Adhyaya 16

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । समातृभिर्भूतगणश्च घोरैर्वृतः समन्तात्स ननर्त शूली । गजेन्द्रचर्मावरणे वसानः संहर्तुकामश्च जगत्समस्तम्

శ్రీ మార్కండేయుడు పలికెను—మాతృగణాలతో కూడిన ఘోర భూతగణాలు చుట్టుముట్టగా త్రిశూలధారి ప్రభువు నర్తించసాగాడు। గజేంద్రచర్మాన్ని ఆవరణగా ధరించి, సమస్త జగత్తును లయింపజేయ దృఢసంకల్పుడై కనిపించాడు।

Verse 2

महेश्वरः सर्वसुरेश्वराणां मन्त्रैरनेकेखबद्धमाली । मेदोवसारक्तविचर्चिताङ्गस्त्रैलोक्यदाहे प्रणनर्त शम्भुः

మహేశ్వరుడైన శంభువు త్రిలోకదాహార్థం నర్తించాడు। సమస్త సురేశ్వరుల మంత్రాల అనేక అక్షరాలతో కట్టిన మాలలను ధరించి, ఆయన అంగాలు మేదస్సు, వస, రక్తంతో లేపితమై ఉన్నాయి।

Verse 3

स कालरात्र्या सहितो महात्मा काले त्रिलोकीं सकलां जहार । संवर्तकाख्यः सहभानुभावः शम्भुर्महात्मा जगतो वरिष्ठः

ఆ మహాత్ముడైన శంభువు కాలరాత్రితో కలిసి, కాలం వచ్చినప్పుడు, సమస్త త్రిలోకాన్ని తనలో లయింపజేశాడు। ‘సంవర్తక’ అని ప్రసిద్ధి పొందిన, సూర్యసమ కాంతిమంతుడైన, జగత్తులో శ్రేష్ఠుడు ఆయన।

Verse 4

स विस्फुलिङ्गोत्करधूममिश्रं महोल्कवज्राशनिवाततुल्यम् । ततोऽट्टहासं प्रमुमोच घोरं विवृत्य वक्त्रं वडवामुखाभम्

అప్పుడు ఆయన వడవాముఖాగ్నివలె విప్పిన ముఖంతో, పొగతో కలిసిన స్ఫులింగవర్షం గల, మహోల్కా–వజ్రగర్జన–వాతతుల్యమైన ఘోర అట్టహాసాన్ని విడిచెను।

Verse 5

सहस्रवज्राशनिसंनिभेन तेनाट्टहासेन हरोद्गतेन । आपूरितास्तत्र दिशो दशैव संक्षोभिताः सर्वमहार्णवाश्च

హరుని నుండి ఉద్భవించిన ఆ సహస్ర వజ్రగర్జనసమాన అట్టహాసంతో దశదిక్కులన్నీ నిండిపోయెను; సమస్త మహాసముద్రాలు కలతచెందెను।

Verse 6

स ब्रह्मलोकं प्रजगाम शब्दो ब्रह्माण्डभाण्डं प्रचचाल सर्वम् । किमेतदित्याकुलचेतनास्ते वित्रस्तरूपा ऋषयो बभूवुः

ఆ శబ్దం బ్రహ్మలోకానికి చేరెను; సమస్త బ్రహ్మాండభాండం కంపించెను. ‘ఇది ఏమిటి?’ అని చిత్తం కలతచెంది, ఆ ఋషులు భయాక్రాంత ముఖాలతో నిలిచిరి।

Verse 7

प्रणम्य सर्वे सहसैव भीता ब्रह्माणमूचुः परमेश्वरेशम् । भीताश्च सर्वे ऋषयस्ततस्ते सुरासुरैश्चैव महोरगैश्च

వారందరూ భయంతో ఒక్కసారిగా నమస్కరించి, దేవేశ్వరుడైన పరమేశ్వరేశుడు బ్రహ్మను ఉద్దేశించి పలికిరి. ఆపై ఆ ఋషులు దేవాసురులతోను మహోరగులతోను కలిసి భయాక్రాంతులయ్యిరి।

Verse 8

विद्युत्प्रभाभासुरभीषणाङ्गः क एष चिक्रीडति भूतलस्थः । कालानलं गात्रमिदं दधानो यस्याट्टहासेन जगद्विमूढम्

“భూతలంపై నిలిచి క్రీడించుచున్న ఈవాడు ఎవరు? విద్యుత్ప్రభవలె దగ్ధమై భయంకరమైన అంగాలతో, కాలానలసమాన దేహాన్ని ధరించి, ఇతని ఘోర అట్టహాసంతో సమస్త జగత్తు విమూఢమైంది కదా?”

Verse 9

वित्रस्तरूपं प्रबभौ क्षणेन संहर्तुमिच्छेत्किमयं त्रिलोकीम् । सार्धं त्वया सप्तभिरर्णकैश्च जनस्तपः सत्यमभिप्रयाति

క్షణమాత్రంలోనే ఆయన భయంకరరూపంతో ప్రకాశించాడు—ఇతడు నిజంగా త్రిలోకాన్ని సంహరించదలచుకున్నాడా? నీతో పాటు ఏడు సముద్రాలతో కూడి సమస్త జీవులు తపస్సు, సత్యమే శరణమని భావించి దానివైపు పరుగెడుతున్నారు।

Verse 10

संहर्तुकामो हि क एष देव एतत्समस्तं कथयाप्रमेय । न दृष्टमेतद्विषमं कदापि जानासि तत्त्वं परमो मतो नः

హే దేవా, సంహరించదలచుకున్న ఈయన ఎవరు? హే అప్రమేయా, ఈ సమస్త విషయాన్ని వివరించుము. ఇంత భయంకరమైనదాన్ని మేమెప్పుడూ చూడలేదు; తత్త్వం నీవే తెలిసినవాడవు, అందుకే నీవే మా పరమ ప్రమాణము।

Verse 11

निशम्य तद्वाक्यमथाबभाषे ब्रह्मा समाश्वास्य सुरादिसङ्घान्

ఆ మాటలు విని బ్రహ్మదేవుడు అప్పుడు పలికాడు; ముందుగా దేవాదుల సమూహాన్ని ధైర్యపరచాడు।

Verse 12

श्रीब्रह्मोवाच । स एष कालस्त्रिदिवं त्वशेषं संहर्तुकामो जगदक्षयात्मा । पूर्णे च शेते परिवत्सराणां भविष्यतीशानविभुर्न चित्रम्

శ్రీబ్రహ్ముడు పలికెను—ఇతడే కాలుడు; జగత్తుకు అక్షయాత్మ; ఇప్పుడు సమస్త త్రిదివాన్ని కూడా ఉపసంహరించదలచుకున్నాడు. పరివత్సరాల చక్రం పూర్తయినప్పుడు ఇతడే సర్వవ్యాపి ఈశానప్రభువు అవుతాడు; ఇందులో ఆశ్చర్యమేమీ లేదు।

Verse 13

संवत्सरोऽयं परिवत्सरश्च उद्वत्सरो वत्सर एष देवः । दृष्टोऽप्यदृष्टः प्रहुतः प्रकाशी स्थूलश्च सूक्ष्मः परमाणुरेषः

ఇతడే సంవత్సరము, పరివత్సరము, ఉద్వత్సరము, వత్సరము—ఈ దేవుడే సంవత్సరరూపుడు. దర్శనమిచ్చినా అదృశ్యుడు; ఆహుతులతో ఆహ్వానింపబడినా స్వయంప్రకాశుడు. స్థూలుడూ సూక్ష్ముడూ—అతడే పరమాణుస్వరూపుడు।

Verse 14

नातः परं किंचिदिहास्ति लोके परापरोऽयं प्रभुरात्मवादी । तुष्येत मे कालसमानरूप इत्येवमुक्त्वा भगवान्सुरेशः

ఈ లోకంలో ఆయనకన్నా ఉన్నతమైనది ఏదీ లేదు. ఈ ప్రభువు పరాత్పరుడూ, అంతర్యామియూ—ఆత్మతత్త్వాన్ని ప్రకటించువాడు. ‘కాలస్వరూపుడైన ప్రభువు నాపై ప్రసన్నుడగుగాక’ అని చెప్పి దేవేంద్రుడు…

Verse 15

सनत्कुमारप्रमुखैः समेतः संतोषयामास ततो यतात्मा

అప్పుడు సనత్కుమారుడు మొదలైన ఋషులతో కలిసి, నియమితాత్ముడు వారిలో సంతృప్తి మరియు ధైర్యాన్ని కలిగించాడు।

Verse 16

। अध्याय

‘అధ్యాయ’—ఇది కేవలం అధ్యాయ సూచిక; పద్యం కాదు.

Verse 17

ओङ्कार हुङ्कारपरिष्कृताय स्वधावषट्कार नमोनमस्ते । गुणत्रयेशाय महेश्वराय ते त्रयीमयाय त्रिगुणात्मने नमः

ఓంకార-హుంకారాలతో అలంకృతుడవై, స్వధా మరియు వషట్ ఉచ్చారణలతో స్తుతింపబడువాడా—నీకు మళ్లీ మళ్లీ నమస్కారం. హే మహేశ్వరా, త్రిగుణాధిపతీ! వేదత్రయీమయుడా, త్రిగుణాత్మకుడా—నీకు ప్రణామం.

Verse 18

त्वं शङ्करत्वं हि महेश्वरोऽसि प्रधानमग्र्यं त्वमसि प्रविष्टः । त्वं विष्णुरीशः प्रपितामहश्च त्वं सप्तजिह्वस्त्वमनन्तजिह्वः

నీవే శంకరుడు, నీవే మహేశ్వరుడు. నీవే అగ్ర్యమైన ప్రధాన తత్త్వంలో ప్రవేశించినవాడు. నీవే విష్ణువు, ఈశ్వరుడు, ప్రపితామహుడు (బ్రహ్మ). నీవే సప్తజిహ్వ అగ్ని, నీవే అనంతజిహ్వుడు.

Verse 19

स्रष्टासि सृष्टिश्च विभो त्वमेव विश्वस्य वेद्यं च परं निधानम् । आहुर्द्विजा वेदविदो वरेण्यं परात्परस्त्वं परतः परोऽसि

హే విభో! నీవే స్రష్టవు, సృష్టి-క్రియ కూడా నీవే; విశ్వానికి పరమ జ్ఞేయము, అత్యున్నత నిధి నీవే. వేదవిదులైన ద్విజులు నిన్ను వరణీయుడని చెబుతారు—నీవు పరాత్పరుడు, పరమునకూ పరమైనవాడవు.

Verse 20

सूक्ष्मातिसूक्ष्मं प्रवदन्ति यच्च वाचो निवर्तन्ति मनो यतश्च

వారు దానిని సూక్ష్మాతిసూక్ష్మమని చెబుతారు—అక్కడి నుండి వాక్కు తిరిగి వస్తుంది, మనస్సు కూడా అక్కడి నుంచే వెనుదిరుగుతుంది.

Verse 21

श्रीमहादेव उवाच । त्वया स्तुतोऽहं विविधैश्च मन्त्रैः पुष्णामि शान्तिं तव पद्मयोने । ईक्षस्व मां लोकमिमं ज्वलन्तं वक्त्रैरनेकैः प्रसभं हरन्तम्

శ్రీమహాదేవుడు పలికెను—హే పద్మయోని! నీవు వివిధ మంత్రాలతో నన్ను స్తుతించితివి; అందుచేత నీకు శాంతిని ప్రసాదిస్తున్నాను. ఇప్పుడు నన్ను చూడు—నేను ఈ లోకంలో జ్వలిస్తూ, అనేక ముఖాలతో దీనిని బలంగా గ్రసిస్తున్నాను.

Verse 22

एवमुक्त्वा स देवेशो देव्या सह जगत्पतिः । पितामहं समाश्वास्य तत्रैवान्तरधीयत

ఇట్లు పలికి దేవేశుడు, జగత్పతి, దేవితో కూడి పితామహుడైన బ్రహ్మను ఆదరించి, అక్కడికక్కడే అంతర్ధానమయ్యెను.

Verse 23

इदं महत्पुण्यतमं वरिष्ठं स्तोत्रं निशम्येह गतिं लभन्ते । पापैरनेकैः परिवेष्टिता ये प्रयान्ति रुद्रं विमलैर्विमानैः

ఈ మహాపుణ్యకరమైన, శ్రేష్ఠమైన స్తోత్రాన్ని వినినవారు ఇక్కడే శుభగతిని పొందుతారు. అనేక పాపాలతో చుట్టుముట్టబడినవారైనా నిర్మల విమానాలలో రుద్రుని చేరుదురు.

Verse 24

भयं च तेषां न भवेत्कदाचित्पठन्ति ये तात इदं द्विजाग्र्याः । सङ्ग्रामचौराग्निवने तथाब्धौ तेषां शिवस्त्राति न संशयोऽत्र

హే తాత! ద్విజశ్రేష్ఠులు ఈ పాఠాన్ని పఠించువారికి ఎప్పుడూ భయం కలుగదు. యుద్ధంలో, దొంగల మధ్య, అగ్నిలో, అరణ్యంలో, సముద్రంలో కూడా—శివుడే వారిని రక్షిస్తాడు; ఇందులో సందేహం లేదు.