Adhyaya 6

Verse 1

मार्कण्डेय उवाच । पुनर्युगान्ते सम्प्राप्ते तृतीये नृपसत्तम । दादशार्कवपुर्भूत्वा भगवान्नीललोहितः

మార్కండేయుడు పలికెను—ఓ నృపశ్రేష్ఠా! మూడవ యుగాంతం మళ్లీ వచ్చినప్పుడు, భగవాన్ నీలలోహితుడు పన్నెండు సూర్యుల వలె జ్వలించే రూపాన్ని ధరించాడు.

Verse 2

सप्तद्वीपसमुद्रान्तां सशैलवनकाननाम् । निर्दग्धां तु महीं कृत्स्नां कालो भूत्वा महेश्वरः

ఏడు ద్వీపాలు, సముద్రాలతో పరిమితమైన, పర్వతాలు-అరణ్యాలు-తోటలతో కూడిన సమస్త భూమిని మహేశ్వరుడు కాలరూపుడై దహించి భస్మం చేశాడు.

Verse 3

ततो महाघनो भूत्वा प्लावयामास वारिणा । कृष्णं कृष्णवपुस्त्वेनां विद्युच्चन्द्रायुधाङ्किताम्

అనంతరం ఆయన మహాఘనమై నీటితో సమస్తాన్ని ముంచెను—తానే కృష్ణుడు, కృష్ణవర్ణ దేహధారి, విద్యుత్తు మరియు చంద్రచిహ్నాలతో ప్రకాశించే ఆయుధలాంఛనాలతో యుక్తుడు.

Verse 4

प्लावयित्वा जगत्सर्वं तस्मिन्नेकार्णवीकृते । सुष्वाप विमले तोये जगत्संक्षिप्य मायया

సమస్త జగత్తును ముంచివేసి, అన్నీ ఒకే మహాసముద్రంగా మారినప్పుడు, ఆయన మాయచేత లోకాలను తనలోనే సంక్షిప్తం చేసి నిర్మల జలంపై శయనించాడు.

Verse 5

ततोऽहं भ्रममास्तु तमोभूते महार्णवे । दिव्यं वर्षसहस्रं तु वायुभूते महेश्वरे

అప్పుడు నేను అంధకారమయమైన భయంకర మహాసముద్రంలో సంచరించితిని; మహేశ్వరుడు వెయ్యి దివ్య సంవత్సరాలు వాయురూపమాత్రంగా నిలిచెను।

Verse 6

। अध्याय

అధ్యాయము. (అధ్యాయ సూచిక)

Verse 7

तस्मिन्महार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे । मयूरं स्वर्णपत्राढ्यमपश्यंसहसा जले । विचित्रचन्द्रकोपेतं नीलकंठं सुलोचनम्

ఆ భయంకర మహాసముద్రంలో స్థావరజంగమములు నశించినప్పుడు, నేను అకస్మాత్తుగా జలములో స్వర్ణపత్రాలతో అలంకృతమైన మయూరాన్ని చూచితిని—విచిత్ర చంద్రకల్గి గలది, నీలకంఠము, సులోచనము।

Verse 8

ततो मयूरः स महार्णवान्ते विक्षोभयित्वा हि महास्वेण । चचार देवस्त्रिशिखी शिखण्डी त्रैलोक्यगोप्ता स महानुभावः

అప్పుడు ఆ మయూరుడు మహాసముద్ర తీరమున మహానాదముతో జలమును కలవరపెట్టి; ఆ దేవుడు—త్రిశిఖి, శిఖండీ, త్రైలోక్యగోప్త, మహానుభావుడు—విచరించెను।

Verse 9

शिवश्च रौद्रेण मयूररूपिणा विक्षोभ्यमाणे सलिलेऽपि तस्मिन् । सह भ्रमन्तीं च महार्णवान्ते सरिन्महौघां सुमहान्ददर्श

మయూరరూపముతో రౌద్రుడైన శివుడు ఆ జలమును కలవరపెడుతుండగా, ఆయన మహాసముద్ర తీరమున చుట్టుముట్టి ప్రవహించే నదియొక్క అత్యంత మహత్తర మహాప్రవాహాన్ని చూచెను।

Verse 10

स तां महादेवमयूररूपो दृष्ट्वा भ्रमन्तीं सहसोर्मिजालैः । का त्वं शुभे शाश्वतदेहभूता क्षयं न यातासि महाक्षयान्ते

అనేక తరంగజాలాలచే త్రోసిపడుతూ తిరుగుతున్న ఆమెను చూచి మయూరరూపధారి మహాదేవుడు అడిగెను— “శుభే! నీవెవరు? శాశ్వతదేహముగల నీవు మహాప్రళయకాలమున కూడా ఎందుకు క్షయమునకు లోనుకావు?”

Verse 11

देवासुरगणे नष्टे सरित्सरमहार्णवे । का त्वं भ्रमसि पद्माक्षि क्व गतासि च न क्षयम्

నది-సరోవరసమానమైన ఆ మహాసముద్రములో దేవాసురగణములు నశించినప్పుడు అతడు పలికెను— “పద్మాక్షీ! నీవెవరు? ఇక్కడ ఎందుకు తిరుగుచున్నావు? నీవు ఎలా క్షయమును పొందలేదు?”

Verse 12

नर्मदोवाच । तव प्रसादाद्देवेश मृत्युर्मम न विद्यते । सृज देव पुनर्विश्वं शर्वरी क्षयमागता

నర్మదా పలికెను— “దేవేశా! నీ ప్రసాదముచే నాకు మృత్యువు లేదు. కావున, ఓ దేవా! మళ్లీ విశ్వసృష్టి చేయుము; ఈ ప్రళయరాత్రి అంతమునకు చేరింది।”

Verse 13

एवमुक्तो महादेवो व्यधुनोत्पक्षपञ्जरम् । तावत्पञ्जरमध्यान्ते तस्य पक्षाद्विनिःसृताः

ఇట్లు పలికినపుడు మహాదేవుడు తన రెక్కల పంజరమును కదిలించెను. ఆ క్షణమే పంజరమధ్యమునుండి అవి ఆయన రెక్కల నుండి బయలుదేరినవి.

Verse 14

तावन्तो देवदैत्येन्द्राः पक्षाभ्यां तस्य जज्ञिरे । तेषां मध्ये पुनः सा तु नर्मदा भ्रमते सरित्

ఆయన రెండు రెక్కల నుండి అంతమంది దేవదైత్యేంద్రులు జన్మించిరి. వారి మధ్యనే ఆ నర్మదా నది మళ్లీ ప్రవహించుచుండెను.

Verse 15

ततश्चान्यो महाशैलो दृश्यते भरतर्षभ । त्रिभिः कूटैः सुविस्तीर्णैः शृङ्गवानिव गोवृषः

అనంతరం, ఓ భరతశ్రేష్ఠా! మరొక మహాశైలం దర్శనమిస్తుంది—మూడు విస్తారమైన కూటాలతో, శృంగాలతో శోభించే మహావృషభంలా।

Verse 16

त्रिकूटस्तु इति ख्यातः सर्वरत्नैर्विभूषितः । ततस्तस्मात्त्रिकूटाच्च प्लावयन्ती महीं ययौ

అది ‘త్రికూట’మని ప్రసిద్ధి, సమస్త రత్నాలతో విభూషితం. ఆ త్రికూటం నుంచే ఆమె (ధారా) బయలుదేరి భూమిని ముంచెత్తుతూ ప్రవహించింది।

Verse 17

त्रिकूटी तेन विख्याता पितॄणां त्रायणी परा । द्वितीयाच्च ततो गङ्गा विस्तीर्णा धरणीतले

అందువల్ల అది ‘త్రికూటీ’గా ప్రసిద్ధి—పితృదేవతలకు పరమ త్రాయిణి (ఉద్ధారిణి). ఆపై రెండవ (శిఖరం) నుండి గంగా భూమితలమంతా విస్తరించింది।

Verse 18

तृतीयं च ततः शृङ्गं सप्तधा खण्डशो गतम् । जम्बूद्वीपे तु संजाताः सप्त ते कुलपर्वताः

ఆపై మూడవ శిఖరం ఏడు భాగాలుగా విభజితమైంది. జంబూద్వీపంలో అక్కడినుంచే ఆ ఏడు కులపర్వతాలు ఉద్భవించాయి।

Verse 19

चन्द्रनक्षत्रसहिता ग्रहग्रामनदीनदाः । अण्डजं स्वेदजं जातमुद्भिज्जं च जरायुजम्

చంద్ర-నక్షత్రాలతో కూడి, గ్రహసమూహం మరియు నదీ-నదాలు; అలాగే అండజ, స్వేదజ, ఉద్భిజ్జ, జరాయుజ—ఈ సమస్త జీవభేదాలు ఉద్భవించాయి।

Verse 20

एवं जगदिदं सर्वं मयूरादभवत्पुरा । समस्तं नरशार्दूल महादेवसमुद्भवम्

ఇలా పూర్వకాలంలో ఈ సమస్త జగత్తు మయూరుని నుండి ఉద్భవించింది. ఓ నరశార్దూలా! ఇది అంతా మహాదేవుని నుండే ప్రాదుర్భవించింది.

Verse 21

ततो नदीः समुद्रांश्च संविभज्य पृथक्पृथक् । नर्मदामाह देवेशो गच्छ त्वं दक्षिणां दिशम्

అనంతరం దేవేశుడు నదులు, సముద్రాలను వేర్వేరు భాగాలుగా విభజించి నర్మదను ఉద్దేశించి—“నీవు దక్షిణ దిశకు వెళ్లు” అని పలికెను.

Verse 22

एवं सा दक्षिणा गंगा महापातकनाशिनी । उत्तरे जाह्नवी देशे पुण्या त्वं दक्षिणे शुभा

ఇలా నీవు దక్షిణ గంగా, మహాపాతకనాశిని. ఉత్తరదేశంలో జాహ్నవి పవిత్ర; దక్షిణంలో నీవు శుభమయి, పావని.

Verse 23

यथा गंगा महापुण्या मम मस्तकसंभवा । तद्विशिष्टा महाभागे त्वं चैवेति न संशयः

గంగా మహాపుణ్యవతి, నా మస్తకమునుండి జన్మించినదిగా ఉన్నట్లే, ఓ మహాభాగే! నీవు కూడా అంతే విశిష్టురాలివి—ఇందులో సందేహం లేదు.

Verse 24

त्वया सह भविष्यामि एकेनांशेन सुव्रते । महापातकयुक्तानामौषधं त्वं भविष्यसि

ఓ సువ్రతే! నా ఒక అంసంతో నేను నీతో కలిసి నివసిస్తాను. మహాపాతకబాధితులకు నీవు ఔషధముగా, ఉపశమనముగా అవుతావు.

Verse 25

एवमुक्ता तु देवेन महापातकनाशिनी । दक्षिणं दिग्विभागं तु सा जगामाशु विक्रमा

దేవుడు ఇలా పలికిన వెంటనే, మహాపాతకనాశిని అయిన ఆమె మహావిక్రమతో దక్షిణ దిశాభాగం వైపు శీఘ్రంగా బయలుదేరింది।

Verse 26

ऋक्षशैलेन्द्रमासाद्य चन्द्रमौलेरनुग्रहात् । वार्यौघैः प्रस्थिता यस्मान्महादेवप्रणोदिता

చంద్రమౌళి శివుని అనుగ్రహంతో ఋక్షశైలేంద్రాన్ని చేరి, మహాదేవుని ప్రేరణచేత ఆమె జలప్రవాహాల ఉప్పొంగే ధారలతో ప్రస్థానమైంది।

Verse 27

महता चापि वेगेन यस्मादेषा समुच्छ्रिता । महती तेन सा प्रोक्ता महादेवान्महीपते

ఆమె మహా వేగంతో ఉప్పొంగి ఉద్భవించినందున ఆమెకు ‘మహతీ’ అనే నామం కలిగింది; ఓ రాజా, ఇది మహాదేవుడు ప్రకటించాడు।

Verse 28

तपतस्तस्य देवस्य शूलाग्राद्बिन्दवोऽपतन् । तेनैषा शोणसंज्ञा तु दश सप्त च ताः स्मृताः

ఆ దేవుడు తపస్సు చేయుచుండగా, త్రిశూలాగ్రం నుండి బిందువులు పడినవి; అందువల్ల ఆమెకు ‘శోణా’ అనే సంజ్ఞ కలిగింది, ఆ బిందువులు పదిహేడు అని స్మరించబడతాయి।

Verse 29

सर्वेषां नर्मदा पुण्या रुद्रदेहाद्विनिःसृता । सर्वाभ्यश्च सरिद्भ्यश्च वरदानान्महात्मनः

సర్వ నదులలో నర్మదా పరమ పుణ్యమయినది; ఆమె రుద్రదేహం నుండి ఉద్భవించింది. ఆ మహాత్ముడైన ప్రభువు వరదానశక్తిచేత ఆమె సమస్త సరితలకన్నా శ్రేష్ఠురాలు।

Verse 30

शंकरानुप्रहाद्देवी महापातकनाशिनी । यस्मान्महार्णवे घोरे दृश्यते महती च सा

శంకరుని అనుగ్రహంతో మహాపాతకనాశిని దేవి భయంకర మహాసముద్రంలోనూ విశాలమైన మహిమతో దర్శనమిస్తుంది; అందువల్ల ఆమె ‘మహతీ’గా ప్రసిద్ధి చెందింది।

Verse 31

सुव्यक्ताङ्गी महाकाया महती तेन सा स्मृता । तस्माद्विक्षोभ्यमाणा हि दिग्गजैरम्बुदोपमैः

ఆమె అవయవాలు స్పష్టంగా ప్రకాశిస్తాయి, దేహం మహావిశాలం; అందువల్ల ఆమె ‘మహతీ’గా స్మరించబడుతుంది. కాబట్టి మేఘసమానమైన దిక్గజులచే ఆమె నిజంగా కలతపడి మథింపబడుతుంది.

Verse 32

कलुषत्वं नयत्येव रसेन सुरसा तथा । कृपां करोति सा यस्माल्लोकानामभयप्रदा

ఆమె దివ్యరసంతో కలుషత్వాన్ని నిశ్చయంగా తొలగిస్తుంది; అందువల్ల ఆమె ‘సురసా’. లోకాలకు కరుణ చూపి అభయాన్ని ప్రసాదించుటవలన ఆమె ‘కృపా’గా స్మరించబడుతుంది.

Verse 33

संसारार्णवमग्नानां तेन चैषा कृपा स्मृता । पुरा कृतयुगे पुण्ये दिव्यमन्दारभूषिता

సంసారసముద్రంలో మునిగినవారిపై ఆమె కరుణ చూపుటవలన ఆమె ‘కృపా’గా స్మరించబడుతుంది. ప్రాచీన పుణ్య కృతయుగంలో ఆమె దివ్య మందార పుష్పాలతో అలంకృతమై ప్రకాశించింది.

Verse 34

कल्पवृक्षसमाकीर्णा रोहीतकसमाकुला । वहत्येषा च मन्देन तेन मन्दाकिनी स्मृता

కల్పవృక్షాలతో నిండినదీ, రోహీతక వృక్షాలతో ఘనమైనదీ అయిన ఈ ధారా మెల్లగా ప్రవహిస్తుంది; అందువల్ల ఇది ‘మందాకిని’గా స్మరించబడుతుంది.

Verse 35

भित्त्वा महार्णवं क्षिप्रं यस्माल्लोकमिहागता । पूज्या सुरैश्च सिद्धैश्च तस्मादेषा महार्णवा

ఆమె వేగంగా మహాసముద్రాన్ని ఛేదించి ఈ లోకానికి వచ్చిందని, దేవులు మరియు సిద్ధులు ఆమెను పూజిస్తారని, అందువల్ల ఆమె ‘మహార్ణవా’ అని స్మరించబడుతుంది.

Verse 36

विचित्रोत्पलसंघातैरृक्षद्विपसमाकुला

ఆమె అనేక వర్ణాల కమలగుచ్ఛాలతో అలంకృతమై, ఆమె తీరాలు ఎలుగుబంట్లు మరియు ఏనుగులతో నిండివుండేవి.

Verse 37

भित्त्वा शैलं च विपुलं प्रयात्येवं महार्णवम् । भ्रामयन्ती दिशः सर्वा रवेण महता पुरा

విశాలమైన పర్వతాన్ని ఛేదించి ఆమె ఈ విధంగా మహాసముద్రం వైపు సాగింది; పూర్వకాలంలో తన మహా గర్జనతో అన్ని దిక్కులను ప్రతిధ్వనింపజేసి తిప్పింది.

Verse 38

प्लावयन्ती विराजन्ती तेन रेवा इति स्मृता । भार्यापुत्रसुदुःखाढ्यान्नराञ्छापैः समावृतान्

జీవులను దాటించుతూ ప్రకాశించే ఆమెను అందువల్ల ‘రేవా’ అని స్మరిస్తారు. భార్యా-పుత్ర సంబంధిత ఘోర దుఃఖాలతో నలిగిన, శాపాలతో ఆవరించబడిన మనుష్యులకు కూడా ఆమె ఉపకరిస్తుంది.

Verse 39

विपापान्कुरुते यस्माद्विपापा तेन सा स्मृता । विण्मूत्रनिचयां घोरां पांशुशोणितकर्दमाम्

ఆమె పాపరహితులను చేస్తుంది కాబట్టి ఆమెను ‘విపాపా’ అని స్మరిస్తారు. మలమూత్రాల భయంకర కూడికలను, ధూళి మరియు రక్తమిశ్రిత కర్దమంలాంటి ఘోర మలిన్యాన్ని కూడా ఆమె తొలగిస్తుంది.

Verse 40

पाशैर्नित्यं तु सम्बाधां यस्मान्मोचयते भृशम् । विपाशेति च सा प्रोक्ता संसारार्णवतारिणी

నిత్య బంధనాల బిగుతు నుండి జీవులను బలంగా విడిపించునందున ఆమె ‘విపాశా’ అని ప్రసిద్ధి—సంసారసముద్రం దాటించు తారిణి।

Verse 41

नर्मदा विमलाम्भा च विमलेन्दुशुभानना । तमोभूते महाघोरे यस्मादेषा महाप्रभा

ఆమె ‘నర్మదా’, ‘విమలాంభా’ (నిర్మల జలములు గలది), ‘విమలేందు-శుభాననా’ (కలంకరహిత చంద్రుని వంటి శోభామయ ముఖముగలది). ఘోరాంధకారంలోనూ మహాతేజస్సుతో ప్రకాశించునందున ఆమె ‘మహాప్రభా’.

Verse 42

विमला तेन सा प्रोक्ता विद्वद्भिर्नृपसत्तम । करैरिन्दुकरप्रख्यैः सूर्यरश्मिसमप्रभा

అందుచేత, ఓ నృపశ్రేష్ఠా, పండితులు ఆమెను ‘విమలా’ అని పిలుస్తారు; ఆమె కిరణాలు చంద్రకిరణాల వలె, ఆమె ప్రభ సూర్యరశ్ముల సమానము.

Verse 43

क्षरन्ती मोदते विश्वं करभा तेन चोच्यते । यस्माद्रञ्जयते लोकान्दर्शनादेव भारत

ప్రవహించుచూ ఆమె సమస్త విశ్వాన్ని ఆనందింపజేస్తుంది; అందువల్ల ఆమె ‘కరభా’ అని కూడా చెప్పబడుతుంది. హే భారతా, కేవలం దర్శనమాత్రముచేతనే ఆమె లోకాలను రంజింపజేస్తుంది.

Verse 44

रञ्जनाद्रञ्जना प्रोक्ता धात्वर्थे राजसत्तम । तृणवीरुधगुल्माद्यास्तिर्यञ्चः पक्षिणस्तथा । तानुद्भूतान्नयेत्स्वर्गं तेनोक्ता वायुवाहिनी

ధాత్వర్థ ప్రకారం, హే రాజసత్తమా, ‘రంజన’ (ఆనందింపజేయుట/రంగింపజేయుట) వలన ఆమె ‘రంజనా’ అని చెప్పబడింది. గడ్డి, లతలు, పొదలు మొదలైనవి, అలాగే జంతువులు, పక్షులు కూడా—ఆమె ఆశ్రయంలో ఉద్భవించినవారిని—ఆమె స్వర్గానికి నడిపిస్తుంది; అందుచేత ఆమె ‘వాయువాహిని’ అని ప్రసిద్ధి.

Verse 45

एवं यो वेत्ति नामानि निर्गमं च विशेषतः । स याति पापविर्मुक्तो रुद्रलोकं न संशयः

ఈ నామాలను, ముఖ్యంగా వాటి ఉద్భవాన్ని/వ్యుత్పత్తిని యథార్థంగా తెలిసినవాడు పాపముక్తుడై నిస్సందేహంగా రుద్రలోకాన్ని పొందుతాడు.