Adhyaya 53

Verse 1

उत्तानपाद उवाच । आश्रमे वसतस्तस्य स दीर्घतपसो मुनेः । कनीयांस्तनयो देव कथं मृत्युमुपागतः

ఉత్తానపాదుడు పలికెను—హే దేవా! దీర్ఘతపస్సు గల ముని ఆశ్రమంలో నివసించుచుండగా అతని కనిష్ఠ కుమారుడు ఎలా మరణాన్ని పొందెను?

Verse 2

ईश्वर उवाच । शृणुष्वैकमना भूत्वा कथां दिव्यां महीपते । श्रवणादेव यस्यास्तु मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

ఈశ్వరుడు పలికెను—హే మహీపతే! ఏకాగ్రమనసుతో ఈ దివ్యకథను వినుము; దీని శ్రవణమాత్రముననే సమస్త పాపముల నుండి విముక్తి కలుగును.

Verse 3

काशीराजो महावीर्यो महाबलपराक्रमः । चित्रसेन इति ख्यातां धरण्यां स नराधिप

కాశీదేశానికి ఒక రాజు ఉండెను—మహావీరుడు, మహాబలుడు, పరాక్రమశాలి. భూమిపై అతడు ‘చిత్రసేనుడు’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధుడైన నరాధిపుడు.

Verse 4

तस्य राज्ये सदा धर्मो नाधर्मो विद्यते क्वचित् । वेदधर्मरतो नित्यं प्रजा धर्मेण पालयन्

అతని రాజ్యంలో ఎల్లప్పుడూ ధర్మమే నిలిచెను; ఎక్కడా అధర్మం కనబడలేదు. నిత్యం వేదధర్మంలో రతుడై ధర్మముచే ప్రజలను పాలించెను.

Verse 5

स्वधर्मनिरतश्चैव युद्धातिथ्यप्रियः सदा । क्षत्रधर्मं समाश्रित्य भोगान्भुङ्क्ते स कामतः

అతడు స్వధర్మంలో నిబద్ధుడై, యుద్ధమును మరియు అతిథి-సత్కారమును సదా ప్రియంగా భావించెను. క్షత్రధర్మాన్ని ఆశ్రయించి, ఇష్టానుసారంగా ధర్మ్యమైన భోగాలను అనుభవించెను.

Verse 6

कोशस्यान्तो न विद्येत हस्त्यश्वरथपत्तिमान् । इतिहासपुराणज्ञैः पण्डितैः सह संकथाम्

అతని ఖజానాకు అంతం లేదు; ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలు, పాదసైన్యంతో అతడు సమృద్ధుడైయుండెను. ఇతిహాస-పురాణజ్ఞులైన పండితులతో ధర్మసంభాషణలు చేసెను.

Verse 7

कथयन्राजते राजा कैलास इव शङ्करः । एवं स पालयन्राज्यं राजा मन्त्रिणमब्रवीत्

సంభాషిస్తూ రాజు, కైలాసంపై ఉన్న శంకరునివలె ప్రకాశించెను. ఈ విధంగా రాజ్యాన్ని పాలిస్తూ రాజు తన మంత్రిని ఉద్దేశించి పలికెను.

Verse 8

मृगयायां गमिष्यामि तिष्ठध्वं राज्यपालने । गम्यतां सचिवैः प्रोक्ते गतोऽसौ वसुधाधिपः

రాజు పలికెను—“నేను మృగయకు వెళ్తాను; మీరు రాజ్యరక్షణలో నిలిచి ఉండండి.” మంత్రులు “వెళ్లండి” అని చెప్పగా, ఆ వసుధాధిపుడు బయలుదేరెను.

Verse 9

अश्वारूढाश्च धावन्तो राजानो मण्डलाधिपाः । छत्रैश्छत्राणि घृष्यन्तोऽनुजग्मुः काननं प्रति

గుర్రాలపై ఎక్కి వేగంగా దూసుకుపోతూ, తమ తమ మండలాధిపతులైన రాజులు, ఛత్రాలు పరస్పరం తాకుతూ, అతని వెంట అడవివైపు వెళ్లిరి.

Verse 10

रजस्तत्रोत्थितं भौमं गजवाजिपदाहतम् । तेनैतच्छादितं सर्वं सदिङ्मार्तण्डमंलम्

అక్కడ ఏనుగులు, గుర్రాల పాదఘాతంతో భూమి నుండి ధూళి లేచెను; ఆ ధూళితో సమస్తం కప్పబడెను—దిక్కులూ, సూర్యమండలమూ కూడ.

Verse 11

न तत्र दृश्यते सूर्यो न काष्ठा न च चन्द्रमाः । पादपाश्च न दृश्यन्ते गिरिशृङ्गाणि सर्वतः

అక్కడ సూర్యుడు కనబడలేదు, దిక్కులు కనబడలేదు, చంద్రుడుకూడా కనబడలేదు. అన్ని వైపులా చెట్లు గానీ, పర్వతశిఖరాలు గానీ కనిపించలేదు.

Verse 12

परस्परं न पश्यन्ति निशार्द्धे वार्षिके यथा । तत्रासौ सुमहद्यूथं मृगाणां समलक्ष्यत

వర్షాకాల రాత్రి మధ్యలో ఎలా ఒకరినొకరు చూడలేరో, అలాగే అక్కడ వారు పరస్పరం చూడలేకపోయారు. అప్పుడు అతడు జింకల అతి పెద్ద గుంపును గమనించాడు.

Verse 13

अधावत्सहितः सर्वैः स राजा राजपुत्रकैः । वृन्दास्फोटोऽभवत्तेषां शीघ्रं जग्मुर्दिशो दश

ఆ రాజు అన్ని రాజకుమారులతో కలిసి పరుగెత్తాడు; కానీ వారి గుంపు గందరగోళంగా చెదిరిపోయి, వారు త్వరగా పది దిక్కులకూ వెళ్ళిపోయారు.

Verse 14

एकमार्गगतो राजा चित्रसेनो महीपतिः । एकाकी स गतस्तत्र यत्र यत्र च ते मृगाः

భూపతి చిత్రసేన రాజు ఒకే మార్గాన్ని పట్టాడు. ఆ జింకలు ఎక్కడెక్కడికి వెళ్లాయో, అక్కడక్కడికి అతడు ఒంటరిగా వెళ్లాడు.

Verse 15

प्रविष्टोऽसौ ततो दुर्गं काननं गिरिगह्वरम् । वल्लीगुल्मसमाकीर्णं स्थितो यत्र न लक्ष्यते

తర్వాత అతడు దాటలేని దుర్గమ అరణ్యంలో—పర్వత గుహలు, ఘన వనంలో—ప్రవేశించాడు. లతలు, పొదలతో నిండిన ఆ చోట నిలిచినవాడే సులభంగా కనిపించడు.

Verse 16

अदृश्यांस्तु मृगान्मत्वा दिशो राजा व्यलोकयत् । कां दिशं नु गमिष्यामि क्व मे सैन्यसमागमः

మృగాలు కనబడక పోయాయని భావించిన రాజు అన్ని దిక్కులా చూచి— “ఇప్పుడు నేను ఏ దిశకు వెళ్ళాలి? నా సైన్యంతో నా సంగమం ఎక్కడ?” అని అనుకున్నాడు.

Verse 17

एवं कष्टं गतो राजा चित्रसेनो नराधिपः । वृक्षच्छायां समाश्रित्य विश्राममकरोन्नृपः

ఇలా కష్టస్థితికి చేరిన నరాధిపుడు రాజు చిత్రసేనుడు ఒక వృక్షఛాయను ఆశ్రయించి విశ్రాంతి తీసుకున్నాడు.

Verse 18

क्षुत्तृषार्तो भ्रमन्दुर्गे कानने गिरिगह्वरे । ततोऽपश्यत्सरो दिव्यं पद्मिनीखण्डमण्डितम्

ఆకలి దాహాలతో బాధపడుతూ దుర్గమమైన అరణ్యంలో, పర్వత గుహావరాల్లో తిరుగుతూ ఉండగా, అతడు పద్మినీ సమూహాలతో అలంకరించబడిన ఒక దివ్య సరస్సును చూశాడు.

Verse 19

हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् । ततो दृष्ट्वा स राजेन्द्रः सम्प्रहृष्टतनूरुहः

ఆ సరస్సు హంసలు, కారండవ పక్షులతో నిండిపోయి, చక్రవాక పక్షులతో మరింత శోభించింది; అది చూసి రాజేంద్రుని దేహంలో ఆనందరొమాంచం కలిగింది.

Verse 20

कमलानि गृहीत्वा तु ततः स्नानं समाचरत् । तर्पयित्वा पितृदेवान्मनुष्यांश्च यथाविधि

కమలపుష్పాలను తీసుకొని అతడు అక్కడ స్నానం చేసి, విధివిధానంగా పితృదేవతలకు, దేవతలకు మరియు మనుష్యులకు కూడా తర్పణం సమర్పించి తృప్తిపరిచాడు.

Verse 21

आच्छाद्य शतपत्रैश्च पूजयामास शङ्करम् । ययौ पानीयममलं यथावत्स समाहितः

శతదళ పద్మాలతో పూజాస్థలాన్ని ఆచ్ఛాదించి అతడు శంకరుని యథావిధిగా పూజించాడు. అనంతరం సమాహితచిత్తుడై నిర్మల జలానికి వెళ్లి విధిపూర్వకంగా పానము చేశాడు।

Verse 22

उत्तीर्य सलिलात्तीरे दृष्ट्वा वृक्षं समीपगम् । उत्तरीयमधः कृत्वोपविष्टो धरणीतले

నీటిలోనుంచి బయటికి వచ్చి తీరానికి చేరి, సమీపంలోని వృక్షాన్ని చూసి, తన ఉత్తరీయాన్ని కింద పరచి భూమిపై కూర్చున్నాడు।

Verse 23

चिन्तयन्नुपविष्टोऽसौ किमद्य प्रकरोम्यहम् । तत्रासीनो ददर्शाथ वनोद्देशे मृगान्बहून्

అతడు కూర్చుని—“ఈ రోజు నేను ఏమి చేయాలి?” అని ఆలోచించాడు. అలా కూర్చునే ఉండగా అడవిప్రదేశంలో అనేక మృగాలను చూశాడు।

Verse 24

केचित्पूर्वमुखास्तत्र चापरे दक्षिणामुखाः । वारुण्यमिमुखाः केचित्केचित्कौबेरदिङ्मुखाः

అక్కడ కొందరు తూర్పుముఖంగా, మరికొందరు దక్షిణముఖంగా ఉన్నారు. కొందరు వరుణుని పశ్చిమ దిశవైపు, మరికొందరు కుబేరుని ఉత్తర దిశవైపు ముఖం పెట్టారు।

Verse 25

केचिन्निद्रापराः केचिदूर्ध्वकर्णाः स्थिताः परे । मृगमध्ये स्थितो योगी ऋक्षशृङ्गो महातपाः

కొందరు నిద్రలో మునిగిపోయారు, మరికొందరు చెవులు పైకెత్తి నిలబడ్డారు. మృగమధ్యంలో మహాతపస్వి యోగి ఋక్షశృంగుడు నిలిచియున్నాడు।

Verse 26

मृगान्दृष्ट्वा ततो राजा आहारार्थमचिन्तयत् । हत्वैतेषु मृगं कंचिद्भक्षयामि यदृच्छया

జింకలను చూచి రాజు ఆహారార్థం మనసులో ఆలోచించాడు—“ఇవాటిలో ఒక జింకను యదృచ్ఛగా వధించి దాని మాంసం భక్షిస్తాను।”

Verse 27

स्वस्थावस्थो भविष्यामि मृगमांसस्य भक्षणात् । काशीं प्रति गमिष्यामि मार्गमन्विष्य यत्नतः

జింకమాంసం భక్షణంతో నేను ఆరోగ్యాన్ని పొందుతాను; ఆపై యత్నపూర్వకంగా మార్గాన్ని అన్వేషించి కాశీ వైపు వెళ్తాను।

Verse 28

विचिन्त्यैवं ततो राजा वृक्षमूलमुपाश्रितः । चापं गृह्य कराग्रेण स शरं संदधे ततः

ఇలా నిర్ణయించుకొని రాజు చెట్టు వేరున ఆశ్రయించాడు. చేతితో ధనుస్సు పట్టుకొని దానిపై బాణాన్ని సంధించాడు।

Verse 29

विचिक्षेप शरं तत्र यत्र ते बहवो मृगाः । तेषां मध्ये स वै विद्ध ऋक्षशृङ्गो महातपाः

అనేక జింకలు ఉన్న చోట అతడు బాణాన్ని విసిరాడు; కాని వాటి మధ్య మహాతపస్వి ఋక్షశృంగుడే బాణంతో గాయపడ్డాడు।

Verse 30

जग्मुस्त्रस्तास्तु ते सर्वे शब्दं कृत्वा वनौकसः । स ऋषिः पतितस्तत्र कृष्ण कृष्णेति चाब्रवीत्

భయపడిన ఆ అరణ్యవాసులందరూ పెద్ద శబ్దం చేస్తూ పారిపోయారు. ఆ ఋషి అక్కడే పడిపోయి ‘కృష్ణ! కృష్ణ!’ అని విలపించాడు।

Verse 31

हाहा कष्टं कृतं तेन येनाहं घातितोऽधुना । कस्यैषा दुर्मतिर्जाता पापबुद्धेर्ममोपरि

అయ్యో! నన్ను ఇప్పుడు చంపినవాడు ఎంతటి ఘోరకార్యం చేశాడు! నాపై ఎవరికి ఇటువంటి పాపపు బుద్ధి కలిగింది?

Verse 32

मृगमध्ये स्थितश्चाहं न कंचिदुपरोधये । तां वाचं मानुषीं श्रुत्वा स राजा विस्मयान्वितः

నేను జింకల మధ్య ఉండి ఎవరికీ హాని కలిగించలేదు. ఆ మనిషి మాటలు విని రాజు ఆశ్చర్యపోయాడు.

Verse 33

शीघ्रं गत्वा ततोऽपश्यद्ब्राह्मणं ब्रह्मतेजसा । हाहा कष्टं कृतं मेऽद्य येनासौ घातितो द्विजः

వెంటనే అక్కడికి వెళ్లి, బ్రహ్మతేజస్సుతో వెలిగిపోతున్న బ్రాహ్మణుడిని చూశాడు. 'అయ్యో! ఈ రోజు నేను ఎంత ఘోరకార్యం చేశాను, ఈ బ్రాహ్మణుడిని చంపాను కదా!'

Verse 34

चित्रसेन उवाच । अकामाद्घातितस्त्वं तु मृगभ्रान्त्या मयानघ । गृहीत्वा बहुदारूणि स्वतनुं दाहयाम्यहम्

చిత్రసేనుడు పలికెను: 'ఓ పాపరహితుడా! జింక అనే భ్రమతో తెలియక నిన్ను చంపాను. ఇప్పుడు చాలా కట్టెలు పోగుచేసి నా శరీరాన్ని దహించుకుంటాను.'

Verse 35

दृष्टादृष्टं तु यत्किंचिन्न समं ब्रह्महत्यया । अन्यथा ब्रह्महत्यायाः शुद्धिर्मे न भविष्यति

ఇహలోకంలో గానీ, పరలోకంలో గానీ బ్రహ్మహత్యా పాతకానికి సమానమైనది ఏదీ లేదు. లేకపోతే నాకు బ్రహ్మహత్య నుండి విముక్తి లభించదు.

Verse 36

ऋक्षशृङ्ग उवाच । न ते सिद्धिर्भवेत्काचिन्मयि पञ्चत्वमागते । बह्व्यो हत्या भविष्यन्ति विनाशे मम साम्प्रतम्

ఋక్షశృంగుడు పలికెను: 'నేను మరణించినచో నీకు ఎట్టి సిద్ధియు కలుగదు. నా వినాశనము వలన ఇప్పుడు అనేక హత్యలు జరుగును.'

Verse 37

जननी मे पिता वृद्धो भ्रातरश्च तपस्विनः । भ्रातृजाया मरिष्यन्ति मयि पञ्चत्वमागते

నా తల్లి, వృద్ధుడైన తండ్రి, తపస్వులైన సోదరులు మరియు వారి భార్యలు—నేను మరణించినచో వీరందరూ మరణించెదరు.

Verse 38

एता हत्या भविष्यन्ति कथं शुद्धिर्भवेत्तव । उपायं कथयिष्यामि तं कर्तुं यदि मन्यसे

ఈ హత్యలన్నీ జరిగినచో నీకు శుద్ధి ఎట్లు కలుగును? నీవు అంగీకరించినచో, నేను నీకొక ఉపాయమును చెప్పెదను.

Verse 39

चित्रसेन उवाच । उपायः कथ्यतां मेऽद्य यस्ते मनसि वर्तते । करिष्ये तमहं सर्वं यत्नेनापि महामुने

చిత్రసేనుడు పలికెను: 'ఓ మహామునీ! నీ మనసులో నున్న ఉపాయమును నేడు నాకు చెప్పుము. నేను ప్రయత్నపూర్వకముగా దానిని ఆచరించెదను.'

Verse 40

ऋक्षशृङ्ग उवाच । पृच्छामि त्वां कथं को वा कुतस्त्वमिह चागतः । ब्रह्मक्षत्रविशां मध्ये को भवानुत शूद्रजः

ఋక్షశృంగుడు పలికెను: 'నేను నిన్ను అడుగుచున్నాను—నీవు ఎవడవు? ఎచటి నుండి, ఎట్లు ఇచటకు వచ్చితివి? బ్రాహ్మణ, క్షత్రియ, వైశ్యులలో నీవు ఎవడవు? లేక శూద్రుడవా?'

Verse 41

चित्रसेन उवाच । नाहं शूद्रोऽस्मि भोस्तात न वैश्यो ब्राह्मणो न वा । न चान्त्यजोऽस्मि विप्रेन्द्र क्षत्रियोऽस्मि महामुने

చిత్రసేనుడు పలికెను—హే తాత! నేను శూద్రుడను కాదు, వైశ్యుడను కాదు, బ్రాహ్మణుడను కూడా కాదు. హే విప్రేంద్రా, నేను అంత్యజుడను కాదు; హే మహామునీ, నేను క్షత్రియుడను.

Verse 42

धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सर्वसत्त्वहिते रतः । अकामात्पातकं जातं कथं शुद्धिर्भविष्यति

నేను ధర్మజ్ఞుడను, కృతజ్ఞుడను, సమస్త జీవుల హితంలో నిమగ్నుడను. అయినా అనుకోకుండా నాతో పాపం జరిగింది—ఇప్పుడు శుద్ధి ఎలా కలుగుతుంది?

Verse 43

ऋक्षशृङ्ग उवाच । मां गृहीत्वा आश्रमं गच्छ यत्र तौ पितरौ मम । आवेदयस्व चात्मानं पुत्रघातिनमातुरम्

ఋక్షశృంగుడు అన్నాడు—నన్ను తీసుకొని నా తల్లిదండ్రులు ఉన్న ఆశ్రమానికి వెళ్లు. అక్కడ నీ సంగతి వెల్లడించు—పుత్రహత్యాపాపంతో వ్యాకులుడై ఉన్నవాడని.

Verse 44

ते दृष्ट्वा मां करिष्यन्ति कारुण्यं च तवोपरि । उपायं कथयिष्यन्ति येन शान्तिर्भविष्यति

వారు నన్ను చూచి నిశ్చయంగా నీపై కరుణ చూపుతారు. ఏ ఉపాయంతో శాంతి కలుగుతుందో ఆ మార్గాన్ని వారు చెబుతారు.

Verse 45

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चित्रसेनो नृपोत्तम । स्कन्धे कृत्वा तु तं विप्रं जगामाश्रमसन्निधौ

ఆ మాటలు విని నృపోత్తముడైన రాజు చిత్రసేనుడు ఆ విప్రుణ్ని భుజంపై ఎత్తుకొని ఆశ్రమ సమీపానికి వెళ్లెను.

Verse 46

न शक्नोति यदा वोढुं विश्राम्यति पुनःपुनः । तावत्पश्यति तं विप्रं मूर्छितं विकलेन्द्रियम्

అతడు భారాన్ని మోయలేక మళ్లీ మళ్లీ విశ్రాంతి తీసుకుంటుండగా, ఆ బ్రాహ్మణుడు మూర్ఛించి ఇంద్రియాలు శిథిలమైనవాడై ఉన్నట్లు అతడు చూచెను।

Verse 47

मुमोच चित्रसेनस्तं छायायां वटभूरुहः । वस्त्रं चतुर्गुणं कृत्वा चक्रे वातं मुहुर्मुहुः

చిత్రసేనుడు అతనిని మర్రిచెట్టు నీడలో దింపి ఉంచెను; తన వస్త్రాన్ని నాలుగు మడతలు మడిచి మళ్లీ మళ్లీ గాలివీశెను।

Verse 48

पश्यतस्तस्य राजेन्द्र ऋक्षशृङ्गो महातपाः । पञ्चत्वमगमच्छीघ्रं ध्यानयोगेन योगवित्

ఓ రాజేంద్రా! అతడు చూస్తుండగానే మహాతపస్వి, యోగవిదుడైన ఋక్షశృంగుడు ధ్యానయోగబలంతో త్వరగా పంచత్వం (మరణం) పొందెను।

Verse 49

दाहयामास तं विप्रं विधिदृष्टेन कर्मणा । स्नानं कृत्वा स शोकार्तो विललाप मुहुर्मुहुः

విధి ప్రకారం అతడు ఆ బ్రాహ్మణుని దహనక్రియ నిర్వహించెను; అనంతరం స్నానం చేసి శోకార్తుడై మళ్లీ మళ్లీ విలపించెను।

Verse 53

। अध्याय

ఇతి అధ్యాయము సమాప్తము।