Adhyaya 22

Verse 1

। श्री मार्कण्डेय उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि सा विशल्या ह्यभूद्यथा । आश्चर्यभूता लोकस्य सर्वपापक्षयंकरी

శ్రీ మార్కండేయుడు పలికెను: ఇకపై నేను వివరించెదను—ఆది ఎలా ‘విశల్యా’గా ప్రసిద్ధి పొందిందో; అది లోకమునకు ఆశ్చర్యభూతమై, సమస్త పాపములను క్షయపరచునది.

Verse 2

ब्रह्मणो मानसः पुत्रो मुख्यो ह्यग्निरजायत । मुख्यो वह्निरितिप्रोक्त ऋषिः परमधार्मिकः

బ్రహ్ముని మనస్పుత్రుడిగా ‘ముఖ్య’ అనే అగ్ని జన్మించాడు. ‘ముఖ్యవహ్ని’ అని ప్రసిద్ధుడైన ఆ ఋషి పరమధార్మికుడు.

Verse 3

तस्य स्वाहाभवत्पत्नी स्मृता दाक्षायणी तु सा । तस्यां मुख्या महाराज त्रयः पुत्रास्तदाऽभवन्

ఆయన భార్య స్వాహా; ఆమె దక్షుని కుమార్తెగా ‘దాక్షాయణి’ అని స్మరించబడుతుంది. ఓ మహారాజా, ఆ ముఖ్యుని నుండి అప్పుడే మూడు కుమారులు జన్మించారు.

Verse 4

अग्निराहवनीयस्तु दक्षिणाग्निस्तथैव च । गार्हपत्यस्तृतीयस्तु त्रैलोक्यं यैश्च धार्यते

అగ్ని ఆహవనీయ రూపంగా, అలాగే దక్షిణాగ్ని రూపంగా కూడా ఉంటాడు; మూడవది గార్హపత్య అగ్ని. ఈ పవిత్ర అగ్నుల ద్వారానే త్రిలోక ధర్మవ్యవస్థ నిలిచి ఉంటుంది.

Verse 5

तथा वै गार्हपत्योऽग्निर्जज्ञे पुत्रद्वयं शुभम् । पद्मकः शङ्कुनामा च तावुभावग्निसत्तमौ

అలాగే గార్హపత్య అగ్ని నుండి రెండు శుభ కుమారులు జన్మించారు—పద్మకుడు మరియు శంకు అనే వాడు. వారు ఇద్దరూ అగ్నులలో ఉత్తములు.

Verse 6

वसन्नग्निर्नदीतीरे समाश्रित्य महत्तपः । रुद्रमाराधयामास जितात्मा सुसमाहितः

నదీ తీరంలో నివసిస్తూ అగ్ని మహత్తపస్సును ఆశ్రయించాడు. జితాత్ముడై, సుసమాహితుడై రుద్రుని ఆరాధించాడు.

Verse 7

दशवर्षसहस्राणि चचार विपुलं तपः । तमुवाच महादेवः प्रसन्नो वृषभध्वजः

పది వేల సంవత్సరాలు అతడు విస్తారమైన తపస్సు చేశాడు. అప్పుడు వృషభధ్వజుడైన మహాదేవుడు ప్రసన్నుడై అతనితో పలికెను।

Verse 8

भोभो ब्रूहि महाभाग यत्ते मनसि वर्तते । दाता ह्यहमसंदेहो यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

“ఓ మహాభాగుడా! నీ మనసులో ఉన్నది చెప్పు. అది ఎంత దుర్లభమైనదైనా నేను నిస్సందేహంగా ప్రసాదిస్తాను.”

Verse 9

अग्निरुवाच । नर्मदेयं महाभागा सरितो याश्च षोडश । भवन्तु मम पत्न्यस्तास्त्वत्प्रसादान्महेश्वर

అగ్ని పలికెను—“ఓ మహేశ్వరా! నీ ప్రసాదంతో నర్మదా మరియు పదహారు పుణ్యనదులు నా భార్యలుగా కావాలి.”

Verse 10

तासु वै चिन्तितान् पुत्रानग्र्यानुत्पादयाम्यहम् । एष एव वरो देव दीयतां मे महेश्वर

“వారివలన నేను కోరుకున్న ఉత్తమ పుత్రులను జనింపజేస్తాను. ఓ దేవా! ఇదే వరం—ఓ మహేశ్వరా, నాకు ప్రసాదించు.”

Verse 11

ईश्वर उवाच । एतास्तु धिष्णिनाम्न्यो वै भविष्यन्ति सरिद्वराः । पत्न्यस्तव विशालाक्ष्यो वेदे ख्याता न संशयः

ఈశ్వరుడు పలికెను—“ఈ శ్రేష్ఠ నదులు ‘ధిష్ణీ’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధి చెందును. విశాలాక్షి దేవతలైన వీరు నీ భార్యలగుదురు; వేదములలో ఖ్యాతి—సందేహం లేదు.”

Verse 12

तासां पुत्रा भविष्यन्ति ह्यग्नयो येऽध्वरे स्मृताः । धिष्ण्यानाम सुविख्याता यावदाभूतसम्प्लवम्

వారి పుత్రులు యజ్ఞంలో స్మరింపబడే అగ్నులుగా అవుతారు; ధిష్ణ్యాగ్నులని ప్రసిద్ధి పొంది, భూతప్రళయము వరకు ఖ్యాతిగా నిలుస్తారు.

Verse 13

एवमुक्त्वा महादेवस्तत्रैवान्तरधीयत । नर्मदा च सरिच्छ्रेष्ठा तस्य भार्या बभूव ह

ఇట్లు పలికి మహాదేవుడు అక్కడికక్కడే అంతర్ధానమయ్యాడు; మరియు నదులలో శ్రేష్ఠమైన నర్మదా నిజముగా ఆయన భార్య అయింది.

Verse 14

कावेरी कृष्णवेणी च रेवा च यमुना तथा । गोदावरी वितस्ता च चन्द्रभागा इरावती

కావేరి, కృష్ణవేణీ, రేవా, యమునా; గోదావరి, విటస్తా, చంద్రభాగా, ఇరావతి—ఇవి ఈ పవిత్రాఖ్యానంలో ప్రసిద్ధ నదులుగా ప్రకటించబడినవి.

Verse 15

विपाशा कौशिकी चैव सरयूः शतरुद्रिका । शिप्रा सरस्वती चैव ह्रादिनी पावनी तथा

విపాశా, కౌశికీ, సరయూ, శతరుద్రికా; శిప్రా, సరస్వతి, అలాగే హ్రాదినీ, పావనీ—ఇవీ పవిత్రతనిచ్చే నదులలో పేర్కొనబడినవి.

Verse 16

एताः षोडशा नद्यो वै भार्यार्थं संव्यवस्थिताः । तदात्मानं विभज्याशु धिष्णीषु स महाद्युतिः

ఈ పదహారు నదులు భార్యత్వార్థముగా నియమింపబడ్డవి; ఆ మహాతేజస్సు గలవాడు తన ఆత్మతత్త్వాన్ని త్వరగా వారి ధిష్ణి-నివాసాలలో విభజించాడు.

Verse 17

व्यभिचारात्तु भर्तुर्वै नर्मदाद्यासु धिष्णिषु । उत्पन्नाः शुचयः पुत्राः सर्वे ते धिष्ण्यपाः स्मृताः

భర్త యొక్క వ్యభిచారదోషం వలన నర్మదాది పవిత్ర ధిష్ణ్యాలలో శుచిపుత్రులు జన్మించారు; వారు అందరూ ఆ ధామాల రక్షకులు ‘ధిష్ణ్యపాః’ అని స్మరింపబడుతారు.

Verse 18

तस्याश्च नर्मदायास्तु धिष्णीन्द्रो नाम विश्रुतः । बभूव पुत्रो बलवान्रूपेणाप्रतिमो नृप

ఆ నర్మదకు ‘ధిష్ణీంద్ర’ అనే ప్రసిద్ధ కుమారుడు కలిగెను; అతడు బలవంతుడు, రూపంలో అపూర్వుడు, ఓ రాజా.

Verse 19

ततो देवासुरं युद्धमभवल्लोमहर्षणम् । मयतारकमित्येवं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

అనంతరం దేవాసురుల మధ్య రోమాంచకమైన భయంకర యుద్ధం జరిగింది; అది ‘మయతారక’ అనే పేరుతో త్రిలోకాల్లో ప్రసిద్ధమైంది.

Verse 20

तत्र दैत्यैर्महाघोरैर्मयतारपुरोगमैः । ताडितास्ते सुरास्त्रस्ता विष्णुं वै शरणं ययुः

అక్కడ మయతార ముందుండగా మహాఘోర దైత్యులు దాడి చేయగా భయపడిన దేవతలు విష్ణువును శరణు కోరారు.

Verse 21

त्रायस्व नो हृषीकेशा घोरादस्मान्महाभयात् । दैत्यान्सर्वान्संहरस्व मयतारपुरोगमान्

వారు అన్నారు—“హృషీకేశా! ఈ ఘోర మహాభయంనుండి మమ్మల్ని రక్షించుము; మయతార ముందుండిన దైత్యులందరినీ సంహరించుము.”

Verse 22

एवमुक्तः स भगवान्दिशो दश व्यलोकयत् । ततो भगवता दृष्टौ रणे पावकमारुतौ

ఇలా పలికిన తరువాత భగవంతుడు దశదిశలను పరిశీలించాడు. ఆపై యుద్ధభూమిలో భగవంతుడు పావకుడు (అగ్ని) మరియు మారుతుడు (వాయు)లను దర్శించాడు.

Verse 23

आहूतौ विष्णुना तौ तु सकाशं जग्मतुः क्षणात् । स्थितौ तौ प्रणतौ चाग्रे देवदेवस्य धीमतः

విష్ణువు ఆహ్వానించగానే ఆ ఇద్దరూ క్షణంలోనే ఆయన సన్నిధికి వచ్చారు. జ్ఞానవంతుడైన దేవదేవుని ముందర వారు నమస్కరించి నిలిచారు.

Verse 24

ततो धिष्णिः पावकेन्द्रो देवेनोक्तो महात्मना । निर्दहेमान्महाघोरान्नार्मदेय महासुरान्

అప్పుడు మహాత్ముడైన దేవుని ఆజ్ఞతో ధిష్ణి—పావకేంద్రుడైన అగ్నిదేవుడు—అత్యంత ఘోరమైన నర్మదేయ మహాసురులను దహించసాగాడు.

Verse 25

अथैवमुक्तौ तौ देवौ रणे पावकमारुतौ । दैत्यान् ददहतुः सर्वान्मयतारपुरोगमान्

ఇలా ఆజ్ఞ పొందిన ఆ ఇద్దరు దేవులు—పావకుడు, మారుతుడు—యుద్ధంలో మయతార ముందుండగా సమస్త దైత్యులను దహించారు.

Verse 26

दह्यमानास्तु ते सर्वे शस्त्रैरग्निं त्ववेष्टयन् । दिव्यैरग्न्यर्कसङ्काशैः शतशोऽथ सहस्रशः

దహించబడుతూనే వారు అందరూ శస్త్రాలతో అగ్నిని చుట్టుముట్టాలని యత్నించారు—అగ్ని, సూర్యుల వలె ప్రకాశించే దివ్యాస్త్రాలతో, వందలుగా తరువాత వేలుగా.

Verse 27

तांश्चाग्निः शस्त्रनिकरैर्निर्ददाह महासुरान् । ज्वालामालाकुलं सर्वं वायुना निर्मितं तदा

అప్పుడు అగ్నిదేవుడు శస్త్రవర్షంతో ఆ మహాసురులను దహించి భస్మం చేశాడు. వెంటనే వాయుదేవుని క్రియవల్ల సమస్తం జ్వాలామాలలతో నిండిపోయింది।

Verse 28

दह्यमानास्ततो दैत्या अग्निज्वालासमावृताः । प्रविश्य पातालतलं जले लीनाः सहस्रशः

తర్వాత దహించబడుతున్న దైత్యులు అగ్నిజ్వాలలతో ఆవరించబడి పాతాళలోకంలో ప్రవేశించి, వేల సంఖ్యలో జలంలో లీనమయ్యారు।

Verse 29

ततः कुमारमग्निं तु नर्मदापुत्रमव्ययम् । पूजयित्वा सुराः सर्वे जग्मुस्ते त्रिदशालयम्

అనంతరం సమస్త దేవతలు నర్మదాపుత్రుడైన అవ్యయుడు, కుమారరూప అగ్నిని పూజించి, త్రిదశుల నివాసానికి వెళ్లిపోయారు।

Verse 30

सशल्यस्तु महातेजा रेवापुत्रो वृतोऽग्निभिः । नर्मदामागतः क्षिप्रं मातरं द्रष्टुमुत्सुकः

కానీ మహాతేజస్సుగల రేవాపుత్రుడు, శస్త్రశల్యాలతో గాయపడినవాడై అగ్నులతో చుట్టుముట్టబడి, తల్లిని దర్శించాలనే ఉత్సుకతతో త్వరగా నర్మద వద్దకు వచ్చాడు।

Verse 31

तं दृष्ट्वा पुत्रमायान्तं शस्त्रौघेण परिक्षतम् । नर्मदा पुण्यसलिला अभ्युत्थाय सुविस्मिता

శస్త్రప్రవాహంతో గాయపడిన తన కుమారుడు వస్తున్నాడని చూసి, పుణ్యజలమయమైన నర్మదా అత్యంత ఆశ్చర్యంతో లేచి నిలిచింది।

Verse 32

पर्यष्वजत बाहुभ्यां प्रस्नवापीडितस्तनी । सशल्यं पुत्रमादाय कापिलं ह्रदमाविशत्

ఆమె రెండు భుజాలతో అతనిని ఆలింగనం చేసింది; పాలతో తడిసిన, ఒత్తిడితో పాలు జారే స్తనాలుగల ఆమె, శల్యంతో బాధపడుతున్న కుమారుణ్ణి తీసుకొని కాపిలా హ్రదంలో ప్రవేశించింది।

Verse 33

प्रविष्टमात्रे तु ह्रदे कापिले पापनाशिनि । सशल्यं तं विशल्यं च क्षणात्कृतवती तदा

పాపనాశినీ అయిన కాపిలా హ్రదంలో ప్రవేశించిన వెంటనే, శల్యాలతో గాయపడిన అతనిని ఆమె క్షణంలోనే శల్యరహితుడిగా చేసింది।

Verse 34

स विशल्योऽभवद्यस्मात्प्राप्य तस्याः शिवं जलम् । कपिला नामतस्तेन विशल्या चोच्यते बुधैः

ఆమె శివప్రసాదమైన మంగళజలాన్ని పొందగానే అతడు శల్యరహితుడయ్యాడు; అందువల్ల ఆమె ‘కాపిలా’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధి చెందింది, ఈ తీర్థం ‘విశల్యా’ అని కూడా పండితులు అంటారు।

Verse 35

अन्येऽपि तत्र ये स्नाताः शुचयस्तु समाहिताः । पापशल्यैः प्रमुच्यन्ते मृता यान्ति सुरालयम्

ఇతరులు కూడా అక్కడ శుచిగా, సమాహితచిత్తంతో స్నానం చేస్తే, వారు పాపరూప శల్యాల నుండి విముక్తులవుతారు; మరణానంతరం దేవలోకానికి చేరుతారు।

Verse 36

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽहं पुरा त्वया । उत्पत्तिकारणं तात विशल्याया नरेश्वर

ఓ తాత, ఓ నరేశ్వరా! నీవు పూర్వం నన్ను అడిగిన—విశల్యా యొక్క ఉద్భవకారణం—అది సమస్తం నేను నీకు వివరించాను।