Adhyaya 227

Verse 1

मार्कण्डेय उवाच । एतानि तव संक्षेपात्प्राधान्यात्कथितानि च । न शक्तो विस्तराद्वक्तुं संख्यां तीर्थेषु पाण्डव

మార్కండేయుడు పలికెను—హే పాండవా! ఇవి నీకు సంక్షేపంగా, వాటి ప్రాధాన్యాన్ని బట్టి చెప్పబడినవి. తీర్థాల సంఖ్యను విస్తారంగా వివరించుటకు నేను శక్తుడను కాను.

Verse 2

एषा पवित्रा विमला नदी त्रैलोक्यविश्रुता । नर्मदा सरितां श्रेष्ठा महादेवस्य वल्लभा

ఈ నది పవిత్రమై నిర్మలమై త్రిలోకమంతటా ప్రసిద్ధి పొందినది. నర్మదా నదులలో శ్రేష్ఠము, మహాదేవునికి ప్రియమైనది.

Verse 3

मनसा संस्मरेद्यस्तु नर्मदां सततं नृप । चान्द्रायणशतस्याशु लभते फलमुत्तमम्

హే రాజా! ఎవడు మనస్సులో నిత్యం నర్మదను స్మరిస్తాడో, వాడు త్వరగా శత చాంద్రాయణ వ్రతాల సమానమైన ఉత్తమ ఫలాన్ని పొందుతాడు.

Verse 4

अश्रद्दधानाः पुरुषा नास्तिकाश्चात्र ये स्थिताः । पतन्ति नरके घोरे प्राहैवं परमेश्वरः

ఇక్కడ శ్రద్ధలేని వారు, నాస్తికులు నివసిస్తే వారు ఘోర నరకంలో పడతారు—ఇలా పరమేశ్వరుడు ప్రకటించాడు.

Verse 5

नर्मदां सेवते नित्यं स्वयं देवो महेश्वरः । तेन पुण्या नदी ज्ञेया ब्रह्महत्यापहारिणी

స్వయంగా దేవుడు మహేశ్వరుడు నిత్యం నర్మదను సేవిస్తాడు; అందువల్ల ఆమె పరమ పుణ్యనది, బ్రహ్మహత్య పాపమును కూడా హరించేది అని తెలుసుకోవాలి.

Verse 6

इयं माहेश्वरी गङ्गा महेश्वरतनूद्भवा । प्रोक्ता दक्षिणगङ्गेति भारतस्य युधिष्ठिर

ఇది మాహేశ్వరీ గంగా, మహేశ్వరుని తనువునుండి ఉద్భవించినది; ఓ భారతనందన యుధిష్ఠిరా, దీనిని ‘దక్షిణ గంగా’ అని ప్రకటించారు.

Verse 7

जाह्नवी वैष्णवी गङ्गा ब्राह्मी गङ्गा सरस्वती । इयं माहेश्वरी गङ्गा रेवा नास्त्यत्र संशयः

జాహ్నవీ వైష్ణవీ గంగా, సరస్వతీ బ్రాహ్మీ గంగా; మరియు ఈ రేవానే మాహేశ్వరీ గంగా—ఇందులో సందేహం లేదు.

Verse 8

यथा हि पुरुषे देवस्त्रैमूर्तत्वमुपाश्रितः । ब्रह्मविष्णुमहेशाख्यं न भेदस्तत्र वै यथा । तथा सरित्त्रये पार्थ भेदं मनसि मा कृथाः

ఎలాగైతే ఒకే దేవుడు పురుషునిలో నివసించి బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ అనే త్రిమూర్తి రూపాన్ని ధరిస్తాడో, అక్కడ నిజమైన భేదం లేనట్లే; అలాగే ఓ పార్థా, మూడు పవిత్ర నదుల మధ్య మనసులో భేదం చేయకు.

Verse 9

कोटिशो ह्यत्र तीर्थानि लक्षशश्चापि भारत । तथा सहस्रशो रेवातीरद्वयगतानि तु

ఓ భారతా, ఇక్కడ తీర్థాలు కోట్ల సంఖ్యలోను, లక్షల సంఖ్యలోను ఉన్నాయి; అలాగే రేవా నదీ రెండు తీరాలపై అవి వేల సంఖ్యలో విస్తరించి ఉన్నాయి.

Verse 10

वृक्षान्तरिक्षसंस्थानि जलस्थलगतानि च । कः शक्तस्तानि निर्णेतुं वागीशो वा महेश्वरः

కొన్ని తీర్థాలు వృక్షాలలో, కొన్ని ఆకాశమధ్యంలో స్థాపితమై ఉన్నాయి; కొన్ని జలంలో, కొన్ని భూమిపై ఉన్నాయి; వాటిని ఎవరు లెక్కించగలరు—వాక్పతి వాగీశుడా, లేక స్వయంగా మహేశ్వరుడా?

Verse 11

स्मरणाज्जन्मजनितं दर्शनाच्च त्रिजन्मजम् । सप्तजन्मकृतं नश्येत्पापं रेवावगाहनात्

రేవాను స్మరించుటవలన ఈ జన్మలో జనించిన పాపము నశించును; ఆమె దర్శనమాత్రమున మూడు జన్మల పాపము క్షయమగును; రేవాలో స్నానముచేత ఏడు జన్మలలో కూడిన పాపమంతయు నశించును।

Verse 12

देवकार्यं कृतं तेन अग्नयो विधिवद्धुताः । वेदा अधीताश्चत्वारो येन रेवावगाहिता

యెవడు విధివిధానముగా రేవాలో స్నానము చేసెనో, అతనిచేత దేవకార్యము చేసినట్లే; అగ్నయః విధివత్హోమముచేత తృప్తి పొందినట్లే, నాలుగు వేదములు అధ్యయనమైనట్లే అవును।

Verse 13

प्राधान्याच्चापि संक्षेपात्तीर्थान्युक्तानि ते मया । न शक्यो विस्तरः पार्थ श्रोतुं वक्तुं च वै मया

హే పార్థా, ప్రధాన్యమును అనుసరించి నేను తీర్థములను సంక్షేపముగా చెప్పితిని; వాటి విస్తారము నాచేత పూర్తిగా చెప్పుటకును, పూర్తిగా వినుటకును సాధ్యము కాదు।

Verse 14

युधिष्ठिर उवाच । विधानं च यमांश्चैव नियमांश्च वदस्व मे । प्रायश्चित्तार्थगमने को विधिस्तं वदस्व मे

యుధిష్ఠిరుడు పలికెను—విధానమును, యమములను, నియమములను నాకు చెప్పుము. ప్రాయశ్చిత్తార్థముగా గమనము చేయుటకు ఏ విధి? దానిని నాకు వివరించుము।

Verse 15

श्रीमार्कण्डेय उवाच । साधु पृष्टं महाराज यच्छ्रेयः पारलौकिकम् । शृणुष्वावहितो भूत्वा यथाज्ञानं वदामि ते

శ్రీ మార్కండేయుడు పలికెను—మహారాజా, నీవు శుభప్రశ్న అడిగితివి; ఇది పరలోకసంబంధమైన పరమ శ్రేయస్సు విషయము. ఏకాగ్రతతో వినుము; నా జ్ఞానమునుబట్టి నీకు చెప్పుచున్నాను।

Verse 16

अध्रुवेण शरीरेण ध्रुवं कर्म समाचरेत् । अवश्यमेव यास्यन्ति प्राणाः प्राघूर्णिका इव

ఈ అనిత్య శరీరంతోనైనా నిత్యమైన ధర్మకర్మను ఆచరించాలి; ఎందుకంటే ప్రాణాలు తప్పక లట్టువలె తిరుగుతూ విడిచి పోతాయి।

Verse 17

दानं वित्तादृतं वाचः कीर्तिधर्मौ तथा ख्युषः । परोपकरणं कायादसारात्सारमुद्धरेत्

ధనములోనుండి దానాన్ని, వాక్కులోనుండి సత్యాన్ని గ్రహించాలి; జీవితములోనుండి కీర్తి ధర్మాలను పొందాలి, ఈ నశ్వర దేహములోనుండి పరోపకారమే సారమని వెలికితీయాలి।

Verse 18

अस्मिन्महामोहमये कटाहे सूर्याग्निना रात्रिदिवेन्धनेन । मासर्तुदर्वीपरिघट्टनेन भूतानि कालः पचतीति वार्ता

ఈ మహామోహమయ కటాహంలో సూర్యుడు అగ్ని, రాత్రి-పగలు ఇంధనం; నెలలు-ఋతువుల చెంచాతో కలుపుతూ కాలుడు సమస్త భూతాలను ‘వండుతాడు’—ఇదే సత్యవార్త।

Verse 19

ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि । नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः

శాస్త్రవిధానంలో చెప్పిన కర్మను తెలుసుకొని ఇక్కడ ఆచరించాలి; ఎందుకంటే సందేహాత్ముడికి ఈ లోకమూ లేదు, పరలోకమూ లేదు, సుఖమూ లేదు।

Verse 20

मन्त्रे तीर्थे द्विजे देवे दैवज्ञे भेषजे गुरौ । यादृशी भावना यस्य सिद्धिर्भवति तादृशी

మంత్రంలో, తీర్థంలో, ద్విజునిలో, దేవునిలో, దైవజ్ఞునిలో, ఔషధంలో, గురువులో—ఎవరి భావన ఏ విధంగా ఉంటే, సిద్ధి కూడా అట్లానే కలుగుతుంది।

Verse 21

अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् । असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह

హే పార్థా! శ్రద్ధలేక యజ్ఞంలో అర్పించిన హవనం, దానం, తపస్సు—ఇవి ‘అసత్’ అని చెప్పబడతాయి; వాటికి ఇహలోకంలోనూ పరలోకంలోనూ ఫలం లేదు.

Verse 22

यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः । न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम्

శాస్త్రవిధిని విడిచి కేవలం కోరిక, స్వేచ్ఛాచారంతో నడిచేవాడు—సిద్ధిని పొందడు, సుఖాన్ని పొందడు, పరమగతినీ పొందడు.

Verse 23

सन्तीह विविधोपाया नृणां देहविशोधनाः । तीर्थसेवासमं नास्ति स्वशरीरस्य शोधनम्

మనుష్యులకు దేహశుద్ధికి అనేక మార్గాలు ఉన్నా, స్వశరీర శుద్ధికి తీర్థసేవతో సమానమైనది లేదు.

Verse 24

कृच्छ्रचान्द्रायणाद्यैर्वा द्वितीयं तीर्थसेवया । यदा तीर्थं समुद्दिश्य प्रयाति पुरुषो नृप । तदा देवाश्च पितरस्तं व्रजन्त्यनु खेचराः

కృచ్ఛ్ర, చాంద్రాయణాది కఠిన తపస్సులతో కూడా శుద్ధి కలుగుతుంది; కానీ రెండవది (శ్రేష్ఠ మార్గం) తీర్థసేవ. ఓ రాజా! మనిషి తీర్థాన్ని లక్ష్యంగా చేసుకొని బయలుదేరినప్పుడు, దేవతలూ పితృదేవతలూ ఆకాశచర దివ్యగణాలతో కలిసి అతనిని అనుసరిస్తారు.

Verse 25

परमा मोदपूर्णास्ते प्रयान्त्यस्यानुयायिनः । कृत्वाभ्युदयिकं श्राद्धं समापृच्छय तु देवताम्

అతనిని అనుసరించే సహచరులు పరమానందంతో ముందుకు సాగుతారు—అభ్యుదయిక శ్రాద్ధం నిర్వహించి, దేవతను విధిగా వీడ్కోలు తీసుకొని.

Verse 26

इष्टबन्धूंश्च विष्णुं च शङ्करं सगणेश्वरम् । व्रजेद्द्विजाभ्यनुज्ञातो गृहीत्वा नियमानपि

ప్రియ బంధువులకు నమస్కరించి, విష్ణువును మరియు గణేశసహిత శంకరుని భక్తితో ఆరాధించాలి. అనంతరం ద్విజుల (బ్రాహ్మణుల) అనుమతి పొందుకొని, నియమాలను స్వీకరించి యాత్రకు బయలుదేరాలి.

Verse 27

एकाशनं ब्रह्मचर्यं भूशय्यां सत्यवादिताम् । वर्जनं च परान्नस्य प्रतिग्रहविवर्जनम्

ఒకసారి మాత్రమే భోజనం, బ్రహ్మచర్యం, నేలపై శయనం, సత్యవచనం—ఇవన్నీ ఆచరించాలి. ఇతరులిచ్చిన అన్నాన్ని వర్జించి, దానగ్రహణాన్ని కూడా విడిచిపెట్టాలి.

Verse 28

वर्जयित्वा तथा द्रोहवञ्चनादि नृपोत्तम । साधुवेषं समास्थाय विनयेन विभूषितः

ఓ నృపోత్తమా! ద్రోహం, మోసం మొదలైనవాటిని వదలి, సాధువుల ఆచారాన్ని స్వీకరించి, వినయంతో అలంకృతుడై ఉండాలి.

Verse 29

दम्भाहङ्कारमुक्तो यः स तीर्थफलमश्नुते । यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम्

దంభం, అహంకారం లేనివాడే తీర్థఫలాన్ని అనుభవిస్తాడు—అతని చేతులు, పాదాలు, మనస్సు సుసంయమంగా ఉన్నప్పుడు.

Verse 30

विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते । अक्रोधनश्च राजेन्द्र सत्यशीलो दृढव्रतः

విద్య, తపస్సు, కీర్తి—ఇవన్నీ కలిగినవాడు తీర్థఫలాన్ని పొందుతాడు. ఓ రాజేంద్రా! అతడు క్రోధరహితుడు, సత్యనిష్ఠుడు, వ్రతంలో దృఢుడు.

Verse 31

आत्मोपमश्च भूतेषु स तीर्थफलमश्नुते । मुण्डनं चोपवासश्च सर्वतीर्थेष्वयं विधिः

సర్వభూతాలను ఆత్మసమంగా భావించువాడు నిజంగా తీర్థఫలాన్ని పొందును. ముండనం మరియు ఉపవాసం—ఇది అన్ని తీర్థస్థలాలలో విధిగా చెప్పబడిన నియమం.

Verse 32

वर्जयित्वा कुरुक्षेत्रं विशालां विरजां गयाम् । स्नानं सुरार्चनं चैव श्राद्धे वै पिण्डपातनम्

కురుక్షేత్రం, విశాలా, విరజా, గయా వీటిని మినహాయించి ఇతరత్ర స్నానం మరియు దేవార్చన చేయవలెను; శ్రాద్ధ సందర్భంలో పిండప్రదానం నిశ్చయంగా విధించబడింది.

Verse 33

विप्राणां भोजनं शक्त्या सर्वतीर्थेष्वयं विधिः । प्रायश्चित्तनिमित्तं च यो व्रजेद्यतमानसः

ప్రతి తీర్థంలో ఈ నియమం—శక్తి మేరకు బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టాలి. ప్రాయశ్చిత్తార్థంగా నియమిత మనస్సుతో తీర్థయాత్రకు వెళ్లువాడు ఈ విధానాన్నే అనుసరిస్తాడు.

Verse 34

तस्यापि च विधिं वक्ष्ये शृणु पार्थ समाहितः । एकाशनं ब्रह्मचर्यमक्षारलवणाशनम्

దాని విధానమును కూడా చెప్పుదును—ఓ పార్థా, ఏకాగ్రంగా వినుము. రోజుకు ఒక్కసారి భోజనం, బ్రహ్మచర్యం, మరియు క్షారము-లవణము లేని ఆహారం తీసుకోవాలి.

Verse 35

स्नात्वा तीर्थाभिगमनं हविष्यैकान्नभोजनम् । वर्जयेत्पतितालापं बहुभाषणमेव च

స్నానం చేసి తీర్థస్థానానికి వెళ్లి హవిష్యప్రకారమైన సరళ పవిత్ర అన్నమే భుజించాలి. పతితులతో సంభాషణను, అలాగే అధికంగా మాట్లాడటాన్ని కూడా వర్జించాలి.

Verse 36

परीवादं परान्नं च नीचसङ्गं विवर्जयेत् । व्रजेच्च निरुपानत्को वसानो वाससी शुचिः

పరనిందను, పరాన్నాన్ని, నీచసంగాన్ని విడిచిపెట్టాలి. పాదరక్షలు లేకుండా, శుభ్రమైన వస్త్రాలు ధరించి, శుచిగా ముందుకు సాగాలి.

Verse 37

संकल्पं मनसा कृत्वा ब्राह्मणानुज्ञया व्रजेत् । तीर्थे गत्वा तथा स्नात्वा कृत्वा चैव सुरार्चनम्

మనసులో సంకల్పం చేసి, బ్రాహ్మణుల అనుమతితో బయలుదేరాలి. తీర్థానికి వెళ్లి స్నానం చేసి, దేవుని ఆరాధన చేయాలి.

Verse 38

दुष्कर्मतो विमुक्तः स्यादनुतापी भवेद्यदि । वेदे तीर्थे च देवे च दैवज्ञे चौषधे गुरौ

ఎవరైనా నిజమైన పశ్చాత్తాపంతో ఉంటే దుష్కర్మాల నుండి విముక్తి పొందుతాడు—వేదం, తీర్థం, దేవుడు, దైవజ్ఞుడు, ఔషధం, గురువు పట్ల భక్తి-గౌరవంతో.

Verse 39

यादृशी भावना यस्य सिद्धिर्भवति तादृशी । उक्ततीर्थफलानां च पुराणेषु स्मृतिष्वपि

ఎవరి భావన ఎలా ఉంటే, వారి సిద్ధి కూడా అలాగే ఉంటుంది. తీర్థఫలాలు పురాణాలలోను, స్మృతులలోను చెప్పబడ్డాయి.

Verse 40

अर्थवादभवां शङ्कां विहाय भरतर्षभ । कृत्वा विचारं शास्त्रोक्तं परिकल्प्य यथोचितम्

ఓ భరతశ్రేష్ఠా, దీనిని కేవలం అర్థవాదం (స్తుతిమాత్రం) అని భావించి కలిగే సందేహాన్ని విడిచిపెట్టు. శాస్త్రోక్తంగా విచారించి యథోచితంగా ఆచరించు.

Verse 41

कायेन कृच्छ्रचरणे ह्यशक्तानां विशुद्धये । ज्ञात्वा तीर्थाविशेषं हि प्रायश्चित्तं समाचरेत्

శరీరబలంతో కఠిన కృచ్ఛ్రతపస్సు చేయలేని వారు, తీర్థమహిమ యొక్క విశేషశక్తిని తెలిసికొని విధివిధానంగా ప్రాయశ్చిత్తం ఆచరించాలి; అప్పుడు శుద్ధి కలుగుతుంది.

Verse 42

तच्छृणुष्व महाराज नर्मदायां यथोचितम् । चतुर्विंशतिसंख्येभ्यो योजनेभ्यो व्रजेन्नरः

మహారాజా, నర్మదా విషయమై యథోచితంగా వినుము—శాస్త్రవిధి ప్రకారం మనిషి ఇరవై నాలుగు యోజనాల పరిమాణంలో యాత్ర చేయవలెను.

Verse 43

चतुर्विंशतिकृच्छ्राणां फलमाप्नोति शोभनम् । अत ऊर्ध्वं योजनेषु पादकृच्छ्रमुदाहृतः

అతడు ఇరవై నాలుగు కృచ్ఛ్రవ్రతాల సమానమైన శుభఫలాన్ని పొందుతాడు. దీనికి మించి ప్రతి యోజనకు ‘పాదకృచ్ఛ్రం’ (కృచ్ఛ్రంలో నాలుగో భాగం) ఫలమని ప్రకటించబడింది.

Verse 44

तन्मध्ये च महाराज यो व्रजेच्छुद्धिकाङ्क्षया । योजने योजने तस्य प्रायश्चित्तं विदुर्बुधाः

ఆ యాత్రలో, మహారాజా, శుద్ధి కోరికతో ఎవడు సాగుతాడో—అతనికి ప్రతి యోజనకూ ప్రాయశ్చిత్త-శుద్ధి ఫలముందని పండితులు చెబుతారు.

Verse 45

प्रणवाख्ये महाराज तथा रेवोरिसंगमे । भृगुक्षेत्रे तथा गत्वा फलं तद्द्विगुणं स्मृतम्

మహారాజా, ‘ప్రణవ’ అనే స్థలంలో, అలాగే రేవా-ఓరి సంగమంలో, ఇంకా భృగుక్షేత్రానికి చేరినప్పుడు—ఆ వ్రతఫలం ద్విగుణమవుతుందని స్మృతిలో చెప్పబడింది.

Verse 46

सङ्गमे देवनद्याश्च शूलभेदे नृपोत्तम । द्विगुणं पादहीनं स्यात्करजासंगमे तथा

దేవనదీ సంగమంలోను, శూలభేదంలోను, ఓ నృపోత్తమా, ఫలం ‘ద్విగుణమై పాదహీనము’ అవుతుంది; కరజా సంగమంలో కూడా అలాగే.

Verse 47

एरण्डीसङ्गमे तद्वत्कपिलायाश्च संगमे । केचित्त्रिगुणितं प्राहुः कुब्जारेवोत्थसङ्गमे

ఎరండీ సంగమంలో కూడా, కపిలా సంగమంలో కూడా అలాగే. కుబ్జా రేవోత్థ ప్రవాహంతో కలిసే సంగమంలో ఫలం త్రిగుణమని కొందరు చెబుతారు.

Verse 48

ओंकारे च महाराज तदपि स्यात्समञ्जसम् । सङ्गमेषु तथान्यासां नदीनां रेवया सह

ఓంకారంలో కూడా, ఓ మహారాజా, ఆ నిర్ణయం సమంజసం. అలాగే రేవాతో కూడిన ఇతర నదుల సంగమాల్లోనూ.

Verse 49

प्राहुस्ते सार्धकृच्छ्रं वै फलं पूर्वं युधिष्ठिर । त्रिगुणं कृच्छ्रमाप्नोति रेवासागरसङ्गमे

ఓ యుధిష్ఠిరా, ముందుగా నీకు ఫలం ‘సార్ధ-కృచ్ఛ్రం’ అని చెప్పారు. కానీ రేవా-సాగర సంగమంలో కృచ్ఛ్రఫలం త్రిగుణంగా లభిస్తుంది.

Verse 50

कृच्छ्रं चतुर्गुणं प्रोक्तं शुक्लतीर्थे युधिष्ठिर । योजने योजने गत्वा चतुर्विंशतियोजनम् । तत्र तत्र वसेद्यस्तु सुचिरं नृवरोत्तम

ఓ యుధిష్ఠిరా, శుక్లతీర్థంలో కృచ్ఛ్రఫలం చతుర్గుణమని చెప్పబడింది. ఇరవై నాలుగు యోజనాలు యోజన యోజనంగా ప్రయాణించి, ప్రతి చోట దీర్ఘకాలం నివసించువాడు—ఓ నరశ్రేష్ఠా—పుణ్యాన్ని స్థిరపరచుకొంటాడు.

Verse 51

रेवासेवासमाचारः संयुक्तः शुद्धबुद्धिमान् । दम्भाहङ्काररहितः शुद्ध्यर्थं स विमुच्यते

రేవా దేవీ సేవకు తగిన ఆచారాన్ని అనుసరించి, శుద్ధబుద్ధితో, దంభం మరియు అహంకారము లేనివాడైనవాడు—శుద్ధి నిమిత్తం పాపభారమునుండి విముక్తుడగును.

Verse 52

इति ते कथितं पार्थ प्रायश्चित्तार्थलक्षणम् । रेवायात्राविधानं च गुह्यमेतद्युधिष्ठिर

హే పార్థా! ఈ విధంగా ప్రాయశ్చిత్తం యొక్క లక్షణమూ ప్రయోజనమూ నీకు చెప్పబడినవి; అలాగే రేవా యాత్రావిధానమూ—హే యుధిష్ఠిరా! ఇది గుహ్యమైన (పవిత్ర) ఉపదేశము.

Verse 53

युधिष्ठिर उवाच । योजनस्य प्रमाणं मे वद त्वं मुनिसत्तम । यज्ज्ञात्वा निश्चितं मे स्यान्मनःशुद्धेस्तु कारणम्

యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—హే మునిశ్రేష్ఠా! యోజన యొక్క నిజమైన ప్రమాణాన్ని నాకు చెప్పండి. అది తెలిసినచో నా మనస్సు నిశ్చయమై, మనఃశుద్ధికి కారణమగును.

Verse 54

मार्कण्डेय उवाच । शृणु पाण्डव वक्ष्यामि प्रमाणं योजनस्य यत् । तथा यात्राविशेषेण विशेषं कृच्छ्रसम्भवम्

మార్కండేయుడు అన్నాడు—హే పాండవా! విను, యోజన యొక్క ప్రమాణాన్ని నేను వివరిస్తాను; అలాగే యాత్రా విశేషాల వల్ల కృచ్ఛ్ర వ్రతసంబంధమైన ప్రత్యేక ఫలభేదమును కూడా చెప్తాను.

Verse 55

तिर्यग्यवोदराण्यष्टावूर्ध्वा वा व्रीहयस्त्रयः । प्रमाणमङ्गुलस्याहुर्वितस्तिर्द्वादशांगुला

అడ్డంగా ఉంచిన ఎనిమిది యవగింజలు—లేదా నిలువుగా ఉంచిన మూడు బియ్యపు గింజలు—ఇవే ఒక అంగుళ ప్రమాణమని చెబుతారు. విటస్తి అనేది పన్నెండు అంగుళాలు.

Verse 56

वितस्तिद्वितयं हस्तश्चतुर्हस्तं धनुः स्मृतम् । स एव दण्डो गदितो विशेषज्ञैर्युधिष्ठिर

రెండు విటస్తులు కలిసినది ఒక హస్తము; నాలుగు హస్తములు ధనుః (ధనుష్యమానం) అని స్మరించబడును. అదే ప్రమాణమును ప్రమాణవిదులు ‘దండ’మని కూడా పలుకుదురు, ఓ యుధిష్ఠిరా।

Verse 57

धनुःसहस्रे द्वे क्रोशश्चतुःक्रोशं च योजनम् । एतद्योजनमानं ते कथितं भरतर्षभ

రెండు వేల ధనుఃలతో ఒక క్రోశము; నాలుగు క్రోశములు ఒక యోజనము. ఈ విధంగా, ఓ భరతవృషభా, నీకు యోజనమానం చెప్పబడింది।

Verse 58

येन यात्रां व्रजन् वेत्ति फलमानं निजार्जितम् । उक्तं कृच्छ्रफलं तीर्थे जलरूपे नृपोत्तम

ఈ ప్రమాణముచేత తీర్థయాత్రకు వెళ్లువాడు తాను సంపాదించిన పుణ్యఫల పరిమాణమును తెలిసికొనగలడు. ఇక, ఓ నృపోత్తమా, జలరూప తీర్థముల విషయముగా కృచ్ఛ్రవ్రతఫలము వివరించబడుచున్నది।

Verse 59

यथाविशेषं ते वच्मि पूर्वोक्ते तत्र तत्र च । तन्मे शृणु महीपाल श्रद्दधानाय कथ्यते

విశేషభేదమును అనుసరించి, పూర్వోక్త సూచన ప్రకారం, స్థలస్థలమున నేను నీకు వివరిస్తాను. కావున వినుము, ఓ మహీపాలా; ఇది శ్రద్ధగలవానికే చెప్పబడుచున్నది।

Verse 60

यस्मिंस्तीर्थे हि यत्प्रोक्तं फलं कृच्छ्रादिकं नृप । तत्राप्युपोषणात्कृच्छ्रफलं प्राप्नोत्यथाधिकम्

ఓ నృపా, ఏ తీర్థములో కృచ్ఛ్రాది వ్రతఫలము ఏదిగా చెప్పబడినదో, అక్కడ కూడా ఉపోషణము (ఉపవాసము) వలన కృచ్ఛ్రఫలము, అంతకన్నా అధికముగా కూడ, లభించును।

Verse 61

दिनजाप्याच्च लभते फलं कृच्छ्रस्य शक्तितः । तत्र विख्यातदेवेशं स्नात्वा दृष्ट्वाभिपूज्य च

పగటిపూట జపం చేసినా, తన శక్తి మేరకు, కృచ్ఛ్రవ్రత ఫలము లభిస్తుంది. అక్కడ స్నానం చేసి, ప్రసిద్ధ దేవేశ్వరుని దర్శించి, విధివిధానంగా పూజించి…

Verse 62

प्रणम्य लभते पार्थ फलं कृच्छ्रभवं सुधीः । तीर्थे मुख्यफलं स्नानाद्द्वितीयं चाप्युपोषणात्

హే పార్థా! నమస్కరించి జ్ఞాని కృచ్ఛ్రజనిత ఫలాన్ని పొందుతాడు. తీర్థంలో ప్రధాన ఫలం స్నానంతో, రెండవది ఉపవాసంతో కూడా లభిస్తుంది.

Verse 63

तृतीयं ख्यातदेवस्य दर्शनाभ्यर्चनादिभिः । चतुर्थं जाप्ययोगेन देहशक्त्या त्वहर्निशम्

మూడవ (సాధన-క్రమం) ప్రసిద్ధ దేవుని దర్శనం, అర్చన మొదలైన భక్తిక్రియల ద్వారా లభిస్తుంది. నాలుగవది శరీరశక్తి మేరకు పగలు-రాత్రి జపయోగ నియమంతో సిద్ధిస్తుంది.

Verse 64

पञ्चमं सर्वतीर्थेषु कल्पनीयं हि दूरतः । तीरस्थो योजनादर्वाग्दशांशं लभते फलम्

ఐదవ (ఫల-క్రమం) అన్ని తీర్థాలలో దూరం నుంచే కూడా భావించదగినది. తీరం వద్ద, ఒక యోజన దూరంలోపల ఉన్నవాడు ఫలంలో పదవ భాగం పొందుతాడు.

Verse 65

उक्ततीर्थफलात्पार्थ नात्र कार्या विचारणा

హే పార్థా! చెప్పబడిన తీర్థఫల విషయమై ఇక్కడ మరింత విచారణ అవసరం లేదు.

Verse 66

उपवासेन सहितं महानद्यां हि मज्जनम् । अप्यर्वाग्योजनात्पार्थ दद्यात्कृच्छ्रफलं नृणाम्

హే పార్థా! ఉపవాసంతో కూడి మహానదిలో చేసిన స్నాన-మజ్జనం, ఒక యోజనకన్నా తక్కువ దూరంలో చేసినా, మనుష్యులకు కృచ్ఛ్రవ్రతసమాన పుణ్యఫలాన్ని ప్రసాదిస్తుంది।

Verse 67

षड्योजनवहा कुल्य नद्योऽल्पा द्वादशैव च । चतुर्विंशतिगा नद्यो महानद्यस्ततोऽधिकाः

ఆరు యోజనాల వరకు ప్రవహించే జలధారను ‘కుల్యా’ అంటారు; పన్నెండు యోజనాల వరకు ఉన్నవి ‘అల్ప నదులు’. ఇరవై నాలుగు యోజనాల వరకు సాగేవి ‘మహానదులు’; దానికన్నా ఎక్కువైతే ఇంకా మహత్తరములు।