Adhyaya 17

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । एवं संस्तूयमानस्तु ब्रह्माद्यैर्मुनिपुंगवैः । ब्रह्मलोकगतैस्तत्र संजहार जगत्प्रभुः

శ్రీ మార్కండేయుడు పలికెను—బ్రహ్మలోకానికి చేరిన బ్రహ్మాది మునిపుంగవులు ఈ విధంగా స్తుతించగా, జగత్ప్రభువు అప్పుడు ఆ ప్రకటనరూపాన్ని సంహరించెను.

Verse 2

स तद्भीमं महारौद्रं दक्षिणं वक्त्रमव्ययम् । महादंष्ट्रोत्कटारावं पातालतलसंनिभम्

అప్పుడు (ప్రభువు) తన దక్షిణ ముఖాన్ని ప్రదర్శించెను—అవ్యయము, భయంకరము, మహారౌద్రము; మహాదంష్ట్రలతో, ఉగ్రగర్జనతో, పాతాళతలసమానముగా।

Verse 3

विद्युज्ज्वलनपिङ्गाक्षं भैरवं लोमहर्षणम् । महाजिह्वं महादंष्ट्रं महासर्पशिरोधरम्

ఆ భైరవుని పింగాక్షులు విద్యుత్తు, అగ్ని వలె జ్వలించెను; దర్శనమాత్రమే రోమాంచకరం—మహాజిహ్వ, మహాదంష్ట్ర, శిరస్సుపై మహాసర్పాలను ధరించినవాడు।

Verse 4

महासुरशिरोमालं महाप्रलयकारणम् । ग्रसत्समुद्रनिहितवातवारिमयं हविः

అతడు మహాసుర శిరోమాలతో విభూషితుడు, మహాప్రళయకారణుడు; సముద్రంలో నిక్షిప్తమైన వాయు-జలరూప హవిని కూడా గ్రసించుచుండెను।

Verse 5

वडवामुखसङ्काशं महादेवस्य तन्मुखम् । जिह्वाग्रेण जगत्सर्वं लेलिहानमपश्यत

అతడు మహాదేవుని ఆ ముఖాన్ని దర్శించాడు—వడవాముఖాగ్ని వలె; నాలుక అగ్రంతో సమస్త జగత్తును లేలిహించుచున్నట్లు కనిపించింది।

Verse 6

योजनानां सहस्राणि सहस्राणां शतानि च । दिशो दश महाघोरा मांसमेदोवसोत्कटाः

వేల వేల, లక్షల యోజనాల మేరకు పది దిక్కులు మహాఘోరంగా కన్పించాయి—మాంసం, మేదస్సు, వసతో ఘనంగా నిండినవి।

Verse 7

तस्य दंष्ट्रा व्यवर्धत शतशोऽथ सहस्रशः । सासुरान्सुरगन्धर्वान् सयक्षोरगराक्षसान्

అప్పుడు అతని దంష్ట్రలు వందలుగా, వేలుగా విస్తరించాయి; అసురులు, దేవులు, గంధర్వులు, యక్షులు, నాగులు, రాక్షసులు—అందరినీ సమానంగా భయపెట్టి అధిగమించాయి।

Verse 8

तस्य दंष्ट्राग्रसंलग्नान्स ददर्श पितामहः । दन्तयन्त्रान्तसंविष्टं विचूर्णितशिरोधरम्

పితామహుడు (బ్రహ్మ) చూశాడు—వారు ఆ దంష్ట్రల అగ్రభాగాలకు అంటుకొని ఉన్నారు; దంతయంత్రం లోపల నలిగి, వారి శిరస్సులు మరియు కంఠాలు చూర్ణమైపోయినవి।

Verse 9

जगत्पश्यामि राजेन्द्र विशन्तं व्यादिते मुखे । नानातरङ्गभङ्गाङ्गा महाफेनौघसंकुलाः । यथा नद्यो लयं यान्ति समुद्रं प्राप्य सस्वनाः

‘రాజేంద్రా! సమస్త జగత్తు ఆ విప్పబడిన నోటిలో ప్రవేశిస్తున్నదని నేను చూస్తున్నాను; అనేక తరంగాలతో విరిగినట్లైన అవయవాలతో, మహాఫేన ప్రవాహాలతో నిండిన నదులు గర్జిస్తూ సముద్రాన్ని చేరి అందులో లయమయ్యే విధంగా.’

Verse 10

तथा ततं विश्वमिदं समस्तमनेकजीवार्णवदुर्विगाह्यम् । विवेश रुद्रस्य मुखं विशालं ज्वलत्तदुग्रं घननादघोरम्

అలాగే ఈ సమస్త సర్వవ్యాపి విశ్వం—అనేక జీవులతో నిండిన సముద్రంలా దుర్గమమైనది—రుద్రుని విశాలమైన ముఖంలో ప్రవేశించింది; అది జ్వలిస్తూ ఉగ్రంగా, ఘనగర్జనతో భయంకరంగా ఉంది।

Verse 11

ज्वालास्ततस्तस्य मुखात्सुघोराः सविस्फुलिङ्गा बहुलाः सधूमाः । अनेकरूपा ज्वलनप्रकाशाः प्रदीपयन्तीव दिशोऽखिलाश्च

అనంతరం ఆయన ముఖం నుండి అత్యంత ఘోరమైన జ్వాలలు ఉప్పొంగాయి—స్ఫులింగాలతో కూడినవి, అనేకం, ధూమంతో నిండినవి, నానారూపాలుగా అగ్నిప్రకాశంతో దీప్తమై—అఖిల దిశలను ప్రకాశింపజేస్తున్నట్లుగా కనిపించాయి।

Verse 12

ततो रविज्वालसहस्रमालि बभूव वक्त्रं चलजिह्वदंष्ट्रम् । महेश्वरस्याद्भुतरूपिणस्तदा स द्वादशात्मा प्रबभूव एकः

అప్పుడు అద్భుతరూపుడైన మహేశ్వరుని ముఖం వెయ్యి సూర్యసమాన జ్వాలల మాలతో అలంకృతమైంది; కదిలే నాలుకలు, దంష్ట్రలతో కూడింది. ఆ సమయంలో ఆ ఏకుడు ద్వాదశాత్మకుడిగా ప్రకాశించాడు।

Verse 13

ततस्ते द्वादशादित्या रुद्रवक्त्राद्विनिर्गताः । आश्रित्य दक्षिणामाशां निर्दहन्तो वसुंधराम्

అనంతరం ఆ ద్వాదశ ఆదిత్యులు రుద్రుని ముఖం నుండి బయలుదేరి దక్షిణ దిశను ఆశ్రయించి భూమిని దహించసాగారు।

Verse 14

भौमं यज्जीवनं किंचिन्नानावृक्षतृणालयम् । शुष्कं पूर्वमनावृष्ट्या सकलाकुलभूतलम्

భూమిపై ఉన్న ఏ జీవనమైతే ఉందో—వివిధ వృక్షాలు, తృణాల నివాసస్థానాలు—అది ముందే వర్షాభావం వల్ల ఎండిపోయింది; సమస్త భూతలం కలవరపడింది।

Verse 15

तद्दीप्यमानं सहसा सूर्यैस्तै रुद्रसम्भवैः । धूमाकुलमभूत्सर्वं प्रणष्टग्रहतारकम्

రుద్రసంభవమైన ఆ సూర్యులు అకస్మాత్తుగా దగ్ధతేజంతో ప్రకాశించగానే సమస్తం పొగతో నిండిపోయి, గ్రహతారలు కనుమరుగయ్యాయి।

Verse 16

जज्वाल सहसा दीप्तं भूमण्डलमशेषतः । ज्वालामालाकुलं सर्वमभूदेतच्चराचरम्

అకస్మాత్తుగా సమస్త భూమండలం ఎక్కడా మిగలకుండా దగ్ధమై జ్వలించింది; ఈ చరాచర జగత్తంతా జ్వాలామాలలతో నిండిపోయింది।

Verse 17

। अध्याय

అధ్యాయము—ఇది అధ్యాయ శీర్షిక సూచిక.

Verse 18

विशालतेजसा दीप्ता महाज्वालासमाकुलाः । ददहुर्वै जगत्सर्वमादित्या रुद्रसम्भवाः

అపార తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తూ మహాజ్వాలలతో చుట్టుముట్టబడిన రుద్రసంభవ ఆదిత్యులు నిజంగా సమస్త జగత్తును దహించారు।

Verse 19

आदित्यानां रश्मयश्च संस्पृष्टा वै परस्परम् । एवं ददाह भगवांस्त्रैलोक्यं सचराचरम्

ఆదిత్యుల కిరణాలు పరస్పరం తాకి కలిసిపోయాయి; అలా భగవానుడు చరాచర సహిత త్రిలోకాన్ని దహించాడు।

Verse 20

सप्तद्वीपप्रमाणस्तु सोऽग्निर्भूत्वा महेश्वरः । सप्तद्वीपसमुद्रान्तां निर्ददाह वसुंधराम्

అగ్నిరూపుడై మహేశ్వరుడు సప్తద్వీప ప్రమాణమంత విస్తరించి, సప్తద్వీప సముద్రాంతమైన భూమిని దహించెను।

Verse 21

सुमेरुमन्दरान्तां च निर्दहुर्वसुधां तदा । भित्त्वा तु सप्तपातालं नागलोकं ततोऽदहत्

అప్పుడు సుమేరు, మందరముల వరకు ఉన్న వసుధను దహించెను; సప్తపాతాళములను ఛేదించి తరువాత నాగలోకమును కూడా కాల్చెను।

Verse 22

भूम्यधः सप्तपातालान्निर्दहंस्तारकैः सह । चचाराग्निः समन्तात्तु निर्दहन्वै युधिष्ठिर

భూమి క్రింద సప్తపాతాళములను తారకలతో కూడ దహించుచు, ఆ అగ్ని సమంతముగా సంచరించెను—ఓ యుధిష్ఠిరా—సర్వమును భస్మము చేసెను।

Verse 23

धम्यमान इवाङ्गारैर्लोहरात्रिरिव ज्वलन् । तथा तत्प्राज्वलत्सर्वं संवर्ताग्निप्रदीपितम्

నిప్పురవ్వలతో ఊదినట్లుగా, ఇనుము-చీకటి రాత్రివలె జ్వలించుచు—సంవర్తాగ్నిచేత ప్రదీప్తమైనదంతా ఒక్కసారిగా భగ్గుమంది.

Verse 24

निर्वृक्षा निस्तृणा भूमिर्निर्निर्झरसरः सरित् । विशीर्णशैलशृङ्गौघा कूर्मपृष्ठोपमाभवत्

భూమి వృక్షరహితమై, తృణరహితమై పోయెను; జలపాతాలు, సరస్సులు, నదులు అంతరించెను. విరిగిన పర్వతశిఖరాల గుంపులతో అది కూర్మపృష్టంలా కనిపించెను।

Verse 25

ज्वालामालाकुलं कृत्वा जगत्सर्वं चिदामकम् । महारूपधरो रुद्रो व्यतिष्ठत महेश्वरः

జ్వాలామాలలతో సమస్త జగత్తును నింపి, లోకమంతటిని భస్మమయం చేసినాడు. అప్పుడు మహాభయంకరమైన విరాట్రూపధారి రుద్రుడు—మహేశ్వరుడు—ప్రకటించి నిలిచెను.

Verse 26

समातृगणभूयिष्ठा सयक्षोरगराक्षसा । ततो देवी महादेवं विवेश हरिलोचना

అప్పుడు మాతృగణములతో ప్రధానంగా చుట్టుముట్టబడి, యక్షులు, ఉరగులు, రాక్షసులతో కూడిన కమలనేత్రి దేవి మహాదేవునిలో ప్రవేశించింది.

Verse 27

निर्वाणं परमापन्ना शान्तेव शिखिनः शिखा । जगत्सर्वं हि निर्दग्धं त्रिभिर्लोकैः सहानघ

ఆమె పరమ నిర్వాణాన్ని పొందింది—అగ్నిశిఖ శాంతించి ఆరినట్లుగా. ఓ నిర్దోషీ! త్రిలోకాలతో కూడిన సమస్త జగత్తు దగ్ధమైంది.

Verse 28

रुद्रप्रसादान्मुक्त्वा मां नर्मदां चाप्ययोनिजाम् । युगानामयुतं देवो मया चाद्य बुभक्षणात्

రుద్రప్రసాదంతో నన్ను—మరియు అయోనిజ అయిన నర్మదను కూడా—విడిచిపెట్టి, ఆ దేవుడు పదివేల యుగాల వరకు మమ్మల్ని భక్షించలేదు; ఈనాటికీ ఆమెను గ్రసించడు.

Verse 29

पुरा ह्याराधितः शूली तेनाहमजरामरः । अघमर्षणघोरं च वामदेवं च त्र्यम्बकम्

పూర్వం శూలధారి ప్రభువును ఆరాధించారు; ఆ ఆరాధనవల్ల నేను అజరామరుడనయ్యాను—అఘమర్షణ, ఘోర, వామదేవ, త్ర్యంబక అనే పవిత్ర రూపమంత్రాల ద్వారా.

Verse 30

ऋषभं त्रिसुपर्णं च दुर्गां सावित्रमेव च । बृहदारण्यकं चैव बृहत्साम तथोत्तरम्

అతడు ఋషభం, త్రిసుపర్ణం, దుర్గాసూక్తం, సావిత్రి (గాయత్రీ)లను జపించాడు; అలాగే బృహదారణ్యక ఉపనిషత్తు, బృహత్సామం మరియు ‘ఉత్తర’ (పూరక సామ)ను కూడా పఠించాడు।

Verse 31

रौद्रीं परमगायत्रीं शिवोपनिषदं तथा । यथा प्रतिरथं सूक्तं जप्त्वा मृत्युंजयं तथा

అతడు రౌద్రీ, పరమ-గాయత్రీ, శివోపనిషత్తును కూడా జపించాడు; అలాగే ప్రతిరథ-సూక్తాన్ని పఠించి మృత్యుంజయ మంత్రాన్ని కూడా ఉచ్చరించాడు।

Verse 32

सरित्सागरपर्यन्ता वसुधा भस्मसात्कृता । वर्जयित्वा महाभागां नर्मदाममृतोपमाम्

నదులు, సముద్రాలతో కూడిన భూమి అంతా భస్మమైంది; కానీ అమృతసమానమైన మహాభాగ్యవతి నర్మదను మాత్రం విడిచిపెట్టి।

Verse 33

महेन्द्रो मलयः सह्यो हेमकूटोऽथ माल्यवान् । विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः

మహేంద్ర, మలయ, సహ్య, హేమకూట, మాల్యవాన్, వింధ్య, పారియాత్ర—ఈ ఏడు ప్రసిద్ధ ‘కులపర్వతాలు’।

Verse 34

द्वादशादित्यनिर्दग्धाः शैलाः शीर्णशिलाः पृथक् । भस्मीभूतास्तु दृश्यन्ते न नष्टा नर्मदा तदा

పన్నెండు ఆదిత్యుల తాపానికి దగ్ధమైన పర్వతాలు, విరిగిన శిలలతో విడివిడిగా నిలిచాయి; అవి భస్మమై కనిపించాయి—కాని ఆ సమయంలో నర్మద నశించలేదు।

Verse 35

हिमवान्हेमकूटश्च निषधो गन्धमादनः । माल्यवांश्च गिरिश्रेष्ठो नीलः श्वेतोऽथ शृङ्गवान्

హిమవాన్, హేమకూటము; నిషధ, గంధమాదనము; పర్వతశ్రేష్ఠుడైన మాల్యవాన్, అలాగే నీల, శ్వేత, శృంగవాన్ కూడా।

Verse 36

एते पर्वतरा जानो देवगन्धर्वसेविताः । युगान्ताग्निविनिर्दग्धाः सर्वे शीर्णमहाशिलाः

ఈ పర్వతరాజులు దేవగంధర్వుల సేవ పొందినవారు; యుగాంతాగ్నిచే దగ్ధమై, వారి మహాశిలలు అన్నీ విరిగి చూర్ణమయ్యాయి।

Verse 37

एवं मया पुरा दृष्टो युगान्ते सर्वसंक्षयः । वर्जयित्वा महापुण्यां नर्मदां नृपसत्तम

ఇలా నేను పూర్వకాలంలో యుగాంత సమస్త సంహారాన్ని చూచితిని; అయితే, ఓ నృపశ్రేష్ఠా, మహాపుణ్యమైన నర్మదను తప్ప (మిగతావన్నీ లయమయ్యాయి)।