు కామప్రమోదినీ అని నామకరణం చేస్తారు. ఆమె పెరిగేకొద్దీ ఆమె సౌందర్యాన్ని విశదంగా వర్ణిస్తారు. దేవి పూజకు వెళ్లిన ఆమె సఖులతో కలిసి చెరువులో క్రీడిస్తుండగా, శంబరుడు అనే రాక్షసుడు పక్షిరూపం ధరించి ఆమెను అపహరిస్తాడు, ఆభరణాలనూ దోచుకుంటాడు. వెళ్లిపోతూ కొన్ని ఆభరణాలు నర్మదా తీరానికి సమీపంలోని జలంలో పడతాయి; అక్కడ నారాయణుని పరమస్థానానికి అనుగుణమైన మహేశ్వరస్థానంలో మాండవ్య ఋషి గాఢ సమాధిలో ఉంటాడు. అధ్యాయం చివరలో ఆయన సోదరుడు/పరిచారకుడు జనార్దన ధ్యానంలో, సేవలో నిమగ్నుడని చెప్పి, తీర్థ మహిమకు సంబంధించిన తదుపరి పరిణామాలకు పీఠిక వేస్తుంది.
Adhyaya 170
कामप्रमोदिनी-हरणं तथा तपस्वि-दण्डविधान-विपर्यासः (Abduction of Kāmapramodinī and the Misapplied Punishment of an Ascetic)
మార్కండేయుడు ఒక పవిత్ర తీర్థజలస్థలంలో ఏర్పడిన సంకటాన్ని వివరిస్తాడు. దైవసన్నిధి సమీపంలోని కుంటలో క్రీడిస్తున్న కామప్రమోదినీని అకస్మాత్తుగా శ్యేనమనే పక్షి పట్టుకొని ఎగిరిపోతుంది. ఆమె సఖులు రాజుని చేరి వార్త తెలియజేసి అన్వేషణ కోరుతారు; రాజు మహత్తర చతురంగ సేనను సమీకరించి నగరమంతా యుద్ధసన్నాహాలతో కలకలం రేపుతాడు. తర్వాత నగరరక్షకుడు అపహృతురాలి ఆభరణాలు చూపించి, అవి తపస్వి మాండవ్య ఆశ్రమ సమీపంలో అనేక తపస్వుల మధ్య కనిపించాయని చెబుతాడు. కోపం, అపోహలతో రాజు సాక్ష్యవిచారణ లేకుండానే మాండవ్యుడిని వేషధారి దొంగగా భావిస్తాడు—పక్షిరూపం ధరించి పారిపోయాడని—కార్యా–అకార్య వివేకం విడిచి బ్రాహ్మణ తపస్విని శూలారోపణ చేయమని ఆజ్ఞాపిస్తాడు. నగరవాసులు, గ్రామస్థులు విలపిస్తూ నిరసన వ్యక్తం చేస్తారు: తపోనిష్ఠ బ్రాహ్మణుని వధ అనుచితం; ఆరోపణ ఉన్నా గరిష్ఠంగా నిర్వాసనమే శిక్ష కావాలని అంటారు. ఈ అధ్యాయం రాజధర్మం ఒత్తిడిలో ఎలా పరీక్షకు లోనవుతుందో చూపిస్తుంది—అవివేక దండన, సాక్ష్యాల అనిశ్చితి, తీర్థభూమిలో తపస్వుల పవిత్రతను కాపాడవలసిన అధిక నైతిక బాధ్యత।
Adhyaya 171
माण्डव्य-शूलावस्था, कर्मविपाकोपदेशः, शाण्डिली-सत्यव्रत-प्रसङ्गश्च (Māṇḍavya on the Stake: Karmic Consequence Teaching and the Śāṇḍilī Episode)
ఈ అధ్యాయంలో మార్కండేయుని వచనప్రసంగంలో అనేక ఋషులు—నారద, వసిష్ఠ, జమదగ్ని, యాజ్ఞవల్క్య, బృహస్పతి, కశ్యప, అత్రి, భరద్వాజ, విశ్వామిత్ర మొదలైనవారు—శూలంపై గుచ్చబడి ఉన్న తపస్వి మాండవ్యుని చూసి నారాయణుని శరణు కోరుతారు. రాజుపై శిక్ష విధించాలనే నారాయణుని ఉద్దేశాన్ని మాండవ్యుడు ఆపి, కర్మవిపాక సిద్ధాంతాన్ని బోధిస్తాడు—ప్రతి జీవి తన కర్మఫలాన్నే అనుభవిస్తుంది; అనేక ఆవుల మధ్య దూడ తన తల్లిని కనుగొనినట్లు. తన బాల్యంలో చేసిన చిన్న దోషం—పేను/జుట్టుపురుగును ముల్లు లేదా సూది మొనపై పెట్టడం—ఇప్పటి బాధకు బీజమని చెప్పి, సూక్ష్మకర్మానికీ బాధ్యత ఉందని స్పష్టం చేస్తాడు. తదుపరి దానం, స్నానం, జపం, హోమం, అతిథి సత్కారం, దేవార్చన, పితృశ్రాద్ధం వంటి ధర్మక్రియలను నిర్లక్ష్యం చేస్తే అధోగతి, నియమం, దయ, శుచిత్వం వంటి సద్గుణాలు ఉంటే ఉత్తమ గతి లభిస్తుందని ఉపదేశం విస్తరిస్తుంది. చివర భాగంలో పతివ్రత శాండిలి భర్తను మోసుకుంటూ వెళ్లుతూ అనుకోకుండా శూలస్థ మునిని తాకుతుంది; అపార్థంతో దూషించబడిన ఆమె తన పతివ్రతధర్మం, అతిథిధర్మాన్ని ప్రకటించి, భర్త మరణిస్తే సూర్యోదయం జరగకూడదని సంకల్పిస్తుంది. దాంతో జగత్తు స్థంభిస్తుంది; స్వాహా-స్వధా, పంచయజ్ఞాలు, స్నానం-దానం-జపం, శ్రాద్ధార్పణలు అంతరాయం పొందినట్లు వర్ణించబడుతుంది—కర్మనియమం మరియు వ్రతశక్తి రెండూ ఇక్కడ సమన్వయంగా చూపబడతాయి।
Adhyaya 172
माण्डव्यतीर्थमाहात्म्यं — Māṇḍavya Tīrtha Māhātmya (Glory of the Māṇḍavya Sacred Ford)
ఈ అధ్యాయంలో రెండు భాగాలుగా కథనం సాగుతుంది. మొదటి భాగంలో నర్మదా తీరంలోని మాండవ్య మహర్షి పుణ్యాశ్రమానికి దేవతలు, ఋషులు సమాగమించి ఆయన తపస్సు వల్ల పొందిన సిద్ధిని ప్రశంసించి వరాలు ప్రసాదిస్తారు. అనంతరం శాపం–రాక్షస సంబంధిత ఘట్టం వస్తుంది; మాండవ్యునికి కన్యాదానం జరుగుతుంది, వివాహం సంపన్నమవుతుంది, రాజాశ్రయంతో సత్కారం, దానాలు, బహుమానాల పరస్పర వినిమయం జరుగుతుంది. రెండవ భాగంలో మాండవ్యేశ్వర/మాండవ్య-నారాయణుడు మరియు దేవఖాత మొదలైన స్థలాల తీర్థమాహాత్మ్యం, విధి-ఫలశ్రుతి వివరించబడుతుంది. స్నానం, అభ్యంగం, పూజ, దీపప్రదీపనం, ప్రదక్షిణ, బ్రాహ్మణభోజనం, శ్రాద్ధకాల నియమాలు, వ్రతాచరణ—ప్రత్యేకంగా చతుర్దశి రాత్రి జాగరణ—చెప్పబడతాయి. మహాయజ్ఞాలు, ప్రసిద్ధ తీర్థాలకు సమానమైన పుణ్యమని పేర్కొని, పాపవిమోచనం మరియు పరలోకంలో శుభగతి లభిస్తుందని హామీ ఇస్తుంది.
Adhyaya 173
शुद्धरुद्रतीर्थ-माहात्म्य (Māhātmya of Śuddharudra Tīrtha / Siddheśvara on the Southern Bank of the Narmadā)
మార్కండేయుడు రాజుకు నర్మదా నదీ దక్షిణ తీరంలో ఉన్న అత్యంత శుభప్రదమైన తీర్థాన్ని ఉపదేశిస్తాడు; అది సమస్త పాపాలను, మహాపాతకాలను కూడా నశింపజేస్తుందని చెప్పబడింది. కారణకథలో—బ్రహ్ముడి అసత్య వాక్యప్రసంగంలో శివుడు (త్రిశూలధారి) బ్రహ్ముని ఒక శిరస్సును ఛేదించడంతో బ్రహ్మహత్యా దోషభారం పొందాడు; ఆ కపాలం ఆయన చేతికి అంటుకుని ఎట్టి యాత్రలతోనూ విడిపోలేదు. శివుడు వారాణసి, అన్ని దిశల సముద్రాలు, అనేక తీర్థాలను దర్శించినా దోషం తొలగలేదు; చివరకు కులకోటికి సమీపంలోని నర్మదా తీర్థంలో ప్రాయశ్చిత్తం చేసి మలినత నుండి విముక్తుడయ్యాడు. అప్పటినుంచి ఆ స్థలం ‘శుద్ధరుద్ర’గా త్రిలోకాల్లో ప్రసిద్ధి పొందింది, బ్రహ్మహత్యా దోషాన్ని తొలగించే పరమ తీర్థమని కీర్తించబడింది. ఇక్కడ ఆచరణ విధి—శుక్లపక్ష అమావాస్య రోజున నియమంగా స్నానం చేసి పితృదేవతలకు తర్పణం ఇవ్వాలి, అంతఃశుద్ధ సంకల్పంతో పిండప్రదానం చేయాలి. పరమేశ్వరుని గంధం, ధూపం, దీపాలతో పూజించమని చెప్పబడింది; దేవుడు ‘శుద్ధేశ్వర’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధుడు, శివలోకంలోనూ గౌరవింపబడతాడని వర్ణన. ఈ తీర్థ నియమాన్ని ఆచరించి స్మరించేవారికి సమస్త పాప విమోచనం మరియు రుద్రలోక ప్రాప్తి ఫలమని అధ్యాయం ముగిస్తుంది.
Adhyaya 174
गोपेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Gopeśvara Tīrtha Māhātmya) — Lamp-offering and Śaiva Merit on the Northern Narmadā Bank
ఈ అధ్యాయంలో మార్కండేయ మహర్షి రాజుకు ఉపదేశిస్తూ, అవంతీ ఖండంలో నర్మదా నదికి ఉత్తర తీరంలో ఉన్న గోపేశ్వర తీర్థానికి యాత్ర చేయమని చెప్పాడు. అక్కడ ఒక్కసారి స్నానం చేసిన మాత్రాన పాపదోషాలు తొలగి మోక్షమార్గం ప్రసాదమవుతుందని పేర్కొంటుంది. తరువాత పుణ్యక్రమం వివరించబడింది—మొదట తీర్థస్నానం; ఆపై ఇష్టానుసారం ప్రాణసంక్షయము (స్వచ్ఛంద మరణము) చేస్తే దివ్య విమానములో శివధామానికి చేరుతాడని; శివలోకంలో భోగానంతరం శుభ పునర్జన్మతో దీర్ఘాయుష్షు, ఐశ్వర్యం, పరాక్రమం కలిగిన రాజుగా జన్మిస్తాడని। కార్త్తిక మాసం శుక్ల నవమి రోజున వ్రతవిధానం—ఉపవాసం, శుచిత్వం, దీపదానం, గంధపుష్పాలతో పూజ, రాత్రంతా జాగరణం. దీపాల సంఖ్యకు అనుగుణంగా శివలోకంలో వేల యుగాలపాటు గౌరవం లభిస్తుందని ఫలశ్రుతి చెబుతుంది. లింగపూరణ విధి, కమలార్పణ, దధ్యన్నం (పెరుగు-అన్నం) దానం మొదలైనవి కూడా చెప్పి, నువ్వులు మరియు కమలాల సంఖ్య మేరకు పుణ్యం పెరుగుతుందని పేర్కొంటుంది. చివరగా ఈ తీర్థంలో చేసిన ఏ దానమైనా కోటిగుణితమై లెక్కలేనంత ఫలమిస్తుందని, తీర్థాలలో ఇది అసమానమని ప్రకటిస్తుంది।
Adhyaya 175
कपिलेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Kapileśvara Tīrtha Māhātmya)
మార్కండేయుడు భృగు-క్షేత్ర మధ్యలో, నర్మదా ఉత్తర తీరంలో ఉన్న కపిలేశ్వరాన్ని పాపనాశకమైన విశిష్ట తీర్థంగా పేర్కొంటాడు. కపిలుడు వాసుదేవుడు/జగన్నాథుడి అవతారప్రకటనగా చెప్పబడుతూ, అధోలోకాల గమనంలో చివరికి మహత్తరమైన ఏడవ పాతాళంలో ప్రాచీన పరమేశ్వరుడు నివసించే స్థలంలో దేవత స్థితి వర్ణించబడుతుంది. కపిలుని సన్నిధిలో సాగరపుత్రులు అకస్మాత్తుగా నశించిన ఘటనను స్మరించి, వైరాగ్యబుద్ధితో కపిలుడు ఆ మహాసంహారాన్ని ‘అనుచితం’గా భావించి శోకిస్తాడు; ప్రాయశ్చిత్తార్థం కపిల తీర్థాన్ని ఆశ్రయిస్తాడు. అనంతరం నర్మదా తీరంలో ఘోర తపస్సు చేసి అక్షయ రుద్రుని ఆరాధించి పరమ నిర్వాణసదృశ స్థితిని పొందుతాడు. ఇక్కడ విధి-ఫలాలు కూడా చెప్పబడ్డాయి—స్నానం, పూజలతో సహస్ర గోదాన పుణ్యం; జ్యేష్ఠ శుక్ల చతుర్దశినాడు యోగ్య బ్రాహ్మణునికి ఇచ్చిన దానం అక్షయమవుతుంది; నిర్దిష్ట తిథుల్లో (అంగారక సంబంధిత వ్రతాలు సహా) ఉపవాస-స్నానాలతో సౌందర్యం, సంపద, వంశాభివృద్ధి అనేక జన్మల వరకు లభిస్తాయి. పౌర్ణమి-అమావాస్యలలో పితృతర్పణం పితృదేవతలను పన్నెండు సంవత్సరాలు తృప్తిపరచి స్వర్గగతిని ఇస్తుంది; దీపదానం దేహకాంతిని పెంచుతుంది; ఈ తీర్థంలో మరణించినవారు శివధామానికి పునరావృత్తిరహిత మార్గాన్ని పొందుతారు.
Adhyaya 176
देवखात-उत्पत्ति एवं पिङ्गलेश्वर-माहात्म्य (Origin of Devakhāta and the Māhātmya of Piṅgaleśvara)
మార్కండేయుడు రాజుకు ఉపదేశిస్తూ—భూమిపై అరుదైన పుణ్యతీర్థమైన పింగలావర్తానికి వెళ్లి పింగలేశ్వరుని సన్నిధి పొందితే వాక్కు, మనస్సు, కర్మల వల్ల పుట్టిన పాపాలు లయమవుతాయని చెబుతాడు. దేవఖాతంలో స్నానం, దానం చేసిన ఫలం అక్షయమని చెప్పి, యుధిష్ఠిరుని ప్రశ్నకు అనుగుణంగా ఆ కుండ ఉద్భవకథను వివరిస్తాడు. అంతర్గత కథలో రుద్రుడు (శివుడు) కమండలును ధరించి దేవతలతో కలిసి త్రిశూల శుద్ధి కోసం సంచరిస్తాడు. దేవతలు అనేక తీర్థాలలో స్నానమాచరించి జలాలను ఒక పాత్రలో సేకరిస్తారు; త్రిశూలం శుద్ధమైన తరువాత భృగుకచ్ఛానికి చేరి అగ్నిని, అలాగే వ్యాధిగ్రస్తుడైన పింగలవర్ణ నేత్రాల పింగలుడు మహేశ్వర ధ్యానంలో ఘోర తపస్సు చేస్తున్నదాన్ని చూస్తారు. దేవతలు శివుని ప్రార్థిస్తారు—పింగలుని ఆరోగ్యవంతుడిని చేయండి, అర్పణలను స్వీకరించగలుగునట్లు; శివుడు ఆదిత్యసదృశ రూపం ధరించి అతని వ్యాధిని తొలగించి దేహాన్ని నూతనంగా చేస్తాడు. సర్వజీవుల హితార్థం శివుడు అక్కడే నిలిచి ఉండాలని పింగలుడు కోరుతాడు—రోగశాంతి, పాపనాశనం, క్షేమవృద్ధి కోసం. అప్పుడు శివుడు దేవతలకు ఆజ్ఞాపిస్తాడు—తన ఉత్తరదిశలో దివ్య దేవఖాతాన్ని తవ్వి, సేకరించిన తీర్థజలాలను అందులో పోయండి; అవి సర్వపావనమై రోగనాశకమవుతాయి. ఆదివార స్నానం, నర్మదాజల స్నానం, శ్రాద్ధ-దానాలు, పింగేశ పూజ వంటి విధులు చెప్పి, జ్వరాలు, చర్మవ్యాధులు, కుష్ఠసదృశ రోగాలకు శమనఫలాలు వివరించబడతాయి; ప్రత్యేకంగా అనేక ఆదివారాలు స్నానం చేసి ద్విజునికి తిలపాత్ర దానం చేసే నియమం కూడా ఉంది. చివరికి దేవఖాతస్నాన మహిమను ప్రకటించి, పితృకర్మల అనంతరం పింగలేశ్వరారాధన అశ్వమేధ-వాజపేయ సమాన పుణ్యాన్ని ఇస్తుందని చెప్పబడింది।
Adhyaya 177
Bhūtīśvara-tīrtha Māhātmya and the Taxonomy of Purificatory Snānas (भूतीश्वरतीर्थमाहात्म्यं स्नानविधिवर्गीकरणं च)
ఈ అధ్యాయంలో మార్కండేయుడు యుధిష్ఠిరునికి భూతీశ్వర తీర్థ మహాత్మ్యాన్ని బోధిస్తాడు. ఈ తీర్థాన్ని దర్శించడమే పాపక్షయకరం అని, శూలధారి శివుడు ఇక్కడ ఉద్ధూలన (భస్మలేపనం) చేసినందువల్ల ‘భూతీశ్వర’ అనే నామం ఏర్పడిందని కారణకథనం చెప్పబడుతుంది. పుష్యసంబంధ జన్మనక్షత్ర దినంలో, అమావాస్యనాడు ఇక్కడ స్నానం చేస్తే పితృదేవతలకు విశేషోద్ధారం కలుగుతుందని ఫలశ్రుతి ఉంది. తదుపరి అంగగుంఠన/భస్మధారణ ఫలక్రమం—శరీరానికి అంటుకున్న ప్రతి భస్మకణం శివలోకంలో దీర్ఘకాల గౌరవసత్కారాన్ని ప్రసాదిస్తుందని చెప్పబడుతుంది. భస్మస్నానాన్ని శ్రేష్ఠ శుద్ధిక్రియగా నిలిపి, స్నానాల వర్గీకరణను ప్రవేశపెడుతుంది—ఆగ్నేయ, వారుణ, బ్రాహ్మ్య, వాయవ్య, దివ్య. ఆగ్నేయం భస్మస్నానం, వారుణం జలావగాహనం, బ్రాహ్మ్యం ‘ఆపో హి ష్ఠా’ మంత్రంతో, వాయవ్యం గోధూళితో, దివ్యం సూర్యదర్శన సమయంలో స్నానం—గంగాజలస్నాన సమాన పుణ్యదాయకం. చివరగా స్నానం మరియు ఈశానపూజ బాహ్య-ఆంతర శుద్ధిని ఇస్తాయని, జపం పాపశోధకమని, ధ్యానం అనంతపదానికి దారితీస్తుందని ఉపదేశం. శివస్తోత్రంలో నిరాకార పరతత్త్వ స్వరూపం స్తుతించబడుతుంది; భూతీశ్వరంలో స్నానఫలం అశ్వమేధయజ్ఞ పుణ్యంతో సమమని ముగింపు.
Adhyaya 178
Gaṅgāvāhaka-tīrtha Māhātmya (The Glory of the Gaṅgāvāhaka Ford)
మార్కండేయుడు నర్మదా/రేవా నదిలో భృగుతీర్థ సమీపంలో ఉన్న ‘గంగావాహక’ అనే మహత్తర తీర్థ మహిమను సూచిస్తాడు. ఇక్కడ గంగా దీర్ఘ తపస్సు చేసి జనార్దన-నారాయణుడైన విష్ణువుతో ధార్మిక సంభాషణ చేస్తుంది. తన అవతరణ కథను చెప్పి, ఘోర పాపభారంతో ఉన్న అనేకులు తన జలాలతో శుద్ధి కోరుతారని, ఆ పాపసంచయం వల్ల తాను ప్రతీకాత్మకంగా ‘తాపం’ పొందినట్లుగా బాధపడుతుందని తెలియజేస్తుంది. విష్ణువు ఆమె దుఃఖాన్ని శమింపజేసి అక్కడ తన సన్నిధిని స్థాపిస్తాడు; గంగాధరుడిని సహాయకుడిగా నియమిస్తాడు. గంగను దేహధారిణిగా రేవాలో ప్రవేశించమని ఆజ్ఞాపించి, గంగా-రేవా మిశ్రజలానికి విశేష పవిత్రత కలుగజేస్తాడు. వర్షాకాలంలో జలవృద్ధి మరియు విష్ణువు శంఖచిహ్నంతో సంబంధించి ఒక ప్రత్యేక పర్వం నిర్ణయించబడుతుంది; అది సాధారణ కాలసంధులకన్నా శ్రేష్ఠమని చెప్పబడుతుంది. ఈ తీర్థంలో మిశ్రజల స్నానం, తర్పణ-శ్రాద్ధాలు, బాల-కేశవ పూజ, రాత్రి జాగరణ విధిగా చెప్పబడింది. ఫలంగా పాపసమూహం నశించడం, పితృదేవతలకు దీర్ఘ తృప్తి, అలాగే అక్కడ దేహత్యాగం చేసే భక్తులకు తిరుగులేని శుభ పరలోకగతి లభిస్తుందని ప్రతిపాదించబడింది.
Adhyaya 179
Gautameśvara-tīrtha Māhātmya (गौतमेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Rituals, Offerings, and Phala
మార్కండేయుడు యుధిష్ఠిరునికి ప్రసిద్ధమైన గౌతమేశ్వర తీర్థానికి వెళ్లవలసిన విధానాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. అది పాపాలను శుద్ధి చేసే మహాతీర్థమని వర్ణించబడింది. గౌతమ ఋషి దీర్ఘ తపస్సుతో మహేశ్వరుడు ప్రసన్నుడై అక్కడ ప్రతిష్ఠితుడయ్యాడు; అందువల్ల ఆ దేవుడు గౌతమేశ్వరుడని ప్రసిద్ధి పొందాడు. దేవులు, గంధర్వులు, ఋషులు, పితృసంబంధ దేవతలు ఈ స్థలంలో పరమేశ్వరుని ఆరాధించి ఉత్తమ సిద్ధిని పొందారని చెప్పబడింది. తదుపరి ఆచారాలు సూచించబడతాయి—తీర్థస్నానం, పితృదేవతల పూజ, శివపూజ ఇవి పాపవిమోచన మార్గాలు. విష్ణుమాయ వల్ల మోహితులై చాలామంది ఈ మహిమను తెలియకపోయినా, శివుడు అక్కడ సన్నిధిగా ఉన్నాడని గ్రంథం స్పష్టం చేస్తుంది. బ్రహ్మచర్యంతో కలిసి స్నానం-అర్చన చేస్తే అశ్వమేధసమ పుణ్యం; ద్విజాతికి ఇచ్చిన దానం అక్షయఫలమని చెప్పబడింది. కాలవిధులు కూడా ఉన్నాయి—ఆశ్వయుజ కృష్ణ చతుర్దశినాడు వంద దీపాల దానం; కార్తీక అష్టమి, చతుర్దశిలలో ఉపవాసం చేసి నెయ్యి, పంచగవ్య, తేనె, పెరుగు లేదా చల్లని నీటితో అభిషేకం. పుష్ప-పత్రార్పణలో విరగని బిల్వపత్రాలు విశేషంగా ప్రశంసించబడతాయి. ఆరు నెలలు నిరంతర పూజ చేస్తే కోరికలు నెరవేరి చివరికి శివలోకప్రాప్తి కలుగుతుందని చెప్పబడింది.
Adhyaya 180
Daśāśvamedhika Tīrtha Māhātmya (दशाश्वमेधिकतीर्थमाहात्म्यम्) — Merit of Ten Aśvamedhas through Narmadā Worship
ఈ అధ్యాయంలో రాజర్షి-ముని సంభాషణ రూపంలో ధర్మతత్త్వ విచారణ జరుగుతుంది. మార్కండేయుడు నర్మదా తీరంలోని ‘దశాశ్వమేధిక’ తీర్థాన్ని సూచించి, నియమబద్ధమైన ఆచరణతో అక్కడ ఉపాసన చేస్తే పది అశ్వమేధ యాగాల సమాన పుణ్యం లభిస్తుందని చెబుతాడు. అశ్వమేధం మహా వ్యయసాధ్యం, సామాన్యులకు దుర్లభం కదా—అయితే దాని ఫలం సాధారణ సాధకులకు ఎలా దక్కుతుంది? అని యుధిష్ఠిరుడు ప్రశ్నిస్తాడు. దానికి ఉదాహరణగా మార్కండేయుడు ఒక కథను చెబుతాడు. శివుడు పార్వతితో కలిసి ఆ తీర్థానికి వచ్చి, ఆకలితో ఉన్న తపస్వి-బ్రాహ్మణ రూపం ధరించి ప్రజల శ్రద్ధను, ఆచారాన్ని పరీక్షిస్తాడు. చాలామంది నిర్లక్ష్యం చేస్తారు; కానీ ఒక పండిత బ్రాహ్మణుడు వేద–స్మృతి–పురాణ సాక్ష్యంపై విశ్వాసంతో స్నానం, జపం, శ్రాద్ధం, దానం, కపిలాదానం చేసి, అతిథిధర్మంతో వేషధారి శివుని ఆతిథ్యం చేస్తాడు. శివుడు ప్రసన్నుడై వరం ఇస్తే, ఆ బ్రాహ్మణుడు తీర్థంలో శివుని నిత్య సన్నిధిని కోరుతాడు; అలా తీర్థ మహిమ స్థిరపడుతుంది. తరువాత ఆశ్విన శుక్ల దశమి విధానం చెప్పబడుతుంది—ఉపవాసం, త్రిపురాంతక శివపూజ, తీర్థంలో సరస్వతి సన్నిధికి గౌరవం, ప్రదక్షిణలు, గోదానం, దీపాలతో రాత్రి జాగరణ, పఠనం-సంగీతం, బ్రాహ్మణులు మరియు శివభక్తులకు భోజనం. ఫలశ్రుతిలో పాపశుద్ధి, రుద్రలోక ప్రాప్తి, శుభజన్మ, అలాగే అక్కడ వివిధ పరిస్థితుల్లో మరణించినవారికి ఆస్తిక్యంతో విధివిధానాలు పాటించిన మేరకు భిన్న పరలోకగతులు వివరించబడతాయి.
Adhyaya 181
Bhṛgutīrtha–Vṛṣakhāta Māhātmya (भृगुतीर्थ–वृषखात माहात्म्य)
ఈ అధ్యాయం సంభాషణరూపంలో సాగుతుంది. యుధిష్ఠిరుని ప్రశ్నకు సమాధానంగా మార్కండేయుడు నర్మదా తీరంలోని ప్రసిద్ధ తీర్థం, ‘వృషఖాత’ అనే స్థలనామం, భృగుకచ్ఛంలో భృగుమహర్షి నివాసాన్ని వివరిస్తాడు. భృగువు చేసిన ఘోర తపస్సును చెప్పి, శివ-ఉమలు ఆ తపస్విని దర్శించిన దివ్య ఘట్టాన్ని ప్రవేశపెడతాడు. ఉమా ‘వరమెందుకు ఇవ్వడం లేదు?’ అని అడుగగా, శివుడు ‘క్రోధం తపస్సును క్షీణింపజేస్తుంది; ఆధ్యాత్మిక సిద్ధిని హరిస్తుంది’ అని నీతిబోధ చేస్తాడు. ఆ బోధను చూపేందుకు శివుడు వృషరూప దూతను ప్రదర్శించి/పంపి భృగువును రెచ్చగొడతాడు. ఆ వృషం భృగువును నర్మదలోకి తోసివేస్తుంది; భృగువు తీవ్రమైన కోపంతో దానిని వెంబడిస్తాడు. పారిపోయే వృషం ద్వీపాలు, పాతాళాలు, ఊర్ధ్వలోకాలు దాటి పరుగెత్తడం ద్వారా నియంత్రణలేని కోపం ఎంత విస్తారమైన ఫలితాలను కలిగిస్తుందో తెలియజేస్తుంది. చివరికి వృషం శివశరణం చేరుతుంది; ఉమా ‘ఋషి కోపం చల్లారకముందే వరం ఇవ్వండి’ అని ప్రార్థిస్తుంది. శివుడు ఆ స్థలాన్ని ‘క్రోధస్థానం’గా ప్రకటిస్తాడు. అనంతరం భృగువు ‘కరుణాభ్యుదయ’ అనే పేరుగల స్తోత్రంతో సహా విస్తృత స్తవం చేసి శివుని స్తుతిస్తాడు; శివుడు వరాలు ప్రసాదిస్తాడు. భృగువు ఆ స్థలం తన పేరుతో సిద్ధిక్షేత్రంగా నిలవాలని, అక్కడ దైవసన్నిధి స్థిరంగా ఉండాలని కోరుతాడు; చివరికి శ్రీ (లక్ష్మి)తో శుభస్థాన ప్రతిష్ఠ విషయమై సంప్రదించి, తీర్థపు గుర్తింపును భక్తి-స్థల నిర్మాణ తత్త్వంలో స్థాపిస్తాడు.
Adhyaya 182
Bhṛgukaccha-utpattiḥ and Koṭitīrtha Māhātmya (भृगुकच्छोत्पत्तिः / कोटितीर्थमाहात्म्यम्)
అధ్యాయము 182లో మార్కండేయుని వచనప్రసంగంగా రేవా నదీ ఉత్తర తీరంలో భృగుకచ్ఛం ఎలా ఉద్భవించిందో చెప్పబడింది. భృగు మహర్షి శ్రీ (లక్ష్మీ/రమా)తో కలిసి కూర్మావతార కచ్ఛపుని సమీపించి చాతుర్విద్యా-ఆధారిత నివాసస్థానాన్ని స్థాపించేందుకు అనుమతి కోరుతాడు; కూర్ముడు సమ్మతించి తన పేరుతో దీర్ఘకాలం నిలిచే నగరం అవుతుందని ప్రకటిస్తాడు. తరువాత మాఘమాసం, శుభ తిథి-నక్షత్రయోగాలు, ఉత్తర తీరంలోని లోతైన జలాలు, కోటితీర్థ సంబంధం వంటి సూచనలతో క్షేత్రస్థితి మరియు కొత్త వసతిలో వర్ణధర్మ కర్తవ్యవ్యవస్థ వివరించబడుతుంది. లక్ష్మీ దేవలోకానికి వెళ్లి భృగువుకు తాళం-తాళపు చెవి (కూంచికా-ట్టాల) అప్పగించి తిరిగి వచ్చాక స్వామ్యంపై వివాదం చేస్తుంది. తీర్పు చెప్పమని అడిగిన బ్రాహ్మణులు భృగువు కోపభయంతో మౌనంగా ఉండి ‘తాళపు చెవి ఎవరి వద్ద ఉందో వారికే హక్కు’ అనే నియమం సూచిస్తారు. దీనికి లక్ష్మీ లోభం, సత్యత్యాగం కారణంగా ద్విజులలో విద్య, స్థిరత్వం, ధర్మవివేకం క్షీణించునని శాపం ఇస్తుంది. దుఃఖితుడైన భృగు శంకరుని ప్రసన్నం చేయగా, శివుడు ఈ స్థలాన్ని ‘క్రోధస్థానం’ అని చెప్పినా, తన అనుగ్రహంతో భవిష్యత్ బ్రాహ్మణుల విద్య నిలుస్తుందని హామీ ఇస్తూ, దీనిని కోటితీర్థంగా పాపనాశకంగా ప్రతిష్ఠిస్తాడు. శివుడు స్నానం-పూజలు మహాయజ్ఞఫలసమానమని, తర్పణం పితృదేవతలకు హితమని, పాలు-పెరుగు-నెయ్యి-తేనెతో అభిషేకం స్వర్గవాసాన్ని ఇస్తుందని వివరిస్తాడు. సూర్యగ్రహణాది సందర్భాలలో దాన-వ్రతాల మహిమ, వ్రతం-త్యాగం-సన్యాసం, ఈ క్షేత్రంలో మరణమూ శుభగతిదాయకమని చెప్పబడింది. శివుడు అంబిక (సౌభాగ్యసుందరీ)తో అక్కడ నిత్యనివాసం చేస్తానని ప్రకటిస్తాడు; భృగు చివరికి బ్రహ్మలోకానికి వెళ్తాడు. శ్రవణమాత్రంతో పవిత్రత, ఫలశ్రుతితో అధ్యాయం ముగుస్తుంది.
Adhyaya 183
Kedāra-tīrtha Māhātmya on the Northern Bank of the Narmadā (केदारतीर्थमाहात्म्य)
అధ్యాయం 183 సంభాషణరూపంలో సాగుతుంది. మార్కండేయుడు యుధిష్ఠిరునికి కేదారసంజ్ఞక తీర్థయాత్రా క్రమాన్ని, విధిని ఉపదేశిస్తాడు—కేదారానికి వెళ్లి శ్రాద్ధం చేయాలి, తీర్థజలాన్ని పానంచేయాలి, దేవదేవేశ్వరుని పూజించాలి; అలా చేస్తే కేదారజన్య పుణ్యం లభిస్తుంది. తరువాత యుధిష్ఠిరుడు నర్మదా ఉత్తర తీరంలో కేదారం ఎలా స్థాపితమైందో వివరంగా అడుగుతాడు. మార్కండేయుడు కృతయుగాది కాలంలో పద్మా/శ్రీతో సంబంధమైన శాపం వల్ల భృగు ప్రాంతం అపవిత్రమై “వేదవిహీనంగా” మారిందని చెబుతాడు. భృగువు సహస్ర సంవత్సరాలు ఘోర తపస్సు చేయగా, శివుడు పాతాళస్థరాలను చీల్చుకుంటూ లింగరూపంలో ప్రత్యక్షమయ్యాడు. భృగువు స్థాణు, త్ర్యంబకులను స్తుతించి క్షేత్రశుద్ధిని ప్రార్థించాడు. శివుడు ‘ఆది-లింగం’గా కేదారనామంతో స్థాపన చేసి, తరువాత మరి పది లింగాలను నెలకొల్పాడు; మధ్యలో ఒక పదకొండవ అదృశ్య సన్నిధి క్షేత్రాన్ని పవిత్రం చేస్తుందని తెలిపాడు. అక్కడ ద్వాదశ ఆదిత్యులు, అష్టాదశ దుర్గలు, షోడశ క్షేత్రపాలకులు, వీరభద్రసంబంధ మాతృగణం రక్షణవలయంగా నివసిస్తారని వర్ణన. ఫలశ్రుతి ప్రకారం—నాఘమాసంలో నియమంతో ప్రాతఃస్నానం, కేదారపూజ, తీర్థంలో విధివత శ్రాద్ధం చేస్తే పితృదేవతలు తృప్తి చెందుతారు; పాపాలు క్షయమై, శోకం నశించి మంగళఫలం కలుగుతుంది.
Adhyaya 184
धौतपापतीर्थमाहात्म्यम् (Māhātmya of the Dhoutapāpa Tīrtha)
ఈ అధ్యాయంలో నర్మదా నదీ ఉత్తర తీరంలో భృగు-తీర్థ సమీపంలోని ధౌతపాప (విధౌతపాప) తీర్థ మహాత్మ్యం వివరించబడింది. మార్కండేయుడు ఈ స్థలాన్ని పాపనాశకంగా ప్రసిద్ధమని, భృగుమునిని గౌరవించుటకు మహాదేవుడు శివుడు ఇక్కడ నిత్యసన్నిధిగా ఉంటాడని చెబుతాడు. ఇక్కడ స్నానం చేస్తే సంకల్పంలో లోపం ఉన్నా పాపవిమోచనం కలుగుతుందని, విధివిధానంగా స్నానం చేసి శివపూజ, దేవతలకు మరియు పితృదేవతలకు తర్పణ-దానాలు చేస్తే సంపూర్ణ శుద్ధి సిద్ధిస్తుందని పేర్కొంటుంది. యుధిష్ఠిరుడు—బ్రహ్మహత్య వంటి మహాదోషం ఇక్కడ ఎలా ప్రవేశించదు లేదా ఎలా నశిస్తుంది? అని ప్రశ్నిస్తాడు. మార్కండేయుడు పురాణకథను చెబుతాడు: బ్రహ్మదేవుని ఒక శిరస్సును ఛేదించిన కారణంగా శివునికి బ్రహ్మహత్య దోషం అంటుకుంటుంది; అది వెంబడించగా ధర్మం వృషభరూపంలో దానిని కుదిపి తొలగిస్తాడు, అలాగే ధౌతేశ్వరీ దేవి బ్రహ్మహత్యా-నాశినీ శక్తిగా ప్రతిష్ఠితమవుతుంది. బ్రహ్మహత్యను భయంకర సత్త్వంగా వ్యక్తీకరించి, ఈ తీర్థానికి దూరంగా నిలుస్తుందని వర్ణన ఉంది. కాలవిధానం—ఆశ్వయుజ శుక్ల నవమి, అలాగే శుక్ల సప్తమి నుండి మూడు రోజుల అవకాశం; ఉపవాసం, ఋగ్/యజుః/సామ వేదపఠనం, గాయత్రీ జపం ప్రాయశ్చిత్త సాధనలుగా చెప్పబడతాయి. ఫలశ్రుతిలో ఘోర పాపాల విముక్తి, సంతాన సంబంధ వరాలు, మరణానంతరం ఉత్తమ లోకప్రాప్తి; ఇంకా తీర్థతత్త్వంగా ఇక్కడ స్వేచ్ఛామరణం చేసినా దివ్యలోకసిద్ధి కలుగుతుందని గ్రంథవాక్యంగా పేర్కొనబడింది.
Adhyaya 185
Ēraṇḍī-tīrtha Māhātmya (एरण्डीतीर्थमाहात्म्य) — Ritual Bathing, Upavāsa, and Tarpaṇa on Āśvayuja Śukla Caturdaśī
ఈ అధ్యాయంలో శ్రీ మార్కండేయుడు సంక్షిప్తంగా ధర్మ-క్రియావిధిని ఉపదేశిస్తాడు. మహీపాలునికి—పూజ్యమైన ఏరణ్డీ తీర్థానికి వెళ్లి స్నానం చేయుము; అక్కడ స్నానమాత్రమే మహాపాపక్షయాన్ని కలిగించి ఘోర దోషాలను తొలగిస్తుందని చెప్పాడు. తదుపరి కాలనియమాన్ని నిర్దేశించాడు—ఆశ్వయుజ మాసం శుక్లపక్ష చతుర్దశీనాడు ఉపవాసం చేసి, నియమంతో స్నానం చేసి, పితృదేవతలకు తర్పణం చేయాలి. ఫలశ్రుతిగా ఐశ్వర్య-సౌందర్యసంపన్నమైన పుత్రలాభం, దీర్ఘాయుష్షు, మరియు దేహాంతరానంతరం శివలోకప్రాప్తి కలుగుతాయని; ఈ ఫలితాలలో సందేహం పెట్టుకోరాదని దృఢంగా ప్రకటించబడింది।
Adhyaya 186
Garuḍa-tapas, Mahādeva-varadāna, and Cāmuṇḍā–Kanakeśvarī-stuti at a Tīrtha
మార్కండేయుడు తీర్థకేంద్రితమైన ఒక ఘట్టాన్ని వివరిస్తాడు. ఒక మహాపవిత్ర స్థలంలో గరుడుడు మహేశ్వరుని ఆరాధిస్తూ ఘోర తపస్సు చేస్తాడు; దాంతో శివుడు ప్రత్యక్షమై వరప్రదాన సంభాషణ జరుగుతుంది. గరుడుడు రెండు అరుదైన వరాలు కోరుతాడు—విష్ణువు వాహనమవడం, అలాగే పక్షులలో ‘ఇంద్రత్వం/ద్విజేంద్రత్వం’ అంటే పరమాధిపత్యం పొందడం. నారాయణుని సర్వాధార స్వరూపం, ఇంద్రపదం యొక్క విశిష్టతను గుర్తుచేస్తూ శివుడు ఈ కోరిక తాత్త్వికంగా కఠినమని చెప్పి, అయినా పరిమితంగా వరం ఇస్తాడు—గరుడుడు శంఖచక్రగదాధారి ప్రభువును మోసే వాహకుడవుతాడు, పక్షులలో ప్రధానుడుగానూ నిలుస్తాడు. శివుడు అంతర్ధానమైన తరువాత గరుడుడు శ్మశానచిహ్నాలు, యోగినీ సంబంధాలతో వర్ణించబడే ఉగ్ర దేవి చాముండాను ప్రసన్నం చేసుకొని విస్తృత స్తుతి చేస్తాడు. ఆ స్తుతిలో ఆమెనే ప్రకాశమయ రక్షక దేవత ‘కనకేశ్వరీ’గా, సృష్టి-స్థితి-లయాలలో క్రియాశీల పరాశక్తిగా ప్రకటిస్తారు. చాముండా గరుడునికి అభేద్యత, సురాసురులపై విజయం, తీర్థ సమీపంలో నివాస వరాలను ఇస్తుంది. చివరికి తీర్థఫలం—స్నానపూజలతో యజ్ఞసమ పుణ్యం, యోగసిద్ధి, యోగినీగణాలతో కూడిన శుభ పరలోకగతి లభిస్తుంది.
Adhyaya 187
कालाग्निरुद्र-स्वयम्भू-लिङ्गमाहात्म्य (Kālāgnirudra Svayambhū Liṅga Māhātmya)
ఈ అధ్యాయంలో మార్కండేయ మహర్షి ఒక రాజునికి తీర్థయాత్రా క్రమాన్ని, ప్రసిద్ధ లింగ మహాత్మ్యాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. భృగుకచ్ఛంలో ఉన్న జాలేశ్వరాన్ని అతి ప్రాచీన స్వయంభూ లింగంగా, ‘కాలాగ్నిరుద్ర’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధమని పేర్కొంటాడు. ఈ క్షేత్రం ‘క్షేత్ర-పాప’ నివారణార్థం కరుణతో ప్రాదుర్భవించినదిగా, పాపశమనమూ బాధానివారణమూ చేసే పవిత్ర కేంద్రంగా వర్ణించబడింది. పూర్వకల్పంలో అసురులు త్రిలోకాలను ఆక్రమించి, వైదిక కర్మధర్మాలు క్షీణించినప్పుడు కాలాగ్నిరుద్రుని నుండి ఆద్య ధూమం ఉద్భవించింది; ఆ ధూమం నుంచే లింగం ప్రదర్శితమై సప్త పాతాళాలను ఛేదించి దక్షిణావర్త గర్తంతో స్థిరపడిందని కథనం. శివుని పురదాహానికి సంబంధించిన జ్వాలాజన్య కుండం, అలాగే ధూమావర్తమనే భ్రమరాకార స్థలమూ చెప్పబడింది. ఆచరణగా—తీర్థంలోనూ నర్మదా జలంలోనూ స్నానం, పితృశ్రాద్ధం, త్రిలోచన (శివ) పూజ, కాలాగ్నిరుద్ర నామజపం చేయాలని, దీనివల్ల ‘పరమ గతి’ లభిస్తుందని ఫలశ్రుతి. ఇంకా ఇక్కడ చేసిన కామ్యకర్మలు, అపాయనివారణ/శాంతికర్మలు, శత్రునాశ లక్ష్యాలు, వంశసంబంధ సంకల్పాలు త్వరగా సిద్ధిస్తాయని—తీర్థప్రభావంగా పేర్కొనబడింది.
Adhyaya 188
Śālagrāma-tīrtha Māhātmya (शालग्रामतीर्थमाहात्म्य) — Observances on the Revā/Narmadā Bank
మార్కండేయుడు రాజుకు ఉపదేశిస్తూ—రేవా/నర్మదా తీరంలో ఉన్న శాలగ్రామ అనే పవిత్ర తీర్థానికి వెళ్లవలెనని చెబుతాడు. అది సమస్త దేవతలచే పూజింపబడిన స్థలం; అక్కడ భగవాన్ వాసుదేవుడు—త్రివిక్రమ, జనార్దన రూపాలలో—ప్రాణుల హితార్థం నివసిస్తాడని ప్రసిద్ధి. తపస్సు చేసిన మునుల పరంపర, ద్విజులు మరియు సాధకుల కోసం స్థాపితమైన ధర్మకర్మ-ప్రదేశం వలన ఆ తీర్థ మహిమ విశేషంగా వర్ణించబడింది. మార్గశీర్ష శుక్ల ఏకాదశి వచ్చినప్పుడు రేవాలో స్నానం చేసి ఉపవాసం చేయాలి; రాత్రి జాగరణతో జనార్దనుని పూజించాలి. మరుసటి రోజు ద్వాదశి నాడు మళ్లీ స్నానం చేసి దేవతలకు, పితృదేవతలకు తర్పణం చేసి విధివిధానంగా శ్రాద్ధం నిర్వహించాలి. సామర్థ్యానుసారం బ్రాహ్మణులను సత్కరించి బంగారం, వస్త్రం, అన్నం మొదలైన దానాలు ఇవ్వాలి; క్షమాపణ కోరాలి; ఖగధ్వజాది నామాలతో భక్తితో దేవుని స్మరించాలి. ఫలశ్రుతి ప్రకారం—ఇది శోకదుఃఖాలను తొలగించి, బ్రహ్మహత్య వంటి ఘోర పాపాలనుండి విముక్తిని ఇస్తుంది. శాలగ్రామ దర్శనం పునఃపునః చేయడం, నారాయణ స్మరణ చేయడం వలన మోక్షాభిముఖ స్థితి లభిస్తుంది; ధ్యాననిష్ఠ సన్యాసులు కూడా అక్కడ మురారి పరమపదాన్ని పొందుతారు।
Adhyaya 189
पञ्चवराहदर्शन-व्रत-फलश्रुति (Vision of the Five Varāhas: Vrata Procedure and Promised Fruits)
మార్కండేయుడు యుధిష్ఠిరునికి ఒక ‘పరమ-శోభన’ తీర్థాన్ని సూచిస్తాడు; అక్కడ వరాహరూప విష్ణువు ధరణీధరుడు—భూమిని ఉద్ధరించినవాడు—అని స్మరించబడతాడు. అంతర్భూత సృష్టికథలో హరి క్షీరసాగరంలో శేషశయ్యపై యోగనిద్రలో ఉంటాడు; భూమి భారంతో మునిగిపోతుండగా దేవతలు వ్యాకులమై జగత్ స్థైర్యం కోసం ఆయనను ప్రార్థిస్తారు. అప్పుడు విష్ణువు భయంకర దంష్ట్రాధారి వరాహరూపం ధరించి తన దంష్ట్రపై భూమిని ఎత్తి స్థిరత్వాన్ని స్థాపిస్తాడు. తదుపరి నర్మదా ఉత్తర తీరంలో వరాహుని పంచవిధ అవతారాల వర్ణన వస్తుంది—గ్రంథంలో పేర్కొన్న మొదటి నుండి ఐదవ స్థలాల వరకు దర్శన-పూజా విధానం; ఐదవది ‘ఉదీర్ణ-వరాహ’, భృగుకచ్ఛంతో అనుబంధమైంది. జ్యేష్ఠ మాస శుక్లపక్షంలో, ముఖ్యంగా ఏకాదశీనాడు, యాత్రికుడు హవిష్యాహారం, రాత్రి జాగరణ, నదీస్నానం, నువ్వులు-యవాలతో పితృదేవతలకు తర్పణం, అర్హ బ్రాహ్మణులకు క్రమంగా గో, అశ్వ, స్వర్ణ, భూదానాలు చేసి ప్రతి వరాహస్థానంలో ఆరాధన చేయాలి. ఫలశ్రుతి ప్రకారం ఐదు వరాహాల సమకాల దర్శనం, నర్మదా కర్మలు, నారాయణస్మరణం మహాపాపాలను కూడా నశింపజేసి మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తాయి; శంకరప్రామాణ్యంగా సమయోచిత లోṭాణేశ్వర దర్శనం దేహబంధ విమోచనమని చెప్పబడింది।
Adhyaya 190
चन्द्रहास-समतीर्थमाहात्म्य (Chandra-hāsa & Somatīrtha Māhātmya)
ఈ అధ్యాయం సంభాషణ రూపంలో సాగుతుంది. యుధిష్ఠిరుడు మార్కండేయ మహర్షిని అడుగుతాడు—దేవతలందరూ పూజించే సోమతీర్థం (చంద్రహాసం) వద్ద సోముడు (చంద్రదేవుడు) పరమ సిద్ధిని ఎలా పొందాడని. మార్కండేయుడు కారణకథను చెబుతాడు—గృహధర్మం, దాంపత్య కర్తవ్యాన్ని నిర్లక్ష్యం చేసినందుకు దక్షుడు సోమునికి క్షయరోగ శాపం ఇచ్చాడు; ఈ సందర్భంలో గృహస్థ ధర్మబాధ్యతలు, నైతిక నియమాలు మరియు కర్మఫలితాలు వివరించబడతాయి. తర్వాత తీర్థయాత్రా విధానం వస్తుంది. సోముడు అనేక తీర్థాలు సంచరించి నర్మదా తీరానికి చేరి పన్నెండు సంవత్సరాలు ఉపవాసం, దానం, వ్రతం, నియమం, సంయమం ఆచరిస్తాడు; చివరికి రోగముక్తి పొందుతాడు. మహాదేవుడు (శివుడు)ను మహాపాపనాశకుడిగా ప్రతిష్ఠించి పూజించి ఉన్నత లోకానికి చేరుతాడు; అలాగే చంద్రహాస/సోమతీర్థంలో స్నాన-పూజ, తిథులు, సోమవారాలు, గ్రహణకాలంలో ప్రత్యేక ఆచారాలు మరియు వాటి ఫలితంగా శుద్ధి, ఆరోగ్యం, క్షేమం, దోషనివృత్తి చెప్పబడింది।
Adhyaya 191
सिद्धेश्वर-लिङ्गमाहात्म्यं तथा द्वादशादित्य-तपःफल-प्रशंसा (Siddheśvara Liṅga Māhātmya and the Merit of the Twelve Ādityas’ Austerity)
ఈ అధ్యాయం ఆరంభంలో మార్కండేయుడు యాత్రికునికి సిద్ధేశ్వర తీర్థాన్ని సూచించి, పక్కనే ఉన్న స్వయంభూ ‘అమృత-స్రావి’ లింగాన్ని వర్ణిస్తాడు; దాని దర్శనమాత్రంతోనే విశేష పుణ్యం కలుగుతుందని చెప్పి స్థల మహిమను స్థాపిస్తాడు. తరువాత యుధిష్ఠిరుడు—దేవతలు సిద్ధేశ్వరంలో సిద్ధిని ఎలా పొందారు? ‘ద్వాదశ ఆదిత్యులు’ అనే ప్రస్తావన ఏమిటి? అని ప్రశ్నిస్తాడు. మార్కండేయుడు ద్వాదశ ఆదిత్యులను—ఇంద్ర, ధాతా, భగ, త్వష్టా, మిత్ర, వరుణ, ఆర్యమన్, వివస్వాన్, సవితృ, పూషన్, అంశుమాన్, విష్ణు—అని లెక్కపెట్టి, సూర్యత్వాన్ని కోరుకొని వారు నర్మదా తీరంలో సిద్ధేశ్వరంలో ఘోర తపస్సు చేసినట్లు వివరిస్తాడు. తపస్సు ఫలంగా ఆ తీర్థంలో సూర్య ‘అంశాల’ విభజన ద్వారా దివాకరుని ప్రతిష్ఠ ఏర్పడి, ఆ స్థలం ప్రసిద్ధి చెందిందని చెబుతాడు. అలాగే ప్రళయకాలంలో ఆదిత్యుల విశ్వకార్యం, దిశలలో సౌరశక్తుల నియోగం (దిక్-వ్యవస్థ) అనే బ్రహ్మాండ చిత్రణను కూడా చూపుతాడు. చివరగా తీర్థాచారం, ఫలశ్రుతి—ప్రాతఃస్నానం చేసి ద్వాదశాదిత్య దర్శనం చేస్తే వాక్కు, మనస్సు, కర్మల దోషాలు నశిస్తాయి; ప్రదక్షిణ భూమి పరిభ్రమణ సమానము; ఈ తీర్థంలో సప్తమి ఉపవాసం మహాఫలదాయకం; పునఃపునః ప్రదక్షిణలతో రోగనివృత్తి, ఆరోగ్యం, సంపద, సంతానప్రాప్తి వంటి ఫలాలు నియమబద్ధ భక్తితో లభిస్తాయని ఉపదేశిస్తుంది।
Adhyaya 192
देवतीर्थ-दर्शनम्, नरनारायण-तपः, उर्वश्युत्पत्तिः (Devatīrtha, the Nara–Nārāyaṇa Austerity, and the Origin of Urvaśī)
అధ్యాయం 192లో మార్కండేయుడు పాపహరమైన మహత్తర దేవతీర్థాన్ని సూచిస్తాడు; దాని దర్శనమాత్రంతో పాపక్షయం కలుగుతుందని చెబుతాడు. ఈ సందర్భంలో యుధిష్ఠిరుడు “శ్రీపతి ఎవరు? కేశవుడు భృగువంశంతో ఎలా సంబంధించబడాడు?” అని ప్రశ్నిస్తాడు. మార్కండేయుడు సంక్షిప్తంగా వంశక్రమాన్ని వివరిస్తాడు—నారాయణుని నుండి బ్రహ్మ, బ్రహ్మ నుండి దక్షుడు, ఆపై ధర్ముడు; ధర్ముని దశ ధర్మపత్నుల పేర్లు చెప్పి, వారి ద్వారా సాధ్యుల కుమారులుగా నర, నారాయణ, హరి, కృష్ణులు జన్మించారని—వీరు విష్ణువుని అంసాలేనని ప్రతిపాదిస్తాడు. నర-నారాయణులు గంధమాదన పర్వతంలో ఘోర తపస్సు చేస్తారు; దాని ప్రభావంతో లోకాల్లో కలకలం ఏర్పడుతుంది. వారి తపోబలానికి భయపడిన ఇంద్రుడు, కాముడు మరియు వసంతతో పాటు అప్సరసలను పంపి నృత్య-గానాలు, సౌందర్యం, ఇంద్రియాకర్షణలతో తపస్సు భంగం చేయాలని ప్రయత్నిస్తాడు. కానీ ఆ మహర్షులు చలించరు—గాలిలేని దీపంలా, కలతలేని సముద్రంలా స్థిరంగా ఉంటారు. అప్పుడు నారాయణుడు తన తొడ నుండి అపూర్వ స్త్రీని ప్రదర్శింపజేస్తాడు—ఆమె ఉర్వశి; ఆమె సౌందర్యం అప్సరసలకన్నా మిన్న. దేవదూతలు నర-నారాయణులను స్తుతిస్తారు. నారాయణుడు తత్త్వోపదేశం చేస్తూ—పరమాత్మ సర్వభూతాలలో వ్యాపించి ఉన్నందున రాగద్వేషాలు, విభేదభావాలు సమ్యగ్దర్శనులకు ఆధారం పొందవని చెబుతాడు. ఉర్వశిని ఇంద్రుని వద్దకు తీసుకెళ్లమని ఆజ్ఞాపించి, తమ తపస్సు భోగం కోసం గానీ దేవతలతో పోటీ కోసం గానీ కాదు; లోకానికి సన్మార్గం చూపి రక్షించడానికేనని స్పష్టం చేస్తాడు.
Adhyaya 193
नारायणस्य विश्वरूपदर्शनम् (Nārāyaṇa’s Vision of the Cosmic Form)
ఈ అధ్యాయంలో శ్రీ మార్కండేయుని వచనప్రసంగంగా తత్త్వోపదేశం విస్తరిస్తుంది. వసంతకామా, ఉర్వశీ మొదలైన అప్సరసలు పునఃపునః నారాయణునికి నమస్కరించి ప్రత్యక్ష విశ్వరూప దర్శనం కోరుతారు; ఆయన పూర్వ ఉపదేశం తమకు కావలసిన సిద్ధాంతాన్ని స్పష్టంచేసిందని తెలియజేస్తారు. అప్పుడు నారాయణుడు తన దేహంలోనే సమస్త లోకాలు, సమస్త జీవరాశులు ఉన్నాయని చూపిస్తాడు; అందులో బ్రహ్మ, ఇంద్ర, రుద్రులు, ఆదిత్యులు, వసువులు, యక్ష-గంధర్వ-సిద్ధులు, మనుష్యులు, జంతువులు, వృక్షలతలు, నదులు, పర్వతాలు, సముద్రాలు, ద్వీపాలు, ఆకాశమండలం వరకు దర్శనమవుతుంది. అప్సరసలు విస్తృత స్తోత్రాలతో నారాయణుని భూతతత్త్వాలు, ఇంద్రియాల ఆధారం, ఏకైక జ్ఞాత-ద్రష్ట, సమస్త జీవులు అంసరూపంగా పాల్గొనే పరమ మూలమని స్తుతిస్తారు. దర్శన తీవ్రతకు విహ్వలులై విశ్వరూపాన్ని ఉపసంహరించమని ప్రార్థిస్తే, నారాయణుడు ఆ రూపాన్ని లీనంచేసి—సర్వభూతాలు తన అంసములేనని, దేవ-మనుష్య-పశువుల పట్ల సమదృష్టి (సమతా) కలిగి ఉండాలని ఉపదేశిస్తాడు. చివరగా మార్కండేయుడు రాజునికి—సర్వభూతాలలో నివసించే కేశవుని ధ్యానం మోక్షసాధనం; జగత్తు వాసుదేవమయమని గ్రహిస్తే వైరం, ద్వేషం, భేదభావాలు క్షీణిస్తాయని బోధిస్తాడు.
Adhyaya 194
मूलश्रीपतिवैश्वानरूपदर्शनम् तथा नारायणगिरि-देवतीर्थ-प्रादुर्भावः (Vision of the Vaiśvarūpa, the cult of Mūlaśrīpati, and the arising of Nārāyaṇagiri & Devatīrtha)
మార్కండేయుడు యుధిష్ఠిరునికి ఇలా వివరిస్తాడు—వైష్ణవ విశ్వరూప ప్రకటనను విని దేవతలు ఆశ్చర్యపడతారు; ఉర్వశి ప్రాదుర్భావమూ వారికి విస్మయాన్ని కలిగిస్తుంది. భృగువంశజ శ్రీ (లక్ష్మీ) నారాయణుని భర్తగా పొందాలని వ్రత-దాన-నియమ-సేవలను తూచీ చూసి సముద్రతీరంలో సహస్ర దివ్యవర్షాలు ఘోర తపస్సు చేస్తుంది. దేవతలు తామే విశ్వరూపాన్ని చూపలేక నారాయణునికి నివేదిస్తారు; విష్ణువు శ్రీ దగ్గరకు వచ్చి ఆమె కోరికను మంజూరు చేసి విశ్వరూప దర్శనం ఇస్తాడు. అతడు పాంచరాత్ర భక్తికి అనుగుణంగా ఉపాసనోపదేశం చేస్తాడు—నిత్యపూజ వల్ల ఐశ్వర్యం, యశస్సు, గౌరవం పెరుగుతాయి; బ్రహ్మచర్యం మూలతపస్సు; దేవుని ఉపాధి “మూలశ్రీపతి”. నియమంతో రేవాజలంలో స్నానం కోరిన ఫలాన్ని ఇస్తుంది; దానం చేసిన పుణ్యాన్ని అనేకగుణం చేస్తుందని చెబుతాడు. శ్రీ ధర్మమయ గృహస్థాశ్రమ దిశను కోరగా, నారాయణుడు “నారాయణగిరి” అనే స్థలనామాన్ని స్థాపించి దాని స్మరణం తారకమని వివరిస్తాడు. తదుపరి దివ్య వివాహయజ్ఞం వర్ణించబడుతుంది—బ్రహ్మా, ఋషులు ఋత్వికులవుతారు; సముద్రాలు రత్ననిధులను అందిస్తాయి; కుబేరుడు ధనాన్ని సమకూర్చుతాడు; విశ్వకర్మ మణిమయ నివాసాలను నిర్మిస్తాడు. నియమశీల బ్రాహ్మణుల నివాసం ఏర్పడుతుంది. చివరికి అవభృథస్నానార్థం తీర్థం ప్రాదుర్భవిస్తుంది—విష్ణుపాదోదకంనుండి జాహ్నవీప్రవాహంలా శుద్ధ ధార రేవాను చేరి “దేవతీర్థం”గా ప్రసిద్ధి చెందుతుంది; అనేక అశ్వమేధ అవభృథఫలాలకన్నా అధిక పావనఫలదాయకమని ప్రశంసించబడుతుంది.
Adhyaya 195
Devatīrtha Māhātmya and Ekādaśī–Nīrājana Observances (देवतीर्थमाहात्म्य तथा एकादशी-नीराजनविधानम्)
ఈ అధ్యాయంలో యుధిష్ఠిరుడు దేవతీర్థం పేరు, మహాత్మ్యం, అక్కడ స్నానం–దానం చేసిన ఫలితాలు ఏమిటో ప్రశ్నిస్తాడు. మార్కండేయుడు వివరిస్తూ—దేవులు, ఋషులు పూజించే సమస్త తీర్థాలు విష్ణువు ధ్యానంలో దేవతీర్థంలో ఏకమవుతాయి; అందువల్ల ఇది పరమ వైష్ణవ తీర్థం, ఇక్కడ స్నానం చేయడం అన్ని తీర్థాలలో స్నానం చేసినట్లే అని చెబుతాడు. గ్రహణకాలంలో చేసిన కర్మలు ‘అనంత’ ఫలమిస్తాయని చెప్పి, స్వర్ణం, భూమి, గోవు మొదలైన దానాల దేవతాసంబంధ మహిమను క్రమంగా పేర్కొని, దేవతీర్థంలో శ్రద్ధతో చేసిన ఏ దానమైనా అక్షయ ఫలప్రదమని నిర్ధారిస్తాడు. తర్వాత ఏకాదశీ వ్రత–భక్తి విధానం: స్నానం (నర్మదాజలంతో కూడ), ఉపవాసం, శ్రీపతి పూజ, రాత్రి జాగరణ, నెయ్యి దీపంతో నీరాజనం. ద్వాదశీ ఉదయం బ్రాహ్మణులను, దంపతులను వస్త్రాలు, ఆభరణాలు, తాంబూలం, పుష్పాలు, ధూపం, అనులేపనాలతో సత్కరించి దానం చేయమని ఆదేశం. పూజకు పాలు–పాలవంటలు, తీర్థజలం, సన్నని వస్త్రం, సుగంధ ద్రవ్యాలు, నైవేద్యం, దీపాలు మొదలైన సామగ్రి చెప్పబడుతుంది; ఇలా ఆచరించినవాడు వైష్ణవ లక్షణాలతో విష్ణులోకాన్ని పొందుతాడు. చివరగా నిత్య నీరాజనంతో రక్షణ, ఆరోగ్యఫలం, దీపశేషాన్ని కళ్లకు వినియోగించడం, అలాగే మహాత్మ్య శ్రవణ–పఠన పుణ్యం—శ్రాద్ధంలో పఠిస్తే పితృ తృప్తి—ఫలశ్రుతిగా చెప్పబడింది.
Adhyaya 196
हंसतीर्थमाहात्म्य (Hamsa Tīrtha Māhātmya) — Merit of Bathing, Donation, and Renunciation
అధ్యాయం 196లో మార్కండేయుడు శ్రోతకు హంసతీర్థానికి యాత్ర చేయమని ఉపదేశించి, దానిని అపూర్వమైన, అత్యుత్తమ పవిత్ర తీర్థంగా వర్ణిస్తాడు. ఈ తీర్థ మహిమను కారణకథ ద్వారా స్థాపిస్తారు—ఇక్కడ ఒక హంస తపస్సు చేసి బ్రహ్మదేవుని వాహనమయ్యే స్థానం (బ్రహ్మ-వాహనతా) పొందింది; అందువల్ల ఈ స్థలానికి విశేష శక్తి కలిగిందని చెప్పబడుతుంది. తర్వాత ఆచార-విధి వివరించబడుతుంది—హంసతీర్థంలో స్నానం చేసి స్వర్ణదానం (కాంచన-దానం) చేసే యాత్రికుడు సమస్త పాపాల నుండి విముక్తుడై బ్రహ్మలోకాన్ని పొందుతాడు. ఫలాన్ని దివ్య దృశ్యాలుగా వర్ణిస్తారు—హంసలతో జతచేసిన విమానంలో, ఉదయ సూర్యుని వంటి కాంతితో, కోరిన భోగసంపదలతో, అప్సరసల గణాల సేవతో అతడు ప్రయాణిస్తాడు. ఇష్టానుసారం భోగాలు అనుభవించిన తరువాత, జాతిస్మరణతో మళ్లీ మానవ జన్మ పొందుతాడని, జన్మజన్మాంతర నైతిక నిరంతరత సూచించబడుతుంది. చివరగా మోక్షోపసంహారం—సంన్యాసంతో దేహత్యాగం చేసే వాడు మోక్షాన్ని పొందుతాడు. ఈ తీర్థఫలం పాపనాశకము, పుణ్యప్రదము, శోకనివారకము అని సంక్షేపంగా చెప్పబడింది.
Adhyaya 197
Mūlasthāna-Sūryatīrtha Māhātmya (Glorification of the Mūlasthāna Solar Tīrtha)
ఈ అధ్యాయంలో మార్కండేయుడు నర్మదా తీరంలో ఉన్న ‘మూలస్థానం’ అనే మహత్తర సూర్యతీర్థ మహిమను వివరిస్తాడు. ఇది శుభమైన ‘మూల-స్థలం’, పద్మజుడు (బ్రహ్మ)తో సంబంధమై, ఇక్కడే భాస్కరుడు (సూర్యుడు) ప్రతిష్ఠింపబడినట్లు చెప్పబడింది. నియమశీల యాత్రికుడు నియంత్రిత మనస్సుతో స్నానం చేసి, పిండం మరియు జలంతో పితృదేవతలకు తర్పణం చేసి, అనంతరం మూలస్థాన క్షేత్ర దర్శనం చేయాలి. ప్రత్యేక ఆచారం—శుక్ల సప్తమి ఆదిత్యవాసరము (ఆదివారం)తో కలిసినప్పుడు రేవాజలంలో స్నానం, తర్పణం, యథాశక్తి దానం, కరవీర పుష్పాలు మరియు ఎర్ర చందనజలంతో భాస్కరుని స్థాపన/పూజ, కుందా పుష్పాలతో ధూపార్పణ, అన్ని దిశల్లో దీపప్రజ్వలన, ఉపవాసం, భక్తిగీత-వాద్యాలతో రాత్రి జాగరణ చేయాలని చెప్పబడింది. ఫలంగా ఘోర దుఃఖ నివారణ, దీర్ఘకాలం సూర్యలోక నివాసం, గంధర్వ-అప్సరల సేవతో కూడిన సౌఖ్యం లభిస్తుందని పేర్కొంటుంది.
Adhyaya 198
Śūlatīrtha–Śūleśvarī–Śūleśvara Māhātmya (Origin of the Shula Tirtha and the Manifestation of Devī and Śiva)
మార్కండేయుడు శ్రోతను భద్రకాళీ-సంగమం వైపు దారితీస్తాడు; అది దేవతలు నిత్యం సేవించే, దివ్యంగా ప్రతిష్ఠితమైన ‘శూలతీర్థం’గా ప్రసిద్ధి. అక్కడ కేవలం దర్శనమే కాక, ముఖ్యంగా స్నానం-దానాలతో కూడిన దర్శనం దురదృష్టం, అపశకునాలు, శాపప్రభావం మరియు ఇతర పాపదోషాలను కరిగిస్తుందని తీర్థమహిమను చెబుతుంది. అప్పుడు యుధిష్ఠిరుడు నర్మదా తీరంలో దేవి ‘శూలేశ్వరి’గా, శివుడు ‘శూలేశ్వర’గా ఎలా ప్రసిద్ధులయ్యారో అడుగుతాడు. మార్కండేయుడు మాండవ్య అనే బ్రాహ్మణ తపస్వి కథను వివరిస్తాడు. అతడు మౌనవ్రతంతో ఘోరతపస్సులో లీనమై ఉండగా దొంగలు దొంగిలించిన వస్తువులను అతని ఆశ్రమంలో దాచుతారు. రాజభటులు విచారించినా మౌనీ ఋషి సమాధానం ఇవ్వడు; అందువల్ల అతడిని శూలంపై ఎక్కించి శిక్షిస్తారు. దీర్ఘ వేదనలోనూ మాండవ్యుడు శివస్మరణతో అచంచలంగా నిలుస్తాడు. శివుడు ప్రత్యక్షమై శూలాన్ని కోసి, కర్మవిపాకాన్ని బోధిస్తాడు—పూర్వకర్మల వల్లే సుఖదుఃఖాలు; ధర్మనింద చేయకుండా సహనంతో భరించడమే తపస్సు. మాండవ్యుడు శూలానికి అమృతసమ ప్రభావం ఎందుకని అడిగి, శూల మూలం మరియు అగ్రంలో శివ-ఉమలు స్థిరంగా నివసించాలని ప్రార్థిస్తాడు. వెంటనే శూలమూలంలో శివలింగం, ఎడమవైపు దేవీమూర్తి ప్రదర్శితమై శూలేశ్వర-శూలేశ్వరి ఆరాధన స్థాపితమవుతుంది. తరువాత దేవి వివిధ క్షేత్రాలలో తన అనేక నామరూపాలను చెప్పి దేవీ-భూగోళాన్ని వెల్లడిస్తుంది. చివర ఫలశ్రుతి—పూజ, నైవేద్యం, పితృకర్మలు, ఉపవాస-జాగరణ వ్రతాలు శుద్ధి మరియు శివలోకసాన్నిధ్యాన్ని ఇస్తాయని; ఈ తీర్థం ‘శూలేశ్వరి-తీర్థం’గా చిరఖ్యాతి పొందుతుంది.
Adhyaya 199
Aśvinī Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Aśvinī Pilgrimage Ford)
మార్కండేయుడు తీర్థాల క్రమవివరణలో అశ్వినీ తీర్థ మహాత్మ్యాన్ని ప్రస్తావిస్తాడు. ఇది “కామికం”గా, అంటే కోరికల నెరవేర్పునకు దోహదపడే తీర్థంగా, జీవులకు సిద్ధిని ప్రసాదించేదిగా చెప్పబడింది. ఇక్కడ దివ్య వైద్యులైన అశ్వినీ కుమారులు నాసత్యౌ ఘోర తపస్సు చేసి యజ్ఞభాగాధికారాన్ని పొందారు; దేవతల సమ్మతిని విస్తృతంగా సంపాదించారు. యుధిష్ఠిరుడు వారు సూర్యపుత్రులని ఎందుకు పిలువబడతారో కారణం అడుగుతాడు. మార్కండేయుడు సంక్షిప్తంగా కథ చెబుతాడు—ఒక రాణి సూర్యుని అతిశయ తేజస్సును భరించలేక మేరుప్రదేశంలో కఠిన తపస్సు చేసింది; సూర్యుడు కామవశాత్తు అశ్వరూపం ధరించి ఆమెను సమీపించాడు; నాసికామార్గం ద్వారా గర్భధారణ జరిగి ప్రసిద్ధ నాసత్యౌ జన్మించారు. తర్వాత నర్మదా తీరానికి కథ తిరుగుతుంది—భృగుకచ్ఛ సమీపంలో నదీ తీరాన వారు దుష్కర తపస్సు చేసి పరమ సిద్ధిని పొందారు. చివరగా, ఈ తీర్థంలో స్నానం చేసి పితృదేవతలకు తర్పణం చేసే వాడు ఎక్కడ జన్మించినా సౌందర్యం, సౌభాగ్యం పొందుతాడని ఫలశ్రుతి చెబుతుంది.
Adhyaya 200
Sāvitrī-tīrtha Māhātmya and Sandhyā–Gāyatrī Discipline (सावित्रीतीर्थमाहात्म्यं तथा सन्ध्यागायत्रीविधानम्)
ఈ అధ్యాయం సంభాషణరూపంలో సాగుతుంది. మārkaṇḍeya యుధిష్ఠిరునికి సావిత్రీ-తీర్థ మహిమను ప్రకటించి, దానిని అత్యంత పవిత్రమైన తీర్థంగా ప్రశంసిస్తాడు. అనంతరం యుధిష్ఠిరుని ప్రశ్నకు సమాధానంగా సావిత్రీ దేవి స్వరూపాన్ని వివరిస్తాడు—ఆమెను వేదమాతగా, కమలచిహ్నాలతో ధ్యానమూర్తిగా భావించి, ప్రాతః, మధ్యాహ్న, సాయంకాల సంధ్యలలో కాలానుగుణంగా వేర్వేరు ధ్యాన-ఉపాసన విధానాలను నిర్దేశిస్తాడు. యాత్రికుల శుద్ధిక్రమం కూడా వివరించబడింది: స్నానం, ఆచమనం, ప్రాణాయామం ద్వారా సঞ্চిత దోషదహనం, ‘ఆపో హి ష్ఠా’ మంత్రంతో ప్రోక్షణ, అఘమర్షణ తదితర వైదిక మంత్రాలతో పాపనివృత్తి. సంధ్యానంతరం నియమబద్ధంగా గాయత్రీ జపాన్ని ప్రధాన సాధనగా చెప్పి, పాపక్షయం మరియు ఉన్నత లోకప్రాప్తి వంటి ఫలశ్రుతులను ప్రకటిస్తుంది. తీర్థంలో పితృకర్మ/శ్రాద్ధం, అలాగే అంత్యాచరణలు చేసిన వారికి ప్రత్యేక ఫలాలు, మరణానంతరం ఉత్తమ గతి మరియు తదుపరి శుభజన్మం కలుగుతాయని ఉపదేశిస్తూ అధ్యాయం విధినిష్ఠ ఆచారాన్ని బలపరుస్తుంది.
Adhyaya 201
देवतीर्थमाहात्म्यम् | Devatīrtha Māhātmya (Glorification of Devatīrtha)
ఈ అధ్యాయంలో శ్రీ మార్కండేయుడు మహీపాలునికి తీర్థోపదేశంగా దేవతీర్థ మహాత్మ్యాన్ని వివరిస్తాడు; ధర్మనిష్ఠ రాజధర్మానికి యుధిష్ఠిరుని ఆదర్శంగా సూచిస్తాడు. ఈ దేవతీర్థం ‘అనుపమం’గా చెప్పబడింది—ఇక్కడ సిద్ధులు, ఇంద్రుడుతో కూడిన దేవతలు సన్నిధానమై ఉంటారు. స్నానం, దానం, జపం, హోమం, స్వాధ్యాయం, దేవతార్చన వంటి పుణ్యకర్మలు ఈ తీర్థ స్వభావశక్తివల్ల ‘అనంత’ ఫలితాలను ఇస్తాయని ప్రకటించబడింది. భాద్రపద మాస కృష్ణపక్ష త్రయోదశి అత్యంత ప్రధాన తిథిగా పేర్కొనబడింది; పురాతనంగా ఆ రోజున దేవతలు నివసించారని చెప్పబడుతుంది. త్రయోదశినాడు స్నానం చేసి నియమానుసారం శ్రాద్ధం నిర్వహించి, దేవతలు ప్రతిష్ఠించిన వృషభధ్వజుడు (శివుడు)ను ఆరాధించమని ఉపదేశం. దీని ఫలంగా సమస్త పాపశుద్ధి కలిగి రుద్రలోక ప్రాప్తి కలుగుతుందని హామీ ఇస్తుంది.
Adhyaya 202
Śikhitīrtha-māhātmya (The Glory of Śikhitīrtha) / शिखितीर्थमाहात्म्य
మార్కండేయుడు శిఖితీర్థమనే మహత్తర తీర్థాన్ని వర్ణిస్తాడు—ఇది ప్రధాన తీర్థం, ఉత్తమ ‘పంచాయతన’ ఆరాధనా-సంకులంగా ప్రసిద్ధి. అక్కడ హవ్యవాహనుడు (అగ్ని) తపస్సు చేసి ‘శిఖా’ను పొందడంతో ‘శిఖీ’గా పేరొందాడు; ‘శిఖా’తో సంబంధమైన ఉపనామంతో ‘శిఖాఖ్య’ శివసన్నిధిని (శివలింగాన్ని) స్థాపించాడు. ఆశ్వయుజ మాసంలో నిర్దిష్ట చంద్రకాలంలో యాత్రికుడు తీర్థానికి వెళ్లి నర్మదాజలంలో స్నానం చేసి, దేవ-ఋషి-పితృలకు తిలజలంతో తర్పణం చేయాలి; బ్రాహ్మణునికి స్వర్ణదానం చేసి, అగ్నిని సత్కరించి తృప్తిపరచాలి. అనంతరం సుగంధం, పుష్పమాలలు, ధూపంతో శివపూజ చేస్తే ఫలశ్రుతిగా రుద్రలోకప్రాప్తి—సూర్యవర్ణ విమానంలో అప్సరలతో కలిసి, గంధర్వుల స్తుతులతో—లభిస్తుంది; ఇహలోకంలో శత్రునాశం, తేజస్సు సిద్ధి కలుగుతాయి।
Adhyaya 203
कोटितीर्थमाहात्म्य (Koṭitīrtha Māhātmya) — Ritual Efficacy of the Koṭitīrtha
మార్కండేయుడు కోటితీర్థాన్ని ‘అనుపమ’మైన తీర్థక్షేత్రంగా వర్ణిస్తాడు; ఇక్కడ విస్తారమైన సిద్ధసమూహం నివసించగా, అనేక మహర్షుల సమాగమంతో ఇది మహాపవిత్రమని చెప్పబడింది. దీర్ఘ తపస్సు అనంతరం ఋషులు ఇక్కడ శివుని ప్రతిష్ఠించారు; అలాగే దేవిని కోటీశ్వరీగా, చాముండాగా (మహిషాసురమర్దినిగా) స్థాపించారు—ఇది శైవ-శాక్త సమ్మిళిత పవిత్ర సముదాయమని సూచిస్తుంది. భాద్రపద మాసం కృష్ణపక్ష చతుర్దశి నాడు, హస్త నక్షత్రం ఉన్నప్పుడు, ఈ తీర్థం సర్వపాపనాశకమని పేర్కొంటుంది. ఆ రోజున తీర్థస్నానం, తిలోదక అర్పణ, శ్రాద్ధకర్మలు చేస్తే మహాఫలం లభిస్తుంది; పితృదేవతలు తృప్తి చెందుతారు, నిర్దిష్ట సంఖ్యలో వ్యక్తులు నరకం నుండి శీఘ్రంగా ఉద్ధరింపబడతారని కూడా చెప్పబడింది. చివరగా సాధారణ సూత్రం—ఈ తీర్థ మహిమవల్ల స్నానం, దానం, జపం, హోమం, స్వాధ్యాయం, దేవతార్చన ‘కోటి-గుణ’ ఫలాన్ని ఇస్తాయి; స్థలప్రభావంతో ధార్మిక కర్మాల శక్తి అపారంగా పెరుగుతుందని బోధిస్తుంది.
Adhyaya 204
Paitāmaha Tīrtha (Bhṛgu Tīrtha) Māhātmya — ब्रह्मशाप-शमनं, श्राद्ध-फलश्रुति, रुद्रलोक-गति
ఈ అధ్యాయంలో మార్కండేయుడు భృగు తీర్థాన్ని అత్యంత పుణ్యప్రదమైన ‘పైతామహ తీర్థం’గా పేర్కొంటాడు; అది పాపక్షయకరం. యుధిష్ఠిరుడు—పితామహుడు బ్రహ్మ ఎందుకు మహేశ్వరుని తీవ్ర భక్తితో ఆరాధించాడు? అని అడుగుతాడు. మార్కండేయుడు ప్రాచీన ఇతిహాసం చెబుతాడు—తన కుమార్తెను సమీపించాలనే కోరిక వల్ల బ్రహ్మకు శివుడు శాపం ఇచ్చాడు; దాంతో వేదవిద్య క్షీణించి, లోకంలో పూజ్యస్థానం తగ్గింది. దుఃఖితుడైన బ్రహ్మ రేవా (నర్మద) ఉత్తర తీరంలో మూడు వందల సంవత్సరాలు తపస్సు చేసి, స్నానమాచరించి శివుని ప్రసన్నం చేశాడు. శంకరుడు సంతోషించి పర్వదినాలలో బ్రహ్మ పూజ్యతను పునఃస్థాపించి, దేవతలు–పితృగణాలతో కలిసి అక్కడ తన నిత్య సాన్నిధ్యాన్ని ప్రకటించాడు. అందువల్ల ఆ తీర్థం ‘పైతామహ’మని, తీర్థాలలో శ్రేష్ఠమని ప్రసిద్ధి పొందింది. తదుపరి కాలనిర్ణయం, ఫలశ్రుతి—భాద్రపద కృష్ణపక్ష అమావాస్యనాడు స్నానం చేసి పితృదేవతలకు తర్పణం చేస్తే, అతి స్వల్ప సమర్పణతోనూ (ఒక పిండం లేదా నువ్వుల నీరు) పితృలు దీర్ఘకాలం తృప్తి చెందుతారు. సూర్యుడు కన్యారాశిలో ఉన్నప్పుడు శ్రాద్ధాచరణకు విశేష మహిమ చెప్పబడింది; అన్ని పితృతీర్థాలలో లభించే శ్రాద్ధఫలం ఇక్కడ అమావాస్యనాడు లభిస్తుందని పేర్కొంటుంది. చివరగా—స్నానమాచరించి శివపూజ చేసినవాడు మహా-లఘు దోషాల నుంచి విముక్తుడవుతాడు; నియమిత మనస్సుతో ఈ తీర్థంలో దేహత్యాగం చేసినవాడు రుద్రలోకానికి వెళ్లి తిరిగి జన్మించడు।
Adhyaya 205
कुर्कुरीतीर्थमाहात्म्य (Kurkuri Tīrtha Māhātmya)
ఈ అధ్యాయంలో శ్రీ మార్కండేయుడు రాజును కుర్కురీ అనే అత్యంత శుభప్రదమైన తీర్థానికి వెళ్లమని ఉపదేశిస్తాడు. అది సర్వపాపప్రణాశకమని, మహాపుణ్యస్థానమని వర్ణించబడింది. అక్కడి తీర్థదేవత ‘కుర్కురీ’ ఇష్టార్థప్రదాయని చెప్పబడింది—భక్తితో ప్రసన్నమై పశువులు, పుత్రులు, ధనం వంటి కోరిన ఫలాలను ప్రసాదిస్తుంది. అలాగే ‘ఢౌండేశ’ అనే క్షేత్రపాలుడు అక్కడ నివసిస్తాడని, స్త్రీపురుషులు ఇద్దరూ అతని పూజ చేయడం శ్రేయస్కరమని సూచించబడింది. ఫలశ్రుతిలో దర్శన-ఆరాధన వల్ల దురదృష్టం తగ్గడం, సంతానలేమి తొలగడం, దారిద్ర్యం నివారణం, అభీష్టసిద్ధి కలగడం చెప్పబడింది. చివరగా విధిపూర్వకంగా తీర్థాన్ని స్పర్శించి దర్శించడమే ఈ ఫలాల సాధనమని స్పష్టం చేస్తుంది.
Adhyaya 206
Daśakanyā-Tīrtha Māhātmya (The Glory of the ‘Ten Maidens’ Sacred Ford)
మార్కండేయుడు క్షోణినాథుడు/నరాధిపుడైన రాజును ఉద్దేశించి ‘దశకన్యా’ అనే అత్యంత శుభమైన తీర్థాన్ని సూచిస్తాడు—అది పరమ సుందరం, సర్వపాపహరం అని వర్ణించబడింది. ఈ స్థల మహిమ శైవ కారణకథతో స్థాపించబడుతుంది: ఈ తీర్థంలో మహాదేవుడు పది సద్గుణ కన్యలతో అనుబంధమై, బ్రహ్మతో వారి వివాహ వ్యవస్థ జరిగినందున ఈ స్థలం ‘దశకన్యా’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి పొందింది. తదుపరి విధివచనం: ఈ తీర్థంలో అలంకరించిన కన్యను వివాహంలో దానం చేయడం (కన్యాదానం) అపార పుణ్యాన్ని ఇస్తుంది—కేశాల సంఖ్యంత సంవత్సరాలు శివసాన్నిధ్యంలో నివాసం, ఆపై దుర్లభ మానవజన్మ, చివరికి మహాధన-సంపద. అలాగే భక్తితో స్నానం చేసి శాంత స్వభావుడైన బ్రాహ్మణునికి స్వర్ణదానం చేయాలి; స్వర్ణం అతి స్వల్పమైతే కూడా వాక్కు, మనస్సు, శరీర దోషాలను కరిగిస్తుందని చెప్పబడింది. ఫలశ్రుతిలో స్వర్గారోహణ, విద్యాధర-సిద్ధుల మధ్య గౌరవం, ప్రళయాంతం వరకు నివాసం—కర్మ, నైతిక ఉద్దేశం, విశ్వఫలం ఒకచోట కలిసే తీర్థమని ప్రతిపాదన।
Adhyaya 207
स्वर्णबिन्दुतीर्थमाहात्म्य (Glory of the Svarṇabindu Tīrtha)
మార్కండేయుడు ‘స్వర్ణబిందు’ అనే పవిత్ర తీర్థాన్ని సూచించి, దాని ఆచారవిధానాలు మరియు ఫలశ్రుతిని వివరిస్తాడు. ఈ అధ్యాయంలో తీర్థస్నానం చేసి బ్రాహ్మణునికి కాంచనము (బంగారం) దానం చేయడం మహాపుణ్యకార్యమని చెప్పబడింది. బంగారం అగ్నితేజస్సు నుండి జనించిన ‘శ్రేష్ఠ రత్నం’ కాబట్టి దానంలో దానికి విశేష శక్తి ఉందని ధార్మికంగా ప్రతిపాదించబడింది. కేశాగ్రమాత్రమైన స్వల్ప బంగారాన్ని కూడా ఈ తీర్థసంబంధంగా విధివిధానాలతో దానం చేస్తే, అక్కడ మరణించినవారికి స్వర్గారోహణం కలుగుతుందని వచనం. దాత విద్యాధరులు, సిద్ధుల మధ్య గౌరవింపబడుతూ, ఉత్తమ విమానంలో కల్పాంతం వరకు నివసించి, అనంతరం ధనవంతమైన కుటుంబంలో ద్విజుడిగా ఉత్తమ మానవజన్మ పొందుతాడు. ఈ తీర్థంలో స్వర్ణదానం మనసా-వాచా-కర్మణా చేసిన దోషాలను త్వరగా నశింపజేస్తుందని, కర్మశుద్ధి లక్ష్యంగా ఉపదేశించబడింది.
Adhyaya 208
पितृऋणमोचनतीर्थप्रशंसा — Praise of the Tīrtha that Releases Ancestral Debt (Pitṛ-ṛṇa-mocana)
ఈ అధ్యాయంలో మార్కండేయ మహర్షి ఒక రాజునకు ‘పితృణాం ఋణమోచనం’ అని త్రిలోకప్రసిద్ధమైన తీర్థ మహిమను ఉపదేశిస్తాడు. విధివిధానంగా స్నానం చేసి, పితృదేవతలకు తర్పణం సమర్పించి, దానం చేయడం ద్వారా మనిషి ‘అనృణుడు’గా—అంటే ఋణబంధం నుండి విముక్తుడిగా—అవుతాడని క్రమాన్ని వివరిస్తుంది. పుత్రప్రాప్తి మరియు కర్మపరంపర కొనసాగింపుకు శాస్త్రీయ కారణం కూడా చెప్పబడుతుంది—పితరులు పుత్రుని కోరుతారు, ఎందుకంటే పుత్రుడు ‘పుణ్ణామా’ నరకం నుండి విమోచకుడిగా భావించబడతాడు; అందువల్ల శ్రాద్ధ-తర్పణాది కర్మలు నిరంతరం సాగాలి. తరువాత ఋణత్రయం వివరించబడుతుంది: పితృఋణం పిండదానం, జలతర్పణాలతో; దేవఋణం అగ్నిహోత్రం, యజ్ఞాలతో; మానవ/సామాజిక ఋణం బ్రాహ్మణులకు వాగ్దానదానాలు, తీర్థసేవ, దేవాలయకార్యాలలో కర్తవ్యపాలన ద్వారా తీరుతుంది. చివర ఫలశ్రుతిగా—ఈ తీర్థంలో చేసిన దాన-తర్పణాలు, గురువులను సంతృప్తిపరచడం అక్షయఫలాన్ని ఇస్తాయి; ఆ పుణ్యం ఏడు జన్మల వరకు మరణించిన పితరులకు కూడా ఉపకరిస్తుందని చెప్పి వంశహితం, ధర్మకర్తవ్యాన్ని బలపరుస్తుంది.
Adhyaya 209
भारभूतीतीर्थ-माहात्म्य / The Māhātmya of Bhārabhūti Tīrtha (Bhāreśvara) on the Revā (Narmadā)
మార్కండేయుడు నర్మదా తీరంలోని పుష్కలీ, క్షమానాథ తదితర తీర్థాలను వరుసగా సూచించి, రేవా (నర్మదా) వద్ద రుద్ర-మహేశ్వర రూపంలో శివుడు సన్నిధానమై ఉన్న భారభూతి తీర్థ ఉద్భవాన్ని వివరిస్తాడు. ‘భారభూతి’ అనే నామం ఎలా ఏర్పడిందని యుధిష్ఠిరుడు అడుగుతాడు. మొదటి దృష్టాంతంలో ధర్మశీల బ్రాహ్మణుడు విష్ణుశర్మ శుచిత్వం, నియమం, తపస్సుతో జీవిస్తాడు; మహాదేవుడు బటు (విద్యార్థి) రూపంలో వచ్చి అతని వద్ద విద్యాభ్యాసం చేస్తాడు. భోజన సిద్ధతపై ఇతర శిష్యులతో వివాదం వచ్చి పందెం కుదురుతుంది; శివుడు అపారమైన అన్నాన్ని ప్రదర్శించి, తరువాత నది తీరంలో పందెం ప్రకారం శిష్యులను ‘భారం’తో నర్మదలో పడవేసి, తానే రక్షిస్తాడు. అక్కడ ‘భారభూతి’ అనే లింగాన్ని స్థాపించి బ్రాహ్మణుని పాపభయాన్ని తొలగిస్తాడు. రెండవ దృష్టాంతంలో ఒక వ్యాపారి నమ్మిన మిత్రుణ్ని హత్య చేసి ద్రోహం చేస్తాడు; మరణానంతరం ఘోర శిక్షలు అనుభవించి, అనేక జన్మాంతరాల తరువాత ధర్మపర రాజు ఇంట్లో భారం మోయు ఎద్దుగా జన్మిస్తాడు. కార్తీక శివరాత్రి నాడు భారేశ్వర క్షేత్రంలో రాజు స్నానం, నైవేద్యాదులు, రాత్రి యామాలలో చతుర్విధ లింగ-పూరణ, స్వర్ణ-నువ్వులు-వస్త్ర-గోదానాలు, జాగరణ చేస్తాడు; దానివల్ల ఆ ఎద్దు శుద్ధి పొంది ఉత్తమ గతి పొందుతుంది. ఫలశ్రుతి—భారభూతిలో స్నానం, వ్రతాచరణ మహాపాపాలనూ నశింపజేస్తాయి; స్వల్ప దానమూ అక్షయ పుణ్యాన్ని ఇస్తుంది; అక్కడ మరణిస్తే నిరంతర శివలోక ప్రాప్తి, లేదా శుభజన్మ ద్వారా మళ్లీ మోక్షమార్గం లభిస్తుంది.
Adhyaya 210
पुङ्खतीर्थमाहात्म्य (Puṅkha Tīrtha Māhātmya)
ఈ అధ్యాయంలో శ్రీ మార్కండేయుడు పుంఖ తీర్థ మహాత్మ్యాన్ని ఉపదేశించి, దానిని “ఉత్తమ” తీర్థంగా ప్రతిష్ఠిస్తాడు. పూర్వకాలంలో ఈ తీర్థంలో పుంఖుడికి సిద్ధి లభించిన ఉదాహరణను స్మరింపజేసి, స్థల పవిత్రతను స్థాపిస్తాడు. అనంతరం ఈ తీర్థ ఖ్యాతిని జామదగ్న్యుడు (పరశురాముడు) చేసిన తపస్సుతో అనుసంధానిస్తాడు—క్షత్రియాధిపత్యాన్ని నిర్మూలించిన మహాబలుడు, నర్మదా నదీ ఉత్తర తీరంలో దీర్ఘకాలం ఘోర తపస్సు చేస్తాడు. తదుపరి ఫలశ్రుతి క్రమంగా చెప్పబడుతుంది—తీర్థస్నానం చేసి పరమేశ్వరుని పూజిస్తే ఇహలోకంలో బలం, పరలోకంలో మోక్షం లభిస్తుంది; దేవతలు, పితృదేవతలకు తర్పణం/పూజ చేస్తే పితృఋణ విముక్తి కలుగుతుంది; అక్కడ ప్రాణత్యాగం చేస్తే రుద్రలోకానికి చేరే తిరుగులేని గతి సిద్ధిస్తుంది. స్నానంతో అశ్వమేధ యజ్ఞఫలం, బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టితే అపార పుణ్యవృద్ధి (ఒకరికి పెట్టినదే అనేకులకు సమాన ఫలం), వృషభధ్వజుడు (శివుడు) ఆరాధనతో వాజపేయ యజ్ఞఫలం లభిస్తాయని చెప్పబడింది. ఈ విధంగా స్థలాధారిత శైవ ఆచారాన్ని అధిక ఫలదాయక ధర్మమార్గంగా ఈ అధ్యాయం సూచిస్తుంది।
Adhyaya 211
Atithi-dharma Parīkṣā on the Narmadā Bank and the Māheśvara Āyatana ‘Muṇḍināma’ (अतिथिधर्मपरीक्षा तथा ‘मुण्डिनाम’ आयतनमाहात्म्यम्)
మార్కండేయుడు యుధిష్ఠిరునికి నర్మదా తీరంలో శ్రాద్ధకాలంలో జరిగిన ఒక సంఘటనను వివరిస్తాడు. ఒక బ్రాహ్మణ గృహస్థుడు బ్రాహ్మణులను భోజనానికి కూర్చోబెట్టిన వేళ, మహేశ్వరుడు కుష్ఠురోగి, దుర్గంధముతో కూడిన బ్రాహ్మణ వేషంలో వచ్చి వారితో కలిసి భోజనం చేయనివ్వమని కోరాడు. కానీ గృహస్థుడూ, అక్కడున్నవారూ అతని రూపాన్ని అపవిత్రమని భావించి కఠిన వాక్యాలతో తిరస్కరించారు. దేవుడు వెళ్లిన వెంటనే భోజనం అర్థంకాని విధంగా చెడిపోయింది—పాత్రల్లో పురుగులు పుట్టి అందరూ ఆశ్చర్యపడ్డారు. అప్పుడు ఒక వివేకి బ్రాహ్మణుడు ఇది అతిథి అవమానానికి వచ్చిన విపాకమని చెప్పి, వచ్చినవాడు ధర్మపరీక్ష కోసం వచ్చిన పరమేశ్వరుడేనని గుర్తించాడు. అతిథిని రూపం (అందం/అందంకాని), స్థితి (శుభ్రం/అశుభ్రం) లేదా బాహ్య గుర్తుల ఆధారంగా తీర్పు చేయరాదని, ముఖ్యంగా శ్రాద్ధంలో నిర్లక్ష్యం చేస్తే వినాశక శక్తులు అర్పణను గ్రసిస్తాయని నియమాన్ని వివరించాడు. అందరూ వెతికి, స్తంభంలా నిశ్చలంగా నిలిచిన ఆ రూపాన్ని చూసి ప్రార్థించారు. మహేశ్వరుడు కరుణతో ప్రసన్నుడై భోజనాన్ని మళ్లీ సిద్ధం/ప్రదానం చేసి, తన మండలారాధనను నిరంతరం చేయమని ఉపదేశించాడు. చివరగా త్రిశూలధారి ప్రభువు ‘ముండినామ’ అనే ఆయతన మహిమ చెప్పబడింది—ఇది శుభప్రదం, పాపనాశకం, కార్తీకమాసంలో విశేష ఫలదాయకం, పుణ్యంలో గయాతీర్థ సమానం.
Adhyaya 212
Dīṇḍimeśvaranāmotpattiḥ (Origin of the Name Dīṇḍimeśvara) / The Etiology of Dindimeshvara
మార్కండేయుడు వివరిస్తాడు—మహేశ్వరుడు భిక్షురూపం ధరించి ఆకలి, దాహంతో ఒక గ్రామంలో ప్రవేశిస్తాడు. ఆయన దేహం భస్మలేపితమై, అక్షసూత్రం ధరించి, త్రిశూలం పట్టుకొని, జటలు మరియు ఆభరణాలతో అలంకృతుడై ఉంటాడు; డమరును మ్రోగిస్తాడు, ఆ నాదం దిండిమ (నగారా) ధ్వనితో సమానమని చెప్పబడింది. పిల్లలు, గ్రామస్థులు చుట్టుముట్టగా ఆయన పాట, నవ్వు, మాట, నృత్యం చేస్తూ—చూసేవారికి క్షణమొకసారి కనిపించి, క్షణమొకసారి కనుమరుగవుతాడు. ఇక్కడ ఒక హెచ్చరిక కూడా ఉంది—ఆయన ఆటగా డమరును ఎక్కడ ఉంచితే, ఆ ఇల్లు ‘భారగ్రస్తం’ అయి నశిస్తుందని అంటారు; ఇది దేవుని పట్ల అవమానం, గుర్తింపులో పొరపాటు, లేదా నియంత్రణలేని దైవసన్నిధి కలిగించే అస్థిర శక్తి గురించి నైతిక-ఆచార సూచన. ప్రజలు భక్తితో శంకరుని స్తుతించగానే ప్రభువు ‘దిండిమరూపం’లో ప్రత్యక్షమై, అప్పటినుంచి దిండిమేశ్వరుడని ప్రసిద్ధి చెందాడు. ఈ రూపం/స్థల దర్శన-స్పర్శాల వల్ల సమస్త పాపముల నుండి విముక్తి కలుగుతుందని ఫలశ్రుతి చెబుతుంది.
Adhyaya 213
Āmaleśvara-Māhātmya: Śambhu in Child-Form and the Fruit of Worship (आमलेश्वर-माहात्म्य)
శ్రీ మార్కండేయుడు సంక్షిప్తంగా, తత్త్వబోధతో కూడిన తీర్థమాహాత్మ్యాన్ని వివరిస్తాడు. దేవుని “మహత్ చరితం” వినడమే సమస్త పాపనాశకమని ఫలశ్రుతిని స్థాపిస్తాడు. కథలో శంభువు (శివుడు) బాలరూపంలో గ్రామ బాలులతో ఆమలక (ఉసిరి) ఫలాలతో ఆటలాడుతాడు. బాలులు ఫలాలను విసిరితే, ఆయన క్షణంలోనే వాటిని తెచ్చి తిరిగి విసురుతాడు; ఆట దిక్కులన్నీ వ్యాపించగా, ఆ ఆమలకమే పరమేశ్వర స్వరూపమని వారు గ్రహిస్తారు. చివరికి అన్ని స్థలాలలో శ్రేష్ఠమైనది “ఆమలేశ్వర” క్షేత్రమని, అక్కడ ఒక్కసారి భక్తితో పూజించినా పరమపదప్రాప్తి కలుగుతుందని ప్రకటించబడుతుంది.
Adhyaya 214
Devamārga–Balākeśvara Māhātmya (कन्थेश्वर–बलाकेश्वर–देवमार्ग माहात्म्य)
ఈ అధ్యాయంలో మార్కండేయుడు శైవ పుణ్యక్షేత్ర ఉద్భవమాహాత్మ్యాన్ని వివరిస్తాడు. ఆరంభంలో ఫలశ్రుతి—ఈ కథను వినడమే సమస్త పాపవిమోచనమని చెప్పబడింది. శివుడు కపాలీ/కాంతిక రూపంలో భైరవస్వరూపుడిగా, పిశాచ-రాక్షస-భూత-డాకినీ-యోగినులతో పరివృతుడై, ప్రేతాసనంపై ఆసీనుడై ఘోర తపస్సు చేస్తూనే త్రిలోకాలకు అభయమిచ్చేవాడిగా వర్ణించబడాడు. ఆషాఢీ సందర్భంలో శివుని కంథా (చోగ) ఎక్కడ విడిచిపడుతుందో అక్కడ ఆయన ‘కంథేశ్వరుడు’గా ప్రసిద్ధి పొందుతాడు; ఆయన దర్శనం అశ్వమేధసమ పుణ్యాన్ని ఇస్తుందని చెప్పబడింది. తర్వాత దేవమార్గంలో కోరిక-కృపలపై బోధకథ వస్తుంది. శివుడు ఒక వణికుడిని కలసి ‘బలాక’లతో లింగాన్ని నింపి/ఎత్తి చూపే పరీక్ష పెడతాడు; లోభమోహాలతో వణికుడు తన సঞ্চిత సంపదను ఖర్చుచేసి తీరుతాడు. శివుడు హాస్యంగా లింగాన్ని ఖండించి ‘పూర్తి’ అనే భావనలోని అహంకారాన్ని ప్రశ్నిస్తాడు; వణికుడు తప్పు ఒప్పుకుని పశ్చాత్తాపపడగానే అతనికి అక్షయధన వరం ఇస్తాడు. బలాకలతో అలంకృతమైన ఆ లింగం లోకహితార్థం ‘ప్రత్యయ’ంగా అక్కడే నిలిచి, స్థలం ‘దేవమార్గం’గా, దేవుడు ‘బలాకేశ్వరుడు’గా ప్రసిద్ధి చెందుతుంది. అక్కడ దర్శన-పూజలతో పాపక్షయం; పంచాయతన భావంతో బలాకేశ్వరారాధన రుద్రలోకప్రాప్తి; దేవమార్గంలో ముముక్షువు మరణిస్తే రుద్రలోకంనుండి పునరాగమనం ఉండదని నిశ్చయంగా చెప్పబడింది.
Adhyaya 215
Śṛṅgitīrtha-Māhātmya (Glory of Śṛṅgī Tīrtha): Mokṣa and Piṇḍadāna
ఈ అధ్యాయంలో శ్రీ మార్కండేయుడు సంక్షిప్తంగా ఉపదేశిస్తూ, దేహధారులైన జీవులకు మోక్షప్రదమైన శృంగితీర్థ యాత్రను సిఫారసు చేస్తాడు. ఆ తీర్థాన్ని “మోక్షద”గా వర్ణించి, అక్కడ దేహత్యాగం చేసినవారు నిస్సందేహంగా మోక్షాన్ని పొందుతారని స్పష్టంగా హామీ ఇస్తుంది. అదే స్థలాన్ని పితృకర్తవ్యంతో కూడా అనుసంధానిస్తుంది. అక్కడ పిండదానం చేయడం వల్ల మనిషి పితృఋణం నుండి విముక్తుడు (అనృణ) అవుతాడు; సంపాదిత పుణ్యంతో శుద్ధుడై “గాణేశ్వరీ గతి” అనే శైవ లోకవ్యవస్థలో ఉన్నత పరలోకస్థితిని పొందుతాడని చెబుతుంది. ఇలా మోక్షం, పితృధర్మం, తీర్థాచరణం ఒకే స్థలాధారిత మార్గదర్శకంగా ఏకమవుతాయి.
Adhyaya 216
Aṣāḍhī Tīrtha Māhātmya (Glory of the Aṣāḍhī Sacred Ford)
మార్కండేయుడు రాజును ఉద్దేశించి—అషాఢీ తీర్థానికి వెళ్లుము; అక్కడ మహేశ్వరుడు “కామిక” (ఇష్టసిద్ధి ప్రసాదించే) రూపంలో సన్నిధానంగా ఉన్నాడని ఉపదేశిస్తాడు. తరువాత ఆ తీర్థాన్ని “చాతుర్యుగ”మని, నాలుగు యుగాలంతటా ఫలప్రదమని, పవిత్రస్థానాలలో అనుత్తమమని మహిమాపూర్వకంగా వర్ణిస్తాడు. ఫలశ్రుతిగా—ఈ తీర్థంలో స్నానం చేసినవాడు రుద్రుని పరిచారకుడవుతాడని, శివసన్నిధి-సేవాభాగ్యం పొందుతాడని చెప్పబడింది. ఇంకా, ఇక్కడ ప్రాణత్యాగం చేసినవాడికి గతి తిరుగులేనిదని; సందేహం లేకుండా రుద్రలోకాన్ని చేరుతాడని నిర్ధారిస్తుంది. ఈ అధ్యాయం తీర్థయాత్ర, స్నానక్రియ, మరియు మోక్షనిశ్చయాన్ని ధర్మనిష్ఠ భక్తులకు సంక్షిప్త మార్గదర్శకంగా సమన్వయిస్తుంది.
Adhyaya 217
एरण्डीसङ्गमतīर्थमाहात्म्य (Glory of the Eraṇḍī Confluence Tīrtha)
ఈ అధ్యాయంలో ఋషి మార్కండేయుడు సంక్షిప్తంగా తీర్థోపదేశం చేస్తాడు. దేవాసురులు ఇద్దరూ పూజించే అత్యంత పవిత్రమైన సంగమతీర్థంగా ఎరణ్డీ-సంగమాన్ని పేర్కొని దాని విశేష మహిమను స్థాపిస్తాడు. యాత్రికుడు ఇంద్రియ-మన నియమంతో ఉపవాసం చేయాలి, విధిపూర్వకంగా స్నానం ఆచరించాలి అని నియమం చెప్పబడింది. ఈ స్థలంలో అలా ఆచరించడం వల్ల శుద్ధి కలిగి, బ్రహ్మహత్య వంటి ఘోర పాపభారం నుంచీ విముక్తి లభిస్తుందని బోధించబడింది. చివరగా ఫలశ్రుతి: ఈ తీర్థంలో దేహత్యాగం చేసిన భక్తుడు నిస్సందేహంగా రుద్రలోకాన్ని చేరి, అనివర్తిక గతి—మళ్లీ తిరిగి రాని మార్గం—ను పొందుతాడు.
Adhyaya 218
जमदग्नितीर्थ-माहात्म्यं तथा कार्तवीर्यार्जुन-परशुराम-चरितम् (Jamadagni Tīrtha Māhātmya and the Kārtavīrya–Paraśurāma Narrative)
మార్కండేయుడు యుధిష్ఠిరునికి అత్యంత ప్రశంసితమైన జమదగ్ని-తీర్థాన్ని సూచిస్తాడు; జనార్దనుడు/వాసుదేవుడు మానవరూపంలో చేసిన ఉపకారక లీలలతో అక్కడ ‘సిద్ధి’ సంబంధం ఉందని చెప్పబడుతుంది. తరువాత హైహయ రాజు సహస్రబాహు కార్తవీర్యార్జునుడు వేటలో జమదగ్ని ఆశ్రమానికి వస్తాడు. కామధేను/సురభి మహిమవల్ల ఋషి అతిథి సత్కారం చేస్తాడు; ఆ సమృద్ధి మూలం తెలిసిన రాజు ఆ గోవును కోరుతూ, అనేక సాధారణ గోవులను బదులుగా ఇచ్చినా జమదగ్ని అంగీకరించడు. అప్పుడు ఘర్షణ మొదలవుతుంది—జమదగ్ని తపోబలంతో ‘బ్రహ్మదండం’ ప్రయోగిస్తాడు; కామధేను శరీరంనుండి ఆయుధధారులైన గణాలు ఉద్భవించి యుద్ధం తీవ్రతరం చేస్తాయి. చివరికి కార్తవీర్యుడు మరియు అతని సహాయక క్షత్రియులు జమదగ్నిని హతమార్చుతారు; దానికి ప్రతిగా పరశురాముడు ప్రతీకార వ్రతం తీసుకొని, పునఃపునః క్షత్రియ వంశాలను నిర్మూలించి సమంతపంచకంలో ఐదు రక్తసరోవరాలను సృష్టించి పితృకార్యాన్ని తీరుస్తాడు. తరువాత పితృదేవతలు, ఋషులు సంయమనం ఉపదేశిస్తారు; ఆ సరోవరాల పరిసర ప్రాంతం పుణ్యక్షేత్రంగా ప్రతిష్ఠింపబడుతుంది. అధ్యాయం చివర నర్మదా–సముద్ర సంగమంలో ఆచార విధానం—నేరుగా స్పర్శించడంపై జాగ్రత్త, స్పర్శన మంత్రాలు, స్నానం, అర్ఘ్యప్రదానం, విసర్జనం—వివరిస్తూ, జమదగ్ని-రేణుకలను దర్శించి భక్తితో ఈ కర్మలు చేసే వారికి శుద్ధి, పితృఉద్ధారం, దివ్యలోకంలో శుభనివాసం లభిస్తుందని ఫలశ్రుతి చెబుతుంది।
Adhyaya 219
Koṭīśvara Tīrtha Māhātmya (कोटीश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Multiplication of Merit at Koṭīśvara on the Narmadā
ఈ అధ్యాయంలో ముని మార్కండేయుడు నర్మదా నదికి దక్షిణ తీరంలో ఉన్న పరమ తీర్థం కోటీశ్వర మహాత్మ్యాన్ని తత్త్వబోధగా వివరిస్తాడు. అక్కడ స్నానం, దానం, అలాగే ఏ కార్యమైనా—శుభమో అశుభమో—‘కోటి-గుణం’గా, అంటే కోటి రెట్లు ఫలితాన్ని ఇస్తుందని ప్రధాన సిద్ధాంతం చెప్పబడింది. కోటితీర్థ ప్రామాణ్యానికి ఉదాహరణలు ఇవ్వబడతాయి—దేవులు, గంధర్వులు, శుద్ధ ఋషులు అక్కడ అరుదైన సిద్ధులను పొందారని పేర్కొంటారు. ఆ స్థలంలో మహాదేవుడు ‘కోటీశ్వర’ రూపంలో ప్రతిష్ఠితుడై ఉన్నాడు; దేవాదిదేవేశుని కేవలం దర్శనమే అపూర్వ సిద్ధికి సాధనమని చెప్పబడింది. ఇంకా దిశానుసార ధార్మిక భూగోళం నిర్ధారించబడుతుంది—దక్షిణ మార్గంలోని తపస్వులకు పితృలోక సంబంధం, నర్మదా ఉత్తర తీరంలోని ఉత్తమ మునులకు దేవలోక సంబంధం—ఇది శాస్త్రీయ నిర్ణయమని వర్ణిస్తారు. ఈ విధంగా స్థలమహిమ, స్థలంలో కర్మఫలవృద్ధి, నదీతీర లోకవ్యవస్థ అన్నీ సమన్వయంగా ప్రతిపాదించబడతాయి.
Adhyaya 220
लोटणेश्वर-रेवासागर-सङ्गम-माहात्म्य (Lotaneśvara at the Revā–Sāgara Confluence: Ritual Procedure and Merit)
మార్కండేయుడు రాజశ్రోతను లోటణేశ్వర తీర్థం వైపు దారితీస్తాడు. నర్మదా ఉత్తర తీరంలో ఉన్న ఈ పరమ శైవ తీర్థంలో దర్శనం‑పూజలతో అనేక జన్మల పాపసంచయం కూడా క్షయమవుతుంది. నర్మదా పవిత్రత విని యుధిష్ఠిరుడు ‘అన్ని తీర్థఫలాన్ని ఇచ్చే ఏకైక శ్రేష్ఠ తీర్థం ఏది?’ అని అడుగుతాడు; సమాధానం రేవా–సాగర సంగమ మహిమపై నిలుస్తుంది—సముద్రం భక్తితో రేవాను స్వీకరిస్తుంది, సముద్రంలో లింగం ఉద్భవించిందని చెప్పి నర్మదా మహాత్మ్యాన్ని లింగోత్పత్తి తత్త్వంతో అనుసంధానిస్తారు. అధ్యాయం విధిక్రమాన్ని బోధిస్తుంది—కార్తీక వ్రతం, ముఖ్యంగా చతుర్దశి ఉపవాసం, నర్మదా స్నానం, తర్పణ‑శ్రాద్ధాలు, రాత్రి జాగరణతో లోటణేశ్వర పూజ, ఉదయం సముద్ర ఆహ్వాన‑స్నాన మంత్రాలతో స్నాన విధానం. స్నానం తరువాత ‘లుఠ్/లొటన’ అనే ప్రత్యేక పరీక్షలో యాత్రికుడు ఒలికిపడి తనది పాపకర్మమా ధర్మకర్మమా అన్న సూచన తెలుసుకుంటాడు; తరువాత పండిత బ్రాహ్మణులూ, లోకపాల ప్రతినిధుల ముందూ గత దుష్కృతాలను ఒప్పుకొని మళ్లీ స్నానం చేసి యథావిధి శ్రాద్ధం చేస్తాడు. ఫలశ్రుతిలో సంగమస్నానం‑లోటణేశ్వర పూజతో అశ్వమేధ సమాన పుణ్యం, దాన‑శ్రాద్ధాలతో మహా స్వర్గఫలం, భక్తితో శ్రవణ‑పఠనముచేత రుద్రలోక ప్రాప్తి మరియు మోక్షోన్ముఖ ఫలితాలు చెప్పబడతాయి।
Adhyaya 221
Haṃseśvara-Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Haṃseśvara Sacred Ford)
మార్కండేయుడు యుధిష్ఠిరునికి రేవా (నర్మద) దక్షిణ తీరంలో, మాతృతీర్థం నుండి రెండు క్రోశాల దూరంలో ఉన్న శ్రేష్ఠ తీర్థాన్ని సూచిస్తాడు—హంసేశ్వర తీర్థం; ఇది మనస్సులోని వైమనస్యాన్ని, విషాదాన్ని నశింపజేసేదిగా చెప్పబడింది. ఈ అధ్యాయంలో ఆ తీర్థానికి కారణకథ వర్ణించబడుతుంది. కశ్యప వంశంలో జన్మించి బ్రహ్మవాహనంగా ప్రసిద్ధుడైన ఒక హంస, దక్షయజ్ఞ విఘాతం సమయంలో భయంతో ఆజ్ఞ లేకుండానే పారిపోతాడు. బ్రహ్ముడు పిలిచినా తిరిగి రాకపోవడంతో కోపించి శాపం ఇస్తాడు; దాంతో హంస పతనమవుతుంది. శాపగ్రస్త హంస బ్రహ్ముని శరణు చేరి, జంతుస్వభావ పరిమితులను చెప్పి తన తప్పును ఒప్పుకొని స్వామిని వదిలిన దోషానికి క్షమాపణ కోరుతాడు. అనంతరం బ్రహ్ముని దీర్ఘంగా స్తుతిస్తూ—ఏకైక సృష్టికర్త, జ్ఞానమూలం, ధర్మాధర్మ నియంత, శాపానుగ్రహ శక్తుల ఆధారం అని వర్ణిస్తాడు. అప్పుడు బ్రహ్ముడు ఉపదేశిస్తాడు: తపస్సుతో శుద్ధి పొందాలి, రేవాలో స్నానసేవ చేయాలి, నది తీరంలో మహాదేవుడు/త్ర్యంబకుని ప్రతిష్ఠించాలి. అక్కడ శివప్రతిష్ఠ వల్ల అనేక యజ్ఞఫలాలు, మహాదానఫలాలు లభిస్తాయని, ఘోర పాపాలూ తొలగుతాయని చెప్పబడింది. హంస తపస్సు చేసి తన పేరుతో శంకరుని ‘హంసేశ్వర’గా ప్రతిష్ఠించి పూజించి ఉత్తమ గతి పొందుతాడు. చివర ఫలశ్రుతిలో హంసేశ్వర తీర్థయాత్ర విధానం—స్నానం, పూజ, స్తోత్రం, శ్రాద్ధం, దీపదానం, బ్రాహ్మణభోజనం, కావాలంటే కాలనియమంతో శివపూజ. వీటివల్ల పాపవిమోచనం, నిరాశ నివారణ, స్వర్గంలో గౌరవం, తగిన దానాలతో శివలోకంలో దీర్ఘ నివాసం ఫలమని ప్రకటించబడింది.
Adhyaya 222
तिलादा-तीर्थमाहात्म्य / Tilādā Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Tilādā Pilgrimage Site)
మార్కండేయుడు ఒక క్రోశ పరిధిలో ఉన్న శ్రేష్ఠ తీర్థమైన ‘తిలాదా’ మహాత్మ్యాన్ని వర్ణిస్తాడు. అక్కడ జాబాలి ‘తిలప్రాశన’ం మరియు దీర్ఘ తపస్సుతో శుద్ధిని పొందుతాడు. అయితే అతని పూర్వజీవితం దోషభరితం—తల్లిదండ్రుల పరిత్యాగం, అనుచిత కామం, మోసం, సమాజనింద్య కర్మల వల్ల ప్రజానిందకు గురై సమాజబహిష్కరణ పొందాడు. అప్పుడు అతడు తీర్థయాత్ర చేస్తూ నర్మదలో పునఃపునః స్నానమాచరించి, అణివాపాంత సమీపంలోని దక్షిణ తీరంలో నివసిస్తాడు. అక్కడ తిల (నువ్వులు) ఆధారంగా క్రమంగా కఠిన వ్రతాలు చేస్తాడు—ఏకభక్తం, ఏకాంతర నియమం, మూడు/ఆరు/పన్నెండు రోజుల పద్ధతులు, పక్ష-మాస వ్రతాలు, అలాగే కృచ్ఛ్ర, చాంద్రాయణ వంటి మహావ్రతాలు; అనేక సంవత్సరాలు ఈ సాధన కొనసాగుతుంది. చివరికి ఈశ్వరుడు ప్రసన్నుడై శుద్ధి మరియు సాలోక్యాన్ని (దైవలోకంలో సహవాసం) ప్రసాదిస్తాడు. జాబాలి స్థాపించిన దేవుడు ‘తిలాదేశ్వర’గా ప్రసిద్ధి చెందుతాడు; తిలాదా తీర్థం పాపనాశకంగా ప్రకటించబడుతుంది. ఇక విధులు చెప్పబడతాయి—చతుర్దశి, అష్టమి, హరిదినంలో విశేష పూజ; తిలహోమం, తిలలేపనం, తిలస్నానం, తిలోదక ప్రయోగం. లింగంలో తిల నింపి, తిలనూనె దీపం వెలిగిస్తే రుద్రలోక ప్రాప్తి మరియు ఏడు తరాల శుద్ధి ఫలమని చెప్పబడింది. శ్రాద్ధంలో తిలపిండం అర్పిస్తే పితృదేవతలు దీర్ఘకాలం తృప్తి చెందుతారు; పితృకులం, మాతృకులం, భార్యాకులం అనే కులత్రయ ఉద్ధరణం కలుగుతుందని పేర్కొంటుంది.
Adhyaya 223
Vāsava Tīrtha Māhātmya (वसवतीर्थमाहात्म्य) — Foundation by the Eight Vasus and the Merit of Śiva-Pūjā
మార్కండేయుడు నర్మదా తీరంలో ఒక క్రోశ పరిధిలో ఉన్న ‘వాసవ’ అనే పరమ తీర్థ మహాత్మ్యాన్ని వర్ణించాడు; ఇది అష్టవసువులచే స్థాపితమైంది. ధర, ధ్రువ, సోమ, ఆప, అనిల, అనల, ప్రత్యూష, ప్రభాస—ఈ వసువులు పితృశాపంతో బాధపడుతూ ‘గర్భవాస’ దుఃఖస్థితికి లోనయ్యారు. విముక్తి కోరుతూ వారు నర్మదా తీర్థానికి వచ్చి భవానీపతి మహాదేవుని కఠిన తపస్సుతో ఆరాధించారు. పన్నెండు సంవత్సరాల తరువాత శివుడు సాక్షాత్తుగా ప్రత్యక్షమై కోరిన వరం ప్రసాదించాడు; వసువులు తమ పేరుతో అక్కడ శివప్రతిష్ఠ చేసి ఆకాశమార్గంగా వెళ్లిపోయారు, అందువల్ల ఆ స్థలం ‘వాసవ-తీర్థం’గా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ అధ్యాయం భక్తి-నీతిని కూడా నిర్దేశిస్తుంది—ఈ తీర్థంలో యథాశక్తి శివపూజ చేయాలి; ఆకులు, పూలు, ఫలాలు, నీరు మొదలైన లభ్యమైన సమర్పణలతో అర్చన చేయాలి, ముఖ్యంగా దీపదానం మహాపుణ్యకరం. శుక్లపక్ష అష్టమి నాడు ప్రత్యేక ఫలం, లేదా సామర్థ్యానుసారం నిత్యాచరణగా పూజ చేయవచ్చు. ఫలశ్రుతిలో శివసాన్నిధ్యం, గర్భవాస నివారణ, దారిద్ర్య-శోక నాశనం, స్వర్గంలో గౌరవం, ఒక్కరోజు నివాసంతోనూ పాపక్షయం చెప్పబడింది. చివరగా బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టడం, వస్త్రదానం, దక్షిణాదానం వంటి కర్తవ్యాలు పేర్కొనబడ్డాయి.
Adhyaya 224
Koṭīśvara Tīrtha Māhātmya (कोटीश्वरतीर्थमाहात्म्य) — The Merit of Koṭīśvara at the Revā–Ocean Confluence
మార్కండేయుడు యుధిష్ఠిరునికి రేవా (నర్మదా)–సాగర సంగమ ప్రాంతంలో, ఒక క్రోశ పరిధిలో ఉన్న పరమ తీర్థం ‘కోటీశ్వర’ మహాత్మ్యాన్ని వివరిస్తాడు. అక్కడ భక్తితో స్నానం, దానం, జపం, హోమం, అర్చన చేయబడితే ఫలం ‘కోటి-గుణం’గా విస్తరిస్తుందని ఈ అధ్యాయంలోని ప్రధాన సిద్ధాంతం. నది–సముద్ర సంగమం అనే అపూర్వ దృశ్యాన్ని దర్శించేందుకు దేవులు, గంధర్వులు, ఋషులు, సిద్ధులు, చారణులు అక్కడ సమాగమం అవుతారు. స్నానం చేసిన తరువాత భక్తి మేరకు శివుడు (కోటీశ్వరుడు)ని స్థాపించి, బిల్వపత్రాలు, అర్క పుష్పాలు, ఋతువుకు తగిన నైవేద్యాలు, ధత్తూర, కుశ మొదలైన ద్రవ్యాలతో మంత్రపూర్వక ఉపచారాలు, ధూపదీప నైవేద్యాలతో పూజ చేయాలని విధి చెప్పబడింది. ఈ తీర్థాన్ని ఆశ్రయించిన యాత్రికులు, తపస్వులకు పితృలోక–దేవలోకాది ఉత్తమ గతి వాగ్దానం చేయబడింది. పౌష కృష్ణ అష్టమి విశేష పుణ్యదినం; అలాగే చతుర్దశి, అష్టమి నాడు నియమపూజతో పాటు యోగ్య బ్రాహ్మణులకు భోజనం చేయించడం ప్రశస్తమని పేర్కొంటుంది.
Adhyaya 225
Alikā’s Austerity at Revā–Sāgara Saṅgama and the Manifestation of Alikeśvara (अलिकेश्वर-माहात्म्य)
మార్కండేయుడు యుధిష్ఠిరునికి ఒక తీర్థకేంద్రిత ధర్మసంకటాన్ని, దాని పరిష్కారాన్ని వివరిస్తాడు. చిత్రసేన వంశానికి సంబంధించిన గంధర్వి అలికా ఋషి విద్యానందునితో పది సంవత్సరాలు నివసిస్తుంది; తరువాత ఏ కారణమో తెలియక నిద్రిస్తున్న భర్తను హతమారుస్తుంది. ఆమె తండ్రి రత్నవల్లభునికి చెప్పగా, తల్లిదండ్రులు కఠినంగా దూషించి ఆమెను ఇంటి నుంచి వెలివేస్తారు; పతిఘ్నీ, గర్భఘ్నీ, బ్రహ్మఘ్నీ వంటి పాపదోషాలతో ముద్ర వేస్తారు. వేదనతో అలికా బ్రాహ్మణులను ఆశ్రయించి ప్రాయశ్చిత్త తీర్థం అడుగుతుంది. వారు రేవా–సాగర సంగమంలోని పాపహర తీర్థాన్ని సూచిస్తారు. అక్కడ ఆమె నిరాహార వ్రతాలు, కృచ్ఛ్ర/అతికృచ్ఛ్ర, చాంద్రాయణాది తపస్సులు, శివధ్యానం-పూజలను దీర్ఘకాలం ఆచరిస్తుంది. పార్వతీ ప్రేరణతో ప్రసన్నుడైన శివుడు ప్రత్యక్షమై ఆమెను శుద్ధురాలిగా ప్రకటించి, “ఇక్కడ నన్ను నీ పేరుతో స్థాపించు; అనంతరం స్వర్గాన్ని పొందుతావు” అని వరమిస్తాడు. అలికా స్నానం చేసి శంకరుని ప్రతిష్ఠిస్తుంది; ఆ క్షేత్రం ‘అలికేశ్వర’ంగా ప్రసిద్ధి చెందుతుంది. ఆమె బ్రాహ్మణులకు దానాలు చేసి, తరువాత కుటుంబంతో సమాధానం పొందుతుంది; చివరికి దివ్య విమానంలో గౌరీలోకానికి చేరుతుంది. ఫలశ్రుతిలో—ఇక్కడ స్నానం చేసి ఉమాసహిత మహాదేవుని పూజిస్తే మనో-వాక్కాయ పాపాలు నశిస్తాయి; ద్విజభోజనం, దీపదానం రోగశమనకరం; ధూపపాత్ర, విమానప్రతిమ, గంట, కలశ దానాలు ఉత్తమ స్వర్గప్రాప్తిని ఇస్తాయని చెప్పబడింది.
Adhyaya 226
Vimaleśvara-Tīrtha Māhātmya (विमलेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of the Vimaleśvara Sacred Site
మార్కండేయుడు అవంతీ ఖండంలో ‘విమలేశ్వర’ అనే మహాతీర్థ మహిమను వివరిస్తాడు. ఒక క్రోశ పరిధిలో ఉన్న ఈ క్షేత్రం స్నానం, పూజ, తపస్సు ద్వారా పాపశుద్ధి చేసి కోరికలు నెరవేర్చే పవిత్ర సాధనగా చెప్పబడింది. ఉదాహరణల పరంపరలో—త్వష్టృపుత్రుడు త్రిశిరసును వధించిన తర్వాత ఇంద్రుడు ఇక్కడ స్నానమాచరించి శుద్ధి పొందాడు; ఒక తపస్వి బ్రాహ్మణుడు తపస్సుతో తేజస్సు, నిర్మలత్వం పొందాడు; భాను కఠిన తపస్సు మరియు శివానుగ్రహంతో వికృత రోగం నుండి విముక్తి పొందాడు. విభాండకుని కుమారుడు (ఋష్యశృంగుడు) సామాజిక సంగమాల వల్ల కలిగే అపవిత్రతను గ్రహించి భార్య శాంతతో కలిసి రేవా–సాగర సంగమంలో పన్నెండు సంవత్సరాల నియమాచరణ చేశాడు; కృచ్ఛ్ర, చాంద్రాయణ వ్రతాలతో త్ర్యంబకుని ప్రసన్నం చేసి ‘వైమల్య’ాన్ని పొందాడు. దారువన ఘట్టంలో శర్వాణి ప్రేరణతో శివుడు నర్మదా–సాగర సంగమంలో శుద్ధస్థానాన్ని స్థాపించి, లోకహితకరుడైనందున ‘విమలేశ్వర’ అనే నామార్థాన్ని వివరించాడు. బ్రహ్మ తిలోత్తమను సృష్టించినప్పుడు కలిగిన నైతిక కలత మౌనం, మూడుసార్లు స్నానం, శివస్మరణ, సంగమపూజలతో శాంతించి మళ్లీ పవిత్రత లభిస్తుంది. చివరగా విధులు—ఇక్కడ స్నానం, శివపూజ పాపాలను తొలగించి బ్రహ్మలోకప్రాప్తిని ఇస్తాయి; అష్టమి, చతుర్దశి, పండుగదినాల్లో ఉపవాస-దర్శనాలతో దీర్ఘకాల పాపం నశించి శివధామం లభిస్తుంది; నియమంగా చేసిన శ్రాద్ధం పితృఋణాన్ని తీర్చుతుంది. స్వర్ణం, ధాన్యం, వస్త్రం, ఛత్రం, పాదుకలు, కమండలువు దానం, భక్తిగీత-నృత్య-పఠనం, దేవాలయ నిర్మాణం (రాజులకు విశేష పుణ్యం) అని ప్రశంసించబడింది.
Adhyaya 227
Revā-Māhātmya and Narmadā-Yātrā Vidhi (Expiatory Rules and Yojana Measure)
ఈ అధ్యాయంలో సంభాషణ రూపంలో మార్కండేయుడు యుధిష్ఠిరునికి రేవా/నర్మదా యొక్క అపూర్వ పవిత్రతను వివరిస్తాడు. రేవా మహాదేవుని ప్రియ, ‘మాహేశ్వరీ గంగా’ మరియు ‘దక్షిణ గంగా’గా కీర్తించబడుతుంది; అవిశ్వాసం, నింద, అవమానం వలన సాధన ఫలం నశిస్తుందని హెచ్చరిస్తాడు. శ్రద్ధతో, శాస్త్రానుసారంగా చేసిన కర్మమే ఫలప్రదం; కోరికలతో, ఇష్టానుసారంగా చేసిన ఆచరణం నిరర్థకమని సూత్రంగా చెబుతాడు. తదుపరి నర్మదా-యాత్ర నైతిక నియమాలు ఇవ్వబడతాయి—బ్రహ్మచర్యం, మితాహారం, సత్యవచనం, మోసం విడిచిపెట్టడం, వినయం, హానికరమైన సాంగత్యం త్యాగం. తీర్థకర్మలుగా స్నానం, దేవపూజ, అవసరమైన చోట శ్రాద్ధ/పిండదానం, సామర్థ్యానుసారం బ్రాహ్మణ భోజనం/దానం విధించబడింది. తరువాత ప్రాయశ్చిత్త క్రమంలో యాత్ర దూరం (ప్రత్యేకంగా 24 యోజనాలు) కృచ్ఛ్రాది ఫలితాలతో అనుసంధానించబడుతుంది; సంగమాలు, ప్రసిద్ధ స్థలాల్లో ఫలం గుణితంగా పెరుగుతుందని చెప్పబడింది. చివరగా అంగుళ, విటస్తి, హస్త, ధను, క్రోశ, యోజన వంటి ప్రమాణాల నిర్వచనం, నదుల వెడల్పు/పరిమాణ క్రమీకరణతో రేవా-యాత్రను నియమబద్ధ శుద్ధి విధానంగా స్థాపిస్తుంది।
Adhyaya 228
परार्थतीर्थयात्राफलनिर्णयः | Determining the Merit of Pilgrimage Performed for Another
అధ్యాయం 228 ధర్మసంబంధ సంభాషణగా సాగుతుంది. యుధిష్ఠిరుడు మార్కండేయ మునిని—ఇతరుల హితార్థం (పరార్థం) చేసిన తీర్థయాత్ర ఫలం ఎంత, దాని ప్రమాణం ఎలా—అని ప్రశ్నిస్తాడు. ముని కర్తృత్వ క్రమాన్ని వివరిస్తాడు: ఉత్తమం స్వయంగా ధర్మాచరణ; సామర్థ్యం లేకపోతే సవర్ణుడు లేదా సమీప బంధువుల ద్వారా విధిగా చేయించాలి; అనర్హ ప్రతినిధికి అప్పగిస్తే ఫలహాని కలుగుతుందని హెచ్చరిస్తాడు. తదుపరి ప్రతినిధి యాత్ర, అనుకోకుండా జరిగిన యాత్రల ఫలాన్ని అనుపాతంగా నిర్దేశించి, సంపూర్ణ యాత్ర ఫలం మరియు కేవలం స్నాన ఫలం వేరని స్పష్టం చేస్తాడు. తల్లిదండ్రులు, పెద్దలు, గురువులు, విస్తృత బంధువులు వంటి అర్హ లబ్ధిదారులను పేర్కొని, సంబంధ సమీపతను బట్టి పుణ్యభాగాలను విభజిస్తాడు—తల్లిదండ్రులకు ఎక్కువ, దూర బంధువులకు తక్కువ. చివరగా కొన్ని కాలాల్లో నదులు ‘రజస్వలా’గా భావించబడే సందర్భాల్లో జలకర్మలకు కాలసూక్ష్మత అవసరమని, కొన్ని మినహాయింపులు పేర్లతో సహా చెప్పబడతాయి.
Adhyaya 229
नर्मदाचरितश्रवणफलप्रशंसा | Praise of the Fruits of Hearing the Narmadā Narrative
ఈ అధ్యాయంలో మార్కండేయ ఋషి రాజు/భూపాలునికి ఉపసంహారరూపంగా ధర్మతత్త్వాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. దివ్యసభలో చెప్పబడిన, శివప్రియమైన పురాణవృత్తాంతం ఇప్పుడు సంక్షిప్తంగా నీకు అందించబడిందని చెప్పి, నర్మదా నదీప్రవాహంలో ఆది, మధ్య, అంత్య భాగాలన్నిటిలోనూ అసంఖ్యాత తీర్థాలు వ్యాపించి ఉన్నాయని వివరిస్తాడు. తదుపరి ఫలశ్రుతి—నర్మదా-చరితాన్ని వినడం విస్తారమైన వేదపఠనం, మహాయాగాలు చేసినదానికన్నా అధిక పుణ్యాన్ని ఇస్తుంది; అనేక తీర్థస్నానాలకు సమాన ఫలాన్ని ప్రసాదిస్తుంది. దీని వల్ల శివలోకప్రాప్తి, రుద్రగణసాంగత్యం లభిస్తాయి; తీర్థదర్శనం, స్పర్శ, స్తుతి లేదా కేవలం శ్రవణమే పాపనాశకమని చెప్పబడింది. వర్ణాలకూ, స్త్రీలకూ ప్రత్యేక ఫలితాలు పేర్కొని, ఘోరాపరాధాలూ నర్మదామాహాత్మ్య శ్రవణంతో శుద్ధి చెందుతాయని ప్రకటిస్తాడు. చివరగా పూజోపహారాలతో ఆరాధన, గ్రంథాన్ని వ్రాసి ద్విజునికి దానం చేయడం, సర్వలోకక్షేమార్థం మంగళప్రార్థన—ఇవన్నీ సూచించి, రేవా/నర్మదాను జగత్పావని, ధర్మప్రదాయని స్తుతిస్తాడు.
Adhyaya 230
Revā-Tīrthāvalī-Prastāvaḥ (Introduction to the Catalogue of Revā Tīrthas)
అధ్యాయం 230 రేవా-తీర్థాల విస్తృత కాటలాగ్కు ముందుమాటగా, సంక్షిప్త సూచికగా నిలుస్తుంది. సూతుడు మార్కండేయునికి ఆపాదితమైన ఉపదేశాన్ని ప్రసారం చేస్తూ పూర్వ కథనాన్ని ముగించి, రేవామాహాత్మ్యం సారంగా ఇప్పటికే చెప్పబడిందని స్థాపించి, ఇక ఓంకారము నుండి ప్రారంభమయ్యే శుభ ‘తీర్థావళి’ను ప్రకటిస్తాడు. ఆరంభంలో సోమ, మహేశ, బ్రహ్మ, అచ్యుత, సరస్వతి, గణేశ, దేవి వారికి వందనం చేసి, దివ్య పావనకారిణి నర్మదను ప్రత్యేకంగా నమస్కరిస్తాడు. తదుపరి కథా విస్తారం కాకుండా, తీర్థనామాలు, సంగమస్థలాలు, ఆవర్తాలు, లింగస్థానాలు, పవిత్ర వన-ఆశ్రమాలు మొదలైనవి ఘనంగా వేగంగా లెక్కించబడతాయి—ఇది యాత్రకు మార్గదర్శక పట్టికలా ఉంటుంది. చివర భాగంలో పఠన విధానం, ఫలశ్రుతి చెప్పబడుతుంది: సజ్జనుల హితార్థం ఈ తీర్థావళి రచించబడిందని, దీని పఠనంతో దిన, మాస, ఋతు, వార్షిక పాపక్షయం కలుగుతుందని, శ్రాద్ధ-పూజలలో విశేష ఫలమని, కుటుంబశుద్ధి మరియు ప్రసిద్ధ కర్మకాండలతో సమానమైన పుణ్యం లభిస్తుందని పేర్కొంటుంది.
Adhyaya 231
Revātīrtha-stabaka-nirdeśaḥ (Enumeration of Tīrtha Clusters on the Revā)
ఈ అధ్యాయంలో సూతుడు, పార్థునికి మార్కండేయుడు సంక్షేపంగా ఉపదేశించిన ‘రేవా-తీర్థ-స్తబకాలు’—అంటే రేవా (నర్మదా) నదీ రెండు తీరాలపై ఉన్న తీర్థ సమూహాలు—గురించి జాబితా-శైలిలో సాంకేతికంగా వివరిస్తాడు. రేవాను ‘కల్పలత’గా పేర్కొని, ఆమె పుష్పాలే తీర్థాలని చెప్పి, ఓంకారతీర్థం నుండి పశ్చిమ సముద్రం వరకు సంగమాల సంఖ్యను క్రమబద్ధంగా చూపుతాడు; ఉత్తర తీర–దక్షిణ తీర విభజనతో పాటు రేవా–సముద్ర సంగమాన్ని అత్యుత్తమమని ప్రకటిస్తాడు. తదుపరి మొత్తం లెక్కలు (ప్రసిద్ధ నాలుగు వందల తీర్థాలు మొదలైనవి) చెప్పి, దేవతా-ప్రకారాల ప్రకారం వర్గీకరిస్తాడు—ప్రధానంగా విస్తారమైన శైవ సమూహాలు, అలాగే వైష్ణవ, బ్రాహ్మ, శాక్త సమూహాలు. తరువాత అనేక సంగమాలు, వనాలు, గ్రామాలు, ప్రసిద్ధ క్షేత్రాలలో గుప్త-ప్రకట తీర్థాల పరిమాణాలను (వందల నుండి లక్షలు, కోట్లు వరకు) నిర్దేశిస్తాడు—కపిలా సంగమం, అశోకవనిక, శుక్లతీర్థం, మహీష్మతి, లుంకేశ్వర, వైద్యనాథ, వ్యాసద్వీపం, కరంజా సంగమం, ధూతపాప, స్కందతీర్థం మొదలైనవి—చివరికి ఈ తీర్థవైభవం సంపూర్ణంగా వర్ణనాతీతమని చెప్పి ముగిస్తాడు.
Adhyaya 232
रेवामाहात्म्य-समापनम् (Conclusion of the Revā/Narmadā Māhātmya and Phalaśruti)
ఈ అధ్యాయంలో రేవాఖండంలోని నర్మదా-మాహాత్మ్యానికి విధివిధానంగా ముగింపు చెప్పబడింది. సూతుడు బ్రాహ్మణ సమూహాన్ని ఉద్దేశించి—మార్కండేయుడు పూర్వం పాండుపుత్రునికి బోధించినట్లే రేవామాహాత్మ్యాన్ని తాను యథాక్రమంగా వివరించానని, తీర్థసమూహాలు కూడా క్రమబద్ధంగా వర్ణించబడ్డాయని తెలియజేస్తాడు. రేవాకథ, రేవాజలం అపార పవిత్రమై పాపనాశకమని, నర్మద శైవప్రభవంగా లోకహితార్థం ప్రతిష్ఠితమైన దివ్యనదిగా ప్రతిపాదించబడుతుంది. రేవా తీర్థాల ఘనత్వం, శ్రేష్ఠతను అతిశయంగా పేర్కొని, కలియుగంలో రేవాస్మరణం, పఠనం, సేవ అత్యంత ఫలప్రదమని చెప్పబడుతుంది. ఫలశ్రుతిలో శ్రవణ-పఠనాలు వేదాధ్యయనం, దీర్ఘయాగాలకన్నా అధిక ఫలమిచ్చేవని, కురుక్షేత్రం, ప్రయాగం, వారాణసి వంటి ప్రసిద్ధ తీర్థాల సమాన పుణ్యాన్ని ప్రసాదిస్తాయని పేర్కొంటుంది. గ్రంథభక్తి ధర్మం కూడా విధించబడింది—లిఖిత గ్రంథాన్ని ఇంట్లో ఉంచడం, పఠకుని మరియు గ్రంథాన్ని దాన-అర్పణలతో గౌరవించడం; దీనివల్ల లోకసమృద్ధి, సామాజిక శ్రేయస్సు, పరలోకంలో శివలోక సాన్నిధ్యం లభిస్తాయి. ఘోర పాపాలూ దీర్ఘకాల శ్రవణంతో శమిస్తాయని చెప్పి, చివరికి శివుని నుండి వాయువు, ఋషులు, సూతుడు వరకు పరంపరను మళ్లీ స్థాపిస్తుంది.
FAQs about Reva Khanda
The section emphasizes the glory of the Revā/Narmadā as a purifying sacred presence whose banks and waters are treated as tīrtha-space, integrating hymn, doctrine, and pilgrimage cartography.
The discourse repeatedly frames Revā’s waters and riverbanks as instruments of removing dūrīta (moral and ritual impurity), presenting bathing, remembrance, and reverential approach as merit-generating ethical guidelines.
Chapter 1 introduces the inquiry into Revā’s location and Rudra-linked origin (śrī-rudra-sambhavā), setting up subsequent tīrtha narratives; it also embeds a meta-legend on Purāṇic authority and compilation attributed to Vyāsa and earlier divine transmission.