Reva Khanda (Narmada Section)
Reva Khanda
A Narmadā (Revā)–centered sacred-geography unit mapping tīrthas and devotional memory along the river’s banks. The chapter’s frame situates narration at Naimiṣāraṇya (a classical Purāṇic recitation landscape), from which the Revā region is described through hymnic praise, origin inquiry, and tīrtha-oriented questioning.
Adhyayas in Reva Khanda
232 chapters to explore.
Adhyaya 1
Revā-stutiḥ, Naimiṣa-saṃvādaḥ, Purāṇa-prāmāṇya-nirdeśaḥ (Invocation to Revā; Naimiṣa Dialogue; On the Authority of Purāṇa)
അധ്യായം മംഗളാചരണത്തോടെ ആരംഭിച്ച് റേവാ/നർമദയുടെ വിപുലമായ സ്തുതിയിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു. അവൾ ദുരിതനാശിനി, ദേവ–ഋഷി–മനുഷ്യർ വന്ദിക്കുന്ന പുണ്യനദി; തപസ്വികൾക്കും ആഗ്രഹ്യമായ തീരങ്ങളുള്ള പരിശുദ്ധ സലിലമെന്നു വർണ്ണിക്കുന്നു. തുടർന്ന് കഥ നൈമിഷാരണ്യത്തിലെ പുരാണപരമായ സംവാദരൂപത്തിലേക്ക് മാറുന്നു. യജ്ഞസത്രത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന ശൗനകൻ സൂതനോടു ചോദിക്കുന്നു—ബ്രാഹ്മീ നദിയും വിഷ്ണുനദിയും കഴിഞ്ഞ് ‘മൂന്നാമത്തെ’ മഹാനദിയായി പറയപ്പെടുന്ന റൗദ്രീ നദി റേവ എവിടെയാണ്? അവളുടെ രുദ്രബന്ധമായ ഉദ്ഭവം എന്ത്? അവളോടു ബന്ധപ്പെട്ട തീർത്ഥങ്ങൾ ഏതെല്ലാം? സൂതൻ ഈ ചോദ്യം പ്രശംസിച്ച് ശ്രുതി–സ്മൃതി–പുരാണങ്ങൾ പരസ്പരം പൂരകമായ പ്രമാണങ്ങളാണെന്ന് സ്ഥാപിക്കുന്നു; പുരാണത്തെ ‘പഞ്ചമവേദം’ പോലെ മഹാപ്രമാണമെന്നു പറഞ്ഞ് പുരാണത്തിന്റെ പഞ്ചലക്ഷണം വിശദീകരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് അഷ്ടാദശ മഹാപുരാണങ്ങളുടെ പേരുകളും ശ്ലോകസംഖ്യകളും, ഉപപുരാണങ്ങളുടെ പട്ടികയും പറഞ്ഞ്, അവസാനം ശ്രവണ–പഠനഫലമായി മഹാപുണ്യവും ശുഭപരലോകപ്രാപ്തിയും ലഭിക്കുമെന്നു ഫലശ്രുതി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 2
रेवातीर्थकथाप्रस्तावः — Janamejaya’s Inquiry and the Vindhya Āśrama Prelude
രണ്ടാം അധ്യായത്തിൽ സൂതൻ നർമദാ തീർത്ഥങ്ങളുടെ വിപുലമായ മഹിമ ആരംഭിച്ച്, അവയെ പൂർണ്ണമായി വർണ്ണിക്കുക അത്യന്തം ദുഷ്കരമാണെന്ന് പറയുന്നു. തുടർന്ന് ഒരു മുൻപ്രസംഗം ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു—മഹായജ്ഞവേദിയിൽ രാജാവ് ജനമേജയൻ, ദ്യൂതപരാജയത്തിനു ശേഷം വനവാസത്തിലായ പാണ്ഡവർ നടത്തിയ തീർത്ഥസേവയെക്കുറിച്ച് വ്യാസശിഷ്യനായ വൈശമ്പായനനോട് ചോദിക്കുന്നു. വൈശമ്പായനൻ വിരൂപാക്ഷ ശിവനെയും വ്യാസനെയും വന്ദിച്ച് കഥ പറയാൻ സമ്മതിക്കുന്നു. പാണ്ഡവർ ദ്രൗപദിയോടും ബ്രാഹ്മണ സഹചാരികളോടും കൂടി അനേകം തീർത്ഥങ്ങളിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് വിന്ധ്യപ്രദേശത്തെത്തുന്നു. അവിടെ പുഷ്പ-ഫലസമൃദ്ധമായ വനാശ്രമം, നിർമ്മല ജലധാരകൾ, ശാന്തമായ അന്തരീക്ഷം, വൈരമില്ലാത്ത മൃഗപക്ഷികളുടെ സഹവാസം—തപസ്സും പ്രകൃതിയും ഏകോപിക്കുന്ന ഒരു തപോവനഭൂമി വിപുലമായി ചിത്രീകരിക്കുന്നു. ആ വനത്തിൽ ശാസനാനുസൃതമായ ഋഷിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് വിവിധ തപസ്സുകളിൽ നിരതനായ മാർക്കണ്ഡേയ മുനിയെ അവർ കാണുന്നു. യുധിഷ്ഠിരൻ ഭക്തിയോടെ സമീപിച്ച്—പ്രളയങ്ങൾക്കിടയിലും നിലനിൽക്കുന്ന നിങ്ങളുടെ അത്ഭുത ദീർഘായുസ്സിന്റെ രഹസ്യം എന്ത്? പ്രളയകാലത്ത് ഏത് നദികൾ നിലനിൽക്കും, ഏത് ലയിക്കും? എന്ന് ചോദിക്കുന്നു. മാർക്കണ്ഡേയൻ രുദ്രഭാഷിത പുരാണത്തെ പ്രശംസിച്ച് ഭക്തിയോടെ ശ്രവണമുള്ളവർക്ക് മഹാഫലം ഉണ്ടെന്ന് പറയുന്നു, പ്രധാന നദികളെ പരാമർശിക്കുന്നു; സമുദ്രങ്ങളും നദികളും കാലചക്രത്തിൽ ക്ഷയിക്കുന്നുവെങ്കിലും, നർമദ മാത്രം ഏഴ് കല്പാന്തങ്ങളിലേക്കും അക്ഷയമായി നിലനിൽക്കുന്നു എന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ച് തുടർവിവരണത്തിന് പീഠികയിടുന്നു.
Adhyaya 3
Mārkaṇḍeya’s Account of Yuga-Dissolution and the Matsya-Form Encounter (युगक्षय-वर्णनं मत्स्यरूप-समागमश्च)
ഈ അധ്യായത്തിൽ യുധിഷ്ഠിരൻ മുനി മാർകണ്ഡേയനോട്—അദ്ദേഹം പലവട്ടം കണ്ട യുഗക്ഷയകാല ഭീതിദൃശ്യം എങ്ങനെയെന്ന്—ചോദിക്കുന്നു. മാർകണ്ഡേയൻ ദീർഘ വരൾച്ച, ഔഷധി‑സസ്യങ്ങളുടെ ക്ഷയം, നദി‑തടാകങ്ങൾ വറ്റൽ, ജീവികളുടെ ഉയർന്ന ലോകങ്ങളിലേക്കുള്ള ഗമനം എന്നിവ വിവരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് പുരാണപ്രസരണത്തിന്റെ അധികാര‑പരമ്പര സ്ഥാപിക്കുന്നു—ശംഭു → വായു → സ്കന്ദ → വസിഷ്ഠ → പരാശര → ജാതൂകർണ്യ → മറ്റ് ഋഷികൾ—എന്നും, പുരാണശ്രവണം ജന്മജന്മാന്തരങ്ങളിൽ സഞ്ചിതമായ മലിനത നീക്കി മോക്ഷത്തിന് സഹായകരമാണെന്നും പറയുന്നു. പിന്നീട് പ്രളയദൃശ്യം: പന്ത്രണ്ട് സൂര്യന്മാരുടെ ദാഹത്തിൽ ലോകം ദഗ്ധമായി ഒറ്റ മഹാസമുദ്രമാകുന്നു. ജലത്തിൽ അലഞ്ഞുനടക്കുമ്പോൾ അദ്ദേഹം ആദി തേജോമയ പരമസത്തയെ ദർശിക്കുന്നു; കൂടാതെ ഇരുണ്ട സമുദ്രത്തിൽ മറ്റൊരു മനു തന്റെ സന്തതിയോടൊപ്പം സഞ്ചരിക്കുന്നതും കാണുന്നു. ഭയവും ക്ഷീണവും നിറഞ്ഞപ്പോൾ അദ്ദേഹം മഹാമത്സ്യരൂപത്തെ കാണുന്നു; അത് മഹേശ്വരനെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, അവന്റെ വിളിയോടെ സമീപിക്കുന്നു. സമുദ്രത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ നദിപോലെ അത്ഭുതധാര പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; ‘അബലാ’ എന്ന ദിവ്യസ്ത്രീ താൻ ഈശ്വരദേഹത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ചതാണെന്നും, ശങ്കരസാന്നിധ്യവുമായി ബന്ധിച്ച നൗകയാണ് സുരക്ഷിതാശ്രയമെന്നും വ്യക്തമാക്കുന്നു. മാർകണ്ഡേയൻ മനുവിനൊപ്പം നൗകയിൽ കയറി ശൈവസ്തോത്രം പാടുന്നു—സദ്യോജാത, വാമദേവ, ഭദ്രകാളി, രുദ്രാദി രൂപങ്ങളാൽ ജഗത്കാരണം ശിവനെ സ്തുതിക്കുന്നു. അവസാനം മഹാദേവൻ പ്രസന്നനായി വരം ചോദിക്കുവാൻ ആഹ്വാനം ചെയ്യുന്നു; അനിത്യതയ്ക്കിടയിൽ ഭക്തിയും പ്രാമാണിക ശ്രവണവും ശരണമാണ് എന്നതാണ് അധ്യായസാരം.
Adhyaya 4
Origin and Boons of Revā (Narmadā) as Rudra-born River
ഈ അധ്യായത്തിൽ സംവാദങ്ങളുടെ പരമ്പരയിലൂടെ രേവാ (നർമദാ) നദിയുടെ ഉദ്ഭവവും മഹിമയും വിവരിക്കുന്നു. മാർക്കണ്ഡേയൻ ത്രികൂടശിഖരത്തിൽ മഹാദേവനെ സമീപിച്ച് വന്ദിച്ചു പൂജിക്കുന്നു. തുടർന്ന് യുധിഷ്ഠിരൻ ചോദിക്കുന്നു—അന്ധകാരമയ മഹാസമുദ്രത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന, പദ്മലോചനയായ ഒരു സ്ത്രീ ആരാണ്, അവൾ തന്നെ രുദ്രജന്മയെന്ന് പറയുന്നതെന്ത്? മാർക്കണ്ഡേയൻ ഇതേ ചോദ്യം ഒരിക്കൽ മനുവിനോടും ചോദിച്ചതായി പറയുന്നു; മനു വിശദീകരിക്കുന്നു—ഉമയോടുകൂടെ ശിവൻ ഋക്ഷശൈലത്തിൽ ഘോരതപസ് ചെയ്തു, ശിവന്റെ സ്വേദത്തിൽ നിന്ന് പരമപുണ്യവതി ഒരു നദി ഉദ്ഭവിച്ചു; അതാണ് പദ്മലോചനയായ രേവാദേവി. കൃതയുഗത്തിൽ ആ നദി സ്ത്രീരൂപത്തിൽ രുദ്രനെ ആരാധിച്ച് വരങ്ങൾ അപേക്ഷിക്കുന്നു—പ്രളയത്തിലും അക്ഷയത്വം, ഭക്തിയോടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ മഹാപാതകനാശശക്തി, ‘ദക്ഷിണ ഗംഗ’ എന്ന പദവി, അവളുടെ സ്നാനഫലം മഹായാഗാദി കർമഫലത്തോട് തുല്യം, കൂടാതെ തീരങ്ങളിൽ ശിവന്റെ നിത്യസാന്നിധ്യം. ശിവൻ വരങ്ങൾ നൽകുകയും ഉത്തര-ദക്ഷിണ തീരവാസികൾക്ക് വ്യത്യസ്ത ഫലങ്ങൾ നിർദ്ദേശിക്കുകയും, എല്ലാവർക്കും മോക്ഷോപകാരകമായ പുണ്യം വ്യാപിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അവസാനം രുദ്രോത്ഭവവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട നദി/ഉപനദി നാമങ്ങളുടെ പട്ടികയും ഫലശ്രുതിയും—ഈ നാമങ്ങൾ സ്മരിക്കുക, പാരായണം ചെയ്യുക, ശ്രവിക്കുക എന്നിവയാൽ മഹാപുണ്യവും ഉന്നത പരലോകഗതിയും ലഭിക്കും.
Adhyaya 5
नर्मदाया उत्पत्तिः, नामकरणं च (Origin and Naming of Narmadā; Kalpa-Framing Discourse)
ഈ അധ്യായം ചോദ്യം–ഉത്തര രൂപത്തിലുള്ള തത്ത്വാന്വേഷണമാണ്. യുധിഷ്ഠിരൻ ഋഷിസഭയോടൊപ്പം നർമദയുടെ പാവിത്ര്യത്തിൽ വിസ്മയിച്ച് ചോദിക്കുന്നു—ഏഴ് കല്പങ്ങൾ ക്ഷയിച്ചാലും ദേവീ-നദി എങ്ങനെ നശിക്കാതെ നിലനിൽക്കുന്നു? പ്രളയം എങ്ങനെ സംഭവിക്കുന്നു, ലോകം ജലാവസ്ഥയിൽ എങ്ങനെ നിലകൊള്ളുന്നു, പുനഃസൃഷ്ടിയും പരിപാലനവും എങ്ങനെ നടക്കുന്നു—എന്ന ബ്രഹ്മാണ്ഡപ്രക്രിയകളുടെ സിദ്ധാന്തവ്യാഖ്യാനവും അദ്ദേഹം അഭ്യർത്ഥിക്കുന്നു. നർമദാ, രേവാ മുതലായ പല നാമങ്ങളുടെ അർത്ഥവും ഉപാസനാപരമായ കാരണവും, പുരാണവിദഗ്ധർ ‘വൈഷ്ണവീ’ എന്ന് വിളിക്കുന്ന പരമ്പരാഗത അടിസ്ഥാനവും അദ്ദേഹം ചോദിക്കുന്നു. മാർക്കണ്ഡേയൻ മഹേശ്വരനിൽ നിന്ന് വായുവിലൂടെ ലഭിച്ച പരമ്പരയെ സൂചിപ്പിച്ച് കല്പഭേദങ്ങൾ ചുരുക്കത്തിൽ പറയുന്നു. തുടർന്ന് ആദിതമസ്സിൽ നിന്ന് തത്ത്വോദ്ഭവം, ഹിരണ്യാണ്ഡസൃഷ്ടി, ബ്രഹ്മാവിന്റെ പ്രാദുർഭാവം എന്നിവ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന സൃഷ്ടിരേഖ വരയ്ക്കുന്നു. പിന്നെ നർമദയുടെ ദിവ്യജന്മകഥ: ഉമാ–രുദ്രബന്ധമുള്ള തേജോമയ കന്യ ദേവന്മാരെയും ദാനവന്മാരെയും മോഹിപ്പിക്കുന്നു; ശിവൻ ഒരു ക്രീഡാനിയമം സ്ഥാപിക്കുന്നു, അവൾ ദൂരദൂരങ്ങളിൽ അപ്രത്യക്ഷയായി വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു; ഒടുവിൽ ‘നർമ’ (ഹാസ്യം) എന്നും ദിവ്യലീലയും സൂചിപ്പിച്ച് ശിവൻ അവൾക്ക് ‘നർമദാ’ എന്ന നാമം നൽകുന്നു. അവസാനം അവളെ മഹാസമുദ്രത്തിന് ഏൽപ്പിക്കുന്നതും, പർവ്വതപ്രദേശത്തിൽ നിന്ന് സമുദ്രത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതും, പ്രത്യേക കല്പചട്ടക്കൂടിൽ (ബ്രാഹ്മ/മത്സ്യ സൂചനകളോടെ) അവളുടെ അവതാരം രേഖപ്പെടുത്തുന്നതുമാണ്।
Adhyaya 6
Narmadā–Revā Utpatti and Nāma-Nirukti (Origin and Etymologies of the River’s Names)
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറയുന്നു—യുഗാന്ത മഹാപ്രളയത്തിൽ മഹാദേവൻ ആദ്യം അഗ്നിരൂപനും പിന്നെ മേഘസദൃശ വിശ്വരൂപവും ധരിച്ചു സർവ്വലോകത്തെയും ഒരൊറ്റ മഹാസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിക്കുന്നു. ആ അന്ധകാരമയ ആദിജലങ്ങളിൽ ശിവശക്തിയുടെ പ്രവർത്തിരൂപമായി ദീപ്തമായ മയൂരാകൃതി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; അതിൽ നിന്നാണ് പുനഃസൃഷ്ടിയുടെ ക്രമം ആരംഭിക്കുന്നത്. അപ്പോൾ നർമദ പുണ്യനദീദേവിയായി ദർശനം നൽകുന്നു; ദിവ്യാനുഗ്രഹത്താൽ പ്രളയത്തിലും അവൾ നശിക്കാതെ നിലനിൽക്കുന്നു. ശിവാജ്ഞയാൽ ലോകം വീണ്ടും സ്ഥാപിതമാകുന്നു; മയൂരത്തിന്റെ ചിറകുകളിൽ നിന്ന് ദേവാസുരഗണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു, ത്രികൂടപർവ്വതം പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു, തുടർന്ന് നദീപ്രവാഹങ്ങളാൽ ഭൂഗോളം പുനർനിർമ്മിതമാകുന്നു. പിന്നെ നർമദയുടെ നാമങ്ങളും അവയുടെ നിരുക്തികളും ക്രമമായി വിവരിക്കുന്നു—മഹതീ, ശോണാ, കൃപാ, മന്ദാകിനീ, മഹാർണവാ, രേവാ, വിപാപാ, വിപാശാ, വിമലാ, രഞ്ജനാ മുതലായവ—ശുദ്ധീകരണം, കരുണ, സംസാരതരണം, മംഗളദർശനം എന്നീ ഗുണങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ നാമങ്ങളുടെയും അവയുടെ ഉത്ഭവാർത്ഥങ്ങളുടെയും ജ്ഞാനം പാപമോചനവും രുദ്രലോകപ്രാപ്തിയും നൽകുന്നു എന്ന ഫലശ്രുതി അധ്യായം സമാപിപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 7
Kūrma-Prādurbhāva and the Epiphany of Devī Narmadā (Revā’s Manifestation)
മാർക്കണ്ഡേയൻ പ്രളയദൃശ്യം വിവരിക്കുന്നു—സ്ഥാവരജംഗമമായ സമസ്ത ലോകവും അന്ധകാരത്തിൽ ലയിച്ച് ഭയാനകമായ ‘ഏകാർണവ’ എന്ന ഏക മഹാസമുദ്രം മാത്രം ശേഷിക്കുന്നു. ആ ജലരാശിയിൽ ഏകാകിയായ ബ്രഹ്മാവ് കൂർമരൂപത്തിൽ മഹാതേജസ്സോടെ ദീപ്തമായ, വിശ്വവ്യാപിയായ പരമദേവതയെ ദർശിക്കുന്നു; അതിന്റെ രൂപം അതിശയ കോസ്മിക മഹിമകളാൽ വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് ദേവനെ മൃദുവായി ജാഗ്രതപ്പെടുത്തുകയും, വേദ-വേദാംഗ ശൈലിയിലുള്ള മംഗളസ്തുതികളാൽ സ്തുതിക്കുകയും, മുമ്പ് സംഹരിക്കപ്പെട്ട ലോകങ്ങളെ വീണ്ടും പ്രസരിപ്പിക്കണമെന്നു അപേക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ദേവൻ എഴുന്നേറ്റ് ത്രിലോകങ്ങളെയും, ദേവ-ദാനവ-ഗന്ധർവ-യക്ഷ-നാഗ-രാക്ഷസാദി ജീവവർഗങ്ങളെയും, സൂര്യചന്ദ്രനക്ഷത്രാദികളെയും വീണ്ടും പുറത്തുവിടുന്നു. തുടർന്ന് ഭൂമി പർവതങ്ങൾ, ദ്വീപുകൾ, സമുദ്രങ്ങൾ, ലോകാലോകപര്യന്തം വ്യാപിച്ച നിലയിൽ ദൃശ്യമാകുന്നു. ഈ പുതുസൃഷ്ടിയിൽ ജലത്തിൽ നിന്ന് ദിവ്യാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കൃതയായ സ്ത്രീരൂപത്തിൽ ദേവീ നർമദാ (രേവാ) പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; ഭക്തിയോടെ സ്തുതിച്ച് നമസ്കരിച്ചു ആദരത്തോടെ സമീപിക്കുന്നു. അവസാനം, ഈ കൂർമപ്രാദുർഭാവകഥ ശ്രവിക്കുകയോ പഠിക്കുകയോ ചെയ്താൽ കിൽബിഷം, അഥവാ പാപം, നശിക്കും എന്ന ഫലശ്രുതി ഉറപ്പുനൽകുന്നു.
Adhyaya 8
बकरूपेण महेश्वरदर्शनं तथा नर्मदामाहात्म्योपदेशः | Mahādeva as the Crane and the Instruction on Narmadā’s Sanctity
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറയുന്നു—പ്രളയകാലത്ത് ലോകം മുഴുവൻ ജലത്തിൽ മുങ്ങിയപ്പോൾ, അദ്ദേഹം ദീർഘകാലം മഹാസമുദ്രത്തിന്റെ നടുവിൽ ക്ഷീണിച്ച് കിടന്നു, മഹാപ്ലവം കടത്തിവിടുന്ന ദേവനെ ധ്യാനസ്മരണ ചെയ്തു. അപ്പോൾ കൊക്ക്/ബകസദൃശമായ, ദിവ്യപ്രഭയോടെ ദീപ്തമായ ഒരു പക്ഷിയെ അദ്ദേഹം കണ്ടു. ഭയാനക സമുദ്രത്തിൽ ഇത്തരമൊരു ദിവ്യസത്ത എങ്ങനെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു എന്ന് ചോദിച്ചപ്പോൾ, ആ പക്ഷി താനേ മഹാദേവനാണെന്നും—ബ്രഹ്മ-വിഷ്ണുക്കളെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന പരതത്ത്വമാണെന്നും—ഇപ്പോൾ വിശ്വം സംഹൃതമായിരിക്കുകയാണെന്നും അറിയിച്ചു. മഹേശ്വരൻ തന്റെ ചിറകിന്റെ അഭയത്തിൽ വിശ്രമിക്കാൻ ക്ഷണിച്ചു; മുനിക്ക് കാലാതീതമായ മാറ്റം അനുഭവമായി. തുടർന്ന് നൂപുരധ്വനിയോടെ ദിക്കുകളിൽ നിന്ന് വന്ന പത്ത് അലങ്കൃത കന്യകൾ പക്ഷിയെ പൂജിച്ച്, ഗൂഢമായ പർവതഗർഭസദൃശ അന്തർലോകത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു. അവിടെ അത്ഭുതനഗരം, ദിവ്യനദി, പല വർണങ്ങളിൽ തിളങ്ങുന്ന വിസ്മയകരമായ ലിംഗം ദർശനമായി; സംഹാരാവസ്ഥയിൽ ദേവഗണങ്ങൾ അതിനെ ചുറ്റി നിലകൊണ്ടിരുന്നു. പിന്നീട് ഒരു തേജസ്വിനി കന്യ താനെ നർമദാ (രേവാ) ആണെന്ന്—രുദ്രദേഹത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചതെന്ന്—പരിചയപ്പെടുത്തി; ആ പത്ത് കന്യകൾ ദിക്കുകളാണെന്നും പറഞ്ഞു. മഹായോഗിയായ മഹാദേവൻ സംകോചകാലത്തിലും പൂജാർത്ഥം ലിംഗത്തെ സ്ഥാപിച്ചുവെന്ന് അവൾ വിശദീകരിച്ചു. ‘ലിംഗം’ എന്നത് ചരാചര ലോകം ലയിക്കുന്ന ആധാരതത്ത്വം; ദേവന്മാർ ഇപ്പോൾ മായയാൽ സംകുചിതരായിരുന്നാലും സൃഷ്ടിയിൽ വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെടും. അവസാനം ഉപദേശം—നർമദാജലത്തിൽ മന്ത്രവിധിയോടെ മഹാദേവനെ സ്നാനാർച്ചന ചെയ്താൽ പാപനാശം; നർമദാ മനുഷ്യലോകത്തിന്റെ മഹാപാവനിയാണ്।
Adhyaya 9
युगान्तप्रलयः, वेदापहारः, मत्स्यावतारः, नर्मदामाहात्म्यम् (Yugānta-Pralaya, Veda-Abduction, Matsya Intervention, and Narmadā Māhātmya)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ശ്രീ മാർകണ്ഡേയൻ യുഗാന്ത-പ്രളയത്തിന്റെ ദൃശ്യങ്ങൾ വിവരിക്കുന്നു. സർവ്വലോകവും ജലമയമായി മുങ്ങുമ്പോൾ ദേവർഷികളും ദിവ്യഗണങ്ങളും നോക്കി നിൽക്കേ, പരമേശ്വരൻ ശിവൻ പ്രകൃതിയുടെ ആശ്രയത്തോടെ യോഗസമാധിയിൽ ശയിക്കുന്നതായി, എല്ലാവരും അദ്ദേഹത്തെ സ്തുതിക്കുന്നതായി പറയുന്നു. തുടർന്ന് ബ്രഹ്മാവ് നാലു വേദങ്ങൾ നഷ്ടപ്പെട്ടതിൽ വിലപിച്ച്—സൃഷ്ടിയുടെ ക്രമീകരണത്തിനും, കാലസ്മൃതിക്കും (ഭൂത-വർതമാനാദി) ശാസ്ത്രീയജ്ഞാനത്തിന്റെ ക്രമത്തിനും വേദങ്ങൾ അനിവാര്യമാണെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. ശിവൻ നർമദയോട് കാരണം ചോദിക്കുമ്പോൾ, മധു-കൈടഭ എന്ന ദൈത്യർ ദേവനിദ്രാവസ്ഥയിലെ അവസരം ഉപയോഗിച്ച് വേദങ്ങളെ സമുദ്രഗർഭത്തിൽ ഒളിപ്പിച്ചതായി അവൾ പറയുന്നു. പിന്നീട് വൈഷ്ണവ ഇടപെടൽ സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു: ഭഗവാൻ മത്സ്യരൂപം ധരിച്ചു പാതാളത്തിൽ ചെന്നു വേദങ്ങളെ കണ്ടെത്തി, ദൈത്യരെ സംഹരിച്ചു വേദങ്ങളെ ബ്രഹ്മാവിന് തിരികെ നൽകുന്നു; അതോടെ പുനഃസൃഷ്ടി ആരംഭിക്കുന്നു. അവസാനം ഗംഗ, രേവാ (നർമദ), സരസ്വതി എന്നിവ ഒരേ പവിത്രശക്തിയുടെ മൂന്ന് പ്രകടനങ്ങളാണെന്നും ഓരോന്നും മഹാദേവതാരൂപങ്ങളുമായി ബന്ധമുള്ളതാണെന്നും പറയുന്നു. നർമദയെ സൂക്ഷ്മയും വ്യാപകയും പാവനകരിയും സംസാരതരണോപായവുമെന്നു പുകഴ്ത്തി—അവളുടെ ജലസ്പർശവും തീരത്തിലെ ശിവപൂജയും ശുദ്ധിയും ഉന്നത ആത്മീയഫലങ്ങളും നൽകുന്നു എന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 10
Revātīra-āśrayaḥ: Kalpānta-anāvṛṣṭi, Ṛṣi-saṅgama, and Narmadā’s Salvific Efficacy (रेवातीराश्रयः)
ഈ അധ്യായത്തിൽ യുധിഷ്ഠിരൻ കല്പകാലത്തിന്റെ സ്വഭാവവും നർമദാ-പ്രദേശത്തിന്റെ വിഭജനക്രമവും ചോദിക്കുന്നു. മാർകണ്ഡേയൻ മുൻ കല്പാന്തത്തിലെ ഭീകര അനാവൃഷ്ടി വിവരിക്കുന്നു—നദികളും സമുദ്രങ്ങളും വറ്റി, ക്ഷുധയാൽ ജനങ്ങൾ അലഞ്ഞു, ഹോമ-ബലി ക്രമങ്ങൾ തകർന്നു, ശൗച-ശുദ്ധി ആചാരങ്ങൾ ക്ഷയിച്ചു. അപ്പോൾ കുരുക്ഷേത്രവാസികൾ, വൈഖാനസർ, ഗുഹാവാസി തപസ്വികൾ മുതലായ അനേകം ഋഷികൾ മാർഗ്ഗദർശനം തേടുമ്പോൾ, അദ്ദേഹം അവരെ ഉത്തരദിശ വിട്ട് ദക്ഷിണത്തിലേക്ക്, പ്രത്യേകിച്ച് സിദ്ധർ സേവിക്കുന്ന പരമ പുണ്യ നർമദാ തീരത്തിലേക്ക് പോകാൻ ഉപദേശിക്കുന്നു. രേവാ തീരം അപൂർവ ആശ്രയമായി വര്ണിക്കപ്പെടുന്നു—ക്ഷേത്രങ്ങളും ആശ്രമങ്ങളും സമൃദ്ധം; അഗ്നിഹോത്രം നിരന്തരമായി നടക്കുന്നു; പഞ്ചാഗ്നി, ഉപവാസം, ചാന്ദ്രായണം, കൃച്ഛ്രാദി വ്രത-തപസ്സുകൾ അനുഷ്ഠിക്കപ്പെടുന്നു. മഹേശ്വരന്റെ ശൈവാരാധനയോടൊപ്പം നിത്യ നാരായണസ്മരണവും ചേർത്ത് ഉപദേശിക്കുന്നു; സ്വഭാവാനുസൃത ഭക്തി അതനുസൃത ഫലം നൽകുന്നു, എന്നാൽ വൃക്ഷത്തെ വിട്ട് ശാഖകളിൽ മാത്രം ആശ്രയം (അംശാശ്രയാസക്തി) സംസാരം വർധിപ്പിക്കുന്നു എന്ന ഉപമ പറയുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ രേവാ തീരത്തിൽ നിയന്ത്രിത വാസവും ഉപാസനയും അപുനരാവൃത്തി നൽകുമെന്ന്, നർമദാ ജലത്തിൽ ദേഹാന്തം സംഭവിച്ചാലും ഉന്നത ഗതി ലഭിക്കുമെന്ന് പറയുന്നു. അവസാനം ഈ അധ്യായത്തിന്റെ പാരായണം/ശ്രവണം രുദ്രവചനാനുസൃതമായ പാവന ജ്ഞാനമായി പ്രശംസിക്കുന്നു.
Adhyaya 11
Śraddhā, Narmadā-tīra Sādhanā, and the Pāśupata-Oriented Ethical Code (श्रद्धा–रेवातीरसाधना–पाशुपतधर्मः)
ഈ അധ്യായത്തിൽ യുധിഷ്ഠിരൻ ചോദിക്കുന്നു—യുഗാന്തസമാനമായ പ്രതിസന്ധികളിലും ചില തീർത്ഥങ്ങളും সাধനകളും എങ്ങനെ ഫലപ്രദമായി നിലനിൽക്കുന്നു? ഋഷികൾ നിർദ്ദിഷ്ട നിയമങ്ങൾ (നിയമ-നിഷ്ഠ) പാലിച്ച് മോക്ഷം എങ്ങനെ നേടുന്നു? മാർകണ്ഡേയൻ മറുപടി പറയുന്നു: ശ്രദ്ധയാണ് അനിവാര്യമായ പ്രേരകശക്തി; ശ്രദ്ധയില്ലാത്ത കർമ്മം നിഷ്ഫലം; അനേകം ജന്മങ്ങളിലെ പുണ്യസഞ്ചയത്തിന്റെ പരിപാകത്തിൽ ശ്രദ്ധയോടെയുള്ള ശങ്കരഭക്തി ലഭ്യമാകുന്നു. തുടർന്ന് റേവാതീരം/നർമദാതീരം ശീഘ്രസിദ്ധി നൽകുന്ന തീർത്ഥമായി വർണ്ണിക്കുന്നു. ശിവാരാധന, പ്രത്യേകിച്ച് ലിംഗപൂജ, നിത്യസ്നാനം, ഭസ്മധാരണം എന്നിവ പാപക്ഷയകരം; മുൻകാലത്ത് ദോഷാചാരമുണ്ടായവർക്കും വേഗത്തിൽ ശുദ്ധി നൽകുമെന്ന് പറയുന്നു. പിന്നെ അയോഗ്യമായ അന്നാശ്രയം, പ്രത്യേകിച്ച് ‘ശൂദ്രാന്ന’ മുതലായ വിഷയങ്ങളിൽ, ഭക്ഷണാധീനതയെ കർമ്മഫലത്തോടും ആത്മീയപതനത്തോടും ബന്ധപ്പെടുത്തി മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുന്നു. പാശുപതസമ്മതമായ സത്യനിഷ്ഠാചാരത്തെ പ്രശംസിച്ച് കപടത, ലോഭം, ഡംഭം എന്നിവ തീർത്ഥഫലം നശിപ്പിക്കുന്ന ദോഷങ്ങളെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. നന്ദിയുടെ ഉപദേശഭാഗം പോലെ, ലോഭത്യാഗം, ശിവഭക്തിയിൽ സ്ഥിരത, പഞ്ചാക്ഷരി മന്ത്രജപം, റേവയുടെ പാവനതയിൽ ആശ്രയം എന്നിവ ഉണർത്തുന്നു. അവസാനം രുദ്രാധ്യായപാഠം, വൈദികപാഠം, നർമദാതീരത്തിലെ പുരാണപാരായണം/ശ്രവണം, നിയമബദ്ധസാധന എന്നിവ ശുദ്ധിയും ഉന്നതഗതിയും നൽകുന്നു; യുഗാന്തദുര്ഭിക്ഷത്തിൽ ഋഷികൾ നർമദാതീരത്തിൽ ശരണം തേടുന്നത് റേവയെ ‘നദീശ്രേഷ്ഠ’വും നിത്യാശ്രയവും ആക്കുന്നു.
Adhyaya 12
नर्मदास्तोत्रम् (Narmadā-Stotra) — Hymn of Praise to the Revā
മാർക്കണ്ഡേയൻ രാജശ്രോതൃ-ചട്ടത്തിൽ പറയുന്നു: മുൻ ഉപദേശം കേട്ടുകഴിഞ്ഞപ്പോൾ സമവേത ഋഷിമാർ ആനന്ദിച്ച് കൈകൂപ്പി നർമദാ (രേവാ) ദേവിയെ സ്തുതിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. ഈ അധ്യായം തുടർച്ചയായ സ്തോത്രരൂപത്തിലാണ്; നർമദയെ പാവനജലശക്തി, പാപഹാരിണി, തീർത്ഥങ്ങളുടെ ശരണം, രുദ്രന്റെ അങ്കത്തിൽ നിന്നുദ്ഭവിച്ചവൾ (രുദ്രാംഗസമുദ്ഭവാ) എന്നിങ്ങനെ ദൈവീകമായി അഭിസംബോധന ചെയ്യുന്നു. സ്തോത്രത്തിൽ ദുഃഖവും ധാർമ്മികദോഷവും ബാധിച്ച ജീവികൾക്ക് ശുദ്ധിയും രക്ഷയും നൽകുന്ന ശക്തി, വേദനാജനകാവസ്ഥകളിൽ അലഞ്ഞുതിരിയുന്നതിന് വിരുദ്ധമായി നർമദാജലസ്പർശം നൽകുന്ന വിമോചനഫലം, കൂടാതെ കലിയുഗത്തിൽ മറ്റു ജലങ്ങൾ ക്ഷീണിച്ചോ ദൂഷിതമായോ എന്നു പറയുമ്പോഴും നർമദയുടെ സ്ഥിരപവിത്രത—ഇവയെല്ലാം പ്രതിപാദിക്കുന്നു. അവസാനം ഫലശ്രുതിയിൽ: നർമദാസ്നാനത്തിന് ശേഷം ഈ സ്തോത്രം പാരായണം ചെയ്യുകയോ ശ്രവിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നവൻ ശുദ്ധഗതി പ്രാപിച്ച് ദിവ്യവാഹനാരൂഢനായി ദിവ്യാലങ്കാരഭൂഷിതനായി മഹേശ്വരൻ/രുദ്രന്റെ സാന്നിധ്യത്തിലെത്തുന്നു എന്ന് പറയുന്നു।
Adhyaya 13
नर्मदाया दिव्यदर्शनं कल्पान्तरस्थैर्यं च (Narmadā’s Divine Epiphany and Her Continuity Across Kalpas)
ഈ അധ്യായത്തിൽ മാർകണ്ഡേയൻ നർമദാ/രേവയെ സംരക്ഷകയും അനന്തകാലം നിലനിൽക്കുന്ന ദിവ്യശക്തിയുമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ഋഷിമാരുടെ സ്തുതിയിൽ പ്രസന്നയായ ദേവി വരങ്ങൾ നൽകാൻ തീരുമാനിച്ച് രാത്രിയിൽ സ്വപ്നദർശനമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു—“എന്റെ തീരത്ത് ഭയമില്ലാതെ വസിക്കൂ; അഭാവമോ ദുഃഖമോ നിങ്ങളെ ബാധിക്കില്ല” എന്ന് ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ആശ്രമങ്ങൾക്ക് സമീപം ധാരാളം മത്സ്യങ്ങൾ മുതലായ അത്ഭുതപ്രകടനങ്ങൾ ദേവികൃപയുടെ അടയാളമായി തപസ്വിസമൂഹത്തെ പോഷിപ്പിക്കുന്നു. ദീർഘദർശനത്തിൽ ഋഷികൾ നർമദാതീരത്ത് ജപം, തപസ്, പിതൃ-ദേവകർമ്മങ്ങൾ എന്നിവ അനുഷ്ഠിക്കുന്നു; തീരം അനേകം ലിംഗക്ഷേത്രങ്ങളാലും നിയമനിഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണന്മാരാലും ദീപ്തമാകുന്നു. പിന്നെ അർദ്ധരാത്രിയിൽ ജലത്തിൽ നിന്ന് തേജോമയിയായ കന്യാരൂപ ദേവി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു—ത്രിശൂലധാരിണി, സർപ്പ-യജ്ഞോപവീതധാരിണി—പ്രളയം സമീപിക്കുന്നതായി അറിയിച്ചു, കുടുംബസഹിത ഋഷികളെ സംരക്ഷണാർത്ഥം തന്റെ ഉള്ളിലേക്ക് (നദിയിലേക്ക്) പ്രവേശിക്കുവാൻ ആഹ്വാനം ചെയ്യുന്നു. അവസാനത്തിൽ നർമദയുടെ പല കല്പങ്ങളിലുമുള്ള അക്ഷയ തുടർച്ച പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു; അവളെ ശങ്കരീ-ശക്തിയായി തിരിച്ചറിയുകയും, അവൾ നശിക്കാത്ത കല്പങ്ങളുടെ പേരുകൾ സൂചിപ്പിക്കുകയും ചെയ്ത്, നദിയെ പുണ്യഭൂഗോളവും മഹാകോസ്മിക തത്ത്വവും ആയി സ്ഥാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 14
नीललोहितप्रवेशः तथा रौद्रदेव्याः जगत्संहारवर्णनम् | Entry into the Śaiva State and the Description of the Fierce Devī in Cosmic Dissolution
ഈ അധ്യായം രാജർഷി-സംവാദരൂപത്തിലാണ്. നർമദാതീരത്തിലെ ഋഷിമാർ പരലോകത്തിലേക്ക് പോയതിന് ശേഷം എന്ത് അത്ഭുതസംഭവം ഉണ്ടായി എന്ന് യുധിഷ്ഠിരൻ ചോദിക്കുന്നു. മാർകണ്ഡേയൻ ‘റൗദ്ര-സംഹാരം’ എന്ന മഹാവിപ്ലവത്തെ വിവരിക്കുന്നു; ബ്രഹ്മാ-വിഷ്ണു മുതലായ ദേവന്മാർ കൈലാസത്തിൽ നിത്യ മഹാദേവനെ സ്തുതിച്ച് മഹാകൽപാന്തത്തിൽ ലയം അപേക്ഷിക്കുന്നു. ഇവിടെ ത്രിമുഖ ദൈവതത്ത്വം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു—ഒരേയൊരു പരമസത്ത ബ്രാഹ്മീ (സൃഷ്ടി), വൈഷ്ണവീ (സ്ഥിതി/പാലനം), ശൈവീ (സംഹാരം) രൂപങ്ങളിൽ പ്രകാശിക്കുന്നു; ഒടുവിൽ ഭൂതതത്ത്വങ്ങളെ അതിക്രമിച്ച ശൈവ ‘പദ’ത്തിലേക്കുള്ള പ്രവേശവും പറയുന്നു. തുടർന്ന് ലയപ്രക്രിയ ആരംഭിക്കുന്നു. മഹാദേവൻ ദേവിയെ സൗമ്യരൂപം ഉപേക്ഷിച്ച് രുദ്രബന്ധിത ഉഗ്രരൂപം ധരിക്കാൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു; കരുണയാൽ ദേവി ആദ്യം നിരാകരിച്ചാലും, ശിവന്റെ ക്രോധവചനത്താൽ അവൾ കാലരാത്രിസദൃശമായ റൗദ്രീ രൂപത്തിലേക്ക് മാറുന്നു. അവളുടെ ഭയാനക രൂപവിവരണം, അനന്തമായ രൂപവിസ്താരം, ഗണങ്ങളുടെ അനുഗമനം, ത്രിലോകത്തിന്റെ ക്രമബദ്ധമായ അസ്ഥിരതയും ദഹനവും—ഇവ ലയം യാദൃശ്ചിക ദുരന്തമല്ല, ദൈവനിയമപ്രകാരം നടക്കുന്ന ക്രമബദ്ധ പ്രക്രിയയാണെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു.
Adhyaya 15
Amarāṅkaṭa at the Narmadā: Kālarātri, the Mātṛgaṇas, and Śiva’s Yuga-End Vision (अमरंकट-माहात्म्य तथा संहारा-दर्शनम्)
മാർക്കണ്ഡേയൻ യുഗാന്തസദൃശമായ മഹാവിനാശദർശനം വിവരിക്കുന്നു. ക്രൂര മാതൃഗണങ്ങൾ ചുറ്റിനിൽക്കുന്ന കാലരാത്രി ലോകങ്ങളെ കീഴടക്കുന്നു. ബ്രഹ്മ-വിഷ്ണു-ശിവശക്തികളുടെ പ്രതിഛായകളായും ഭൂത-ദിക്പാലതത്ത്വങ്ങളോട് ചേർന്നവയായും പറയപ്പെടുന്ന മാതാക്കൾ ആയുധധാരികളായി പത്ത് ദിക്കുകളിലൂടെയും സഞ്ചരിക്കുന്നു; അവരുടെ നിലവിളിയും പാദഘോഷവും ത്രിലോകത്തെ ദഹിപ്പിക്കുന്നു. നാശം സപ്തദ്വീപങ്ങളിലേക്കും വ്യാപിച്ച്, രക്തപാനം-ജീവഭക്ഷണം തുടങ്ങിയ ദൃശ്യങ്ങൾ പ്രളയഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നീട് കഥ പുണ്യകേന്ദ്രത്തിലേക്ക് മടങ്ങുന്നു—നർമദാതീരത്തെ അമരാങ്കടത്തിൽ ശിവസാന്നിധ്യം. “അമരാ” “കട” എന്നീ പദങ്ങളിലൂടെ സ്ഥലനാമത്തിന്റെ വ്യുത്പത്തി വിശദീകരിക്കുന്നു. ഉമാസഹിത ശങ്കരൻ ഗണങ്ങളോടും മാതൃഗണങ്ങളോടും, വ്യക്തിരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷമായ മൃത്യുവിനോടും കൂടി പരവശ താണ്ഡവത്തിൽ ലീനനാകുന്നു—രുദ്രന്റെ ഭയങ്കരതയും ശരണ്യതയും ഒരുമിച്ച് പ്രകാശിക്കുന്നു. നർമദയെ ലോകവന്ദ്യ മാതൃനദിയായി സ്തുതിക്കുകയും അവളുടെ പ്രചണ്ഡ-ഉഗ്ര രൂപങ്ങളും വര്ണിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അവസാനത്തിൽ ദിവ്യദർശനം ഉച്ചത്തിലേക്ക് ഉയരുന്നു—രുദ്രമുഖത്തിൽ നിന്ന് സംവർത്തവായു ഉയർന്ന് സമുദ്രങ്ങളെ ഉണക്കുന്നു. ശ്മശാനചിഹ്നധാരിയും മഹാതേജസ്വിയും ആയ ശിവൻ സംഹാരം നടത്തുമ്പോഴും, കാലരാത്രിക്കും മാതൃഗണങ്ങൾക്കും ഗണങ്ങൾക്കും പരമാരാധ്യൻ അവൻ തന്നെയാണ്. ഉപസംഹാരത്തിൽ ഹരിഹര/ശിവനെ സർവകാരണമെന്നായും നിത്യസ്മരണയുടെ കേന്ദ്രമെന്നായും പ്രഖ്യാപിക്കുന്ന രക്ഷാസ്തുതി വരുന്നു.
Adhyaya 16
Saṃvartaka-Kāla Nṛtya and Mahādeva-Stotra (Cosmic Dissolution Motif)
ഈ അധ്യായത്തിൽ മാർക്കണ്ഡേയൻ ഉന്നതതത്ത്വപരമായ ഒരു ദൃശ്യക്രമം വിവരിക്കുന്നു. ശൂലധാരിയായ ഹരൻ/ശംഭു ഭയങ്കര ഭൂതഗണങ്ങളുടെ നടുവിൽ ഗജചർമ്മം ധരിച്ചു, പുകയും ചിങ്ങാരങ്ങളും നിറഞ്ഞ ഭീതിജനക പ്രതീകങ്ങളോടെ, വഡവാമുഖംപോലെ തുറന്ന വായോടെ സംഹാരകാലത്തിന്റെ അന്തരീക്ഷം സൂചിപ്പിച്ച് നൃത്തം ചെയ്യുന്നു. അവന്റെ ദിവ്യ അട്ടഹാസത്തിന്റെ മഹാനാദം ദിക്കുകളിലാകെ മുഴങ്ങി സമുദ്രങ്ങളെ കലക്കി, ബ്രഹ്മലോകത്തേക്കും എത്തി ഋഷികളെ വിറപ്പിക്കുന്നു; അവർ കാരണം അറിയാൻ ബ്രഹ്മാവിനെ സമീപിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് ഇതിനെ ‘കാല’സ്വരൂപമായി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു—സംവത്സര, പരിവത്സര മുതലായ വർഷചക്രങ്ങൾ, സൂക്ഷ്മ/അണു പരിമാണങ്ങൾ, പരമാധിപത്യം എന്നിവയിലൂടെ കാലതത്ത്വം വ്യക്തമാക്കുന്നു. തുടർന്ന് സ്തോത്രഭാഗത്തിൽ ബ്രഹ്മാവ് മന്ത്രസാന്ദ്രമായ വാക്കുകളാൽ മഹാദേവനെ സ്തുതിക്കുന്നു—ശങ്കരൻ, വിഷ്ണു, സൃഷ്ടിതത്ത്വം എല്ലാം ഉൾക്കൊള്ളുന്നവനും വാക്ക്‑മനസ്സുകൾക്കതീതനുമെന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. മഹാദേവൻ ആശ്വാസം നൽകി, അനേകം വായുകൾ ‘കത്തുന്ന’ ലോകത്തെ ആകർഷിക്കുന്ന ദർശനം കാണാൻ ബ്രഹ്മാവിനെ പ്രേരിപ്പിച്ച് അപ്രത്യക്ഷനാകുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ ഈ സ്തോത്രം ശ്രവിക്കുകയോ പാരായണം ചെയ്യുകയോ ചെയ്താൽ ശുഭഗതി, ഭയമുക്തി, യുദ്ധം, മോഷണം, അഗ്നി, വന, സമുദ്രം തുടങ്ങിയ അപകടങ്ങളിൽ സംരക്ഷണം ലഭിക്കുമെന്ന്, ശിവൻ വിശ്വസനീയ രക്ഷകനാണെന്നും പറയുന്നു।
Adhyaya 17
रुद्रवक्त्रप्रलयवर्णनम् (Description of the Dissolution Imagery from Rudra’s Mouth)
ഈ അധ്യായത്തിൽ മുനി മാർക്കണ്ഡേയൻ രാജാവിനോട് പ്രളയത്തിന്റെ അതിതീവ്രവും ഭയാനകവുമായ രൂപം വിവരിക്കുന്നു. പരമേശ്വരൻ പ്രകടമായ ലോകത്തെ സംഹരിക്കുമ്പോൾ ദേവരും ഋഷിമാരും അവനെ സ്തുതിക്കുന്നു. പ്രത്യേകിച്ച് മഹാദേവന്റെ ദക്ഷിണമുഖം ഭീകരമായി ചിത്രീകരിക്കുന്നു—ജ്വലിക്കുന്ന നേത്രങ്ങൾ, മഹാദംഷ്ട്രങ്ങൾ, സർപ്പചിഹ്നങ്ങളാൽ അലങ്കൃതമായ രൂപം, ലോകത്തെ ഗ്രസിക്കുന്ന ജിഹ്വ—അതിൽ ലോകം നദികൾ സമുദ്രത്തിൽ ലയിക്കുന്നതുപോലെ പ്രളയത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു എന്ന ഉപമയുണ്ട്. ആ മുഖത്തിൽ നിന്ന് ഉഗ്രജ്വാലകൾ പുറപ്പെടുകയും തുടർന്ന് ദ്വാദശ ആദിത്യരൂപ തേജസ് പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു ഭൂമി, പർവതങ്ങൾ, സമുദ്രങ്ങൾ, അധോലോകങ്ങൾ എന്നിവയെ ദഹിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; സപ്ത പാതാളങ്ങളും നാഗലോകവും വരെ താപം വ്യാപിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ സർവ്വദാഹവും മഹാപർവതശ്രേണികളുടെ വിഘടനവും നടക്കുമ്പോഴും റേവാ-നർമദാ തീർത്ഥം നശിക്കില്ലെന്ന് പ്രത്യേകം സ്മരിപ്പിച്ച്, തീർത്ഥകേന്ദ്രിതമായ പുണ്യഭൂഗോളത്തിന്റെ മഹത്വം ഉറപ്പിക്കുന്നു।
Adhyaya 18
Saṃvartaka-megha-prādurbhāvaḥ (The Manifestation of the Saṃvartaka Clouds) / Cosmic Inundation and the Search for Refuge
അധ്യായം 18-ൽ ശ്രീ മാർക്കണ്ഡേയൻ പ്രളയത്തിന്റെ ഭീതിജനക ദൃശ്യക്രമം വിവരിക്കുന്നു. സൂര്യന്റെ പ്രചണ്ഡതേജസ്സാൽ ലോകം ദഗ്ധമായതുപോലെ തോന്നുന്നു; തുടർന്ന് ദിവ്യസ്രോതസ്സിൽ നിന്ന് സംവർതക മേഘങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു—വിവിധ വർണങ്ങളോടെ, പർവ്വതം-ആന-കോട്ടപോലെ മഹാകായരൂപത്തിൽ, മിന്നലും ഇടിയും നിറഞ്ഞ്. സംവർതക സംഘത്തെ പേരോടെ പറഞ്ഞ്, അവരുടെ മഴ സർവ്വലോകങ്ങളെയും നിറച്ച് സമുദ്രങ്ങൾ, ദ്വീപുകൾ, നദികൾ, ഭൂമിമണ്ഡലങ്ങൾ എല്ലാം ഒരൊറ്റ മഹാജലവ്യാപ്തി—ഏകാർണവം—ആയിത്തീരുന്നു എന്ന് പറയുന്നു. അപ്പോൾ ദൃശ്യത ഇല്ലാതാകുന്നു; സൂര്യ-ചന്ദ്ര-നക്ഷത്രങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്നില്ല, ഘോര അന്ധകാരം വ്യാപിക്കുന്നു, കാറ്റും നിശ്ചലമായതുപോലെ—സകലവും ദിശാഭ്രമം. ഈ മഹാപ്ലാവത്തിൽ വക്താവ് സ്തുതി ചെയ്ത് ‘യഥാർത്ഥ ശരണം എവിടെ?’ എന്ന് ആലോചിച്ച് ശരണ്യ ദേവനെ സ്മരിച്ചു ധ്യാനത്തിൽ അന്തർമുഖനാകുന്നു. ബാഹ്യ ആശ്രയങ്ങൾ അപ്രത്യക്ഷമാകുമ്പോൾ ശാസ്ത്രീയ സ്മരണം, ഭക്തി, ധ്യാനാശ്രയം തന്നെയാണ് ധാർമ്മിക പ്രതികരണം; ദൈവകൃപയാൽ സ്ഥിരത ലഭിച്ച് ജലരാശി കടക്കാനുള്ള ശക്തിയും ലഭിക്കുന്നു।
Adhyaya 19
एकोर्णवप्रलये नर्मदागोरूपिण्या रक्षणम् तथा वाराहावतारवर्णनम् | Markandeya’s Rescue by Narmadā (Cow-Form) and the Varāha Cosmogony
ഈ അധ്യായത്തിൽ മārkaṇḍeya ഋഷി തന്റെ അനുഭവം ആദ്യപുരുഷത്തിൽ പറയുന്ന രീതിയിൽ രണ്ട് ഭാഗങ്ങളായ ദൈവികകഥ വരുന്നു. ഏകാർണവ-പ്രളയത്തിൽ എല്ലായിടത്തും ജലം മാത്രം; ഋഷി ക്ഷീണിച്ച് വിശപ്പും ദാഹവും കൊണ്ട് വലയുകയും മരണസന്നിഹിതനാകുകയും ചെയ്യുന്നു. അപ്പോൾ ജലത്തിന്മേൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന തേജോമയിയായ ഗോമാതാവ് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. അവൾ “മഹാദേവന്റെ കൃപയാൽ നിനക്ക് മരണമില്ല” എന്ന് ആശ്വസിപ്പിച്ച്, തന്റെ വാൽ പിടിക്കുവാൻ കല്പിച്ച്, ദിവ്യപാൽ കുടിപ്പിക്കുന്നു; വിശപ്പും ദാഹവും മാറി അത്ഭുതജീവശക്തി മടങ്ങിവരുന്നു. അവൾ താനാണ് നർമദയെന്ന്, ബ്രാഹ്മണരക്ഷയ്ക്കായി രുദ്രൻ അയച്ചതാണെന്ന് പറയുന്നു—നർമദയെ ചൈതന്യമുള്ള രക്ഷകശക്തിയും ശൈവാനുഗ്രഹത്തിന്റെ വാഹിനിയും ആയി സ്ഥാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് സൃഷ്ടിദർശനം: ജലങ്ങളിൽ പരമേശ്വരനെ ഉമയോടും വിശ്വശക്തിയോടും കൂടി ദർശിക്കുന്നു. ദേവൻ ജാഗ്രതനായി വരാഹാവതാരം ധരിച്ചു മുങ്ങിയ ഭൂമിയെ ഉയർത്തുന്നു. ഇവിടെ രുദ്ര-ഹരി-സൃഷ്ടികർത്തൃകർമ്മങ്ങൾ പരമാർത്ഥത്തിൽ അഭേദമാണെന്ന് പറഞ്ഞ്, വിഭജനവൈരഭാവം ഒഴിവാക്കണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. അവസാനം ഫലശ്രുതി—നിത്യപാഠം/ശ്രവണം പാവനതയും ശുഭപരലോകപ്രാപ്തിയും നൽകുന്നു.
Adhyaya 20
Pralaya-lakṣaṇa, Dvādaśa-Āditya Vision, and the Revelation of Revā (Narmadā) as Refuge
ഈ അധ്യായത്തിൽ യുധിഷ്ഠിരൻ ശാർങ്ഗധന്വൻ (വിഷ്ണു) അനുഭവിപ്പിച്ച പ്രഭാവം വിവരിക്കണമെന്ന് മാർകണ്ഡേയനോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു. മാർകണ്ഡേയൻ പ്രളയലക്ഷണങ്ങൾ പറയുന്നു—ഉൽക്കാപാതം, ഭൂകമ്പം, ധൂളിവൃഷ്ടി, ഭീതിജനക നാദങ്ങൾ—തുടർന്ന് ജീവജാലങ്ങളും ഭൂദൃശ്യങ്ങളും ലയിക്കുന്ന അവസ്ഥയും. പിന്നെ ദ്വാദശ ആദിത്യദർശനം: അവരുടെ ദാഹത്തിൽ ലോകങ്ങൾ ദഗ്ധമാകുമ്പോഴും, ദഗ്ധമാകാതെ റേവയും താനുമാത്രം ശേഷിക്കുന്നതായി കാണുന്നു. ദാഹത്താൽ വ്യാകുലനായി അദ്ദേഹം മേലോട്ടുയർന്ന് അലങ്കാരഭരിതമായ മഹാവിശ്വധാമത്തിൽ ശംഖ-ചക്ര-ഗദാധാരിയായ പുരുഷോത്തമൻ ശയനിച്ചിരിക്കുന്നതു ദർശിക്കുന്നു. ദീർഘസ്തോത്രം ചൊല്ലി വിഷ്ണുവിനെ ലോകാധാരം, കാല-യുഗങ്ങൾ, സൃഷ്ടി-പ്രളയങ്ങളുടെ കാരണമായി സ്തുതിക്കുന്നു. അപ്പോൾ ഹരൻ (ശിവൻ) പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; തുടർന്ന് ദേവിയുടെ അവതാരം ധർമ്മസങ്കടം ഉയർത്തുന്നു—ശിശുവിന്റെ മരണം തടയാൻ സ്തന്യപാനം ചെയ്യിക്കൽ യുക്തമാണോ? ബ്രാഹ്മണ സംസ്കാരനിയമങ്ങൾ (അവസാനം നാല്പത്തെട്ട് സംസ്കാരങ്ങൾ) ചർച്ചചെയ്യപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ ശിശുവിനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് മഹാപാപമെന്ന് ദേവി മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുന്നു. ദീർഘ സ്വപ്നസദൃശ കാലത്തിനു ശേഷം ദേവി തിരിച്ചറിവുകൾ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു—ശയനസ്ഥൻ കൃഷ്ണൻ/വിഷ്ണു, രണ്ടാമൻ ഹരൻ, നാല് കലശങ്ങൾ സമുദ്രങ്ങൾ, ശിശു ബ്രഹ്മാവ്, താൻ ഏഴുദ്വീപങ്ങളുള്ള ഭൂമി; റേവയാണ് നർമദ, അവൾ നശിക്കുകയില്ല. അവസാനം ഈ അനുഭവകഥാശ്രവണത്തിന്റെ പാവനത വീണ്ടും ഉറപ്പാക്കി, കൂടുതൽ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ ക്ഷണിക്കുന്നു.
Adhyaya 21
अमरकण्टक-रेवा-माहात्म्य तथा कपिला-नदी-उत्पत्ति (Amarakantaka and Revā Māhātmya; Origin of the Kapilā River)
ഈ അധ്യായത്തിൽ യുധിഷ്ഠിരൻ–മാർക്കണ്ഡേയൻ സംവാദമായി റേവാ/നർമ്മദയുടെ അതുല്യമായ ശുദ്ധിദായക മഹിമ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ഗംഗാദികളുടെ പുണ്യം പലപ്പോഴും സ്ഥലവിശേഷത്തിൽ തെളിയുമ്പോൾ, റേവാ എല്ലായിടത്തും സ്വഭാവതഃ പവിത്രയാണെന്നതാണ് പ്രത്യേകമായി പറയുന്നത്. അമരകണ്ടക പ്രദേശം സിദ്ധിക്ഷേത്രമായി ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു; അവിടെ ദേവന്മാർ, ഗന്ധർവ്വർ, ഋഷിമാർ നിരന്തരം സഞ്ചരിക്കുന്നു; ഇരുകരകളിലും തീർത്ഥങ്ങളുടെ സാന്ദ്രതയും പ്രായഃ അക്ഷയത്വവും വിവരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഉത്തര–ദക്ഷിണ കരകളിലെ തീർത്ഥനാമങ്ങൾ നിരത്തുന്നു—ഉത്തര കരയിൽ ചരുകാ-സംഗമം, ചരുകേശ്വരൻ, ദാരുകേശ്വരൻ, വ്യതീപാതേശ്വരൻ, പാതാലേശ്വരൻ, കോടിയജ്ഞം, അമരേശ്വരസമീപ ലിംഗസമൂഹങ്ങൾ; ദക്ഷിണ കരയിൽ കേദാര-തീർത്ഥം, ബ്രഹ്മേശ്വരൻ, രുദ്രാഷ്ടകം, സാവിത്രം, സോമ-തീർത്ഥം. അനുഷ്ഠാനവിധികളായി നിയന്ത്രിത സ്നാനം, ഉപവാസം, ബ്രഹ്മചര്യം, പിതൃകർമ്മങ്ങൾ; തിലോദകത്തോടെ തർപ്പണം, പിണ്ഡദാനം ചെയ്താൽ ദീർഘ സ്വർഗ്ഗഭോഗവും ശുഭ പുനർജന്മവും ലഭിക്കുമെന്ന് ഫലശ്രുതി പറയുന്നു. ഈശ്വരാനുഗ്രഹം മൂലം അവിടെ ചെയ്ത കർമ്മം ‘കോടി-ഗുണം’ ആകുന്നു; നർമ്മദാജലസ്പർശം മൂലം വൃക്ഷങ്ങളും മൃഗങ്ങളും പോലും പുണ്യഭാഗികളാകുന്നു എന്നും വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു; വിശല്യാ മുതലായ പവിത്രജലങ്ങളുടെ സൂചനയും ഉണ്ട്. അവസാനം കപിലാ നദിയുടെ ഉത്ഭവകഥ—ശിവനോടൊപ്പം നർമ്മദയിൽ ക്രീഡിച്ച ദാക്ഷായണി (പാർവതി)യുടെ സ്നാനവസ്ത്രത്തിൽ നിന്ന് പിഴിഞ്ഞ ജലം കപിലാ എന്ന നദിയായി ഒഴുകി; അതിലൂടെ അവളുടെ നാമവും സ്വഭാവവും വിശേഷ പുണ്യവും സ്ഥാപിതമാകുന്നു.
Adhyaya 22
Viśalyā–Kapilā-hrada Māhātmya (The Etiology of the ‘Arrowless/Healed’ Tīrtha)
മാർകണ്ഡേയൻ വിഷല്യയുടെയും കപിലാ-ഹ്രദത്തിന്റെയും ഉത്ഭവവും മഹാത്മ്യവും വിവരിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ മാനസപുത്രനും വൈദിക അഗ്നികളിൽ പ്രധാനനുമായ അഗ്നി നദീതീരത്ത് തപസ്സു ചെയ്യുന്നു. മഹാദേവന്റെ വരത്താൽ നർമദ ഉൾപ്പെടെ പതിനഞ്ച് നദികൾ അവന്റെ ഭാര്യമാരാകുന്നു; അവർ സമുച്ചയമായി ‘ധീഷ്ണീ’ (നദീ-ഭാര്യകൾ) എന്നു പ്രസിദ്ധം. അവരുടെ സന്തതി യജ്ഞാഗ്നി (അധ്വര-അഗ്നി) രൂപത്തിൽ പ്രളയം വരെ നിലനിൽക്കും; നർമദയിൽ നിന്ന് മഹാബലവാൻ ധീഷ്ണീന്ദ്രൻ ജനിക്കുന്നു. പിന്നീട് മയതാരകബന്ധിതമായ ദേവാസുരയുദ്ധത്തിൽ ദേവന്മാർ വിഷ്ണുവിനെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു. വിഷ്ണു പാവകനെ (അഗ്നി)യും മാരുതനെ (വായു)യും വിളിച്ച് ധീഷ്ണീ/പാവകേന്ദ്രനോട് നർമദേയ ദാനവരെ ദഹിപ്പാൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. ശത്രുക്കൾ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളാൽ അഗ്നിയെ വളയാൻ ശ്രമിച്ചാലും, അഗ്നിയും വായുവും അവരെ ഭസ്മമാക്കി, പലരെയും പാതാളജലങ്ങളിൽ തള്ളിവിടുന്നു. വിജയത്തിനു ശേഷം ദേവന്മാർ യുവ നർമദാ-പുത്രനായ അഗ്നിയെ ആദരിക്കുന്നു. യുദ്ധത്തിൽ ആയുധങ്ങളാൽ കുത്തേറ്റു ‘സശല്യ’ നിലയിൽ അവൻ മാതാവിനെ സമീപിക്കുമ്പോൾ, നർമദ അവനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് കപിലാ-ഹ്രദത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു; അവിടത്തെ ജലം ക്ഷണത്തിൽ ശല്യബാധ നീക്കി അവനെ ‘വിഷല്യ’നാക്കുന്നു. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവർ ‘പാപ-ശല്യ’ത്തിൽ നിന്ന് മോചിതരാകുന്നു; അവിടെ ദേഹത്യാഗം ചെയ്യുന്നവർ സ്വർഗ്ഗഗതി പ്രാപിക്കുന്നു—ഇങ്ങനെ തീർത്ഥത്തിന്റെ നാമവും രക്ഷക മഹിമയും സ്ഥാപിതമാകുന്നു।
Adhyaya 23
Viśalyā–Saṅgama Māhātmya (Glory of the Viśalyā Confluence) — Chapter 23
മാർക്കണ്ഡേയൻ രാജാവിനെ ഉപദേശിക്കുന്നു—പുണ്യസംഗമത്തിൽ പരമഭക്തിയോടെ ദേഹത്യാഗം ചെയ്യുന്നത് മോക്ഷസാധനമാണ്; പ്രത്യേകിച്ച് റേവാ (നർമദാ) ജലത്തിന് അതുല്യമായ ശുദ്ധീകരണ മഹിമയുണ്ട്. അധ്യായത്തിൽ ഫലങ്ങൾ ക്രമമായി പറയുന്നു—(1) വിശല്യാ-സംഗമത്തിൽ ഉന്നതഭക്തിയോടെ പ്രാണത്യാഗം ചെയ്യുന്നവർ പരമഗതി പ്രാപിക്കുന്നു; (2) സന്ന്യാസഭാവത്തോടെ എല്ലാ സങ്കൽപ്പങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച് ദേഹം വിടുന്നവർ അമരേശ്വരനെ സമീപിച്ച് സ്വർഗ്ഗലോകങ്ങളിൽ വസിക്കുന്നു; (3) ശൈലേന്ദ്രത്തിൽ ദേഹത്യാഗം ചെയ്യുന്നവൻ സൂര്യവർണ്ണ വിമാനം കയറി അമരാവതിയിലേക്കുയരുന്നു; അപ്സരസ്സുകൾ അവന്റെ കീർത്തി പാടുന്നു. പിന്നീട് ജലങ്ങളുടെ ശ്രേഷ്ഠത നിർണ്ണയിക്കുന്നു—സരസ്വതി, ഗംഗ സമമാണെന്ന് ചില പണ്ഡിതർ പറയുമ്പോഴും, തത്ത്വജ്ഞർ റേവാജലത്തെ അവയ്ക്കുമപ്പുറം ഉയർത്തുന്നു; അതിന്റെ മേന്മയെക്കുറിച്ച് വാദം ഒഴിവാക്കണമെന്ന് ഉപദേശം. റേവാപ്രദേശം വിദ്യാധര-കിന്നരസദൃശ ദിവ്യജനങ്ങളാൽ സമൃദ്ധമാണ്; ഭക്തിയോടെ റേവാജലം ശിരസ്സിൽ ധരിക്കുന്നവർക്ക് ഇന്ദ്രലോകസാന്നിധ്യം ലഭിക്കും എന്ന ഭാവം പറയുന്നു. വീണ്ടും സംസാരസാഗരം കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കാത്തവർ നർമദാസേവനം നിത്യമായി ചെയ്യണം; അവൾ ത്രിലോകവും പവിത്രമാക്കുന്നു, അവളുടെ പരിധിയിൽ എവിടെയെങ്കിലും മരണം സംഭവിച്ചാലും ഗണേശ്വരീ (ദിവ്യ പരിചാരക) ഗതി ലഭിക്കുന്നു. തീരം യജ്ഞസ്ഥലങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; പാപികളും അവിടെ മരിച്ചാൽ സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിക്കുന്നു. കപിലയും വിശല്യയും ഈശ്വരന്റെ ലോകഹിതാർത്ഥം പൂർവ്വസൃഷ്ടികളാണെന്ന് പറഞ്ഞ്, ഉപവാസവും ഇന്ദ്രിയനിയന്ത്രണവും സഹിതം സ്നാനം അശ്വമേധഫലസമം എന്ന് വിധിക്കുന്നു. ഈ തീർത്ഥത്തിലെ അനാശകവ്രതം സർവ്വപാപഹരം, ശിവധാമപ്രദം; വിശല്യാ-സംഗമത്തിലെ ഒരൊറ്റ സ്നാനം ഭൂമിയാകെ സമുദ്രപര്യന്തം സ്നാന-ദാനഫലത്തിന് തുല്യമെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു.
Adhyaya 24
Kara–Narmadā Saṅgama Māhātmya (The Glory of the Kara–Narmadā Confluence at Māndhātṛpura)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ശ്രീ മാർകണ്ഡേയൻ മാണ്ധാതൃപുരത്തിൽ കാരാ നദി നർമദാ (രേവാ)യുമായി ചേരുന്ന സംഗമത്തെ വിശിഷ്ട തീർത്ഥമായി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. അവിടെ ചെന്നു സംഗമസ്നാനം ചെയ്ത്, വിഷ്ണുപരായണ ഭക്തിയോടെ—പൂജ, സ്മരണം തുടങ്ങിയ ശുദ്ധികര ആചാരങ്ങളിലൂടെ—സാധന നടത്തണമെന്ന് സംക്ഷിപ്തമായി വിധി പറയുന്നു. തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹത്വത്തിന് കാരണകഥയും വിവരിക്കുന്നു. ഒരു ദൈത്യനെ വധിക്കാനായി ഭഗവാൻ വിഷ്ണു ചക്രം ധരിച്ചപ്പോൾ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വേദത്തിൽ നിന്ന് ഒരു ശ്രേഷ്ഠ നദി ഉദ്ഭവിച്ചു; അതേ സ്ഥലത്ത് അത് രേവയിൽ ലയിച്ച് സംഗമം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ പാപങ്ങൾ നശിച്ച് ശുദ്ധി ലഭിക്കും എന്ന ഫലശ്രുതിയോടെ അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 25
Revā–Nīlagāṅgā Saṅgama Māhātmya (Confluence Theology and Ritual Fruits)
ഈ അധ്യായത്തിൽ മാർകണ്ഡേയൻ ഓംകാരത്തിന്റെ കിഴക്കുഭാഗത്ത് പ്രസിദ്ധമായ ഒരു തീർത്ഥം പറയുന്നു; അവിടെ രേവാ നദി നീലഗംഗയുമായി സംഗമിക്കുന്നു. ആ സംഗമത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ജപം ചെയ്താൽ ലൗകിക ലക്ഷ്യങ്ങൾ സിദ്ധിക്കും എന്ന് പ്രസ്താവിച്ച്, സ്ഥലത്തെ പ്രത്യേക കർമഫലദായകമായി നിർണ്ണയിക്കുന്നു. കൂടാതെ, അവിടെയുള്ള സേവനഫലമായി മരണാനന്തരം നീലകണ്ഠപുരത്തിൽ അറുപതിനായിരം വർഷം പുണ്യനിവാസം ലഭിക്കും എന്ന് വാഗ്ദാനം ചെയ്ത്, ഈ ഭൂമിയെ ശൈവധാമവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ശ്രാദ്ധകാലത്ത് എള്ളുകലർന്ന ജലത്തോടെ പിതൃകൾക്ക് തർപ്പണം ചെയ്താൽ साधകൻ തനോടൊപ്പം ഇരുപത്തൊന്ന് പേരെയും ഉയർത്തും എന്ന് പറഞ്ഞ്, മോക്ഷം വ്യക്തിപരവും വംശപരവുമായ ഫലമാണെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു.
Adhyaya 26
Jāleśvara Tīrtha-प्रशंसा, Tripura-उपद्रवः, तथा Madhūkā (Lalitā) Vrata-विधानम् | Praise of Jāleśvara, the Tripura crisis, and the Madhūkā vow
ഈ അധ്യായത്തിൽ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ മാർക്കണ്ഡേയനോട് ചോദിക്കുന്നു—മുമ്പ് പറഞ്ഞ ജാലേശ്വര തീർത്ഥം എങ്ങനെ അപൂർവ പുണ്യം നൽകുന്നു, സിദ്ധരും ഋഷികളും അതിനെ എന്തുകൊണ്ട് വണങ്ങുന്നു എന്ന്. മാർക്കണ്ഡേയൻ ജാലേശ്വരത്തെ അനന്യ തീർത്ഥമായി മഹിമപ്പെടുത്തി, അതിന്റെ പശ്ചാത്തലമായി ഒരു പുരാവൃത്താന്തം പറയുന്നു—ബാണനും ചലിക്കുന്ന ത്രിപുരയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട അസുരരും ദേവന്മാരെയും ഋഷിമാരെയും പീഡിപ്പിക്കുന്നു. അവർ ആദ്യം ബ്രഹ്മാവിനെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു; ബ്രഹ്മാവ് ബാണൻ പ്രായഃ അവധ്യൻ, അവനെ നിയന്ത്രിക്കാൻ ശിവനാൽ മാത്രമേ കഴിയൂ എന്ന് അറിയിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ദേവഗണം മഹാദേവനെ സ്തുതിക്കുന്നു; സ്തോത്രങ്ങളിൽ പഞ്ചാക്ഷര, പഞ്ചവക്ത്ര, അഷ്ടമൂർത്തി ഭാവങ്ങളിലൂടെ ശിവതത്ത്വം പ്രതിപാദിക്കുന്നു. ശിവൻ പരിഹാരം വാഗ്ദാനം ചെയ്ത് നാരദനെ ഉപകരണമായി വിളിക്കുന്നു. നാരദൻ ത്രിപുരയിലേക്കു പോയി “പല ധർമ്മങ്ങൾ” എന്ന രീതിയിൽ അന്തർഭേദം സൃഷ്ടിക്കാനായി ബാണന്റെ വൈഭവനഗരത്തിൽ ആദരവോടെ പ്രവേശിച്ച് ബാണനോടും റാണിയോടും ഉപദേശാത്മകമായി സംവദിക്കുന്നു. തുടർന്ന് അധ്യായം വിധിപരമാകുന്നു—സ്ത്രീകൾക്കായുള്ള തിഥി‑ആധാരിത വ്രത‑ദാനക്രമങ്ങൾ, അന്നം‑വസ്ത്രം‑ഉപ്പ്‑നെയ്യ് മുതലായ ദാനങ്ങളുടെ പട്ടികയും അവയുടെ ഫലങ്ങളും—ആരോഗ്യം, സൗഭാഗ്യം, വംശതുടർച്ച, മംഗളം—എന്നിവയും പറയുന്നു. പ്രധാനമായി ചൈത്ര ശുക്ല തൃതീയയിൽ ആരംഭിക്കുന്ന മധൂകാ/ലലിതാ വ്രതവിധാനം വിശദമായി വരുന്നു—മധൂകവൃക്ഷപ്രതിമയിൽ ശിവ‑ഉമാ പ്രതിഷ്ഠ, മന്ത്രയുക്ത അങ്കപൂജ, അർഘ്യവും കരക‑ദാനവും സംബന്ധിച്ച മന്ത്രങ്ങൾ, മാസാനുഷ്ഠാനനിയമങ്ങൾ, വർഷാന്ത്യ ഉദ്യാപനം ചെയ്ത് ഗുരു/ആചാര്യന് ദാനം. അവസാനം ഫലശ്രുതിയായി ദുരിതനിവാരണം, ദാമ്പത്യസൗഹാർദ‑സമൃദ്ധിവർധനം, ധർമ്മയുക്തമായ ശുഭജന്മലാഭം എന്നിവ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 27
Dāna-viveka and Pati-dharma Assertion (दानविवेकः पतिधर्मप्रतिज्ञा च)
ഈ അധ്യായത്തിൽ നാരദന്റെ വചനങ്ങൾ കേട്ട റാണി അദ്ദേഹത്തിന് സ്വർണം, രത്നങ്ങൾ, ഉത്തമ വസ്ത്രങ്ങൾ, അപൂർവ വസ്തുക്കൾ വരെ ദാനം ചെയ്യാൻ ഒരുങ്ങുന്നു. എന്നാൽ നാരദൻ വ്യക്തിഗത സമ്പാദ്യം സ്വീകരിക്കാതെ ദാനത്തിന്റെ വിവേകം ഉപദേശിക്കുന്നു—മുനിമാർ സഞ്ചയത്താൽ അല്ല, ഭക്തിയാൽ പോഷിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ ദാനം ക്ഷീണവൃത്തികളായ ദരിദ്ര ബ്രാഹ്മണർക്കായി തിരിയണം എന്ന് പറയുന്നു. അപ്പോൾ റാണി വേദ-വേദാംഗങ്ങളിൽ നിപുണരായ ദരിദ്ര ബ്രാഹ്മണരെ വിളിച്ചു നാരദൻ നിർദേശിച്ച രീതിയിൽ ദാനം ചെയ്യുന്നു; ഇത് ഹരിയുടെയും ശങ്കരന്റെയും പ്രീതിക്കായാണെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. തുടർന്ന് അവൾ പതിധർമ്മപ്രതിജ്ഞ ഉറപ്പിക്കുന്നു—ബാണൻ തന്നെയാണ് അവളുടെ ഏകദേവൻ; അവന്റെ ദീർഘായുസ്സും ജന്മജന്മാന്തര സഹവാസവും അവൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, എന്നിരുന്നാലും നാരദാജ്ഞ പാലിച്ച് ദാനം ചെയ്തതും പറയുന്നു. നാരദൻ അനുമതി നൽകി പുറപ്പെടുന്നു; പിന്നെ സ്ത്രീകൾ പാണ്ടുരവും തേജസ്സില്ലാത്തവരുമായി ‘നാരദവചനത്തിൽ മോഹിതർ’ എന്നപോലെ വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു—ഋഷിസംവാദം മനോഭാവവും സാമൂഹ്യഫലവും മാറ്റുന്ന ശക്തിയുള്ളതെന്ന് ഇതിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 28
दग्धत्रिपुरप्रसङ्गः, बाणस्तोत्रम्, अमरकण्टक-ज्वालेश्वरमाहात्म्यम् (Burning of Tripura, Bāṇa’s Hymn, and the Māhātmya of Amarakāṇṭaka–Jvāleśvara)
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറയുന്നു—നർമദാതീരത്ത് ഉമാസഹിതനായ രുദ്രൻ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, നാരദൻ ബാണനെയും അവന്റെ പ്രാസാദവൈഭവത്തെയും കുറിച്ചുള്ള വാർത്ത അറിയിക്കുന്നു. അപ്പോൾ ശിവൻ ത്രിപുരവിജയം മനസ്സിൽ നിശ്ചയിച്ച്, ദേവന്മാർ, വേദങ്ങൾ, ഛന്ദസ്സുകൾ, തത്ത്വങ്ങൾ എന്നിവയെ രഥത്തിന്റെ അവയവങ്ങളിൽ നിയോഗിച്ച് വിശ്വരഥവും ദിവ്യായുധക്രമവും നിർമ്മിക്കുന്നു. മൂന്ന് പുരങ്ങളും ഒരേ നിമിഷം ഒത്തുചേരുമ്പോൾ അദ്ദേഹം ശരം വിടുന്നു; ത്രിപുരം ദഗ്ധമായി നശിക്കുന്നു. ദാഹത്തിന്റെ ഭീകരത, അപശകുനങ്ങൾ, നഗരത്തിലെ സാമൂഹിക അസ്ഥിരത എന്നിവയും വര്ണിക്കുന്നു. ബാണൻ തന്റെ നൈതികദോഷവും നാശകാരണമുമറിഞ്ഞ് ശിവശരണാഗതി പ്രാപിച്ച് ദീർഘസ്തോത്രം പാടുന്നു; ശിവനെ സർവ്വവ്യാപിയായും ദേവതകളുടെയും ഭൂതതത്ത്വങ്ങളുടെയും അധിഷ്ഠാനമായും സ്തുതിക്കുന്നു. ശിവന്റെ ക്രോധം ശമിച്ച് ബാണനു അഭയവും സ്ഥാനവും നൽകുകയും ദഹനാഗ്നിയുടെ ഒരു ഭാഗം നിർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് ദഗ്ധത്രിപുരത്തിന്റെ ജ്വലിക്കുന്ന ഖണ്ഡങ്ങൾ ശ്രീശൈലത്തോടും അമരകണ്ടകത്തോടും ബന്ധിപ്പിച്ച് ‘ജ്വാലേശ്വര’ നാമകാരണം, തീർത്ഥയാത്രാമാഹാത്മ്യം എന്നിവ സ്ഥാപിക്കുന്നു. അമരകണ്ടകത്തിലെ നിർദ്ദിഷ്ട ‘പാതന’ ആചരണത്തിന് കൃച്ഛ്രം, ജപം, ഹോമം, പൂജ എന്നിവയുടെ നിയമം മാർക്കണ്ഡേയൻ വിശദീകരിക്കുകയും, റേവയുടെ തെക്കൻ തീരത്തിലെ സമീപ തീർത്ഥങ്ങളെ എണ്ണിപ്പറഞ്ഞ് നിയമാനുഷ്ഠാനം, പിതൃകർമ്മം, ദോഷനിവൃത്തി എന്നിവയുടെ പ്രാധാന്യം ഊന്നിപ്പറയുകയും ചെയ്യുന്നു.
Adhyaya 29
Kāverī–Narmadā Saṅgama Māhātmya (Kubera’s Observance and the Fruits of Tīrtha-Discipline)
ഈ അധ്യായം ചോദ്യം–ഉത്തരം രൂപത്തിലുള്ള ദൈവശാസ്ത്രസംവാദമാണ്. യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ കാവേരി നദിയുടെ മഹത്വവും, അവളുടെ പുണ്യസന്ദർഭത്തിൽ ദർശനം, സ്പർശനം, സ്നാനം, ജപം, ദാനം, ഉപവാസം എന്നിവയുടെ നിർണ്ണിത ഫലങ്ങളും വിശദമായി ചോദിക്കുന്നു. മാർക്കണ്ഡേയൻ കാവേരി–നർമദാ സംഗമത്തെ പ്രസിദ്ധ തീർത്ഥമായി ഉയർത്തി, ഒരു ദൃഷ്ടാന്തകഥയിലൂടെ അതിന്റെ ശക്തി സ്ഥാപിക്കുന്നു. കഥയിൽ ശക്തിമാനായ യക്ഷൻ കുബേരൻ സംഗമത്തിൽ ദീർഘകാലം നിയമനിഷ്ഠ തപസ്സു ചെയ്യുന്നു—ശുചിത്വാചാരം പാലിച്ച്, മഹാദേവനെ ക്രമബദ്ധമായി പൂജിച്ച്, ക്രമേണ ആഹാരനിയമങ്ങൾ, കാലാനുസൃത ഉപവാസങ്ങൾ, കഠിനവ്രതങ്ങൾ എന്നിവ അനുഷ്ഠിച്ച്. ശിവൻ പ്രത്യക്ഷനായി വരങ്ങൾ നൽകുമ്പോൾ, കുബേരൻ യക്ഷാധിപത്യം, അചഞ്ചല ഭക്തി, ധർമ്മത്തിൽ സ്ഥിരബുദ്ധി എന്നിവ അപേക്ഷിക്കുന്നു; ശിവൻ അവ അംഗീകരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഫലശ്രുതിപോലെ സംഗമമാഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു—ഇത് പാപനാശകം, സ്വർഗ്ഗപ്രദം, പിതൃഹിതാർത്ഥം ദാനം-തർപ്പണങ്ങൾക്ക് പ്രത്യേക ഫലം നൽകുന്നതും മഹായജ്ഞസമ പുണ്യം നൽകുന്നതുമാണ്. അമരേശ്വര പ്രദേശത്തിലെ ക്ഷേത്രപാലകർ, നദികളുടെ സംരക്ഷിത യോഗങ്ങൾ, പേരുള്ള ലിംഗങ്ങൾ എന്നിവയും പറയുന്നു; പുണ്യക്ഷേത്രത്തിൽ ചെയ്ത ദുഷ്കൃത്യങ്ങൾ അത്യന്തം ഗുരുതരഫലം നൽകുമെന്ന മുന്നറിയിപ്പും ഉണ്ട്. അവസാനം കാവേരിയുടെ രുദ്രബന്ധിത പാവനതയും അപൂർവ മഹിമയും വീണ്ടും ഉറപ്പിക്കുന്നു।
Adhyaya 30
Dārutīrtha-māhātmya (The Glory of Dārutīrtha on the Narmadā)
ഈ അധ്യായം സംവാദരൂപത്തിൽ മാർക്കണ്ഡേയൻ യുദ്ധിഷ്ഠിരന്റെ ചോദ്യം മറുപടിയായി നർമദയുടെ വടക്കൻ തീരത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ ദാരുതീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമ വിവരിക്കുന്നു. തീർത്ഥനാമത്തിന് കാരണമായ ദാരു ഭാർഗവവംശീയനും വേദ-വേദാംഗങ്ങളിൽ പാരംഗതനായ പണ്ഡിതബ്രാഹ്മണനുമാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതം ആശ്രമക്രമത്തിൽ (ബ്രഹ്മചര്യം, ഗൃഹസ്ഥം, വാനപ്രസ്ഥം) മുന്നേറി, അവസാനം യതിധർമ്മാനുസൃതമായ തപസ്സും സന്ന്യാസനിഷ്ഠയും കൊണ്ട് സമാപിക്കുന്നു; മഹാദേവധ്യാനത്തിൽ ജീവിതാന്തം നിലകൊണ്ട് തപസ്സിലൂടെ തീർത്ഥകീർത്തി ത്രിലോകങ്ങളിൽ സ്ഥാപിച്ചു. തുടർന്ന് വിധിനിർദ്ദേശങ്ങൾ—നിയമപ്രകാരം സ്നാനം, പിതൃ-ദേവപൂജ. സത്യവ്രതം, ക്രോധനിയന്ത്രണം, സർവ്വഭൂതഹിതം എന്നീ നൈതികഗുണങ്ങളോടുകൂടിയവർക്ക് അഭീഷ്ടസിദ്ധി ഫലമായി പറയുന്നു. സത്യ-ശൗചയുക്ത ഉപവാസവും ഋഗ്-സാമ-യജുർവേദപാരായണവും ഉത്തമഫലദായകമെന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു. അവസാനം ശങ്കരവചനമായി ഫലശ്രുതി—വിധിവത്തായി അവിടെ ദേഹത്യാഗം ചെയ്യുന്നവൻ അനിവർത്തികഗതി, അഥവാ പുനരാഗമനരഹിതമായ പരമപഥം, പ്രാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 31
ब्रह्मावर्ततीर्थमाहात्म्य — The Glory of the Brahmāvarta Tīrtha
മാർക്കണ്ഡേയൻ രാജശ്രോതാവിനോട് ബ്രഹ്മാവർത്തം എന്ന പ്രസിദ്ധ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമ പറയുന്നു; അത് എല്ലാ മലിനതകളും അകറ്റുന്ന പാവനസ്ഥലമാണെന്ന് വർണ്ണിക്കുന്നു. അവിടെ ബ്രഹ്മാവ് നിത്യസന്നിധനായിട്ട്, കഠിനതപസ്സ്, നിയമ-സംയമം, മഹേശ്വരധ്യാനത്തിൽ ഏകാഗ്രത എന്നിവയിൽ നിലകൊള്ളുന്നതായി ചിത്രീകരിക്കുന്നു. വിധിപൂർവ്വം സ്നാനം ചെയ്യണം, പിതൃകൾക്കും ദേവതകൾക്കും തർപ്പണം അർപ്പിക്കണം, കൂടാതെ ഈശാനൻ (ശിവൻ) അല്ലെങ്കിൽ വിഷ്ണുവിനെ പരമേശ്വരനായി കരുതി പൂജിക്കണം എന്ന ഉപദേശം നൽകുന്നു. ഈ തീർത്ഥത്തിന്റെ പ്രഭാവം മൂലം ദക്ഷിണാസഹിതം യഥാവിധി ചെയ്ത യാഗങ്ങളോടു തുല്യമായ പുണ്യഫലം ലഭിക്കുന്നു. കൂടാതെ—മനുഷ്യർക്കായി സ്ഥലങ്ങൾ ശ്രമമില്ലാതെ പവിത്രമാവുകയില്ല; ദൃഢസങ്കൽപ്പം, ശേഷി, സ്ഥിരത എന്നിവ വിജയത്തിലേക്ക് നയിക്കും; അശ്രദ്ധയും ലോഭവും പതനകാരണം. അവസാനം—ആത്മസംയമമുള്ള മുനി വസിക്കുന്നിടം കുരുക്ഷേത്രം, നൈമിഷം, പുഷ്കരം തുടങ്ങിയ മഹാക്ഷേത്രങ്ങളോടു സമമാണെന്ന് ഉപസംഹരിക്കുന്നു.
Adhyaya 32
पत्त्रेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Patreśvara Tīrtha Māhātmya)
ഈ അധ്യായത്തിൽ യുധിഷ്ഠിരൻ മാർക്കണ്ഡേയനോട്—പാപനാശകമായ പത്രേശ്വര തീർത്ഥവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട മഹാശക്തനായ സിദ്ധൻ ആരെന്ന് ചോദിക്കുന്നു. മാർക്കണ്ഡേയൻ പറയുന്നു: ചിത്ര (ചിത്രാ)യുടെ ദീപ്തിമാനായ പുത്രൻ പത്രേശ്വരൻ, ‘ജയ’ എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു; ദേവസഭയിൽ മേനകയുടെ നൃത്തം കണ്ടു മോഹിതനായി സ്വസംയമം നഷ്ടപ്പെടുത്തി. ഈ അജിതേന്ദ്രിയത കണ്ട ഇന്ദ്രൻ നൈതികബോധമായി ദീർഘകാലം മർത്ത്യജീവിതം അനുഭവിക്കേണ്ട ശാപം നൽകുന്നു. ശാപമോചനത്തിനായി നർമദാ (രേവാ) തീരത്ത് പന്ത്രണ്ടു വർഷം നിയമാനുഷ്ഠാനത്തോടെ সাধന ചെയ്യാൻ ഉപദേശം ലഭിക്കുന്നു. അവൻ സ്നാനം, ജപം, ശങ്കരാരാധന, പഞ്ചാഗ്നി തപസ് തുടങ്ങിയ കഠിനതപസ്സുകൾ നടത്തി ശിവനെ പ്രസന്നമാക്കുന്നു; ശിവൻ പ്രത്യക്ഷമായി വരം നൽകുന്നു. ഭക്തൻ—ഈ തീർത്ഥത്തിൽ എന്റെ നാമത്തിൽ നിങ്ങൾ സ്ഥിരമായി വസിക്കണമെന്നു അപേക്ഷിക്കുമ്പോൾ പത്രേശ്വര ലിംഗം സ്ഥാപിതമായി ത്രിലോകപ്രസിദ്ധി നേടുന്നു. അവസാനം ഫലശ്രുതി: ഒരിക്കൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ പാപക്ഷയം; അവിടെ പൂജ ചെയ്താൽ അശ്വമേധസമമായ യജ്ഞഫലം, സ്വർഗ്ഗസുഖം, ശുഭജന്മം, ദീർഘായുസ്സ്, രോഗ-ശോകനിവൃത്തി, തീർത്ഥജലസ്മൃതി നിലനിൽക്കും।
Adhyaya 33
अग्नितीर्थमाहात्म्य — Agnitīrtha Māhātmya (The Glory of Agni-Tīrtha)
മാർകണ്ഡേയൻ യുദ്ധിഷ്ഠിരനോട് അഗ്നിതീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകേണ്ട വിധി ഉപദേശിക്കുകയും, ആഗ്രഹവും ലോകധർമ്മ-നൈതിക കാരണബന്ധവും മൂലം അഗ്നി ഒരു സ്ഥലത്ത് ‘സന്നിഹിതൻ’ ആകുന്നതെങ്ങനെ എന്ന തത്ത്വചർച്ചയും നടത്തുന്നു. കൃതയുഗത്തിൽ മാഹിഷ്മതിയിൽ ദുര്യോധനൻ രാജാവായി വാഴുകയും, നർമദയുമായുള്ള ബന്ധത്തിൽ നിന്ന് സുദർശനാ എന്ന പുത്രിയെ ലഭിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അവൾ യൗവനത്തിലെത്തുമ്പോൾ അഗ്നി ദരിദ്ര ബ്രാഹ്മണവേഷത്തിൽ വന്ന് അവളെ വിവാഹം ചെയ്യാൻ അപേക്ഷിക്കുന്നു; എന്നാൽ ധന-പദവി അസമത്വം ചൂണ്ടിക്കാട്ടി രാജാവ് നിരസിക്കുന്നു. അതിനുശേഷം യജ്ഞാഗ്നിയിൽ നിന്ന് അഗ്നി അന്തർധാനം ചെയ്യുന്നു; യാഗകർമ്മങ്ങൾ തടസ്സപ്പെടുന്നു; ബ്രാഹ്മണർ ഭീതിയിലാകുന്നു. അന്വേഷണംയും തപസ്സും കഴിഞ്ഞ് അഗ്നി സ്വപ്നത്തിൽ കാരണം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു—കന്യാദാനം നിഷേധിച്ചതാണ് തന്റെ പിന്മാറ്റത്തിന് കാരണം. ബ്രാഹ്മണർ നിബന്ധന അറിയിക്കുന്നു: രാജാവ് പുത്രിയെ അഗ്നിക്ക് നൽകുകയാണെങ്കിൽ ഗൃഹാഗ്നി വീണ്ടും ജ്വലിക്കും. രാജാവ് സമ്മതിച്ച് വിവാഹം നടക്കുന്നു; അഗ്നി മാഹിഷ്മതിയിൽ നിത്യസന്നിധാനമായി നിലകൊള്ളുന്നു; അതിനാൽ ആ സ്ഥലം ‘അഗ്നിതീർത്ഥം’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാകുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ പക്ഷസന്ധികളിൽ സ്നാന-ദാനപുണ്യം, പിതൃ-ദേവതകൾക്ക് തർപ്പണ-പൂജാഫലം, സ്വർണ്ണദാനം ഭൂദാനസമം, ഉപവാസവ്രതം അനുഷ്ഠിച്ചാൽ അഗ്നിലോകഭോഗപ്രാപ്തി എന്നിവ പറയുന്നു. അവസാനം, ഈ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമ കേൾക്കുന്നതുമാത്രം പോലും ശുദ്ധികരവും ഹിതകരവും ആണെന്ന് അധ്യായം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 34
Āditya’s Manifestation at a Narmadā Tīrtha and the Stated Fruits of Worship (आदित्य-तत्त्व एवं तीर्थफल-प्रशंसा)
ഈ അധ്യായത്തിൽ മാർക്കണ്ഡേയൻ നർമദാ തീരത്തിലെ മഹാ ആദിത്യനെക്കുറിച്ചുള്ള മറ്റൊരു കഥ യുദ്ധിഷ്ഠിരനോട് പറയുന്നു. യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ വിസ്മയത്തോടെ പ്രതികരിക്കുമ്പോൾ, ആ ദേവൻ സർവ്വവ്യാപിയും സർവ്വജീവികൾക്കും മോക്ഷദായകനുമെന്നായി വിവരണം വരുന്നു. കുലിക വംശത്തിലെ ഒരു ബ്രാഹ്മണ ഭക്തൻ കഠിനമായ തീർത്ഥവ്രതം സ്വീകരിക്കുന്നു—ദീർഘയാത്ര, അന്നത്യാഗം, അത്യൽപ ജലം—അപ്പോൾ ദേവൻ സ്വപ്നത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു വ്രതം മിതമായി പാലിക്കണമെന്ന് കല്പിച്ച്, ചരാചര ലോകമൊട്ടാകെ ദൈവതത്ത്വം വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നുവെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. വരം ചോദിക്കുവാൻ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഭക്തൻ നർമദയുടെ ഉത്തര തീരത്ത് ആദിത്യന്റെ ശാശ്വത സാന്നിധ്യം അഭ്യർത്ഥിക്കുന്നു; ദൂരെയിരുന്നാലും സ്മരിക്കുന്നവർക്കും പൂജിക്കുന്നവർക്കും കൃപയും ഫലവും ലഭിക്കണം, ശരീരവൈകല്യമുള്ളവർക്ക് പ്രത്യേക കരുണ ലഭിക്കണം എന്നും പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു. തുടർന്ന് തീർത്ഥഫലപ്രശംസ—സ്നാനം, അർഘ്യദാനം മുതലായവ അഗ്നിഷ്ടോമയാഗസമമായ പുണ്യം നൽകുന്നു; അന്തിമകാലത്ത് അവിടെ ചെയ്യുന്ന കർമങ്ങൾ അഗ്നിലോകം, വരുണലോകം അല്ലെങ്കിൽ സ്വർഗത്തിൽ ദീർഘ ബഹുമാനം നൽകുമെന്ന് പറയുന്നു. പ്രഭാതത്തിൽ ഭാസ്കരനെ നിത്യമായി സ്മരിക്കൽ ജീവിതജന്യ പാപങ്ങൾ നീക്കുമെന്നുമാണ് പ്രസ്താവം.
Adhyaya 35
मेघनादतीर्थ-प्रादुर्भावः (Origin and Merit of Meghnāda Tīrtha)
ഈ അധ്യായം സംവാദരൂപത്തിലാണ്. യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ ചോദിക്കുന്നു—മഹാദേവൻ നർമദയുടെ ജലമധ്യധാരയിൽ തന്നെ എന്തുകൊണ്ട് പ്രതിഷ്ഠിതനാണ്, തീരങ്ങളിൽ ഒന്നിലും അല്ലേ? മാർക്കണ്ഡേയ ഋഷി കാരണകഥ പറയുന്നു. ത്രേതായുഗത്തിൽ രാവണൻ വിന്ധ്യപ്രദേശത്ത് ദാനവ മയനെ കണ്ടുമുട്ടി, മയന്റെ പുത്രി മണ്ഡോദരി ഭർത്തൃപ്രാപ്തിക്കായി ഘോരതപസ് ചെയ്യുന്നതായി അറിഞ്ഞ് അവളെ ഭാര്യയായി അപേക്ഷിക്കുന്നു; മയൻ അവളെ രാവണനു നൽകുകയും വിവാഹം നടക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അവരുടെ പുത്രന്റെ ഗർജ്ജനത്തിൽ ലോകങ്ങൾ സ്തംഭിക്കുന്നു; ബ്രഹ്മാവ് അവന് ‘മേഘനാദ’ എന്നു നാമകരണം ചെയ്യുന്നു. മേഘനാദൻ ഉമാസഹിതനായ ശങ്കരനെ കഠിനവ്രതങ്ങളാൽ ആരാധിച്ച് കൈലാസത്തിൽ നിന്ന് രണ്ട് ലിംഗങ്ങൾ കൊണ്ടുവന്ന് ദക്ഷിണദിശയിലേക്ക് പുറപ്പെടുന്നു. നർമദാതീരത്ത് സ്നാനവും പൂജയും നടത്തി ലങ്കയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകാൻ ലിംഗങ്ങൾ ഉയർത്താൻ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ, ഒരു മഹാലിംഗം നർമദയിൽ വീണ് മധ്യധാരയിൽ സ്ഥിരപ്പെടുന്നു; ദിവ്യവാണി അവനെ മുന്നോട്ട് പോകാൻ കല്പിക്കുന്നു. മേഘനാദൻ നമസ്കരിച്ചു യാത്ര തുടരുന്നു. അതിനുശേഷം ഈ തീർത്ഥം ‘മേഘനാദതീർത്ഥം’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായി; മുമ്പ് ‘ഗർജന’ എന്നായിരുന്നു പേര്. ഇവിടെ ദിനരാത്രി താമസിച്ച് സ്നാനം ചെയ്താൽ അശ്വമേധസമ പുണ്യം, പിണ്ഡദാനം ചെയ്താൽ സത്ത്രഫലം, ഷഡ്രസഭോജനത്തോടെ ബ്രാഹ്മണഭോജനം നൽകിയാൽ അക്ഷയപുണ്യം, സ്വേച്ഛാമരണം ചെയ്താൽ പ്രളയം വരെ ശങ്കരലോകവാസം ലഭിക്കുന്നു.
Adhyaya 36
दारुतीर्थमाहात्म्य (Darutīrtha Māhātmya) — Origin Narrative and Pilgrimage Merits
ഈ അധ്യായം ഉപദേശാത്മക സംവാദരൂപത്തിൽ ദാരുതീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു. യുദ്ധിഷ്ഠിരന്റെ ചോദ്യം കേട്ട് മാർക്കണ്ഡേയൻ നർമദാതീരത്തിലെ ഈ ശ്രേഷ്ഠ തീർത്ഥത്തിന്റെ ഉത്ഭവകഥ പറയുന്നു. മുൻ സംഭവത്തിൽ ഇന്ദ്രന്റെ സാരഥിയായ മാതലി ഒരു കാരണവശാൽ തന്റെ പുത്രനെ ശപിക്കുന്നു; ശാപപീഡിതൻ ഇന്ദ്രന്റെ ശരണം തേടുന്നു. ഇന്ദ്രൻ അവനെ നർമദാ കരയിൽ ദീർഘകാലം തപോവാസം ചെയ്യാനും മഹേശ്വരഭക്തി പാലിക്കാനും നിർദ്ദേശിച്ച്, അവൻ ‘ദാരുക’ എന്ന പ്രസിദ്ധ തപസ്വിയായി പുനർജന്മം പ്രാപിക്കുകയും, ശംഖ-ചക്ര-ഗദാധരനായ പരമദേവന്റെ ഭക്തിയാൽ സിദ്ധിയും ശുഭഗതിയും നേടുകയും ചെയ്യും എന്ന് പ്രവചിക്കുന്നു. പിന്നീട് തീർത്ഥസേവയുടെ വിധിയും ഫലശ്രുതിയും പറയുന്നു. വിധിപൂർവം സ്നാനം ചെയ്ത് സന്ധ്യാവന്ദനം നടത്തി ശിവപൂജയും വേദാധ്യയനവും ചെയ്യുന്ന തീർത്ഥയാത്രികന് അശ്വമേധയാഗസമമായ മഹാപുണ്യം ലഭിക്കുന്നു. ബ്രാഹ്മണഭോജനദാനം മഹാഫലപ്രദം; സ്നാനം, ദാനം, ജപം, ഹോമം, സ്വാധ്യായം, ദേവാരാധന എന്നിവ ശുദ്ധഭാവത്തോടെ ചെയ്താൽ പൂർണ്ണഫലം ലഭിക്കും എന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു।
Adhyaya 37
देवतीर्थमाहात्म्यम् (Devatīrtha Māhātmya: The Glory of Devatīrtha on the Narmadā)
ഈ അധ്യായത്തിൽ മാർക്കണ്ഡേയ ഋഷി യുദ്ധിഷ്ഠിരനോട് നർമദാതീരത്തിലെ ‘ദേവതീർത്ഥ’ത്തിന്റെ അതുല്യ മഹാത്മ്യം വിശദീകരിക്കുന്നു. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്തതിലൂടെ മുപ്പത്തിമൂന്ന് ദേവന്മാർ പരമസിദ്ധി നേടിയതായി പറഞ്ഞപ്പോൾ, ശക്തിയേറിയ ദൈത്യന്മാർക്ക് മുന്നിൽ തോറ്റ ദേവന്മാർ എങ്ങനെ ആ സ്ഥലത്ത് സ്നാനം ചെയ്ത് വീണ്ടും വിജയം നേടി എന്നു യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ ചോദിക്കുന്നു. ഋഷി പറയുന്നു: ഇന്ദ്രാദി ദേവന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ പരാജിതരായി, ദുഃഖിതരായി, കുടുംബവിയോഗത്തിൽ പീഡിതരായി ബ്രഹ്മാവിന്റെ ശരണം തേടി. ബ്രഹ്മാവ് ഉപദേശിക്കുന്നു—ദൈത്യരെ പ്രതിരോധിക്കാൻ പരമബലം തപസ്സാണ്; നർമദാതീരത്ത് തപസ്സു ചെയ്യുക. റേവാജലത്തോളം പാപനാശകവും ശുദ്ധികരവും ആയ മറ്റൊരു മന്ത്രമോ കർമമോ ഇല്ല. അഗ്നിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ ദേവന്മാർ നർമദയിലേക്കു പോയി ദീർഘതപസ്സു ചെയ്ത് സിദ്ധി നേടി; അതിനുശേഷം ആ സ്ഥലം ത്രിലോകത്തും ‘ദേവതീർത്ഥം’ എന്ന പേരിൽ സർവപാപഹരമായി പ്രസിദ്ധമായി. പിന്നീട് ആചാരങ്ങളും ഫലങ്ങളും നിശ്ചയിക്കുന്നു—സംയമത്തോടെ ഭക്തിയോടെ അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവന് മുത്തുപോലെയുള്ള ഫലം ലഭിക്കും; ബ്രാഹ്മണഭോജനദാനം ചെയ്താൽ പുണ്യം പലമടങ്ങ് വർധിക്കും; ദേവശിലയുടെ സാന്നിധ്യം പുണ്യവൃദ്ധി നൽകും. ചില മരണബന്ധ അനുഷ്ഠാനങ്ങൾ (സന്ന്യാസമരണം, അഗ്നിപ്രവേശം മുതലായവ) സ്ഥിരമോ ഉന്നതമോ ആയ ഗതി നൽകുന്നു എന്ന് പറയുന്നു. ഈ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം, ജപം, ഹോമം, സ്വാധ്യായം, പൂജ എന്നിവയുടെ ഫലം അക്ഷയമാകുന്നു. അവസാനം ഫലശ്രുതി—ഈ പാപഹര കഥ പാരായണം ചെയ്യുകയോ ശ്രവിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നവർ ദുഃഖമുക്തരായി ദിവ്യലോകം പ്രാപിക്കും.
Adhyaya 38
गुहावासी-नर्मदेश्वर-उत्पत्ति (Guhāvāsī and the Origin of Narmadeśvara)
ഈ അധ്യായത്തിൽ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ ജഗദ്ഗുരുവായ മഹാദേവൻ എന്തുകൊണ്ട് ദീർഘകാലം ഗുഹയിൽ വസിച്ചു എന്നു മാർക്കണ്ഡേയനോട് ചോദിക്കുന്നു. മാർക്കണ്ഡേയൻ കൃതയുഗത്തിലെ ദാരുവന മഹാശ്രമത്തിലെ സംഭവകഥ പറയുന്നു; അവിടെ എല്ലാ ആശ്രമങ്ങളിലുമുള്ള ശാസ്ത്രീയനിയമപാലകരായ തപസ്വികൾ പാർത്തിരുന്നു. ഉമയുടെ നിർബന്ധപ്രേരണയിൽ ശിവൻ കപാലികസദൃശ വേഷം—ജട, ഭസ്മം, വ്യാഘ്രചർമ്മം, കപാലപാത്രം, ഡമരു—ധരിച്ചു വനത്തിലേക്ക് കടക്കുമ്പോൾ ആശ്രമസ്ത്രീകളുടെ മനസ്സുകൾ കലങ്ങുന്നു. ഋഷികൾ മടങ്ങിവന്ന് ഈ കലഹം കണ്ടു കൂട്ടമായി സത്യപ്രയോഗം നടത്തുന്നു; അതിനാൽ ശിവലിംഗം പതിച്ച് ലോകത്ത് മഹാ ഉപദ്രവം പടരുന്നു. ദേവന്മാർ ബ്രഹ്മാവിനെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു; ഋഷികൾ ബ്രാഹ്മണതപസ്സിന്റെയും ക്രോധത്തിന്റെയും ശക്തി ശിവനോട് ബോധിപ്പിക്കുന്നു; തുടർന്ന് സമാധാനവും പുനഃപ്രതിഷ്ഠയും നടക്കുന്നു. പിന്നെ ശിവൻ നർമദാതീരത്ത് ‘ഗുഹാവാസി’ എന്ന പരമവ്രതം അനുഷ്ഠിച്ച് അവിടെ ലിംഗം സ്ഥാപിക്കുന്നു; അതിനാൽ അത് നർമദേശ്വരമായി പ്രസിദ്ധമാകുന്നു. അവസാനത്തിൽ തീർത്ഥവിധികളും ഫലശ്രുതിയും—സ്നാനം, പൂജ, പിതൃതർപ്പണം, ബ്രാഹ്മണഭോജനം, ദാനം, പ്രത്യേക തിഥികളിലെ ഉപവാസം മുതലായവയുടെ ഫലങ്ങളും സംരക്ഷണഫലങ്ങളും പറയുന്നു; ഭക്തിയോടെ പാരായണം ചെയ്യുകയോ ശ്രവിക്കുകയോ ചെയ്താലും സ്നാനപുണ്യം ലഭിക്കും എന്നും പറയുന്നു.
Adhyaya 39
कपिलातीर्थमाहात्म्य (Kapilā-tīrtha Māhātmya: The Glory and Origin of Kapilā Tīrtha)
ഈ അധ്യായത്തിൽ യുധിഷ്ഠിരൻ നർമദാ (രേവാ) തീരത്തിലെ കപിലാ-തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹത്വവും ഉദ്ഭവകഥയും ചോദിക്കുന്നു; ഋഷി മാർക്കണ്ഡേയൻ വിശദീകരിക്കുന്നു. തുടക്കത്തിൽ ഫലശ്രുതി പറയുന്നു—ഭക്തിയോടെ കപിലാ-തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം മാത്രം ചെയ്താലും സഞ്ചിത മലിനതയും പാപവും ക്ഷയിക്കും. കൃതയുഗത്തിന്റെ പ്രഭാതത്തിൽ ബ്രഹ്മാവ് ധ്യാനയജ്ഞത്തിൽ ലീനനായിരിക്കെ ജ്വലിക്കുന്ന കുണ്ഡത്തിൽ നിന്ന് അഗ്നിസ്വരൂപിണിയായ തേജോമയി കപിലാ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് അവളെ അനേകം ദൈവശക്തികളായും കാലമാനങ്ങളായും സർവ്വവ്യാപിനിയായും സ്തുതിക്കുന്നു. പ്രസന്നയായ കപിലാ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഉദ്ദേശം ചോദിക്കുമ്പോൾ, ജീവികളുടെ ക്ഷേമത്തിനായി ദിവ്യലോകത്തിൽ നിന്ന് മർത്ത്യലോകത്തിലേക്ക് അവതരിക്കണമെന്ന് ബ്രഹ്മാവ് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. കപിലാ പാവന നർമദാതീരത്ത് എത്തി തപസ്സു ചെയ്ത് അവിടെ തീർത്ഥത്തെ ശാശ്വതമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് കപിലയുടെ ദേഹത്തിൽ ലോകങ്ങളും ദേവതകളും എങ്ങനെ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു എന്ന യുധിഷ്ഠിരന്റെ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് ശരീരം-ബ്രഹ്മാണ്ഡ മാപ്പുപോലെ മറുപടി നൽകുന്നു—പുറത്ത് ലോകങ്ങൾ, വായിൽ അഗ്നി, നാവിൽ സരസ്വതി, നാസികാപ്രദേശത്ത് വായു, നെറ്റിയിൽ ശിവൻ മുതലായവ. ഗൃഹസ്ഥരുടെ കപിലാപൂജ, പ്രദക്ഷിണ, നൈവേദ്യാദി അർപ്പണം, സ്നാനവിധി, ഉപവാസം, പിതൃതർപ്പണം എന്നിവ മഹാപുണ്യമെന്ന് പ്രശംസിച്ച്, ഫലം പൂർവ്വികർക്കും വംശജർക്കും വ്യാപിക്കുന്നുവെന്ന് പറയുന്നു. അവസാനം ഈ മഹത്വകഥ ശ്രവണമാത്രവും പാവനകരമാണെന്ന് വീണ്ടും ഉറപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 40
Karañjeśvara Tīrtha Māhātmya (करञ्जेश्वरतीर्थमाहात्म्य) / The Glory of the Karañjeśvara Pilgrimage-Site
ഈ അധ്യായത്തിൽ യുധിഷ്ഠിരന്റെ ചോദ്യത്തിന് മറുപടിയായി മാർക്കണ്ഡേയൻ കരഞ്ജേശ്വര തീർത്ഥവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട മഹാസിദ്ധന്റെ കഥ പറയുന്നു. വിവരണം കൃതയുഗത്തിലെ ആദിവംശപരമ്പരയിൽ നിന്ന് ആരംഭിക്കുന്നു—മാനസപുത്രൻ മരീചി, തുടർന്ന് കശ്യപൻ, ദക്ഷന്റെ പുത്രിമാർ (അദിതി, ദിതി, ദനു മുതലായവർ) എന്നിങ്ങനെ വംശസന്ദർഭം. ദനുവംശത്തിൽ കരഞ്ജൻ എന്ന ദൈത്യൻ ജനിച്ചു; അവൻ ശുഭലക്ഷണസമ്പന്നനായി നർമദാതീരത്ത് ദീർഘകാലം നിയമങ്ങൾ, നിയന്ത്രിതാഹാരം, കഠിനതപസ്സ് എന്നിവ അനുഷ്ഠിച്ചു. അവന്റെ തപസ്സിൽ പ്രസന്നനായ ത്രിപുരാന്തകൻ ശിവൻ ഉമയോടുകൂടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു വരം നൽകി. കരഞ്ജൻ തന്റെ സന്തതി ധർമ്മപരായണരാകണമെന്നു വരം അപേക്ഷിച്ചു. ദേവൻ അന്തർധാനം ചെയ്ത ശേഷം കരഞ്ജൻ തന്റെ പേരിൽ ശിവാലയം/ലിംഗം സ്ഥാപിച്ചു; അത് ‘കരഞ്ജേശ്വര’മായി പ്രസിദ്ധമായി. ഫലശ്രുതിയിൽ—ഈ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം പാപക്ഷയം വരുത്തും; പിതൃകൾക്ക് അർപ്പണം ചെയ്താൽ അഗ്നിഷ്ടോമയാഗസമമായ പുണ്യം ലഭിക്കും; ഉപവാസാദി തപസ്സുകൾ റുദ്രലോകപ്രാപ്തി നൽകും. ഇവിടെ അഗ്നിയിലോ ജലത്തിലോ മരണം ശിവധാമത്തിൽ ദീർഘവാസവും, തുടർന്ന് വിദ്യ, ആരോഗ്യ, സമൃദ്ധി എന്നിവയോടുകൂടിയ ശുഭജന്മവും നൽകുമെന്ന് പറയുന്നു. ശ്രവണം-പഠനം, പ്രത്യേകിച്ച് ശ്രാദ്ധകാലത്ത് പാരായണം, അക്ഷയപുണ്യകരമെന്നു പ്രശംസിച്ച് അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 41
कुण्डलेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Kundaleśvara Tīrtha Māhātmya)
ഈ അധ്യായം ഋഷി–രാജ സംവാദമായി മാർകണ്ഡേയൻ യുധിഷ്ഠിരനോട് കുണ്ഡലേശ്വര തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ത്രേതായുഗത്തിൽ പുലസ്ത്യവംശജനായ വിശ്രവൻ ദീർഘതപസ്സിലൂടെ ധനദനെ (വൈശ്രവണൻ/കുബേരൻ) ജനിപ്പിച്ചു; അവനെ ധനാധിപതിയും ലോകപാലനും ആക്കി നിയമിച്ചു. ആ വംശത്തിൽ നിന്നാണ് യക്ഷൻ കുണ്ഡ/കുണ്ഡലൻ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. കുണ്ഡലൻ മാതാപിതാക്കളുടെ അനുമതിയോടെ നർമദാതീരത്ത് കഠിനതപസ്സു ചെയ്തു—ചൂട്, മഴ, തണുപ്പ് സഹിക്കൽ, പ്രാണനിയമം, ദീർഘ ഉപവാസം. വൃഷവാഹനനായ ശിവൻ പ്രസന്നനായി വരം നൽകി: കുണ്ഡലൻ അജേയ ഗണമായി, യക്ഷാധിപന്റെ അനുഗ്രഹത്തോടെ എല്ലായിടത്തും സ്വേച്ഛയായി സഞ്ചരിക്കും. ശിവൻ കൈലാസത്തിലേക്ക് മടങ്ങിയ ശേഷം കുണ്ഡലൻ അവിടെ ലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ച് ‘കുണ്ഡലേശ്വരൻ’ എന്ന നാമത്തിൽ പൂജിച്ചു അലങ്കരിച്ചു, ബ്രാഹ്മണരെ അന്നദാനവും ദാനദക്ഷിണകളും നൽകി ആദരിച്ചു. ഫലശ്രുതി: ഈ തീർത്ഥത്തിൽ ഉപവാസവും പൂജയും പാപനാശം വരുത്തും; ദാനം സ്വർഗ്ഗസുഖം നൽകും; സ്നാനം ചെയ്ത് ഒരു ഋക്ക് പോലും പാരായണം ചെയ്താൽ പൂർണ്ണഫലം; ഗോദാനം ചെയ്തവർക്ക് ഗോമരങ്ങളുടെ എണ്ണത്തിന് തുല്യമായ ദീർഘ സ്വർഗ്ഗവാസവും അവസാനം മഹേശലോകപ്രാപ്തിയും ലഭിക്കും।
Adhyaya 42
पिप्पलादचरितं पिप्पलेश्वरतीर्थमाहात्म्यं च | Pippalāda’s Account and the Māhātmya of Pippaleśvara Tīrtha
യുധിഷ്ഠിരന്റെ ചോദ്യം കേട്ട് മാർക്കണ്ഡേയ മുനി പിപ്പലേശ്വര തീർത്ഥവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഉദ്ഭവകഥ പറയുന്നു. യാജ്ഞവൽക്ക്യന്റെ തപസ്സ്, ഗൃഹധർമ്മവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഒരു സങ്കീർണ്ണ സംഭവത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിധവ സഹോദരിയുടെ പ്രസംഗം, അതിന്റെ ഫലമായി ജനിച്ച് അശ്വത്ഥ (പിപ്പല) വൃക്ഷത്തിൻ കീഴിൽ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട ശിശു—ഇവയാണ് തുടക്കം. ആ ശിശു പിപ്പലാദനായി ജീവിച്ച് വളരുന്നു. തുടർന്ന് ശനൈശ്ചരൻ (ശനി) പിപ്പലാദന്റെ കോപത്തിൽ നിന്ന് മോചനം അപേക്ഷിക്കുന്നു; അപ്പോൾ പതിനാറു വയസ്സുവരെ ഉള്ള കുട്ടികളെ ശനി പ്രത്യേകമായി പീഡിപ്പിക്കരുതെന്ന പരിധി നിശ്ചയിക്കപ്പെടുന്നു—ഇത് പുരാണസംവാദത്തിലൂടെ ധർമ്മനിയമമായി സ്ഥാപിതമാകുന്നു. പിന്നീട് പിപ്പലാദന്റെ ക്രോധത്തിൽ യാജ്ഞവൽക്ക്യനെ നശിപ്പിക്കാൻ ഭീകര കൃത്യാ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. മുനി അനുക്രമമായി ദിവ്യലോകങ്ങളിൽ അഭയം തേടി ഒടുവിൽ ശിവശരണിൽ എത്തി രക്ഷ നേടുന്നു; ശിവൻ സംരക്ഷിച്ച് പ്രശ്നം ശമിപ്പിക്കുന്നു. പിപ്പലാദൻ നർമദാതീരത്ത് കഠിന തപസ്സ് ചെയ്ത്, ആ തീർത്ഥത്തിൽ ശിവന്റെ നിത്യവാസം അപേക്ഷിക്കുകയും ശിവപൂജ സ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അധ്യായാന്തത്തിൽ തീർത്ഥയാത്രാവിധികൾ—സ്നാനം, തർപ്പണം, ബ്രാഹ്മണഭോജനം, ശിവപൂജ—ഉപദേശിക്കുന്നു. അശ്വമേധസമ പുണ്യഫലം ഉൾപ്പെടെ ഫലവചനവും, പാരായണം/ശ്രവണം മൂലം പാപനാശവും ദുഷ്ടസ്വപ്നനിവാരണവും ലഭിക്കും എന്ന ഫലശ്രുതിയും പ്രസ്താവിക്കുന്നു.
Adhyaya 43
Vimalēśvara–Puṣkariṇī–Dīvakara-japa and Revā/Narmadā Purificatory Doctrine (विमलेश्वर-तीर्थमाहात्म्यं तथा दिवाकरजपः)
ഈ അധ്യായത്തിൽ മാർകണ്ഡേയൻ യുധിഷ്ഠിരനോട് തീർത്ഥസേവയുടെ ക്രമവും ഫലവും ഉപദേശിക്കുന്നു. ആദ്യം വിമലേശ്വര തീർത്ഥം നിർദ്ദേശിച്ച് ദേവന്മാർ നിർമ്മിച്ച ‘ദേവശില’യെ വിവരിക്കുന്നു. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ബ്രാഹ്മണരെ ആദരിച്ചാൽ ചെറിയ ദാനത്താലും അക്ഷയപുണ്യം ലഭിക്കുമെന്ന് പറയുന്നു. തുടർന്ന് ശുദ്ധിക്കായി സ്വർണം, വെള്ളി, ചെമ്പ്, രത്നം/മുത്ത്, ഭൂമി, ഗോദാനം മുതലായ ദാനങ്ങൾ പ്രശംസിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ—ആ തീർത്ഥത്തിൽ ദേഹത്യാഗം ചെയ്താൽ പ്രളയം വരെ രുദ്രലോകവാസം ലഭിക്കും; ഉപവാസം, അഗ്നി അല്ലെങ്കിൽ ജലം വഴി നിയമപൂർവ്വം പ്രാണത്യാഗം ചെയ്യുന്നത് പരമസ്ഥാനപ്രാപ്തിക്കു കാരണമെന്നു പറയുന്നു. പിന്നെ ശുദ്ധികരമായ പുഷ്കരിണിയിൽ സൂര്യഭക്തിയും ജപവിധിയും—ഒരു ഋക് അല്ലെങ്കിൽ ഒരു അക്ഷരം മാത്രം ജപിച്ചാലും വൈദികഫലം ലഭിച്ച് മലിനത നീങ്ങും; വിധിപൂർവ്വം ചെയ്താൽ പുണ്യം കോടി-ഗുണം വർധിക്കും. ഉത്തരാർദ്ധത്തിൽ നാലു വർണങ്ങൾക്കുള്ള അന്ത്യകാല ധർമ്മം—കാമക്രോധസംയമം, ശാസ്ത്രാനുസരണം, ദേവസേവ—ഉപദേശിക്കുന്നു; വ്യതിചലനം നരകവും ഹീനജന്മവും ഉണ്ടാക്കുമെന്ന് മുന്നറിയിപ്പ്. അവസാനം രേവാ/നർമദയുടെ രുദ്രസംബവവും സർവതാരിണി മഹിമയും പാടിപ്പുകഴ്ത്തി, പ്രഭാതത്തിൽ എഴുന്നേറ്റ് ഭൂമിയെ സ്പർശിച്ച് നിത്യജപിക്കേണ്ട സംക്ഷിപ്ത മന്ത്രം നൽകുന്നു; അത് നദിയെ പാപഹാരിണിയും ശുദ്ധിദായിനിയും ആയി വന്ദിക്കുന്നു.
Adhyaya 44
शूलभेदतीर्थमाहात्म्य (Śūlabheda Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Śūlabheda Pilgrimage-Site
ഈ അധ്യായത്തിൽ യുദ്ധിഷ്ഠിരന്റെ മോക്ഷാന്വേഷണത്തിന് മറുപടിയായി മാർകണ്ഡേയൻ ഉപദേശരൂപത്തിൽ സംസാരിക്കുന്നു. രേവാനദിയുടെ തെക്കേക്കരയിൽ ഭൃഗുപർവതത്തിന്റെ ശിഖരത്തിൽ ശൂലപാണി ശിവൻ മനുഷ്യരുടെ മോക്ഷാർത്ഥം സ്ഥാപിച്ച പരമതീർത്ഥം “ശൂലഭേദം” എന്നു, ത്രിലോകപ്രസിദ്ധമെന്നുമാണ് വിവരണം. ഈ തീർത്ഥത്തിന്റെ കീർത്തനവും ദർശനവും വാക്ക്-മനം-ശരീരം എന്നിങ്ങനെ ഉള്ള ദോഷങ്ങളെ നീക്കുന്നു; അഞ്ചു ക്രോശ പരിധി പുണ്യക്ഷേത്രമായി പറഞ്ഞ് ഭുക്തിയും മുക്തിയും നൽകുന്നതായി വ്യക്തമാക്കുന്നു. തുടർന്ന് ജലപുരാണമോട്ടിഫ്—പാതാളബന്ധമായ ഭോഗവതിയിൽ നിന്നുള്ള ഗംഗാധാര ശൂലത്തിന്റെ ‘ഭേദ’ബന്ധത്തിൽ ഉദ്ഭവിച്ച് പാപഹാരിണിയായ പ്രവാഹമാകുന്നു. ശൂലം പാറ പിളർത്തിയ സ്ഥലത്ത് സരസ്വതി ഒരു കുണ്ഡത്തിൽ പതിച്ചതിനാൽ അത് “പ്രാചീന-അഘവിമോചിനി” എന്ന പഴയ പാപവിമോചനസ്ഥാനമായി പ്രസിദ്ധമെന്നു പറയുന്നു. കേടാരം, പ്രയാഗം, കുരുക്ഷേത്രം, ഗയ തുടങ്ങിയ തീർത്ഥങ്ങളും പൂർണ്ണമായി ശൂലഭേദത്തിന് സമമല്ലെന്നു മഹിമ താരതമ്യമായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ശ്രാദ്ധത്തിൽ പിണ്ഡവും തിലോദകവും അർപ്പിക്കൽ, തീർത്ഥജലം നിത്യമായി പാനം ചെയ്യൽ, കപടവും ക്രോധവും വിട്ട് യോഗ്യബ്രാഹ്മണരെ ആദരിക്കൽ, പതിമൂന്ന് ദിവസത്തെ ദാനത്തിൽ വർദ്ധിത പുണ്യഫലം എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഗണനാഥ/ഗജാനന ദർശനം, കംബലക്ഷേത്രപനോട് വന്ദനം, തുടർന്ന് ശൂലപാണി മഹാദേവൻ, ഉമ, ഗുഹാവാസിയായ മാർകണ്ഡേയേശൻ എന്നിവരുടെ പൂജയും പറയുന്നു. ഗുഹയിൽ പ്രവേശിച്ച് “ത്ര്യക്ഷര” മന്ത്രജപം ചെയ്താൽ നീലപർവതപുണ്യത്തിന്റെ ഒരു അംശം ലഭിക്കും; സ്ഥലം സർവദേവമയവും കോടിലിംഗബന്ധിതവുമാണ്. സ്നാനസമയത്ത് ലിംഗത്തിൽ ചിങ്ങാരി/ചലനം കാണുക, എണ്ണത്തുള്ളി പരക്കാതിരിക്കുക—ഇവ പ്രഭാവത്തിന്റെ പ്രത്യയങ്ങൾ. അവസാനം അതിഗുഹ്യത്വം, സർവപാപനാശം, ദിവസത്തിൽ മൂന്നു പ്രാവശ്യം ശൂലഭേദം ശ്രവണം-സ്മരണം ചെയ്താൽ അന്തർബാഹ്യശുദ്ധി ലഭിക്കും എന്ന ഫലശ്രുതി പറയുന്നു.
Adhyaya 45
अन्धकस्य रेवातटे तपोवरप्राप्तिः (Andhaka’s Austerity on the Revā Bank and the Granting of a Boon)
മാർക്കണ്ഡേയൻ ഓർക്കിക്കുന്നു: മുമ്പ് രാജാവ് ഉത്താനപാദൻ ഋഷി‑ദേവസഭയിൽ മഹേശ്വരനോട് അത്യന്തം ഗൂഢവും പരമപുണ്യദായകവുമായ ഒരു തീർത്ഥത്തെക്കുറിച്ച്—“ശൂലഭേദ”ത്തിന്റെ ഉദ്ഭവവും ആ സ്ഥലത്തിന്റെ മഹിമയും—ചോദിച്ചിരുന്നു. അപ്പോൾ ഈശ്വരൻ അതിവീര്യവും അഹങ്കാരവും നിറഞ്ഞ് എതിരില്ലാതെ ഭരിച്ച ദൈത്യൻ അന്ധകന്റെ കഥ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. മഹാദേവനെ പ്രസാദിപ്പിക്കാൻ അന്ധകൻ രേവാതീരത്ത് ചെന്നു സഹസ്ര സഹസ്ര വർഷങ്ങളോളം നാലുഘട്ടങ്ങളായി കഠിനതപസ് ചെയ്യുന്നു—ആദ്യം ഉപവാസം, പിന്നെ ജലമാത്രാഹാരം, തുടർന്ന് ധൂമാഹാരം, ഒടുവിൽ ദീർഘ യോഗനിഷ്ഠ; അവസാനം അസ്ഥി‑ചർമ്മമാത്രമായി ശേഷിക്കുന്നു. അവന്റെ തപോതേജസ് കൈലാസം വരെ എത്തുമ്പോൾ ഉമാദേവി ഈ അപൂർവ കഠിനതയെക്കുറിച്ച് ചോദിക്കുകയും, വേഗത്തിൽ വരം നൽകുന്നതിന്റെ യുക്തി പരിശോധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ശിവൻ ഉമയോടൊപ്പം തപസ്വിയെ സമീപിച്ച് വരം നൽകാൻ തയ്യാറാകുന്നു. അന്ധകൻ എല്ലാ ദേവന്മാരെയും ജയിക്കാനുള്ള വരം ചോദിക്കുമ്പോൾ ശിവൻ അത് അനുചിതമെന്ന് നിരസിച്ച് മറ്റൊരു വരം ചോദിക്കാൻ പറയുന്നു. അന്ധകൻ നിരാശയിൽ വീഴുന്നു; ഭക്തനെ അവഗണിച്ചാൽ ശിവന്റെ ഭക്തരക്ഷാ കീർത്തിക്ക് ക്ഷതമുണ്ടാകുമെന്ന് ഉമ ഉപദേശിക്കുന്നു. അപ്പോൾ സമവായവരം നിശ്ചയിക്കുന്നു—വിഷ്ണുവിനെ ഒഴികെ അന്ധകൻ എല്ലാ ദേവന്മാരെയും ജയിക്കും, എന്നാൽ ശിവനെ ജയിക്കില്ല. പുനർജീവിതനായി അന്ധകൻ വരം സ്വീകരിക്കുന്നു; ശിവൻ കൈലാസത്തിലേക്ക് മടങ്ങുന്നു. ഈ സംഭവമാകെ തപസ്, ആഗ്രഹം, വരനിയമനം എന്നിവയുടെ തത്ത്വം തീർത്ഥമാഹാത്മ്യവുമായി ബന്ധിപ്പിച്ച് പഠിപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 46
अन्धकस्य स्वपुरप्रवेशः स्वर्गागमनं च (Andhaka’s Return, Ascent to Heaven, and the Abduction of Śacī)
മാർകണ്ഡേയൻ പറയുന്നു—ശംഭുവിന്റെ വരപ്രസാദം കൊണ്ടു ശക്തനായ ദൈത്യൻ അന്ധകൻ തന്റെ നഗരത്തിലേക്ക് മടങ്ങി വരുമ്പോൾ ജനങ്ങൾ മഹോത്സവത്തോടെ സ്വീകരിച്ചു. അലങ്കരിച്ച ചത്വരങ്ങൾ, ഉദ്യാനങ്ങൾ, കുളങ്ങൾ, ദേവാലയങ്ങൾ; വേദപാരായണം, മംഗളഘോഷം, ദാനധർമ്മം, കൂട്ടായ ആനന്ദം എന്നിവ കൊണ്ട് നഗരം മുഴുവൻ ഉല്ലസിച്ചു. അന്ധകൻ കുറെകാലം ഐശ്വര്യത്തിൽ വസിച്ചു. പിന്നീട് അവൻ വരദാനബലത്താൽ അജേയനാണെന്ന് ദേവന്മാർ അറിഞ്ഞു; എല്ലാവരും വാസവനായ ഇന്ദ്രനോട് ശരണം തേടി ആലോചിച്ചു. അതിനിടയിൽ അന്ധകൻ ഒറ്റയ്ക്ക് മേരുവിന്റെ ദുഷ്കരമായ ഉയരങ്ങളിലേക്ക് ചെന്നു, ഇന്ദ്രന്റെ കോട്ടയുള്ള സ്വർഗ്ഗധാമത്തിൽ സ്വന്തം ഭവനത്തിലേക്കെന്നപോലെ പ്രവേശിച്ചു. ഭീതനായ ഇന്ദ്രൻ രക്ഷകനെയൊന്നും കാണാതെ അതിഥിസത്കാരം നടത്തി, അന്ധകന്റെ അഭ്യർത്ഥനപ്രകാരം ദിവ്യവൈഭവങ്ങൾ കാണിച്ചു—ഐരാവതം, ഉച്ചൈഃശ്രവസ്, ഉർവശി മുതലായ അപ്സരസ്സുകൾ, പാരിജാതപുഷ്പങ്ങൾ, സംഗീത-വാദ്യങ്ങൾ. രംഗമണ്ഡപത്തിലെ നൃത്തഗാനത്തിനിടയിൽ അന്ധകന്റെ ദൃഷ്ടി ശചിയിലേക്കു പതിഞ്ഞു; അവൻ ഇന്ദ്രപത്നിയെ ബലമായി അപഹരിച്ചു പുറപ്പെട്ടു. ഇതോടെ യുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു; അന്ധകന്റെ ഏകശക്തിക്കു മുന്നിൽ ദേവന്മാർ പരാജിതരായി—നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത ആഗ്രഹവും അധീനപ്പെടുത്തലും വരബലത്തോടു ചേർന്നാൽ ലോകക്രമം കുലുങ്ങുമെന്ന് ഈ സംഭവമറിയിക്കുന്നു.
Adhyaya 47
अन्धकविघ्ननिवेदनम् — The Devas Seek Refuge from Andhaka
ഈ അധ്യായത്തിൽ മാർകണ്ഡേയ മുനി ദേവന്മാരുടെ പ്രതിസന്ധിവിവരം പറയുന്നു. ഇന്ദ്രന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ ദേവഗണം മഹത്തായ വിമാനങ്ങളോടെ ബ്രഹ്മലോകത്തിലെത്തി ബ്രഹ്മാവിന് സാഷ്ടാംഗ നമസ്കാരം ചെയ്ത് സ്തുതിക്കുന്നു. അവർ തങ്ങളുടെ ദുഃഖം അറിയിക്കുന്നു—ശക്തനായ അസുരൻ അന്ധകൻ ദേവന്മാരെ ജയിച്ച് ധനവും രത്നങ്ങളും കവർന്നു, ഇന്ദ്രന്റെ പത്നിയെയും ബലമായി അപഹരിച്ചു; അതിനാൽ ദേവന്മാർ അപമാനിതരായി. ബ്രഹ്മാവ് ആലോചിച്ച്, അന്ധകൻ ദേവന്മാർക്ക് ‘അവധ്യൻ’ ആണെന്ന്, മുൻവരമോ ദൈവനിയമമോ കാരണം ദേവശക്തിയാൽ അവനെ എളുപ്പം വധിക്കാനാകില്ലെന്ന് പറയുന്നു. തുടർന്ന് ബ്രഹ്മാവിന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ ദേവന്മാർ കേശവൻ/ജനാർദനൻ വിഷ്ണുവിന്റെ ശരണത്തിലേക്ക് ചെന്നു സ്തോത്രങ്ങളാൽ ആരാധിച്ച് പൂർണ്ണ സമർപ്പണം നടത്തുന്നു. വിഷ്ണു അവരെ ആദരത്തോടെ സ്വീകരിച്ച് കാരണം ചോദിക്കുന്നു; എല്ലാം കേട്ട ശേഷം—അന്ധകൻ പാതാളത്തിലായാലും ഭൂമിയിലായാലും സ്വർഗത്തിലായാലും എവിടെയുണ്ടെങ്കിലും ഞാൻ അവനെ വധിക്കും എന്ന് പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു. ശംഖം, ചക്രം, ഗദ, ധനുസ്സ് എന്നിവ ധരിച്ചു എഴുന്നേറ്റ് ദേവന്മാരെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ ലോകങ്ങളിലേക്ക് മടങ്ങാൻ കല്പിക്കുന്നു; ദൈവസംരക്ഷണവും ധർമ്മസ്ഥാപനവും ഉടൻ സംഭവിക്കും എന്ന വാഗ്ദാനത്തോടെ അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു।
Adhyaya 48
अन्धकस्य विष्णुस्तुतिः शिवयुद्धप्राप्तिः च (Andhaka’s Hymn to Viṣṇu and the Provocation of Śiva for Battle)
ദേവന്മാരെ അടക്കിയ ശേഷം അന്ധകൻ എവിടെയാണെന്നും എന്ത് ചെയ്യുകയാണെന്നും രാജാവ് ചോദിക്കുമ്പോൾ മഹാദേവൻ പറയുന്നു—അവൻ പാതാളത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് നാശകരമായ പ്രവൃത്തികളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുകയാണെന്ന്. കേശവൻ ധനുസ്സുമായി വന്ന് ആഗ്നേയാസ്ത്രം പ്രയോഗിക്കുന്നു; അന്ധകൻ ശക്തമായ വാരുണാസ്ത്രം കൊണ്ട് പ്രതിരോധിക്കുന്നു. അമ്പിന്റെ പാതയിലൂടെയേ അന്ധകൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു ജനാർദ്ദനനെ വെല്ലുവിളിക്കുന്നു; എന്നാൽ സമീപയുദ്ധത്തിൽ തോറ്റപ്പോൾ ഏറ്റുമുട്ടൽ വിട്ട് ‘സാമ’ മാർഗം സ്വീകരിച്ച് വിഷ്ണുവിനെ ദീർഘമായി സ്തുതിക്കുന്നു—നരസിംഹ, വാമന, വരാഹാദി രൂപങ്ങളെ സ്മരിച്ചു ദൈവകരുണയെ പുകഴ്ത്തുന്നു. വിഷ്ണു പ്രസന്നനായി വരം നൽകുന്നു. അന്ധകൻ ശുദ്ധീകരണവും മഹിമയും നൽകുന്ന ഒരു യുദ്ധം അപേക്ഷിക്കുന്നു; അതിലൂടെ ഉന്നത ലോകങ്ങളിലേക്കുയരാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. വിഷ്ണു സ്വയം യുദ്ധം ചെയ്യാതെ അവനെ മഹാദേവന്റെ അടുക്കൽ തിരിച്ചു അയച്ച്—കൈലാസശിഖരം കുലുക്കി ശിവക്രോധം ഉണർത്തുക എന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. അന്ധകൻ അങ്ങനെ ചെയ്തപ്പോൾ ലോകത്ത് കമ്പനം, അപശകുനങ്ങൾ എന്നിവ ഉയരുന്നു; ഉമാ ലക്ഷണങ്ങൾ ചോദിക്കുന്നു; ശിവൻ കുറ്റക്കാരനെ നേരിടാൻ തീരുമാനിക്കുന്നു. ദേവന്മാർ ദിവ്യരഥം ഒരുക്കുന്നു; ശിവൻ മുന്നേറി മഹായുദ്ധം ആരംഭിക്കുന്നു—ആഗ്നേയ, വാരുണ, വായവ്യ, സാർപ്പ, ഗാരുഡ, നാരസിംഹാസ്ത്രങ്ങൾ പരസ്പരം നിഷ്ഫലമാക്കുന്നു. അവസാനം കൈയാങ്കളിയിൽ ശിവൻ ക്ഷണികമായി തടയപ്പെടുകയുണ്ടായാലും വീണ്ടെടുത്തു അന്ധകനെ മഹാശസ്ത്രം കൊണ്ട് വേദനിപ്പിച്ച് ശൂലത്തിൽ ഏറിക്കുന്നു. അവന്റെ രക്തബിന്ദുക്കളിൽ നിന്ന് പുതിയ ദാനവർ ജനിക്കുമ്പോൾ ശിവൻ ദുർഗ/ചാമുണ്ഡയെ വിളിക്കുന്നു; അവൾ വീഴുന്ന രക്തം കുടിച്ച് വർധനം തടയുന്നു. ഉപദ്രവം ശമിച്ചതോടെ അന്ധകൻ ശിവസ്തുതി ചെയ്യുന്നു; ശിവൻ വരം നൽകി അവനെ ഗണങ്ങളിൽ ഭൃംഗീശനായി ഉൾപ്പെടുത്തുന്നു—വൈരത്തിൽ നിന്ന് ശിവാനുഗത ക്രമത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനം.
Adhyaya 49
Śūlabheda Tīrtha-Māhātmya (The Glory of the Śūlabheda Pilgrimage Site)
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറയുന്നു—അന്ധകനെ വധിച്ചതിന് ശേഷം മഹാദേവൻ ഉമയോടുകൂടെ കൈലാസത്തിലേക്ക് മടങ്ങി. അവിടെ ദേവഗണം ഒന്നിച്ചുകൂടിയപ്പോൾ ശിവൻ അവരെ ഇരിക്കുവാൻ കല്പിച്ചു; ദൈത്യൻ നശിച്ചിട്ടും തന്റെ ത്രിശൂലം രക്തമലിനമായി തുടരുന്നു, സാധാരണ വ്രതാചാരങ്ങൾകൊണ്ട് മാത്രം ശുദ്ധിയാകുന്നില്ലെന്ന് അറിയിച്ചു. അതിനാൽ ദേവന്മാരോടൊപ്പം ക്രമബദ്ധമായ തീർത്ഥയാത്ര ചെയ്യാൻ അദ്ദേഹം നിശ്ചയിച്ചു. പ്രഭാസത്തിൽ നിന്ന് ഗംഗാസാഗരം വരെ പല തീർത്ഥങ്ങളിലും സ്നാനം ചെയ്തിട്ടും അഭിലഷിത ശുദ്ധി ലഭിക്കാതെ, റേവാ (നർമദാ) തീരത്ത് എത്തി ഇരുകരകളിലും സ്നാനം ചെയ്ത് ഭൃഗുസംബന്ധമായ പർവ്വതത്തിൽ ക്ഷീണിച്ച് വിശ്രമിച്ചു; അവിടെ ഒരു പ്രത്യേകമായി മനോഹരവും വിധിവിശിഷ്ടവുമായ സ്ഥലത്തെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു. ശിവൻ ത്രിശൂലംകൊണ്ട് പർവ്വതം ഭേദിച്ച് താഴോട്ടൊരു പിളർപ്പ് സൃഷ്ടിച്ചു; ഉടനെ ത്രിശൂലം നിർമലമായി ദൃശ്യമാകുകയും ‘ശൂലഭേദ’ തീർത്ഥത്തിന്റെ ശുദ്ധികാരക മഹിമ സ്ഥാപിതമാകുകയും ചെയ്തു. പർവ്വതത്തിൽ നിന്ന് പുണ്യരൂപിണിയായ സരസ്വതി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു രണ്ടാമത്തെ സംഗമം രൂപപ്പെടുത്തുന്നു; അതിന് പ്രയാഗത്തിലെ ശ്വേത-ശ്യാമ സംഗമവുമായി ഉപമ നൽകുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് ദുഃഖനാശകമായ ബ്രഹ്മേശ/ബ്രഹ്മേശ്വര ലിംഗം സ്ഥാപിക്കുന്നു; വിഷ്ണു ആ സ്ഥലത്തിന്റെ തെക്കുഭാഗത്ത് നിത്യസന്നിധനാണെന്നും പറയുന്നു. തുടർന്ന് തീർത്ഥഭൂപ്രകൃതി വിശദമാക്കുന്നു—ത്രിശൂലാഗ്രരേഖ ജലധാരയ്ക്ക് വഴിയാക്കി അത് റേവയിൽ ചേരുന്നു; ‘ജലലിംഗം’ എന്നും ചുഴിയൊഴുക്കുള്ള മൂന്ന് കുണ്ഡങ്ങൾ എന്നും പരാമർശമുണ്ട്. സ്നാനനിയമങ്ങൾ, മന്ത്രവികല്പങ്ങൾ (ദശാക്ഷരി, വൈദിക മന്ത്രങ്ങൾ), വർണ്ണ-സ്ത്രീ-പുരുഷരുടെ നടപടിപരമായ അർഹത, സ്നാനത്തോടൊപ്പം തർപ്പണം, ശ്രാദ്ധസദൃശ കർമ്മങ്ങൾ, ദാനം എന്നിവയുടെ ബന്ധം എന്നിവ പറയുന്നു. വിനായകർ, ക്ഷേത്രപാലകർ രക്ഷകരാണ്; അച്ചാരവിരുദ്ധർക്കു വിഘ്നങ്ങൾ ഉണ്ടാകുമെന്ന് ചൂണ്ടിക്കാട്ടി യാത്രയെ നൈതിക ശാസനയായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ ശൂലഭേദത്തിൽ വിധിപൂർവ്വം ചെയ്താൽ പാപക്ഷയം, ദോഷശമനം, പിതൃഉദ്ധാരം എന്നിവ ലഭിക്കും എന്ന് മഹിമ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 50
द्विजपात्रता-दानविधि-तीर्थश्राद्धकन्यादानोपदेशः (Eligibility of Brahmins, Ethics of Dāna, Tīrtha-Śrāddha, and Guidance on Kanyādāna)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഉത്താനപാദനും ഈശ്വരനും തമ്മിലുള്ള സംവാദമായി ദാന‑സത്കാരങ്ങളിലെ ‘പാത്രത’ നിർണ്ണയം വിശദീകരിക്കുന്നു. വേദാധ്യയനം ഇല്ലാത്ത (അനധീയാന/അനൃച) ബ്രാഹ്മണൻ പേരിനുള്ള ദ്വിജൻ മാത്രമാണെന്നും, അത്തരക്കാരനു നൽകിയ മാന‑ദാനം യാഗഫലം നൽകില്ലെന്നും ഉപമകളോടെ പറയുന്നു. തുടർന്ന് നൈതിക, ആചാര, യാഗകർമ്മ, സാമൂഹിക ലംഘനങ്ങൾ മുതലായ അയോഗ്യതകളുടെ പട്ടിക നൽകി, അപാത്രനു നൽകിയ ദാനം നിഷ്ഫലമാകുമെന്ന സിദ്ധാന്തം സ്ഥാപിക്കുന്നു. പിന്നീട് തീർത്ഥ‑ശ്രാദ്ധവിധി—ഗൃഹശ്രാദ്ധത്തിനു ശേഷം ശൗച‑ശുദ്ധി, അതിർത്തി‑നിയമങ്ങൾ പാലിക്കൽ, നിർദ്ദിഷ്ട തീർത്ഥസ്ഥാനത്തേക്ക് യാത്ര, സ്നാനം, പല സ്ഥാനങ്ങളിൽ ശ്രാദ്ധകർമ്മം; പായസം‑തേൻ‑നെയ്യ് ചേർന്ന പിണ്ഡനിവേദ്യം മുതലായവ. ഫലശ്രുതിയിൽ പിതൃകൾക്ക് ദീർഘകാല തൃപ്തിയും, പാദുക, ശയ്യ, അശ്വം, ഛത്രം, ധാന്യസഹിത ഗൃഹം, തിലധേനു, ജലം‑അന്നം തുടങ്ങിയ ദാനങ്ങൾക്ക് അനുസരിച്ച സ്വർഗ്ഗഫലങ്ങളും പറയുന്നു; പ്രത്യേകിച്ച് അന്നദാനത്തിന്റെ മഹിമ ഊന്നിപ്പറയുന്നു. അവസാനം കന്യാദാനോപദേശം—ദാനങ്ങളിൽ അതിന്റെ ശ്രേഷ്ഠത, കുലീന‑സദ്ഗുണ‑വിദ്വാൻ വരൻ യോജ്യപാത്രം, വിവാഹത്തെ ധനവ്യാപാരമാക്കുന്നതിന്റെ നിന്ദ, കൂടാതെ അയായചിത‑ആഹൂത‑യായചിത ഭേദങ്ങളായി ദാനതരം. അശക്തർക്കു ദാനം ചെയ്യരുതെന്നും അപാത്രർ ദാനം സ്വീകരിക്കരുതെന്നും മുന്നറിയിപ്പോടെ അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 51
Śrāddha-kāla-nirṇaya, Viṣṇu-jāgaraṇa, and Markaṇḍeśvara-guhā-liṅga Māhātmya (Ritual Timing and Cave-Shrine Observances)
ഈ അധ്യായം സംവാദരൂപത്തിലാണ്. ഉത്താനപാദൻ ഈശ്വരനോട്—ശ്രാദ്ധം, ദാനം, തീർത്ഥയാത്ര എന്നിവ ഏതു സമയത്ത് ചെയ്യണം എന്ന് ചോദിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ മാസാനുസൃതമായി ശ്രാദ്ധത്തിന് ശുഭകാലങ്ങൾ നിർണ്ണയിക്കുന്നു—നാമിത തിഥികൾ, അയനസന്ധി, അഷ്ടക, സംക്രാന്തി, വ്യതീപാതം, ഗ്രഹണകാലം മുതലായവ—ഇവയിൽ നൽകിയ ദാനം അക്ഷയഫലം നൽകുമെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഭക്തിശാസനം: മധുമാസ ശുക്ലപക്ഷ ഏകാദശിയിൽ ഉപവാസം, വിഷ്ണുവിന്റെ പാദസന്നിധിയിൽ രാത്രിജാഗരണം, ധൂപ-ദീപ-നൈവേദ്യ-മാല്യങ്ങളാൽ പൂജ, മുൻപറഞ്ഞ പുണ്യകഥകളുടെ പാരായണം/ശ്രവണം. വൈദിക സൂക്തജപം ശുദ്ധികരവും മോക്ഷദായകവുമെന്നു പറയുന്നു. പ്രഭാതത്തിൽ ശ്രദ്ധയോടെ ശ്രാദ്ധം നടത്തി, ബ്രാഹ്മണരെ യഥാവിധി ആദരിച്ചു, ശേഷിയനുസരിച്ച് സ്വർണം, ഗോ, വസ്ത്രം മുതലായ ദാനം ചെയ്താൽ പിതൃകൾക്ക് ദീർഘതൃപ്തി ലഭിക്കും. അനന്തരം ത്രയോദശിയിൽ ഗുഹാസ്ഥ ലിംഗദർശനത്തിനുള്ള തീർത്ഥക്രമം—മാർകണ്ഡേയ ഋഷി കഠിനതപസ്സും യോഗസാധനയും കഴിഞ്ഞ് സ്ഥാപിച്ച ‘മാർകണ്ഡേശ്വര’ ലിംഗം. അവിടെ സ്നാനം, ഉപവാസം, ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹം, ജാഗരണം, ദീപദാനം, പഞ്ചാമൃത/പഞ്ചഗവ്യ അഭിഷേകം, വിപുലമായ മന്ത്രജപം (സാവിത്രീജപ ഗണനയോടെ) നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; പാത്രപരീക്ഷയ്ക്ക് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യം. അഷ്ടപുഷ്പരൂപ മാനസികാർപ്പണങ്ങൾ—അഹിംസ, ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹം, ദയ, ക്ഷമ, ധ്യാനം, തപസ്, ജ്ഞാനം, സത്യം—ശ്രേഷ്ഠപൂജയായി വാഴ്ത്തുന്നു. അവസാനം വാഹനങ്ങൾ, ധാന്യങ്ങൾ, കൃഷിയുപകരണങ്ങൾ മുതലായ ദാനങ്ങൾ, പ്രത്യേകിച്ച് ഗോദാനം, ഗ്രഹണകാലത്തിലെ അതുല്യപുണ്യം എന്നിവ ഉന്നയിച്ച്; ഗോവിനെ കാണുന്നിടത്ത് സർവതീർത്ഥസന്നിധിയുണ്ടെന്നും, തീർത്ഥസ്മരണം/പുനരാഗമനം അല്ലെങ്കിൽ അവിടെ മരണം രുദ്രസാമീപ്യം നൽകുമെന്നും ഉപസംഹരിക്കുന്നു.
Adhyaya 52
Dīrghatapā-āśrama and the Account of Ṛkṣaśṛṅga (दीर्घतपा-आश्रमः तथा ऋक्षशृङ्गोपाख्यानप्रस्तावः)
അധ്യായം 52-ൽ ഈശ്വരൻ ഒരു പൂർവ്വവൃത്താന്തം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു—ഒരു മഹാതപസ്വി തന്റെ കുടുംബത്തോടുകൂടി സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിച്ചതായി. അത് കേട്ട് രാജാവ് ഉത്താനപാദൻ ആ കഥ വിശദമായി ചോദിക്കുന്നു. തുടർന്ന് വിവരണം കാശിയിലേക്കു മാറുന്നു: രാജാവ് ചിത്രസേനന്റെ ഭരണത്തിൽ വാരാണസിയുടെ സമൃദ്ധി, വേദപാരായണത്തിന്റെ പുണ്യധ്വനി, നഗരവാണിജ്യത്തിന്റെ ചലനം, ദേവാലയ–ആശ്രമങ്ങളുടെ സാന്ദ്രത എന്നിവ വരച്ചുകാട്ടുന്നു. നഗരത്തിന്റെ വടക്കുഭാഗത്ത് മന്ദാരവനത്തിനുള്ളിലെ പ്രസിദ്ധ ആശ്രമം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവിടെ ബ്രാഹ്മണ തപസ്വി ദീർഘതപാ കഠിനതപസ്സിൽ പ്രസിദ്ധൻ; ഗൃഹസ്ഥക്രമത്തോടൊപ്പം തപസ്സും സാധ്യമെന്നതും വ്യക്തമാകുന്നു—അവൻ ഭാര്യ, മകൻ, മരുമകൾ എന്നിവരോടൊപ്പം വസിക്കുന്നു; അഞ്ചു പുത്രന്മാർ സേവിക്കുന്നു. ഇളയവൻ ഋക്ഷശൃംഗൻ വേദവിദ്വാൻ, ബ്രഹ്മചാരി, സദാചാരസമ്പന്നൻ, യോഗനിഷ്ഠൻ, അല്പാഹാരതപോനിഷ്ഠൻ. പ്രത്യേകമായി അവൻ മൃഗരൂപത്തിൽ സഞ്ചരിച്ചു മാൻകൂട്ടങ്ങളോടൊപ്പം ഇടപഴകുന്നു; എങ്കിലും ദിവസേന മാതാപിതാക്കളെ വന്ദിച്ച് സേവിക്കുന്നു—തപസ്സിന്റെ പരിസരത്തിലും പിതൃഭക്തിയുടെ ശാസനം തെളിയുന്നു. അവസാനം ദൈവയോഗത്താൽ ഋക്ഷശൃംഗന്റെ ദേഹാന്തം സംഭവിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ വിധി, പുണ്യം, പരലോകഗതി എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള തുടർചിന്തയ്ക്ക് വേദി ഒരുക്കപ്പെടുന്നു.
Adhyaya 53
चित्रसेन-ऋक्षशृङ्गसंवादः (King Citrasena and Sage Ṛkṣaśṛṅga: Accidental Injury and Ethical Remediation)
ഉത്താനപാദനോട് ഈശ്വരൻ ഉപദേശരൂപത്തിൽ ഈ കഥ പറയുന്നു—ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുന്നത് പാപശുദ്ധി നൽകുന്നു എന്ന്. കാശിയിലെ ധർമ്മാത്മാവും പരാക്രമശാലിയുമായ രാജാവ് ചിത്രസേനൻ പല മിത്രരാജാക്കളോടൊപ്പം വേട്ടയ്ക്ക് പുറപ്പെടുന്നു; വനത്തിലെ പൊടിയും കലഹവും മൂലം അനുചരസംഘത്തിൽ നിന്ന് വേർപെടുന്നു. വിശപ്പും ദാഹവും കൊണ്ട് ക്ഷീണിച്ച് ഒരു ദിവ്യസരോവരത്തിലെത്തി സ്നാനം ചെയ്ത്, പിതൃ‑ദേവന്മാർക്ക് തർപ്പണം അർപ്പിച്ച്, താമരകളാൽ ശങ്കരനെ പൂജിക്കുന്നു. അവിടെ വിവിധ ദിശകളിൽ നിലകൊള്ളുന്ന മാൻകൂട്ടത്തിനിടയിൽ മഹാതപസ്വിയായ ഋക്ഷശൃംഗനെ ഇരിക്കുന്നതായി കണ്ടു, വേട്ടാവസരമെന്ന് കരുതി രാജാവ് അമ്പെയ്യുന്നു; അത് അജ്ഞാതമായി ഋഷിയെ ബാധിക്കുന്നു. ഋഷി മനുഷ്യവാണിയിൽ സംസാരിക്കുമ്പോൾ രാജാവ് ഞെട്ടി, അനിച്ഛാപൂർവക കുറ്റം സമ്മതിച്ച്, ബ്രഹ്മഹത്യയെ അതിഗുരുതരമായി കരുതി ആത്മദാഹം പ്രായശ്ചിത്തമെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഋക്ഷശൃംഗൻ അത് നിരസിച്ച്—അങ്ങനെ ചെയ്താൽ തന്റെ ആശ്രിത കുടുംബത്തിൽ കൂടുതൽ മരണങ്ങൾ വർധിക്കുമെന്ന് മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുന്നു. തന്നെ മാതാപിതാക്കളുടെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി, അമ്മയുടെ മുമ്പിൽ ‘പുത്രഘാതകൻ’ എന്ന നിലയിൽ സത്യം സമ്മതിക്കണമെന്ന്, അവർ ശാന്തിയുടെ മാർഗം പറയുമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. രാജാവ് ചുമന്ന് പോകുമ്പോൾ ഇടയ്ക്കിടെ നിൽക്കുന്നതിനിടെ ഋഷി യോഗസമാധിയാൽ ദേഹത്യാഗം ചെയ്യുന്നു. രാജാവ് വിധിപൂർവം അന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ നടത്തി ദുഃഖിക്കുന്നു—അടുത്ത പ്രായശ്ചിത്തധർമ്മവും നൈതിക ഉത്തരവാദിത്വവും സംബന്ധിച്ച ഉപദേശങ്ങൾക്ക് ഇതാണ് പശ്ചാത്തലം।
Adhyaya 54
अध्याय ५४ — शूलभेदतीर्थ-माहात्म्य तथा चित्रसेनस्य प्रायश्चित्त-मार्गः (Shūlabheda Tīrtha-Māhātmya and King Citraseṇa’s Expiatory Path)
ഈ അധ്യായത്തിൽ നൈതിക കാരണ‑കാര്യ പ്രതിസന്ധിയും അതിനുള്ള പ്രായശ്ചിത്തക്രമവും വിവരിക്കുന്നു. വേട്ടയിലെ ഭ്രമത്തിൽ രാജാവ് ചിത്രസേനൻ തപസ്വി ദീർഘതപയുടെ പുത്രൻ ഋക്ഷശൃംഗനെ വധിക്കുകയും, പാപം സമ്മതിച്ച് ആശ്രമത്തിലെത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. ദുഃഖത്തിൽ മാതാവ് വിലപിച്ച് മൂർച്ചിച്ച് പ്രാണത്യാഗം ചെയ്യുന്നു; പുത്രന്മാരും മരുമക്കളും കൂടി നശിക്കുന്നു—തപസ്വിഹിംസയുടെ സാമൂഹ്യവും കർമ്മഫലപരവുമായ ഗുരുത്വം തെളിയുന്നു. ദീർഘതപ ആദ്യം രാജാവിനെ ഗർഹിക്കുന്നു; പിന്നെ കർമ്മതത്ത്വം വിശദീകരിച്ച്—മുൻകർമ്മപ്രേരണയാൽ ചെയ്താലും ഫലം ഒഴിവാകില്ലെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. പ്രായശ്ചിത്തമായി എല്ലാവർക്കും ദഹനസംസ്കാരം നടത്തി, ദക്ഷിണ നർമദാതീരത്തിലെ പ്രസിദ്ധ ശൂലഭേദ തീർത്ഥത്തിൽ അസ്ഥികൾ നിമജ്ജനം ചെയ്യണമെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; അത് പാപ‑ദുഃഖനാശകമെന്നു വർണ്ണിക്കുന്നു. ചിത്രസേനൻ ദഹനകർമ്മം പൂർത്തിയാക്കി, പാദയാത്രയായി അല്പാഹാരത്തോടെ, ആവർത്തിച്ച് സ്നാനം ചെയ്ത് ദക്ഷിണദിശയിൽ യാത്രചെയ്യുന്നു; വഴിയിൽ മുനിമാരോട് ദിശ ചോദിച്ച് തീർത്ഥത്തിലെത്തുന്നു. അവിടെ തീർത്ഥപ്രഭാവത്തിൽ ഒരു ജീവിയുടെ ഉദ്ധാരദർശനം സംഭവിച്ച് സ്ഥലമാഹാത്മ്യം ഉറപ്പാകുന്നു. രാജാവ് സ്നാനം ചെയ്ത് എള്ളുകലർന്ന ജലത്തിൽ തർപ്പണം നടത്തി അസ്ഥിവിസർജനം ചെയ്യുന്നു. മരിച്ചവർ ദിവ്യരൂപത്തിൽ വിമാനം സഹിതം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; ഉയർന്ന ദീർഘതപ രാജാവിനെ അനുഗ്രഹിച്ച്—ഈ വിധി മാതൃകയും ശുദ്ധിയും ഇഷ്ടഫലവും നൽകുന്നതാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 55
Śūlabheda-Tīrtha Māhātmya (शूलभेदतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of the Śūlabheda Sacred Ford
തീർത്ഥത്തിന്റെ അത്ഭുതപ്രഭാവം കണ്ട ഉത്താനപാദൻ രാജാവ് ചിത്രസേനനെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചു. ഈശ്വരൻ പറഞ്ഞു—ചിത്രസേനൻ ഭൃഗുതുങ്ഗത്തിൽ കയറി ഒരു കുണ്ഡത്തിനരികിൽ കടുത്ത തപസ്സു ചെയ്തു, ബ്രഹ്മാ–വിഷ്ണു–മഹേശ്വരന്മാരെ ധ്യാനിച്ച് അകാല ദേഹത്യാഗത്തിന് ഒരുങ്ങി. അപ്പോൾ രുദ്രനും കേശവനും സാക്ഷാൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു അവനെ തടഞ്ഞു; മടങ്ങി ധർമ്മാനുസൃതമായി രാജ്യം ഭരിച്ചു, അവകാശമായ സമൃദ്ധി അനുഭവിച്ച് നിർവിഘ്നമായി പ്രജാപാലനം ചെയ്യണമെന്ന് ഉപദേശിച്ചു. എന്നാൽ ചിത്രസേനൻ രാജഭോഗബന്ധം ഉപേക്ഷിച്ച് വരം ചോദിച്ചു—ത്രിദേവന്മാർ ഈ സ്ഥലത്ത് സ്ഥിരമായി വസിക്കണം, ഈ ക്ഷേത്രം ഗയാശിരസ്സിനോട് തുല്യമായ പുണ്യദായകമാകണം, തനിക്കു ശിവഗണങ്ങളിൽ നേതൃസ്ഥാനം ലഭിക്കണം. ഈശ്വരൻ വരം നൽകി—ശൂലഭേദ തീർത്ഥത്തിൽ ത്രികാലങ്ങളിലും അംശരൂപത്തിൽ ത്രിദേവന്മാർ വസിക്കും; ചിത്രസേനൻ ‘നന്ദി’ എന്ന ഗണാധിപനായി, ഗണേശനെപ്പോലെ കാര്യനിർവാഹകനായി, ശിവസന്നിധിയിൽ പൂജയിൽ മുൻഗണന നേടും. അധ്യായം തീർത്ഥത്തിന്റെ താരതമ്യ മഹിമ (ഗയയെ ഒഴികെ മറ്റു തീർത്ഥങ്ങളെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠം), കുണ്ഡപ്രദേശത്തിന്റെ അളവുകളും കർമ്മവിധികളും, ശ്രാദ്ധ–പിണ്ഡദാനഫലവും വിശദമാക്കുന്നു—പിതൃമോക്ഷം, കഠിനമരണങ്ങൾക്കുപോലും ഉപകാരം, വെറും സ്നാനത്തിൽ അജ്ഞാതപാപശുദ്ധി, അവിടെ സന്ന്യാസം സ്വീകരിച്ചാൽ ഉന്നതഗതി. അവസാനം ഫലശ്രുതിയിൽ ഈ മഹാത്മ്യം പാരായണം/ശ്രവണം/ലേഖനം/ദാനം ചെയ്താൽ പാപക്ഷയം, ഇഷ്ടഫലസിദ്ധി, ഗ്രന്ഥം നിലനിൽക്കുന്ന കാലം മുഴുവൻ രുദ്രലോകവാസം ലഭിക്കും എന്ന് പറയുന്നു.
Adhyaya 56
देवशिला-शूलभेद-तीर्थमाहात्म्य तथा भानुमती-व्रताख्यान (Devāśilā–Śūlabheda Tīrtha Māhātmya and the Bhānumatī Vrata Narrative)
അധ്യായം 56 ചോദ്യം–ഉത്തര രൂപത്തിലുള്ള ധർമ്മതത്ത്വസംവാദമാണ്. ഗംഗാവതരണം എങ്ങനെ സംഭവിച്ചു, അത്യന്തം പുണ്യദായിനിയായ ദേവശില എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിച്ചു എന്നത് ഉത്താനപാദൻ ചോദിക്കുമ്പോൾ, ഈശ്വരൻ പുണ്യഭൂഗോള-ഉത്ഭവകഥ പറയുന്നു—ദേവന്മാരുടെ പ്രാർത്ഥനയാൽ ഗംഗ പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു; രുദ്രൻ തന്റെ ജടകളിൽ നിന്ന് അവളെ വിമോചിപ്പിക്കുന്നു; മനുഷ്യഹിതാർത്ഥം ദേവനദിയായി പ്രവഹിക്കുന്നു; ശൂലഭേദം, ദേവശില, പ്രാചീ സരസ്വതി എന്നിവയെ ചുറ്റി തീർത്ഥസമുച്ചയം സ്ഥാപിതമാകുന്നു. തുടർന്ന് അനുഷ്ഠാന നിർദ്ദേശങ്ങൾ—സ്നാനം, തർപ്പണം, യോഗ്യബ്രാഹ്മണന്മാരോടുകൂടിയ ശ്രാദ്ധം, ഏകാദശി ഉപവാസം, രാത്രിജാഗരണം, പുരാണപാരായണം, ദാനം—ഇവ പാപശുദ്ധിക്കും പിതൃതൃപ്തിക്കും ഉപായങ്ങളായി പറയുന്നു. ദൃഷ്ടാന്തകഥയിൽ രാജാവ് വീരസേനന്റെ വിധവയായ പുത്രി ഭാനുമതി കഠിനവ്രതങ്ങൾ സ്വീകരിച്ച് ഗംഗ മുതൽ ദക്ഷിണമാർഗം, രേവാ പ്രദേശം മുതലായ അനേകം തീർത്ഥങ്ങൾ വർഷങ്ങളോളം സന്ദർശിച്ച്, ഒടുവിൽ ശൂലഭേദം/ദേവശിലയിൽ നിയമബദ്ധമായി താമസിച്ച് നിരന്തരപൂജയും ബ്രാഹ്മണാതിഥിസത്കാരവും നടത്തുന്നു. മറ്റൊരു ദൃഷ്ടാന്തത്തിൽ ക്ഷാമപീഡിതനായ ശബരൻ/വ്യാധനും ഭാര്യയും പുഷ്പഫലാർപ്പണം, ഏകാദശി പാലനം, സമുഹ തീർത്ഥകർമ്മങ്ങളിൽ പങ്കാളിത്തം, സത്യവും ദാനധർമ്മവും സ്വീകരിക്കൽ എന്നിവയിലൂടെ ജീവിതത്തെ ഭക്തിപുണ്യത്തിലേക്ക് തിരിക്കുന്നു. അവസാനം തില, ദീപം, ഭൂമി, ഹിരണ്യം മുതലായ ദാനഫലങ്ങളുടെ സംക്ഷിപ്ത വർഗ്ഗീകരണവും, ബ്രഹ്മദാനം ശ്രേഷ്ഠമെന്നും ഫലം നിർണ്ണയിക്കുന്നത് ഭാവമാണെന്നും ഊന്നിപ്പറയുന്നു.
Adhyaya 57
Padmaka-parva and the Śabara’s Liberation at Markaṇḍa-hrada (Revā Khaṇḍa, Adhyāya 57)
ഈ അധ്യായത്തിൽ രണ്ടുഭാഗങ്ങളായി ധർമ്മ-തത്ത്വോപദേശം പ്രതിപാദിക്കുന്നു. ആദ്യഭാഗത്തിൽ ഭാനുമതി ചന്ദ്രതിഥികളുടെ ക്രമത്തിൽ ശൈവവ്രതം അനുഷ്ഠിക്കുന്നു—ബ്രാഹ്മണഭോജനദാനം നടത്തുന്നു, ഉപവാസനിയമം സ്വീകരിക്കുന്നു, മാർകണ്ഡേയ-ഹ്രദത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് വൃഷഭധ്വജ മഹേശ്വരനെ പഞ്ചാമൃതം, ഗന്ധം, ധൂപം, ദീപം, നൈവേദ്യം, പുഷ്പം മുതലായവകൊണ്ട് പൂജിക്കുന്നു. രാത്രിജാഗരണത്തിൽ പുരാണപാരായണം, ഗാനം, നൃത്തം, സ്തോത്രങ്ങൾ എന്നിവയോടെ ആരാധന പൂർത്തിയാകുന്നു. ബ്രാഹ്മണർ ഇത് “പദ്മക” എന്ന പർവ്വമാണെന്ന് പറഞ്ഞ് തിഥി-നക്ഷത്ര-യോഗ-കരണ വിശേഷങ്ങൾ വിവരിക്കുകയും ഇവിടെ ദാനം, ഹോമം, ജപം അക്ഷയഫലം നൽകുമെന്ന് ഉറപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. രണ്ടാംഭാഗത്തിൽ ഭാനുമതി ഭൃഗുമൂർധൻ പർവ്വതത്തിൽ ഒരു ശബരൻ ഭാര്യയോടൊപ്പം ചാടി പ്രാണത്യാഗം ചെയ്യാൻ ഒരുങ്ങുന്നതു കാണുന്നു. അവൻ തത്സമയ ദുഃഖം കൊണ്ടല്ല; സംസാരഭയവും മനുഷ്യജന്മം ലഭിച്ചിട്ടും ധർമ്മാചരണം സാധിക്കാതെ പോകുമോ എന്ന ആശങ്കയും കൊണ്ടാണ് അങ്ങനെ തീരുമാനിച്ചത്. ഭാനുമതി ഇനിയും സമയം ഉണ്ടെന്നും വ്രത-ദാനങ്ങളാൽ ശുദ്ധി ലഭിക്കുമെന്നും ഉപദേശിക്കുന്നു. എന്നാൽ ശബരൻ പരാന്നദോഷം ചിന്തിച്ച് ധനസഹായം നിരസിക്കുന്നു—“മറ്റൊരാളുടെ അന്നം തിന്നുന്നവൻ അവന്റെ ദോഷവും തിന്നുന്നു” എന്ന് പറഞ്ഞ്, അർദ്ധവസ്ത്രംകൊണ്ട് സംയമിച്ച് ഹരിയെ ധ്യാനിച്ചു വീഴുന്നു. അല്പസമയം കഴിഞ്ഞ് അവനും ഭാര്യയും ദിവ്യവിമാനത്തിൽ आरोഹണം ചെയ്യുന്നതായി കാണപ്പെടുന്നു—മോക്ഷമോ ഉത്തമഗതിയോ സൂചിപ്പിച്ച് കഥ സമാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 58
Śūlabheda-tīrtha Māhātmya (Glory of the Śūlabheda Sacred Site)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ശൂലഭേദ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യവും അവസാനം ഫലശ്രുതിയും വിവരിക്കുന്നു. ഉത്താനപാദൻ ഭാനുമതിയുടെ പ്രവൃത്തിയുടെ പ്രാധാന്യം ഈശ്വരനോട് ചോദിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ പറയുന്നു—ഭാനുമതി ഒരു പുണ്യകുണ്ഡത്തിനരികെ എത്തി അതിന്റെ പാവിത്ര്യം തിരിച്ചറിഞ്ഞ ഉടൻ ബ്രാഹ്മണരെ വിളിച്ചു ആദരിച്ചു, വിധിപ്രകാരം ദാനം നൽകി തന്റെ സംकल्पം ദൃഢമാക്കി. തുടർന്ന് പിതൃ-ദേവപൂജ നടത്തി, മധുമാസത്തിൽ പകുതിവാരകാലം നിയമം പാലിച്ച് കഴിഞ്ഞ് അമാവാസ്യയ്ക്ക് പർവതപ്രദേശത്തേക്ക് പോയി. ശിഖരത്തിൽ കയറി ബ്രാഹ്മണരോട് കുടുംബത്തിനും ബന്ധുക്കൾക്കും സമാധാനസന്ദേശം അറിയിക്കണമെന്ന് അപേക്ഷിച്ചു; ശൂലഭേദത്തിൽ സ്വശക്തിയുടെ തപസ്സാൽ ദേഹത്യാഗം ചെയ്ത് സ്വർഗ്ഗസ്ഥിതി നേടുമെന്നു പറഞ്ഞു. അവർ സമ്മതിച്ച് അവളുടെ സംശയം നീക്കി. പിന്നെ അവൾ വസ്ത്രങ്ങൾ ഉറപ്പിച്ച് ഏകാഗ്രമനസ്സോടെ ദേഹം വിട്ടു; ദിവ്യസ്ത്രീകൾ വന്ന് വിമാനം കയറ്റി കൈലാസത്തേക്ക് കൊണ്ടുപോയി, എല്ലാവരും കാണെ അവൾ ഊർദ്ധ്വഗമനം ചെയ്തു. മാർക്കണ്ഡേയൻ പരമ്പരാഗതമായി ഈ കഥ സ്ഥാപിച്ച് ശക്തമായ ഫലശ്രുതി പറയുന്നു—തീർത്ഥത്തിലോ ക്ഷേത്രത്തിലോ ഭക്തിയോടെ പാരായണം/ശ്രവണം ചെയ്താൽ ദീർഘകാലം സഞ്ചിതമായ മഹാപാപങ്ങളും നശിക്കും; സാമൂഹിക കുറ്റങ്ങൾ, ആചാരലംഘനം, വിശ്വാസഭംഗം മുതലായ പല ദോഷങ്ങളും ‘ശൂലഭേദ’ പ്രഭാവത്തിൽ ഛേദിക്കപ്പെടും. ശ്രാദ്ധകാലത്ത് ബ്രാഹ്മണഭോജനത്തിനിടയിൽ പാരായണം ചെയ്താൽ പിതൃകൾ സന്തോഷിക്കും; ശ്രോതാക്കൾക്ക് മംഗളം, ആരോഗ്യം, ദീർഘായുസ്, കീർത്തി എന്നിവ ലഭിക്കും।
Adhyaya 59
पुष्करिणीतीर्थमाहात्म्यं (Puṣkariṇī Tīrtha Māhātmya on the Revā’s Northern Bank)
മാർകണ്ഡേയൻ പാപനാശകമായ ഒരു പുണ്യപുഷ്കരിണിയെ ശുദ്ധിക്കായി സന്ദർശിക്കേണ്ട തീർത്ഥമായി വിവരിക്കുന്നു. ഇത് റേവാ (നർമദാ) നദിയുടെ വടക്കൻ തീരത്താണ്; വേദമൂർത്തിയായ ദിവാകരൻ (സൂര്യൻ) അവിടെ നിത്യമായി വസിക്കുന്നു എന്നതിനാൽ അത്യന്തം മംഗളകരമെന്നു പറയുന്നു. ഈ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം കുരുക്ഷേത്രത്തോട് തുല്യമെന്നും, പ്രത്യേകിച്ച് സർവകാമഫലം നൽകുകയും ദാനവൃദ്ധി വരുത്തുകയും ചെയ്യുന്നതെന്നും അധ്യായം പ്രസ്താവിക്കുന്നു. സൂര്യഗ്രഹണസമയത്ത് സ്നാനം ചെയ്ത് വിധിപൂർവം ദാനം—മൂല്യമുള്ള വസ്തുക്കൾ, സ്വർണം-വെള്ളി, പശുധനം മുതലായവ—നൽകിയാൽ മഹാഫലം ലഭിക്കും; ബ്രാഹ്മണർക്കു സ്വർണം-വെള്ളി ദാനം ചെയ്താൽ പതിമൂന്ന് ദിവസത്തോളം ഫലം വർധിക്കുമെന്നുമുണ്ട്. എള്ളുകലർന്ന ജലത്തോടെ പിതൃ-ദേവതകൾക്ക് തർപ്പണം തൃപ്തികരം; പായസം, തേൻ, നെയ്യ് എന്നിവയോടെ ചെയ്യുന്ന ശ്രാദ്ധം പിതാക്കൾക്ക് സ്വർഗവും അക്ഷയഫലവും നൽകുന്നു. അക്ഷതം, ബദര, ബിൽവം, ഇംഗുദം, എള്ള് തുടങ്ങിയ ധാന്യ-ഫല അർപ്പണങ്ങളും അക്ഷയഫലദായകമെന്നു പറയുന്നു. അവസാനം സൂര്യാരാധനയാണ് ഭക്തിയുടെ മധ്യം—സ്നാനം, ദിവാകരപൂജ, ആദിത്യഹൃദയ പാരായണം, വൈദിക ജപം. ഒരു ഋക്/യജുസ്/സാമ മന്ത്രം മാത്രം ജപിച്ചാലും സമഗ്രവേദഫലം, പാപവിമോചനം, ഉന്നത ലോകപ്രാപ്തി ലഭിക്കുമെന്നു പറയുന്നു. വിധിപ്രകാരം അവിടെ പ്രാണത്യാഗം ചെയ്യുന്നവൻ സൂര്യസംബന്ധമായ പരമപദം പ്രാപിക്കും എന്നു അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 60
रवितीर्थ-आदित्येश्वर-माहात्म्य एवं नर्मदास्तोत्रफलम् (Ravītīrtha–Ādityeśvara Māhātmya and the Fruit of the Narmadā Hymn)
മാർക്കണ്ഡേയൻ യുധിഷ്ഠിരനോട് ഉപദേശം തുടരുമ്പോൾ രവിതീർത്ഥത്തിന്റെയും ആദിത്യേശ്വരന്റെയും മഹിമ പാടുന്നു—പ്രസിദ്ധ തീർത്ഥങ്ങളെക്കാളും ഫലപ്രദമായ പരമ പുണ്യക്ഷേത്രമാണിത്. രുദ്രസന്നിധിയിൽ കേട്ട കഥ അദ്ദേഹം പറയുന്നു: ക്ഷാമകാലത്ത് അനേകം ഋഷിമാർ നർമദാതീരത്ത് ഒന്നിച്ചു, വനാവൃതമായ ഒരു തീർത്ഥപ്രദേശത്ത് എത്തുന്നു. അവിടെ പാശധാരികളായ ഭയങ്കര സ്ത്രീ-പുരുഷന്മാർ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു, തീർത്ഥത്തിലെ അവരുടെ ‘സ്വാമിമാരുടെ’ അടുക്കൽ പോകാൻ ഋഷികളെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. ഋഷിമാർ നർമദാദേവിയെ ദീർഘസ്തോത്രം ചൊല്ലി, അവളുടെ പാവനീകരണ-രക്ഷാശക്തി വാഴ്ത്തുന്നു. ദേവി സാക്ഷാൽ പ്രത്യക്ഷമായി അപൂർവ വരങ്ങൾ നൽകുകയും, മോക്ഷാഭിമുഖമായ ദുർലഭ ആശ്വാസവും അരുളുകയും ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് സ്നാന-പൂജയിൽ നിരതരായ അഞ്ചു ശക്തിമാന്മാർ പറയുന്നു—ഈ തീർത്ഥത്തിന്റെ പ്രഭാവം കൊണ്ട് ഭീകര പാപങ്ങളും ക്ഷയിക്കും; അവർ ഭാസ്കരാരാധനയും അന്തർഹൃദയത്തിൽ ഹരി-സ്മരണയും നടത്തി, അതിന്റെ രൂപാന്തരഫലം ഋഷികൾ നേരിൽ കാണുന്നു. അധ്യായം രവിതീർത്ഥത്തിന്റെ അനുഷ്ഠാനക്രമം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—ഗ്രഹണകാലങ്ങളിലും പുണ്യ തിഥി-സന്ധികളിലും ദർശനം, ഉപവാസം, രാത്രിജാഗരണം, ദീപദാനം, വൈഷ്ണവകഥയും വേദപാരായണവും, ഗായത്രിജപം, ബ്രാഹ്മണസത്കാരം, കൂടാതെ അന്നം, സ്വർണം, ഭൂമി, വസ്ത്രം, ആശ്രയം, വാഹനം മുതലായ ദാനങ്ങൾ. ഫലശ്രുതിയിൽ ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുന്നവർക്ക് ശുദ്ധിയും സൂര്യലോകവാസവും വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു; അതോടൊപ്പം ഗുരുതര നൈതികദോഷമുള്ളവർക്കു തീർത്ഥരഹസ്യം പകർന്നുനൽകുന്നതിൽ വിവേകം വേണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു.
Adhyaya 61
शक्रतीर्थ-शक्रेश्वर-माहात्म्य (Glory of Śakra-tīrtha and Śakreśvara)
മാർക്കണ്ഡേയൻ ശ്രോതാവിനെ നർമദയുടെ തെക്കൻ തീരത്തുള്ള അതിപുണ്യകരമായ ശക്രതീർത്ഥത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു; അത് സഞ്ചിതപാപനാശിനിയായി പ്രസിദ്ധമാണ്. ഈ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമ ഒരു കാരണകഥയാൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു—പൂർവകാലത്ത് ഇന്ദ്രൻ (ശക്രൻ) ഇവിടെ മഹേശ്വര ശിവനോടുള്ള അത്യന്തഭക്തിയോടെ കഠിനതപസ് ചെയ്തു; പ്രസന്നനായ ഉമാപതി അവനു ദേവേന്ദ്രത്വം, രാജസമൃദ്ധി, ദാനവജയശക്തി എന്നീ വരങ്ങൾ നൽകി. തുടർന്ന് ആചാരവിധി പറയുന്നു: കാർത്തിക കൃഷ്ണ ത്രയോദശിയിൽ ഭക്തിയോടെ ഉപവാസവ്രതം അനുഷ്ഠിച്ചാൽ പാപമോചനം ലഭിക്കും; ദുഃസ്വപ്നം, ദുർനിമിത്തം, ഗ്രഹ-ശാകിനി മുതലായ ഉപദ്രവങ്ങൾ ശമിക്കും. ശക്രേശ്വരദർശനം ജന്മാർജിത ദോഷങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്നു എന്നും, പലവിധ നിരോധിതകർമ്മങ്ങൾക്കുമുള്ള ശുദ്ധി ഇവിടെ ലഭ്യമാണെന്നും പറയുന്നു. അവസാനം സ്വർഗ്ഗകാമിക്ക് ദാനവിധി—വിശേഷിച്ച് സദ്ബ്രാഹ്മണനു ഗോദാനം (അല്ലെങ്കിൽ യോജ്യമായ വഹനപശു) ഭക്തിയോടെ നൽകണം; തീർത്ഥഫലങ്ങൾ സംക്ഷിപ്തമായി പ്രസ്താവിച്ച് അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു।
Adhyaya 62
क्रोडीतीर्थ-माहात्म्य (Kroḍī Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Kroḍīśvara Shrine
ഈ അധ്യായത്തിൽ മാർകണ്ഡേയ മഹർഷി രാജാവിനോട് ക്രോഡീശ്വരമെന്ന മഹാതീർത്ഥത്തിന്റെ ദർശന-വിധി ഉപദേശിക്കുന്നു. ദാനവസംഹാരത്തിനു ശേഷം വിജയോന്മാദത്തോടെ ദേവന്മാർ ഛിന്നശിരസ്സുകൾ ശേഖരിച്ചു നർമദാജലത്തിൽ നിക്ഷേപിച്ച് ബന്ധുസ്മരണയോടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് ഉമാപതി ശിവനെ പ്രതിഷ്ഠിച്ച് ലോകസിദ്ധിക്കും ക്ഷേമത്തിനുമായി പൂജിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഭൂമിയിൽ ഈ തീർത്ഥം “ക്രോഡീ” എന്ന പാപനാശക തീർത്ഥമായി പ്രസിദ്ധമാകുന്നു. ഉഭയപക്ഷങ്ങളിലെ അഷ്ടമി, ചതുര്ദശി ദിവസങ്ങളിൽ ഭക്തിയോടെ ഉപവാസം, ശൂലിനുടെ സന്നിധിയിൽ രാത്രിജാഗരണം—പുണ്യകഥാശ്രവണം, വേദാധ്യയനം എന്നിവയോടെ—പ്രഭാതത്തിൽ ത്രിദശേശ്വരപൂജ, പഞ്ചാമൃതാഭിഷേകം, ചന്ദനലേപനം, ബില്വപത്ര-പുഷ്പാർപ്പണം, ദക്ഷിണാഭിമുഖ മന്ത്രജപം, നിയന്ത്രിത ജലനിമജ്ജനം എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. പിതൃകൾക്കായി ദക്ഷിണമുഖ തിലാഞ്ജലി, ശ്രാദ്ധം, വേദനിഷ്ഠ സംയമികളായ ബ്രാഹ്മണർക്കു അന്നദാനം-ദാനം ചെയ്താൽ പുണ്യം പലമടങ്ങ് വർധിക്കും എന്ന് പറയുന്നു. ഫലശ്രുതിയായി—നിയമപ്രകാരം ഈ തീർത്ഥത്തിൽ മരണമുണ്ടായാൽ, അസ്ഥികൾ നർമദാജലത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്ന കാലം മുഴുവൻ ശിവലോകത്തിൽ ദീർഘവാസം; തുടർന്ന് ധനവാൻ, മാന്യൻ, സദാചാരസമ്പന്നൻ, ദീർഘായുസ്സുള്ള ജന്മം ലഭിച്ച് അവസാനം ക്രോഡീശ്വരാരാധനയാൽ പരമഗതി പ്രാപിക്കുന്നു. റേവയുടെ ഉത്തരതീരത്ത് സത്യോപാർജിത ധനത്തോടെ ക്ഷേത്രനിർമ്മാണം, എല്ലാ വർണങ്ങൾക്കും സ്ത്രീകൾക്കും യഥാശക്തി സുലഭമാക്കൽ, കൂടാതെ ഈ തീർത്ഥമാഹാത്മ്യം ഭക്തിയോടെ കേട്ടാൽ ആറുമാസത്തിനകം പാപനാശമെന്ന ഉപസംഹാരവും ഉണ്ട്.
Adhyaya 63
कुमारेश्वरतीर्थ-माहात्म्य (Kumāreśvara Tīrtha Māhātmya)
മാർക്കണ്ഡേയൻ രാജശ്രോതാവിനെ ഉപദേശിക്കുന്നു—അഗസ്ത്യേശ്വരന്റെ സമീപത്ത് നർമദാതീരത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന പ്രസിദ്ധ കുമാരേശ്വര തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകുക. പൂർവകാലത്ത് ഷൺമുഖൻ (സ്കന്ദൻ) അവിടെ അത്യന്തഭക്തിയോടെ ആരാധന നടത്തി സിദ്ധി നേടി; ദേവസേനകളുടെ നായകനായി, ശത്രുദമനശക്തി പ്രാപിച്ചു. അതിനാൽ നർമദാതീരത്തിലെ ആ സ്ഥലം മഹാശക്തിയുള്ള തീർത്ഥമായി പ്രസിദ്ധമാണ്. യാത്രികർക്കുള്ള നിയമം പറയുന്നു—ഏകാഗ്രചിത്തത്തോടെയും ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹത്തോടെയും സമീപിക്കണം; പ്രത്യേകിച്ച് കാർത്തിക ചതുര്ദശിയും അഷ്ടമിയും ദിനങ്ങളിൽ പ്രത്യേക വ്രതാചരണം. ഗിരിജാനാഥൻ (ശിവൻ) ന് തൈര്, പാൽ, നെയ്യ് എന്നിവകൊണ്ട് അഭിഷേകം, ഭക്തിഗീതഗാനം, കൂടാതെ ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം പിണ്ഡദാനം—വേദവിദ്വാന്മാരായ ബ്രാഹ്മണർ ധർമ്മകർമ്മങ്ങളിൽ നിരതരായിരിക്കുന്ന സന്നിധിയിൽ ചെയ്യുന്നത് ഉത്തമം. ഫലശ്രുതിയിൽ പറയുന്നു: അവിടെ നൽകിയ ദാനം അക്ഷയമാകുന്നു; ഈ തീർത്ഥം സർവതീർത്ഥമയമാണെന്ന് വർണ്ണിക്കുന്നു; കുമാരദർശനം മഹാപുണ്യം നൽകുന്നു. അവസാനം, ഈ പുണ്യകർമ്മബന്ധത്തിൽ അവിടെ ദേഹത്യാഗം ചെയ്യുന്നവൻ സ്വർഗം പ്രാപിക്കും—ഇത് പ്രഭുവിന്റെ സത്യപ്രഖ്യാപനമാണെന്ന് ഉറപ്പാക്കുന്നു.
Adhyaya 64
अगस्त्येश्वरतीर्थमाहात्म्य (Agastyeśvara Tīrtha-Māhātmya)
ഈ അധ്യായത്തിൽ മാർക്കണ്ഡേയൻ രാജാവിനെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത് അവന്തീഖണ്ഡത്തിലെ അത്യന്തം പുണ്യപ്രദമായ “അഗസ്ത്യേശ്വര” തീർത്ഥത്തെക്കുറിച്ച് ഉപദേശിക്കുന്നു. ഈ തീർത്ഥം പാപക്ഷയത്തിനും ധാർമ്മികദോഷനിവാരണത്തിനും സ്ഥാനാധിഷ്ഠിതമായ ഉപായമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. പ്രധാനവിധി തീർത്ഥസ്നാനമാണ്; സ്നാനത്തിലൂടെ ബ്രഹ്മഹത്യാദി മഹാപാതകങ്ങൾ പോലും ശമിക്കുമെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. കാലനിർദ്ദേശവും ഉണ്ട്—കാർത്തികമാസം, കൃഷ്ണപക്ഷം, ചതുര്ദശി ദിനത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യണം; ഇങ്ങനെ കാലം-സ്ഥലം-കർമ്മം ഒരൊറ്റ ധർമ്മവിധിയായി ഏകീകരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് സമാധിസ്ഥനായി, ഇന്ദ്രിയസംയമത്തോടെ നെയ്യാൽ ദേവന് അഭിഷേകം ചെയ്യണമെന്ന് ആജ്ഞ. ദാനക്രമത്തിൽ ധനം, പാദുക, കുട, നെയ്യുകമ്പളം, എല്ലാവർക്കും അന്നദാനം എന്നിവ പറഞ്ഞ്, ഇവയാൽ പുണ്യഫലം പലമടങ്ങ് വർധിക്കുമെന്ന് പറയുന്നു. സന്ദേശം: തീർത്ഥയാത്ര യാത്രമാത്രമല്ല; നിയമം, ഭക്തി, ദാനം എന്നിവ ചേർന്നാൽ മാത്രമേ ശുദ്ധി സിദ്ധിക്കൂ.
Adhyaya 65
Ānandeśvara-tīrtha Māhātmya (Glory of the Ānandeśvara Tīrtha)
ഈ അധ്യായം സംവാദരൂപത്തിൽ മാർക്കണ്ഡേയൻ യുദ്ധിഷ്ഠിരനോട് നർമദയുടെ തെക്കൻ തീരത്തിലെ ‘ആനന്ദേശ്വര’ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം ഉപദേശിക്കുന്നു. ദൈത്യവധത്തിന് ശേഷം ദേവന്മാരും മറ്റു ദിവ്യസത്ത്വങ്ങളും മഹേശ്വരനെ പൂജിച്ചപ്പോൾ, ശിവൻ ഗൗരിയോടുകൂടെ ഭൈരവരൂപം ധരിച്ചു നർമദാതീരത്ത് ആനന്ദനൃത്തം ചെയ്തു. ആ ആദിഘടനയാൽ ഈ തീർത്ഥത്തിന് ‘ആനന്ദേശ്വര’ എന്ന നാമം ലഭിച്ചു; പാപശുദ്ധികരമായ പുണ്യസ്ഥാനമായി അത് പ്രസിദ്ധമായി. തുടർന്ന് ആചാരവിധി പറയുന്നു—അഷ്ടമി, ചതുര്ദശി, പൗർണമാസി ദിവസങ്ങളിൽ ദേവപൂജ, സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളാൽ അഭ്യംഗം/അനുലേപനം, ശേഷിയനുസരിച്ച് ബ്രാഹ്മണസത്കാരം എന്നിവ ചെയ്യണം. ഗോദാനവും വസ്ത്രദാനവും ശ്രേഷ്ഠമെന്ന് പ്രശംസിക്കുന്നു. വസന്തകാലത്തിലെ ത്രയോദശിയിൽ പ്രത്യേക ശ്രാദ്ധാനുഷ്ഠാനം, ഇംഗുഡ, ബദര, ബില്വ, അക്ഷത, ജലം മുതലായ ലളിതമായ അർപ്പണങ്ങളോടുകൂടെ നിർദേശിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ പിതൃകൾക്ക് ദീർഘതൃപ്തിയും, അനേകം ജന്മങ്ങളിലേക്കും സന്താനപരമ്പരയുടെ തുടർച്ചയും വാഗ്ദാനം ചെയ്ത് ധർമ്മകർമ്മത്തിന്റെ ദൂരഗാമി മംഗളം പ്രതിപാദിക്കുന്നു.
Adhyaya 66
मातृतीर्थमाहात्म्य (Mātṛtīrtha Māhātmya: The Glory of the Mothers’ Pilgrimage Site)
മാർക്കണ്ഡേയൻ യുദിഷ്ഠിരനോട് ഉപദേശിക്കുന്നു—നർമദയുടെ തെക്കൻ തീരത്ത് സംഗമസമീപം സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന അതുല്യമായ മാതൃതീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകണം. അവിടെ നദീതീരത്ത് മാതൃദേവിമാർ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടുവെന്നും, യോഗിനീസഭയുടെ അപേക്ഷ കേട്ട് ശിവൻ—ഉമയെ അർദ്ധാംഗിയായി ധരിക്കുകയും നാഗത്തെ യജ്ഞോപവീതമായി ധരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവൻ—ഈ തീർത്ഥം ഭൂമിയിൽ പ്രസിദ്ധമാകട്ടെ എന്ന് അനുഗ്രഹിച്ച് അന്തർധാനം ചെയ്തുവെന്നും കഥ പറയുന്നു. ഈ ദൈവാനുമോദനമാണ് തീർത്ഥത്തിന്റെ ശക്തിയുടെ അടിസ്ഥാനം. നവമി തിഥിയിൽ ശുദ്ധനിയമങ്ങളോടെ ഭക്തൻ ഉപവാസം അനുഷ്ഠിച്ച് മാതൃഗോചരത്തിൽ പൂജ ചെയ്യണം; അതോടെ മാതൃദേവിമാരും ശിവനും പ്രസന്നരാകും. വന്ധ്യ, സന്താനശോകബാധിത, അല്ലെങ്കിൽ പുത്രഹീന സ്ത്രീകൾക്കായി മന്ത്രശാസ്ത്രജ്ഞനായ ആചാര്യൻ അഞ്ചു രത്നങ്ങളും ഫലങ്ങളും ചേർത്ത സ്വർണക്കലശം ഉപയോഗിച്ച് സ്നാനവിധി ആരംഭിക്കണം; പുത്രലാഭാർത്ഥം കാംസ്യപാത്രത്തിൽ സ്നാനം നടത്തുന്നതായി പറയുന്നു. അവസാനം—മനസ്സിൽ ധരിച്ച ആഗ്രഹം ലഭിക്കും; മാതൃതീർത്ഥത്തേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമായ തീർത്ഥമില്ലെന്ന് ഫലശ്രുതി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 67
Luṅkeśvara/Liṅgeśvara Tīrtha Māhātmya and the Daitya Kālapṛṣṭha’s Boon
അധ്യായം 67-ൽ മārkaṇḍേയൻ തീർത്ഥകേന്ദ്രിതമായ ധാർമ്മിക വിവരണം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ജലത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന അത്യന്തം പുണ്യപ്രദമായ ‘ലുങ്കേശ്വര’ തീർത്ഥം പരിചയപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നു; ‘ലിംഗേശ്വര’ എന്നും ‘സ്പർശ-ലിംഗ’ എന്ന ന്യായത്താലും അതിന്റെ മഹിമ വിശദീകരിക്കുന്നു. കഥയുടെ കേന്ദ്രം വരദാനത്തിൽ നിന്നുള്ള പ്രതിസന്ധിയാണ്. ദൈത്യൻ കാലപൃഷ്ഠൻ ധൂമപാന-വ്രതം ഉൾപ്പെടെ ഘോരതപസ് ചെയ്യുന്നു; പാർവതി ശിവനോട് വരം നൽകാൻ അഭ്യർത്ഥിക്കുന്നു. പ്രേരണയ്ക്കടിയിൽ വരം നൽകുന്നതിലെ നൈതിക അപകടം ശിവൻ ചൂണ്ടിക്കാട്ടിയിട്ടും, ഭയങ്കരമായ വരം നൽകുന്നു—ദൈത്യൻ ആരുടെ തലയിൽ കൈ സ്പർശിച്ചാലും അവർ ഭസ്മമാകും. ദൈത്യൻ ആ ശക്തി ശിവനോടേ തന്നെ പ്രയോഗിക്കാൻ ലോകലോകാന്തരങ്ങളിൽ പിന്തുടരുന്നു. ശിവൻ സഹായം തേടുമ്പോൾ നാരദൻ വിഷ്ണുവിനെ സമീപിക്കുന്നു. വിഷ്ണു മായയാൽ മനോഹര വസന്തോദ്യാനവും ആകർഷക കന്യകയും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുത്തുന്നു; കാമമോഹിതനായ ദൈത്യൻ സാമൂഹ്യാചാര സൂചന അനുസരിച്ച് സ്വന്തം തലയിൽ തന്നെ കൈ വെച്ച് ക്ഷണത്തിൽ നശിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഫലശ്രുതി, ആചാരനിർദ്ദേശങ്ങൾ—ലുങ്കേശ്വരത്തിൽ സ്നാനം/പാനം ചെയ്താൽ ശരീരഘടകങ്ങളിലേക്കും വ്യാപിച്ച പാപങ്ങളും ദീർഘകാല കർമബന്ധങ്ങളും നശിക്കുന്നു. ചില തിഥികളിലെ ഉപവാസം, പണ്ഡിത ബ്രാഹ്മണർക്കുള്ള ചെറുദാനം എന്നിവ മഹാപുണ്യവർധകമെന്ന് പറയുന്നു; ക്ഷേത്രപാവിത്ര്യം കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്ന രക്ഷകദേവതകളെയും പരാമർശിക്കുന്നു.
Adhyaya 68
धनदतीर्थमाहात्म्य (Glory of Dhanada Tīrtha on the Southern Bank of the Narmadā)
മാർക്കണ്ഡേയൻ യുധിഷ്ഠിരനോട് ഉപദേശിക്കുന്നു—നർമദയുടെ തെക്കൻ തീരത്തിലുള്ള ധനദാ-തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകുക. അത് സർവ്വപാപനാശകവും എല്ലാ തീർത്ഥഫലവും നൽകുന്നതുമായതായി വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു. ചൈത്രമാസ ശുക്ലപക്ഷ ത്രയോദശിയിൽ साधകൻ സംയമത്തോടെ ഉപവാസം ചെയ്ത് രാത്രി ജാഗരണം പാലിക്കണം. അവിടെ ‘ധനദാ’യ്ക്ക് പഞ്ചാമൃതാഭിഷേകം, ഘൃതദീപാർപ്പണം, ഭക്തിയോടെ ഗീത-വാദ്യസേവ എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. പ്രഭാതത്തിൽ ദാനം സ്വീകരിക്കാൻ യോഗ്യരായ, വിദ്യയും ശാസ്ത്രാർത്ഥചർച്ചയും നിഷ്ഠയോടെ ചെയ്യുന്ന, ശ്രൗത-സ്മാർത്താചാരപരരും ശീല-സംയമസമ്പന്നരുമായ ബ്രാഹ്മണരെ ആദരിക്കണം. ഗോ, സ്വർണം, വസ്ത്രം, പാദുക, അന്നം; ഇച്ഛാനുസാരം ഛത്രവും ശയ്യയും മുതലായവ ദാനം ചെയ്താൽ മൂന്ന് ജന്മങ്ങളിലെ പാപങ്ങളും സമൂലമായി നശിക്കും എന്നു ഫലശ്രുതി പറയുന്നു. ഫലഭേദം ഇങ്ങനെ—അസംയമിക്ക് സ്വർഗ്ഗപ്രാപ്തി, സംയമിക്ക് മോക്ഷം; ദരിദ്രന് വീണ്ടും വീണ്ടും അന്നലാഭം; സ്വാഭാവിക കുലീനതയും ദുഃഖക്ഷയവും; നർമദാജലത്തിൽ രോഗനാശം. പ്രത്യേകിച്ച് ധനദാ-തീർത്ഥത്തിൽ വിദ്യാദാനം ചെയ്താൽ വ്യാധിരഹിതമായ സൂര്യലോകം ലഭിക്കും; റേവയുടെ തെക്കൻ തീരത്തിലെ ദേവദ്രോണിയിൽ ധാരാളം ദാന-യജ്ഞാദികൾ ചെയ്തവൻ ശോകരഹിത ശങ്കരലോകം പ്രാപിക്കും.
Adhyaya 69
Maṅgaleśvara-liṅga Pratiṣṭhā and Aṅgāraka-vrata (मङ्गलेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा तथा अङ्गारकव्रत)
മാർക്കണ്ഡേയൻ തീർത്ഥയാത്രാക്രമത്തിൽ ശ്രേഷ്ഠമായ മംഗലേശ്വരത്തെ വിവരിക്കുന്നു. ഭൂമിപുത്രനായ മംഗളൻ (അംഗാരകൻ) സർവ്വജീവഹിതത്തിനായി ഈ ക്ഷേത്രം സ്ഥാപിച്ചതായി കഥ പറയുന്നു. ചതുര്ദശി തിഥിയിൽ തീവ്രഭക്തിയിൽ പ്രസന്നനായ ശങ്കരൻ, ശശിശേഖരൻ മംഗലേശ്വരരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു വരം നൽകുന്നു. മംഗളൻ ജന്മജന്മാന്തരങ്ങളിലേക്കും അനുഗ്രഹം അപേക്ഷിച്ച്, താൻ ശിവദേഹസ്വേദത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച് ഗ്രഹമണ്ഡലത്തിൽ വസിക്കുന്നവനാണെന്ന് പറയുന്നു; ദേവന്മാർ തന്റെ നാമത്തിൽ അംഗീകാരവും പൂജയും നൽകണമെന്നുമാവശ്യപ്പെടുന്നു. ശിവൻ—ഈ സ്ഥലത്ത് ഭഗവാൻ മംഗളന്റെ നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനാകും—എന്ന് വരം നൽകി അന്തർധാനം ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് മംഗളൻ യോഗബലത്തോടെ ലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ച് പൂജിക്കുന്നു. പിന്നീട് ആചാരവിധി: മംഗലേശ്വരലിംഗം ദുഃഖനാശകം; തീർത്ഥത്തിൽ ബ്രാഹ്മണരെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തണം, പ്രത്യേകിച്ച് ഭാര്യാസഹിത കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യണം, അങ്ങാരകവ്രതം ആചരിക്കണം. വ്രതാന്തത്തിൽ ശിവാർത്ഥം പശു/വൃഷഭദാനം, ചുവന്ന വസ്ത്രം, നിർദ്ദിഷ്ട വർണ്ണമുള്ള മൃഗങ്ങൾ, കുട-ശയ്യ, ചുവന്ന മാല/അനുലേപനം മുതലായവ അന്തഃശുദ്ധിയോടെ ദാനം ചെയ്യണമെന്ന് പറയുന്നു. ഇരു പക്ഷങ്ങളിലുമുള്ള ചതുര്ഥി, അഷ്ടമി തിഥികളിൽ ശ്രാദ്ധം ചെയ്യുകയും ധനവഞ്ചന ഒഴിവാക്കുകയും വേണം. ഫലമായി പിതൃകൾക്ക് യുഗപര്യന്തം തൃപ്തി, ശുഭസന്താനം, ഉത്തമസ്ഥിതിയോടെ പുനർജന്മം, തീർത്ഥപ്രഭാവത്തിൽ ദേഹകാന്തി, ഭക്തിയോടെ നിത്യപഠിക്കുന്നവർക്കു പാപനാശം എന്നിവ പ്രസ്താവിക്കുന്നു.
Adhyaya 70
Ravi-kṛta Tīrtha on the Northern Bank of Revā (रविणा निर्मितं तीर्थम् — रेवोत्तरतीरमाहात्म्यम्)
മാർകണ്ഡേയൻ റേവാ (നർമദാ) നദിയുടെ വടക്കൻ തീരത്തിലെ “അത്യന്തം ദീപ്തിമാനായ” ഒരു തീർത്ഥത്തെ വിവരിക്കുന്നു; അത് രവി (സൂര്യൻ) നിർമ്മിച്ചതായി പ്രസിദ്ധം. ഈ തീർത്ഥം പാപക്ഷയത്തിനുള്ള ഉപായമാണെന്നും, നർമദാ പ്രദേശത്തിലെ അതേ വടക്കൻ തീരത്ത് ഭാസ്കരൻ തന്റെ സ്വാംശത്താൽ നിത്യമായി നിലകൊള്ളുന്നുവെന്നും പറയുന്നു. തുടർന്ന് കാലവിധാനം—പ്രത്യേകിച്ച് ഷഷ്ഠി, അഷ്ടമി, ചതുര്ദശി തിഥികളിൽ സ്നാനം ചെയ്ത്, പ്രേത/പിതൃന്മാർക്കായി ഭക്തിയോടെ ശ്രാദ്ധം നടത്തണം. ഫലമായി ഉടൻ ശുദ്ധി, സൂര്യലോകത്തിൽ മഹിമ, പിന്നെ സ്വർഗത്തിൽ നിന്ന് മടങ്ങി ശുദ്ധകുലത്തിൽ ജനനം, ധനസമൃദ്ധി, ജന്മജന്മാന്തരങ്ങളിലുടനീളം രോഗമുക്തി എന്നിവ ലഭിക്കും എന്ന് പറഞ്ഞ്, സ്ഥലം-കാലം-കർമ്മം-ഫലം എന്നിവയെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന സംക്ഷിപ്ത തീർത്ഥമാഹാത്മ്യോപദേശം അധ്യായം നൽകുന്നു.
Adhyaya 71
Kāmeśvara-tīrtha Māhātmya (कामेश्वरतीर्थमाहात्म्य) / The Glory of the Kāmeśvara Sacred Site
മാർക്കണ്ഡേയൻ യുദ്ധിഷ്ഠിരനോട് ഉപദേശം തുടരുമ്പോൾ കാമേശ്വരനുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഒരു പുണ്യ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹത്വം വിവരിക്കുന്നു. അവിടെ ഗൗരിയുടെ ശക്തിമാനായ പുത്രനായ ഗണാധ്യക്ഷൻ സിദ്ധസ്വരൂപമായി നിലകൊള്ളുന്നു എന്ന് പറഞ്ഞ്, ആ സ്ഥലം ഭക്തിവർധകവും പാപക്ഷയകരവും ആണെന്ന് പ്രതിപാദിക്കുന്നു. അധ്യായത്തിൽ ആരാധനാക്രമം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—ഭക്തിയും സംയമവും ഉള്ള ഉപാസകൻ ആദ്യം സ്നാനം ചെയ്ത്, പഞ്ചാമൃതം കൊണ്ട് അഭിഷേകം നടത്തണം; തുടർന്ന് ധൂപവും നൈവേദ്യവും സമർപ്പിച്ച് വിധിപൂർവ്വം പൂജ പൂർത്തിയാക്കണം. ഇതിന്റെ ഫലമായി ‘സകല പാപങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള മോചനം’യും ശുദ്ധിയും ലഭിക്കും എന്ന് പറയുന്നു. മാർഗശീർഷ മാസത്തിലെ അഷ്ടമി തിഥിയിൽ ഈ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം അത്യന്തം ഫലപ്രദമാണെന്ന് പ്രത്യേകമായി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവസാനം, പൂജയുടെ ഫലം ഉപാസകന്റെ ലക്ഷ്യാനുസാരമാണെന്ന്—ഏത് ആഗ്രഹത്തോടെ ആരാധിക്കുന്നുവോ അതേ സിദ്ധിയാകും—എന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു.
Adhyaya 72
Maṇināgeśvara-tīrtha Māhātmya (मणिनागेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Origin Legend and Ritual Merits
മാർക്കണ്ഡേയൻ രാജശ്രോതാവിനെ നർമദയുടെ വടക്കൻ തീരത്തുള്ള ശുഭമായ മണിനാഗേശ്വര തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. സർവ്വജീവഹിതാർത്ഥം നാഗരാജൻ മണിനാഗൻ സ്ഥാപിച്ച ഈ ക്ഷേത്രം പാപനാശകമെന്നു വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു. വിഷധര സർപ്പം എങ്ങനെ ഈശ്വരനെ പ്രസന്നമാക്കി എന്നു യുധിഷ്ഠിരൻ ചോദിക്കുന്നു. അപ്പോൾ കശ്യപന്റെ ഭാര്യമാരായ കദ്രൂ–വിനതകൾ ഉച്ചൈഃശ്രവസ് കുതിരയുടെ നിറത്തെക്കുറിച്ച് വെച്ച പന്തയം, കദ്രൂയുടെ വഞ്ചന, സർപ്പങ്ങളെ കുതിരയുടെ രോമം കറുപ്പാക്കാൻ നിർബന്ധിക്കൽ, ചിലർ അനുസരിക്കുകയും ചിലർ മാതൃശാപഭയത്തിൽ ഓടി ജലപ്രദേശങ്ങളിലും ദിക്കുകളിലും പടരുകയും ചെയ്ത പുരാതന വംശകഥ വിവരിക്കുന്നു. ശാപഫലഭയത്തിൽ മണിനാഗൻ നർമദയുടെ വടക്കൻ തീരത്ത് ഘോരതപസ്സു ചെയ്ത് അക്ഷയതത്ത്വത്തെ ധ്യാനിക്കുന്നു. ത്രിപുരാന്തകൻ ശിവൻ പ്രത്യക്ഷനായി ഭക്തിയെ പ്രശംസിച്ച് രക്ഷയും ഉന്നതനിവാസവും വംശഹിതവരങ്ങളും നൽകുന്നു. മണിനാഗന്റെ അപേക്ഷപ്രകാരം ശിവൻ അംശരൂപത്തിൽ അവിടെ വസിക്കാമെന്ന് സമ്മതിച്ച് ലിംഗപ്രതിഷ്ഠയ്ക്ക് ആജ്ഞ നൽകുന്നു—ഇതിലൂടെ തീർത്ഥത്തിന്റെ അധികാരം സ്ഥാപിതമാകുന്നു. തുടർന്ന് പ്രത്യേക തിഥികളിലെ പൂജാകാലങ്ങൾ, ദധി–മധു–ഘൃത–ക്ഷീരങ്ങളാൽ അഭിഷേകവിധി, ശ്രാദ്ധനിയമങ്ങൾ, ദാനവസ്തുക്കൾ, പുരോഹിതരുടെ ആചാരസംയമം എന്നിവ പറയുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ പാപമോചനം, ശുഭഗതി, സർപ്പഭയനിവാരണം, തീർത്ഥകഥ ശ്രവണം/പാരായണം ചെയ്താൽ വിശേഷപുണ്യം ലഭിക്കുമെന്നുമാണ് പ്രസ്താവം.
Adhyaya 73
गोपारेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Gopāreśvara Tīrtha Māhātmya)
ഈ അധ്യായം ചോദ്യം–ഉത്തരം രൂപത്തിലുള്ള ധാർമ്മിക സംവാദമാണ്. യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ മാർക്കണ്ഡേയനോട് ചോദിക്കുന്നു—നർമദയുടെ തെക്കൻ തീരത്ത് മണിനാഗസമീപം “ഗോവിന്റെ ദേഹത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച ലിംഗം” എന്തുകൊണ്ട് സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു, അത് പാപനാശകമെന്നു എന്തുകൊണ്ട് പ്രസിദ്ധം? മാർക്കണ്ഡേയൻ പറയുന്നു: ലോകഹിതാർത്ഥം സുരഭി/കപിലാ എന്ന ആദർശഗോ മഹേശ്വരനെ ഭക്തിയോടെ ധ്യാനിച്ച് തപസ്സു ചെയ്തു; ശിവൻ പ്രസന്നനായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു ആ തീർത്ഥത്തിൽ വസിക്കാൻ സമ്മതിച്ചു. അതിനാൽ ഒരൊറ്റ സ്നാനത്താൽ പോലും വേഗത്തിൽ ശുദ്ധി ലഭിക്കുന്നതെന്ന മഹിമ ആ തീർത്ഥത്തിന് ലഭിച്ചു. തുടർന്ന് ദാനധർമ്മത്തിന്റെ മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശങ്ങൾ പറയുന്നു—ഭക്തിയോടെ “ഗോപാരേശ്വര-ഗോദാനം” ചെയ്യണം: യോഗ്യമായ ഗോവിനെ (നിർദ്ദേശിച്ച സ്വർണം/അലങ്കാരങ്ങളോടെ) പാത്രനായ ബ്രാഹ്മണന് ദാനം നൽകണം. കൃഷ്ണപക്ഷ ചതുര്ദശി അല്ലെങ്കിൽ അഷ്ടമി, പ്രത്യേകിച്ച് കാർത്തിക മാസത്തിൽ, മഹാഫലം എന്നു പറയുന്നു. പ്രേതോദ്ധാരത്തിനായി പിണ്ഡദാനം, നിത്യ രുദ്രനമസ്കാരം പാപഹരമെന്നും, വൃഷോത്സർഗം പിതൃഹിതകരമായി ശിവലോകത്തിൽ ദീർഘകാല ബഹുമാനം നൽകുന്നതെന്നും—വൃഷഭത്തിന്റെ രോമങ്ങളുടെ എണ്ണത്തിന് അനുപാതമായി അവിടെ മാനമുണ്ടാകുകയും പിന്നീട് ശുഭജന്മം ലഭിക്കുകയും ചെയ്യുമെന്ന് പറയുന്നു. അവസാനം നർമദയുടെ തെക്കൻ തീരത്തിലെ ഗോപാരേശ്വര തീർത്ഥത്തിന്റെ തിരിച്ചറിയലും ലിംഗത്തിന്റെ അത്ഭുതോത്ഭവവും തീർത്ഥപവിത്രതയുടെ ചിഹ്നമായി വീണ്ടും ഉറപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 74
Gautameśvara-tīrtha Māhātmya (गौतमेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Revā’s Northern Bank
ഈ അധ്യായത്തിൽ മാർകണ്ഡേയൻ സംവാദരൂപത്തിൽ രേവാ നദിയുടെ വടക്കൻ തീരത്തുള്ള അത്യന്തം ദീപ്തമായ ഗൗതമേശ്വര തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം സംക്ഷിപ്തമായി വിവരിക്കുന്നു. ഇതിന്റെ ഉദ്ഭവം ഋഷി ഗൗതമനോട് ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ലോകഹിതാർത്ഥം സ്ഥാപിതമായ ഈ തീർത്ഥം പുരാണീയ പുണ്യഭാഷയിൽ ‘സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്കുള്ള പടവുകൾ’ (സ്വർഗ്ഗസോപാനം) എന്നുപോലും പുകഴ്ത്തപ്പെടുന്നു. ‘ലോകഗുരു’ ദേവന്റെ സന്നിധിയിൽ അത്യധിക ഭക്തിയോടെ തീർത്ഥയാത്ര ചെയ്യുന്നവർക്കു പാപനാശം, അന്തഃശുദ്ധി, സ്വർഗ്ഗവാസം എന്നിവ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. കൂടാതെ വിജയം, ദുഃഖനിവൃത്തി, ശുഭസൗഭാഗ്യവർദ്ധനം തുടങ്ങിയ ഫലങ്ങളും പറയുന്നു; പിതൃകർമ്മത്തിൽ ഒരൊറ്റ പിണ്ഡദാനം വംശത്തിലെ മൂന്ന് തലമുറകളെ ഉയർത്തുമെന്ന അവകാശവും ഉണ്ട്. അവസാനം—ഭക്തിയോടെ നൽകിയ ചെറുതോ വലുതോ ഏതു ദാനവും ഗൗതമന്റെ അധികാരപ്രഭാവംകൊണ്ട് അനേകഗുണം ഫലിക്കുമെന്ന മൂല്യസിദ്ധാന്തം പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ഈ തീർത്ഥം ‘തീർത്ഥങ്ങളിൽ പരമം’ എന്നും, രുദ്രവചനമായി പ്രസ്തുതമാകുന്നതിനാൽ ശൈവ പ്രാമാണ്യവും ഉറപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
Adhyaya 75
Śaṅkhacūḍa-tīrtha-māhātmya (Glory of the Śaṅkhacūḍa Tīrtha on the Narmadā)
മാർകണ്ഡേയൻ നർമദയുടെ തെക്കൻ തീരത്തുള്ള അതിപുണ്യമായ ‘ശംഖചൂഡ’ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു. ശംഖചൂഡൻ അവിടെ തന്നെ വസിക്കുന്നുവെന്നും, വൈനതേയൻ (ഗരുഡൻ) എന്ന ഭയത്തിൽ നിന്ന് സുരക്ഷ തേടി ആ സ്ഥലത്ത് അഭയം പ്രാപിച്ചതാണെന്നും കാരണം സഹിതം പറയുന്നു. തുടർന്ന് ആരാധനാവിധി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—ശുചിത്വത്തോടെയും ഏകാഗ്രചിത്തത്തോടെയും എത്തി, പാൽ, തേൻ, നെയ്യ് മുതലായ മംഗളദ്രവ്യങ്ങളാൽ ക്രമമായി ശംഖചൂഡനെ അഭിഷേകം ചെയ്യണം; ദേവസന്നിധിയിൽ രാത്രിജാഗരണം നടത്തണം. പ്രശംസിത വ്രതധാരികളായ ബ്രാഹ്മണരെ ആദരിച്ചു, ദധിഭക്തം മുതലായ അന്നദാനങ്ങളാൽ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി, അവസാനം ഗോദാനം നൽകണം; ഇത് സർവ്വപാപനാശകമായ പാവനദാനമായി പുകഴ്ത്തപ്പെടുന്നു. അവസാനം പ്രത്യേക ഫലം—ഈ തീർത്ഥത്തിൽ സർപ്പദംശം മൂലം പീഡിതനായ ഒരാളെ ആരെങ്കിലും തൃപ്തിപ്പെടുത്തുകയോ ആശ്വസിപ്പിക്കുകയോ ചെയ്താൽ, ശങ്കരന്റെ വചനപ്രകാരം അവൻ പരമലോകം പ്രാപിക്കും; ഇങ്ങനെ തീർത്ഥമഹിമ കരുണയോടും മോക്ഷഫലത്തോടും ബന്ധിപ്പിച്ച് സമാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 76
Pāreśvara-Tīrtha Māhātmya and Parāśara’s Vrata on the Narmadā (Chapter 76)
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറയുന്നു: നർമദയുടെ പുണ്യതീരത്തിലെ പാരേശ്വര-തീർത്ഥത്തിൽ മഹർഷി പരാശരൻ യോഗ്യനായ പുത്രനെ ലഭിക്കാനായി കഠിനതപസ്സ് അനുഷ്ഠിക്കുന്നു. അപ്പോൾ ദേവി—ഗൗരി നാരായണി, ശങ്കരപത്നി—പ്രത്യക്ഷയായി അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭക്തിയെ പ്രശംസിച്ച് വരം നൽകുന്നു: സത്യനിഷ്ഠനും ശുചിത്വസമ്പന്നനും വേദാധ്യയനനിരതനും ശാസ്ത്രവിദ്യയിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള പുത്രൻ നിനക്കുണ്ടാകും. ജനഹിതാർത്ഥം ദേവി ആ സ്ഥലത്ത് സന്നിധാനമായി നിലകൊള്ളണമെന്ന പരാശരന്റെ അപേക്ഷയ്ക്ക് ദേവി ‘തഥാസ്തു’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവിടെ അവ്യക്തമായി വസിക്കുന്നു. തുടർന്ന് പരാശരൻ പാർവതിയെ പ്രതിഷ്ഠിക്കുകയും ശങ്കരനെയും സ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; ദേവൻ അജേയനും ദേവന്മാർക്കും ദുർലഭനുമാണെന്ന് വർണ്ണിക്കുന്നു. പിന്നെ തീർത്ഥവ്രതവിധാനം പറയുന്നു—ശുദ്ധരും മനോനിയന്ത്രണമുള്ളവരും കാമ-ക്രോധരഹിതരുമായ സ്ത്രീ-പുരുഷ ഭക്തർക്കായി; ശുഭമാസങ്ങളും ശുക്ലപക്ഷവും ശ്രേഷ്ഠകാലമായി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഉപവാസം, രാത്രിജാഗരണം, ദീപദാനം, ഭക്തിഗാന-നൃത്താദികൾ എന്നിവയും പറയുന്നു. ബ്രാഹ്മണസത്കാരവും ദാനങ്ങളും—ധനം, സ്വർണം, വസ്ത്രം, കുട, ശയ്യ, താംബൂലം, അന്നം മുതലായവ—ശ്രാദ്ധക്രമവും ദിശാനിയമ-ആസനക്രമവും, സ്ത്രീകൾക്കും ശൂദ്രർക്കുമായി ‘ആമാ-ശ്രാദ്ധ’ ഭേദവും വിശദീകരിക്കുന്നു. അവസാനം ഫലശ്രുതി: ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുന്നവർ മഹാപാപങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമുക്തരായി പരമകല്യാണം പ്രാപിക്കും.
Adhyaya 77
भीमेश्वरतीर्थे जपदानव्रतफलप्रशंसा | Bhīmeśvara Tīrtha: Praise of Japa, Dāna, and Vrata-Fruits
ഈ അധ്യായത്തിൽ ശ്രീ മാർക്കണ്ഡേയൻ ഭീമേശ്വര തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹത്വവും അനുഷ്ഠാനക്രമവും ഉപദേശിക്കുന്നു. ഭീമേശ്വരം പാപക്ഷയകരമായ തീർത്ഥമായി, ശുഭനിയമങ്ങൾ പാലിക്കുന്ന ഋഷിസമൂഹങ്ങൾ നിരന്തരം സേവിക്കുന്ന സ്ഥാനമായി വിവരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. ക്രമം—ഭീമേശ്വരത്തെ സമീപിച്ച് തീർത്ഥസ്നാനം ചെയ്ത്, ഉപവാസവും ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹവും പാലിച്ച്, സൂര്യൻ ഉള്ള പകൽ സമയത്ത് കൈകൾ ഉയർത്തി ‘ഏകാക്ഷര’ മന്ത്രജപം നടത്തണം. തുടർന്ന് ജപം, ദാനം, വ്രതം എന്നിവയുടെ ഫലങ്ങൾ ക്രമമായി പ്രശംസിക്കുന്നു—അനേകം ജന്മങ്ങളിലെ സഞ്ചിതപാപനാശവും ഗായത്രിജപത്തിന്റെ പ്രത്യേക ശുദ്ധികാരിതയും. വൈദികമോ ലൗകികമോ ആയ ജപം ആവർത്തിച്ചാൽ മന്ത്രശക്തി അശുദ്ധികളെ ഉണങ്ങിയ പുല്ലിനെ അഗ്നി ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ ദഹിപ്പിക്കുന്നു. ‘ദൈവശക്തി’യെ മറയാക്കി പാപം ചെയ്യരുതെന്ന നൈതിക മുന്നറിയിപ്പും ഉണ്ട്; അജ്ഞാനം വേഗം നശിക്കാം, പക്ഷേ പാപം അതുകൊണ്ട് ന്യായീകരിക്കപ്പെടില്ല. അവസാനം, ഈ തീർത്ഥത്തിൽ യഥാശക്തി ചെയ്യുന്ന ദാനം അക്ഷയഫലം നൽകുമെന്ന് ഉറപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 78
नारदतीर्थ-नारदेश्वर-माहात्म्य (Glory of Nārada’s Tīrtha and Nāradeśvara)
ഈ അധ്യായം സംവാദരൂപത്തിൽ നാരദതീർത്ഥത്തിന്റെയും നാരദേശ്വര (ശൂലിൻ) മഹാത്മ്യത്തിന്റെയും വിവരണം നൽകുന്നു. മാർകണ്ഡേയൻ നാരദൻ സ്ഥാപിച്ച പരമ തീർത്ഥത്തെ സൂചിപ്പിക്കുമ്പോൾ, യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ അതിന്റെ ഉദ്ഭവകഥ ചോദിക്കുന്നു. തുടർന്ന് കഥ റേവാ (നർമദാ) നദിയുടെ വടക്കൻ തീരത്ത് നാരദന്റെ കഠിനതപസ്സിലേക്കു മാറുന്നു; അവിടെ ഈശ്വരൻ പ്രത്യക്ഷനായി വരങ്ങൾ നൽകുന്നു—യോഗസിദ്ധി, അചഞ്ചല ഭക്തി, ലോകാന്തരങ്ങളിൽ സ്വേച്ഛാഗമനം, ത്രികാലജ്ഞാനം, കൂടാതെ സ്വര–ഗ്രാമ–മൂർഛന തുടങ്ങിയ സംഗീതതത്ത്വങ്ങളിൽ പ്രാവീണ്യം; നാരദതീർത്ഥം ലോകപ്രസിദ്ധവും പാപനാശകവുമാകും എന്നും അനുഗ്രഹിക്കുന്നു. ശിവൻ അന്തർധാനം ചെയ്ത ശേഷം നാരദൻ സർവജനഹിതാർത്ഥം ശൂലിൻ ശിവരൂപം പ്രതിഷ്ഠിച്ച് തീർത്ഥം സ്ഥാപിക്കുന്നു. പിന്നീട് തീർത്ഥയാത്രയുടെ ആചാരങ്ങളും വിധികളും പറയുന്നു—ഇന്ദ്രിയനിയമനം, ഉപവാസം, ഭാദ്രപദ കൃഷ്ണ ചതുര്ദശിയിൽ രാത്രിജാഗരണം, യോഗ്യബ്രാഹ്മണന് കുട (ഛത്രം) മുതലായ ദാനം, ആയുധമരണപ്പെട്ടവർക്കുള്ള ശ്രാദ്ധം, പിതൃകാര്യത്തിന് കപിലാ ഗോദാനം, ദാനധർമ്മവും ബ്രാഹ്മണഭോജനവും, ദീപദാനം, ക്ഷേത്രത്തിൽ ഭക്തിഗാനം–നൃത്തം. ഹവ്യവാഹന/അഗ്നിപൂജയും ഹോമവും (ചിത്രഭാനു മുതലായ ദേവന്മാരോടൊപ്പം) ദാരിദ്ര്യശമനവും സമൃദ്ധിപ്രദത്വവും നൽകുന്നു എന്ന് പറഞ്ഞ്, അവസാനം റേവയുടെ വടക്കൻ തീരത്തിലെ ഈ തീർത്ഥം മഹാപാപനാശകമായ പരമ തീർത്ഥമാണെന്ന് വീണ്ടും ഉറപ്പിക്കുന്നു।
Adhyaya 79
दधिस्कन्द-मधुस्कन्दतीर्थमाहात्म्य / The Māhātmya of Dadhiskanda and Madhuskanda Tīrthas
ഈ അധ്യായത്തിൽ ശ്രീ മാർകണ്ഡേയൻ രാജശ്രോതാവിനെ ഉപദേശിക്കുന്നു: ദധിസ്കന്ദവും മധുസ്കന്ദവും എന്ന രണ്ട് തീർത്ഥങ്ങൾ അത്യന്തം പ്രശസ്തവും പാപക്ഷയകരവുമാണ്. साधകൻ അവിടെ ചെന്നു സ്നാനം ചെയ്ത് ശ്രദ്ധയോടെ ദാനധർമ്മങ്ങൾ അനുഷ്ഠിക്കണമെന്ന് ക്രമമായി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ദധിസ്കന്ദ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനാനന്തരം ദ്വിജനു ദധി (തൈര്) ദാനം ചെയ്യാനുള്ള വിധിയുണ്ട്. ഇതിന്റെ ഫലമായി അനേകം ജന്മങ്ങളിൽ രോഗം, ജരാസംബന്ധമായ പീഡ, ശോകം, അസൂയ എന്നിവയിൽ നിന്ന് മോചനം ലഭിക്കുകയും ദീർഘകാലം “ശുദ്ധ” വംശത്തിൽ ജന്മം തുടരുമെന്നും പറയുന്നു. മധുസ്കന്ദ തീർത്ഥത്തിൽ തേൻ കലർത്തിയ എള്ള് ദാനം ചെയ്യുകയും, വേറെയും തേൻ കലർന്ന പിണ്ഡം അർപ്പിക്കുകയും ചെയ്താൽ അനേകം ജന്മങ്ങളിൽ യമലോകദർശനം ഒഴിവാകുകയും, പുത്രപൗത്ര-പ്രപൗത്രപര്യന്തം സമൃദ്ധി നിലനിൽക്കുകയും ചെയ്യുമെന്ന് ഫലശ്രുതി പറയുന്നു. അവസാനത്തിൽ തൈര് കലർന്ന പിണ്ഡവിധിയും ചൂണ്ടിക്കാട്ടി, സ്നാനത്തിനു ശേഷം ദക്ഷിണമുഖമായി നിന്ന് കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യണമെന്ന് നടപടിയും പറയുന്നു. അങ്ങനെ ചെയ്താൽ പിതാവ്, പിതാമഹൻ, പ്രപിതാമഹൻ എന്നിവർ പന്ത്രണ്ട് വർഷം തൃപ്തരാകുന്നു എന്ന പിതൃകർമ്മഫലം വ്യക്തമായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 80
नन्दिकेश्वरतीर्थमाहात्म्य — Nandikeśvara Tīrtha Māhātmya
മാർക്കണ്ഡേയ ഋഷി രാജാവിനോട്, സിദ്ധ നന്ദിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട നന്ദികേശ്വര തീർത്ഥം അത്യന്തം പാവനവും ശ്രേഷ്ഠവും ആണെന്ന് പറയുന്നു. നന്ദി നിയന്ത്രിത തീർത്ഥയാത്രയുടെ മാതൃകയാണ്—രേവാ നദിയെ മുൻനിർത്തി, തീർത്ഥത്തിൽ നിന്ന് തീർത്ഥത്തിലേക്ക് സഞ്ചരിച്ചു നിരന്തരം തപസ്സ് ചെയ്യുന്നു. ദീർഘ തപസ്സിൽ പ്രസന്നനായ ശിവൻ വരം നൽകാൻ ഒരുങ്ങുമ്പോൾ, നന്ദി ധനം, സന്താനം, വിഷയസുഖങ്ങൾ എന്നിവ നിരസിച്ച് ജന്മജന്മാന്തരങ്ങളിൽ—മറ്റു യോനികളിൽ ജനിച്ചാലും—ശിവപാദപദ്മങ്ങളിൽ അചഞ്ചല ഭക്തി മാത്രം അപേക്ഷിക്കുന്നു. ശിവൻ ‘തഥാസ്തു’ എന്നു അനുഗ്രഹിച്ച് അവനെ തന്റെ ധാമത്തിലേക്ക് നയിച്ച് ഈ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ, അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ത്രിനേത്ര ശിവനെ പൂജിച്ചാൽ അഗ്നിഷ്ടോമ യജ്ഞസമമായ പുണ്യം ലഭിക്കും എന്ന് പറയുന്നു. ആ തീർത്ഥത്തിൽ ദേഹത്യാഗം ചെയ്താൽ ശിവസാന്നിധ്യം, അക്ഷയ കല്പത്തിൽ ദീർഘ ഭോഗം, തുടർന്ന് ശുദ്ധ വംശത്തിൽ വേദജ്ഞാനവും ദീർഘായുസ്സും ഉള്ള ശുഭജന്മവും ലഭിക്കുന്നു. അവസാനം തീർത്ഥത്തിന്റെ ദുർലഭതയും പാപനാശക ശക്തിയും ഊന്നിപ്പറയുന്നു।
Adhyaya 81
Varuṇeśvara-tīrtha Māhātmya (Glory of Varuṇeśvara Shrine and Charity)
മാർക്കണ്ഡേയ ഋഷി രാജാവിനോട് മഹിമയുള്ള വരുണേശ്വര തീർത്ഥം സന്ദർശിക്കണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. അവിടെ വരുണൻ കൃച്ഛ്രം, ചാന്ദ്രായണം മുതലായ തപസ്സുകളാൽ ഗിരിജാനാഥനായ ശിവനെ പ്രസാദിപ്പിച്ച് സിദ്ധി നേടിയതായി വർണ്ണിക്കുന്നു. ഈ അധ്യായത്തിൽ തീർത്ഥാചാരവിധി പറയുന്നു: അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് പിതൃകൾക്കും ദേവന്മാർക്കും തർപ്പണം അർപ്പിച്ച് ഭക്തിയോടെ ശങ്കരനെ പൂജിക്കുന്നവൻ പരമഗതിയെ പ്രാപിക്കും. തുടർന്ന് ദാനധർമ്മം—കുണ്ഡിക/വർധനീ അല്ലെങ്കിൽ വലിയ ജലപാത്രം അന്നത്തോടൊപ്പം ദാനം ചെയ്യുന്നത് അത്യന്തം പ്രശംസനീയം; അതിന്റെ ഫലം പന്ത്രണ്ടുവർഷ സത്രയാഗപുണ്യത്തോട് തുല്യമെന്നു ഫലശ്രുതി പറയുന്നു. ദാനങ്ങളിൽ അന്നദാനം ശ്രേഷ്ഠവും ഉടൻ പ്രീതിയുണ്ടാക്കുന്നതുമാണെന്ന് ഊന്നിപ്പറയുന്നു. സുസംസ്കൃത മനസ്സോടെ ഈ തീർത്ഥത്തിൽ ദേഹത്യാഗം ചെയ്യുന്നവർ പ്രളയം വരെ വരുണപുരിയിൽ വസിച്ച്, പിന്നീട് മനുഷ്യലോകത്തിൽ ജനിച്ച് നിത്യ അന്നദാതാക്കളായി നൂറുവർഷം ജീവിക്കും എന്നും പറയുന്നു.
Adhyaya 82
Vahnītīrtha–Kauberatīrtha Māhātmya (Glory of the Fire Tīrtha and Kubera Tīrtha)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ശ്രീ മാർക്കണ്ഡേയൻ രാജാവിനോട് തീർത്ഥവിധി ഉപദേശിക്കുന്നു. ആദ്യം വഹ്നീതീർത്ഥത്തെ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—ദണ്ഡകാരണ്യപ്രസംഗത്തിനു ശേഷം നർമദാതീരത്ത് ഹുതാശനൻ (അഗ്നി) ശുദ്ധി പ്രാപിച്ച അപൂർവസ്ഥലമെന്നു പ്രസിദ്ധം. അവിടെ സ്നാനം, മഹേശ്വരപൂജ, ഭക്തികർമങ്ങൾ, പിതൃ-ദേവതകൾക്കുള്ള തർപ്പണാദി ആചാരങ്ങൾ എന്നിവ വിധിക്കപ്പെടുന്നു; ഓരോ കർമത്തിനും നിശ്ചിത ഫലം, ചിലത് മഹായാഗസമ ഫലദായകമെന്ന ഫലശ്രുതിയും വ്യക്തമാക്കുന്നു. തുടർന്ന് കൗബേരതീർത്ഥമാഹാത്മ്യം വരുന്നു—അവിടെ കുബേരൻ യക്ഷാധിപതിപദം നേടിയതായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. അവിടെ സ്നാനം, ഉമാസഹിത ജഗദ്ഗുരുവിന്റെ പൂജ, ദാനധർമ്മം—പ്രത്യേകിച്ച് ബ്രാഹ്മണനു സ്വർണ്ണദാനം—എന്നിവയും പുണ്യഫലത്തിന്റെ അളവുകളും പറയുന്നു. അവസാനം “നർമദാ തീർത്ഥ പഞ്ചകം” പുകഴ്ത്തി, ഉന്നത പരലോകഗതികളും, പ്രളയത്തിൽ മറ്റു ജലങ്ങൾ ക്ഷയിച്ചാലും റേവയുടെ പാവിത്ര്യം നിലനിൽക്കുന്നതുമെന്ന സിദ്ധാന്തം സ്ഥാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 83
हनूमन्तेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Hanūmanteśvara Tīrtha Māhātmya)
Chapter 83 unfolds as a theological discourse between Mārkaṇḍeya and Yudhiṣṭhira concerning a Revā-bank tīrtha called Hanūmanta/Hanūmanteśvara, described as capable of removing grave demerit (including brahmahatyā-type impurity). The chapter first frames the site’s identity: a distinguished liṅga on the southern bank of the Revā. Yudhiṣṭhira asks how the name Hanūmanteśvara arose. Mārkaṇḍeya narrates an epic backstory: after the Rāma–Rāvaṇa conflict and the destruction of rākṣasas, Hanumān is warned by Nandinī that he bears a burden of impurity from extensive killing and is directed to the Narmadā for austerity and bathing. Hanumān performs prolonged worship; Śiva appears with Umā, reassures him of purity through Narmadā māhātmya and divine दर्शन, and grants additional boons, including enumerated honorific names of Hanumān. Hanumān then establishes a liṅga—Hanūmānīśvara/Hanūmanteśvara—described as wish-granting and indestructible. A second exemplum provides “pratyakṣa-pratyaya” (a demonstrative proof) through a later narrative involving King Supārva and his son Śatabāhu, a morally wayward ruler who encounters a brāhmaṇa tasked with immersing bone-remains at Hanūmanteśvara. The brāhmaṇa recounts a princess’s previous-life memory: her body was killed in the forest; a bone fragment fell into the Narmadā at Hanūmanteśvara, resulting in a meritorious rebirth and strong ethical constraint against remarriage. The rite of collecting and immersing remaining bones is prescribed with temporal markers (Aśvina month, dark fortnight, and Śiva-related tithi), alongside night vigil and post-rite bathing. The narrative culminates in heavenly ascent imagery for those properly aligned, while also warning about greed and mental attachment that can obstruct purification. The chapter closes with ritual prescriptions: specific days (aṣṭamī, caturdaśī; especially Aśvina kṛṣṇa caturdaśī), abhiṣeka substances (honey-milk, ghee, curd with sugar, kuśa-water), sandal paste anointing, bilva and seasonal flowers, lamp offering, śrāddha with qualified brāhmaṇas, and strong emphasis on go-dāna as a superior gift. It articulates a theological rationale for the cow as “sarvadevamayī,” and ends with a phala claim: even distant remembrance of Hanūmanteśvara is said to relieve demerit.
Adhyaya 84
Kapitīrtha–Hanūmanteśvara–Kumbheśvara Māhātmya (कपितीर्थ–हनूमन्तेश्वर–कुम्भेश्वर माहात्म्य)
അധ്യായം 84-ൽ മാർകണ്ഡേയൻ ഒരു പുരാതനവൃത്താന്തം സ്മരിച്ചു പറയുന്നു; പശ്ചാത്തലം കൈലാസത്തിൽ ദിവ്യോപദേശം തേടിയും ലഭിച്ചും നടക്കുന്ന സംഭവക്രമം. രാവണവധാനന്തരം രാക്ഷസസംഹാരത്തോടെ ധർമ്മസ്ഥാപനം നടന്ന ശേഷം ഹനുമാൻ കൈലാസത്തിലേക്ക് എത്തുന്നു; എന്നാൽ നന്ദി ആദ്യം അവനെ തടയുന്നു. രാക്ഷസവധത്തിൽ നിന്നുള്ള ശേഷദോഷം/തമസ് എന്ത്, അതിന്റെ പരിഹാരം എന്ത് എന്ന് ഹനുമാൻ ചോദിക്കുമ്പോൾ, ശിവൻ പാവനനദികളെ സൂചിപ്പിച്ച് സോമനാഥസമീപം റെവാ (നർമദ) നദിയുടെ തെക്കൻ തീരത്തിലെ വിശിഷ്ട തീർത്ഥം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; അവിടെ സ്നാനവും കഠിനതപസ്സും ആ ദോഷം നീക്കുന്നു. ശിവൻ ഹനുമാനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് വരം നൽകുകയും, ആ സ്ഥലത്തെ ‘കപിതീർത്ഥം’ ആയി പ്രഖ്യാപിച്ച് ‘ഹനൂമന്തേശ്വര’ എന്ന നാമത്തിൽ ലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; പാപനാശം, പിതൃകർമ്മങ്ങൾ, ദാനഫലവർധനം എന്നിവയിൽ അതിന്റെ മഹിമ പ്രസ്താവിക്കുന്നു. തുടർന്ന് രാമൻ റെവാതീരത്ത് (പ്രത്യേകിച്ച് 24 വർഷം) തപസ്സു ചെയ്തതും, രാമ-ലക്ഷ്മണർ ലിംഗങ്ങൾ പ്രതിഷ്ഠിച്ചതും, ഋഷികൾ വിവിധ തീർത്ഥജലങ്ങൾ സമാഹരിച്ച് കുംഭജലകഥയിലൂടെ ‘കുംഭേശ്വര/കാലാകുംഭ’ ഉദ്ഭവിച്ചതും വിവരിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ റെവാസ്നാനം, ലിംഗദർശനം (ത്രിലിംഗദർശനത്തിന്റെ പ്രത്യേക സൂചന), ശ്രാദ്ധഫലമായി ദീർഘകാല പിതൃഉദ്ധാരം, കൂടാതെ ദാനം—പ്രത്യേകിച്ച് ഗോദാനംയും വിലയേറിയ ദാനങ്ങളും—അക്ഷയഫലം നൽകുന്നു എന്ന് പറയുന്നു. അവസാനം ജ്യോതിഷ്മതീപുരിയും പരിസരവും ഉൾപ്പെടുത്തി കുംഭേശ്വരാദി ലിംഗങ്ങളെ നിയമത്തോടെ ദർശിക്കണമെന്ന് ഉപദേശിച്ച്, ഈ തീർത്ഥത്തെ റെവാഖണ്ഡത്തിലെ പ്രധാന തീർത്ഥയാത്രാകേന്ദ്രമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 85
सोमनाथतीर्थमाहात्म्य (Somānātha Tīrtha Māhātmya at Revā-saṅgama)
ഈ അധ്യായത്തിൽ യുധിഷ്ഠിരൻ മാർകണ്ഡേയനോട് ചോദിക്കുന്നു—രേവാസംഗമത്തിലെ ഏത് തീർത്ഥമാണ് കാശിയ്ക്ക് തുല്യമായ പുണ്യം നൽകുന്നതും ബ്രഹ്മഹത്യാദോഷം നീക്കുന്നതുമെന്നു പറയപ്പെടുന്നത്? മാർകണ്ഡേയൻ സൃഷ്ടിവംശപരമ്പര വിവരിച്ച് ദക്ഷനും ചന്ദ്രദേവൻ സോമനും വരെയുള്ള കഥ പറയുന്നു. ദക്ഷശാപം മൂലം സോമൻ ക്ഷയിച്ചപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവിനെ ശരണം പ്രാപിച്ചു; ബ്രഹ്മാവ് രേവയുടെ അപൂർവ പുണ്യസ്ഥാനങ്ങളിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് സംഗമത്തിൽ, തപസ്സും പൂജയും ചെയ്യണമെന്ന് ഉപദേശിച്ചു. സോമൻ ദീർഘകാലം ശിവനെ ഭക്തിയോടെ ആരാധിച്ചു; ശിവൻ പ്രസന്നനായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു മഹാപ്രഭാവമുള്ള ലിംഗം സ്ഥാപിപ്പിച്ചു—അത് ദുഃഖവും മഹാപാപങ്ങളും നശിപ്പിക്കുന്നു എന്ന് പറയുന്നു. ഉദാഹരണമായി കണ്വരാജന്റെ കഥ—മാൻരൂപത്തിലുള്ള ഒരു ബ്രാഹ്മണനെ വധിച്ചതിനാൽ ബ്രഹ്മഹത്യാദോഷത്തിൽ പീഡിതനായ അവൻ രേവാസംഗമത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് സോമനാഥനെ പൂജിക്കുന്നു. ചുവന്ന വസ്ത്രധാരിണിയായ കന്യാരൂപത്തിൽ ബ്രഹ്മഹത്യ അവനെ പിന്തുടർന്നാലും, തീർത്ഥപ്രഭാവം മൂലം അവൻ ദോഷമുക്തനാകുന്നു. പിന്നീട് വ്രതവിധാനം—നിശ്ചിത തിഥികളിൽ ഉപവാസം, രാത്രിജാഗരണം, പഞ്ചാമൃതാഭിഷേകം, നൈവേദ്യം-ദീപം-ധൂപം, സംഗീത-വാദ്യം, യോഗ്യബ്രാഹ്മണർക്കു സത്കാര-ദാനം, നൈതികനിയമങ്ങൾ. ഫലശ്രുതിയിൽ സോമനാഥ തീർത്ഥത്തിലെ പ്രദക്ഷിണം, ശ്രവണം, നിയന്ത്രിതസാധന എന്നിവ മഹാപാപങ്ങൾ ക്ഷയിപ്പിച്ച് ആരോഗ്യ-സമൃദ്ധി നൽകുകയും ഉന്നത ലോകങ്ങൾ പ്രാപ്യമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; സോമൻ വിവിധ സ്ഥലങ്ങളിൽ പല ലിംഗങ്ങളും പ്രതിഷ്ഠിച്ചതായും പറയുന്നു.
Adhyaya 86
Piṅgaleśvara-pratiṣṭhā at Piṅgalāvarta (Agni’s Cure at Revā)
ഈ അധ്യായത്തിൽ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ, രേവാനദിയുടെ വടക്കൻ തീരത്ത് സംഗമത്തിനടുത്തുള്ള പിംഗലാവർത്തത്തിലെ പിംഗലേശ്വരന്റെ ഉദ്ഭവം സംബന്ധിച്ച് മാർക്കണ്ഡേയനോട് ചോദിക്കുന്നു. മാർക്കണ്ഡേയൻ പറയുന്നു—ഹവ്യവാഹനൻ (അഗ്നി) രുദ്രന്റെ വീര്യദാഹത്തിൽ ദഗ്ധനായി രോഗബാധിതനായി. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം തീർത്ഥയാത്ര ചെയ്ത് രേവാതീരത്തെത്തി, വായുഭക്ഷണം മുതലായ കഠിനനിയമങ്ങളോടെ ദീർഘകാലം ഘോരതപസ്സ് അനുഷ്ഠിച്ചു. ശിവൻ പ്രസന്നനായി വരം നൽകുമ്പോൾ, അഗ്നി തന്റെ വ്യാധിനിവാരണം അപേക്ഷിക്കുന്നു. ശിവൻ ആ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യാൻ വിധിക്കുന്നു; സ്നാനം ചെയ്ത ഉടൻ അഗ്നി ദിവ്യരൂപത്തിൽ പൂർണ്ണാരോഗ്യം പ്രാപിക്കുന്നു. കൃതജ്ഞനായ അഗ്നി അവിടെ പിംഗലേശ്വരനെ പ്രതിഷ്ഠിച്ച് നാമോച്ചാരണത്തോടെ പൂജയും സ്തോത്രപാരായണവും നടത്തുന്നു. അവസാന ഫലശ്രുതിയിൽ—ക്രോധം ജയിച്ച് അവിടെ ഉപവാസം ചെയ്യുന്നവന് അപൂർവഫലം ലഭിച്ച് അവസാനം രുദ്രസമാന ഗതി ലഭിക്കും എന്ന് പറയുന്നു. കൂടാതെ അലങ്കരിച്ച കപിലാഗോവിനെ കിടാവോടുകൂടി യോഗ്യനായ ബ്രാഹ്മണന് ദാനം ചെയ്യുന്നത് പരമലക്ഷ്യത്തിലേക്കു നയിക്കുന്നതായി പ്രശംസിക്കുന്നു.
Adhyaya 87
ऋणमोचनतीर्थमाहात्म्य (R̥ṇamocana Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Debt-Removing Pilgrimage Site
മാർക്കണ്ഡേയൻ രാജാവിനെ റേവാ (നർമ്മദാ) തീരത്തിലെ അതിപുണ്യമായ ‘ഋണമോചന’ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകാൻ ഉപദേശിക്കുന്നു. ഈ തീർത്ഥം ബ്രഹ്മവംശീയ ഋഷിസഭകൾ സ്ഥാപിച്ചതാണെന്ന് പറഞ്ഞ് അതിന്റെ ആചാരാധികാരവും പവിത്രതയും ഉറപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ ‘ഋണം’ നീക്കാനുള്ള മുഖ്യാനുഷ്ഠാനം ഭക്തിയോടെയുള്ള പിതൃ-തർപ്പണമാണ്—ആറ് മാസം ഭക്തിപൂർവ്വം തർപ്പണം നടത്തി നർമ്മദാജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ ദേവഋണം, പിതൃഋണം, മനുഷ്യഋണം എന്നിവയിൽ നിന്ന് പ്രത്യേകമായി മോചനം ലഭിക്കുന്നു. പാപം ഉൾപ്പെടെയുള്ള കർമഫലങ്ങൾ അവിടെ ഫലത്തെപ്പോലെ ദൃശ്യമാകുന്നു എന്ന വാക്കുകൾ നൈതിക കാരണത്വം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. ഏകാഗ്രത, ഇന്ദ്രിയനിയമനം, സ്നാനം, ദാനം, ഗിരിജാപതി (ശിവ) പൂജ എന്നിവയാണ് നിർദ്ദേശിച്ച ആചരണം. ഫലമായി ഋണത്രയമോചനവും സ്വർഗത്തിൽ ദേവതുല്യമായ ദീപ്താവസ്ഥയും ലഭിക്കുന്നു.
Adhyaya 88
Kapila-Tīrtha and Kapileśvara Pūjā (कापिलतीर्थ–कपिलेश्वरपूजा)
അധ്യായം 88 കാപിലതീർത്ഥത്തിലെ ആരാധനാവിധിയും ഫലശ്രുതിയും വിവരിക്കുന്നു. കപിലമുനി സ്ഥാപിച്ച ഈ തീർത്ഥം സർവപാതകനാശനമെന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്. മാർകണ്ഡേയൻ രാജാവിനോട് ഉപദേശിക്കുന്നു—ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ പ്രത്യേകിച്ച് അഷ്ടമി, ചതുര്ദശി തിഥികളിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ദേവസേവ നടത്തണം; കപിലാ ഗാവിന്റെ പാൽയും നെയ്യും കൊണ്ട് കപിലേശ്വരന് അഭിഷേകം ചെയ്ത്, ശ്രീഖണ്ഡ ചന്ദനലേപനം ചെയ്ത്, സുഗന്ധമുള്ള വെളുത്ത പുഷ്പങ്ങളാൽ, ക്രോധം ജയിച്ച്, പൂജിക്കണം. ഫലശ്രുതിയിൽ കപിലേശ്വരഭക്തർ യമന്റെ ദണ്ഡപ്രദേശങ്ങളിൽ പതിക്കുകയില്ല; ഈ ഉപാസനയാൽ പണ്ഡിതർ ഭയാനക യാതനാദൃശ്യങ്ങൾ കാണേണ്ടതില്ലെന്ന് പറയുന്നു. തുടർന്ന് തീർത്ഥധർമ്മം സാമൂഹിക കടമയുമായി ചേർത്ത്—രേവയുടെ പുണ്യജലത്തിൽ സ്നാനത്തിനു ശേഷം ശുഭ ബ്രാഹ്മണരെ ഭോജനിപ്പിക്കുകയും, ഗോ, വസ്ത്രം, എള്ള്, കുട, ശയ്യ എന്നിവ ദാനം ചെയ്യുകയും വേണം; ഇതിലൂടെ രാജാവ് ധാർമ്മികനാകുന്നു. അവസാനം തേജസ്, ബലം, ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന പുത്രൻ, മധുരവാക്യം, ശത്രുപക്ഷാഭാവം എന്നിവ ഫലങ്ങളായി പറയുന്നു.
Adhyaya 89
पूतिकेश्वरमाहात्म्य (Glory of Pūtikēśvara)
ഈ അധ്യായത്തിൽ മാർകണ്ഡേയൻ ഒരു രാജാവിനെ ഉപദേശിക്കുന്നു: നർമദയുടെ തെക്കൻ തീരത്തിലുള്ള പൂതികേശ്വര മഹാതീർത്ഥം സന്ദർശിച്ച് അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുക; അതിലൂടെ സർവ്വപാപക്ഷയം സംഭവിക്കും. സ്ഥലത്തിന്റെ പ്രാമാണ്യം സ്ഥാപിക്കാൻ ഒരു ആധാരകഥ പറയുന്നു—ലോകഹിതാർത്ഥമായി ജാംബവാൻ അവിടെ ശിവലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ചു. മറ്റൊരു സംഭവത്തിൽ രാജാവ് പ്രസേനജിത്തും അവന്റെ വക്ഷസ്ഥലവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഒരു മണിയും പരാമർശിക്കപ്പെടുന്നു; രത്നം ബലമായി എടുത്തുകളയുകയോ ഉപേക്ഷിക്കുകയോ ചെയ്തപ്പോൾ മുറിവ് ഉണ്ടായി. അതേ തീർത്ഥത്തിൽ തപസ്സിലൂടെ രോഗശമനം ലഭിച്ച് അവൻ ‘നിർവ്രണൻ’ (മുറിവില്ലാത്തവൻ) ആയി—ഇത് തീർത്ഥത്തിന്റെ ശാന്തി-ചികിത്സാശക്തി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നീട് വിധി പറയുന്നു—ഭക്തിയോടെ സ്നാനം ചെയ്ത് പരമേശ്വരനെ പൂജിക്കുന്നവർ ഇഷ്ടഫലം നേടും. പ്രത്യേകിച്ച് കൃഷ്ണാഷ്ടമി, ചതുര്ദശി ദിവസങ്ങളിൽ നിത്യാരാധന ചെയ്യുന്നവർ യമലോകത്തിലേക്കു പോകില്ല എന്ന ഫലശ്രുതിയിലൂടെ പുരാണീയ നൈതിക കാരണ-കാര്യബന്ധം വ്യക്തമാക്കുന്നു.
Adhyaya 90
चक्रतीर्थ-माहात्म्य (Cakratīrtha Māhātmya) and जलशायी-तीर्थ (Jalśāyī Tīrtha) on the Revā/Narmadā
ഈ അധ്യായത്തിൽ മാർകണ്ഡേയൻ യുദ്ധിഷ്ഠിരന്റെ ചോദ്യം മറുപടിയായി ചക്രതീർത്ഥത്തിന്റെ ഉത്ഭവം, വിഷ്ണുവിന്റെ അതുല്യശക്തി, കൂടാതെ റേവാ/നർമദാ-ബന്ധിത പുണ്യഫലം എന്നിവ സംവാദരൂപത്തിൽ വിവരിക്കുന്നു. താലമേഘൻ എന്ന ദൈത്യൻ ദേവന്മാരെ കീഴടക്കുമ്പോൾ അവർ ആദ്യം ബ്രഹ്മാവിനെയും പിന്നെ ക്ഷീരസാഗരത്തിലെ ജലശായീ വിഷ്ണുവിനെയും ശരണം പ്രാപിച്ച് സ്തുതിക്കുന്നു. ലോകക്രമം പുനഃസ്ഥാപിക്കാമെന്ന് സമ്മതിച്ച വിഷ്ണു ഗരുഡാരൂഢനായി പുറപ്പെട്ടു, ആയുധത്തിന് ആയുധം എന്നിങ്ങനെ പോരാടി, അവസാനം സുദർശനചക്രം പ്രയോഗിച്ച് ദൈത്യനെ സംഹരിക്കുന്നു. വിജയാനന്തരം ആ ചക്രം റേവാജലത്തിൽ ജലശായീ-തീർത്ഥത്തിനടുത്ത് വീണ് ‘ശുദ്ധി’ പ്രാപിച്ചതായി പറയുന്നു; അതിനാൽ ചക്രതീർത്ഥത്തിന്റെ നാമവും മഹിമയും സ്ഥാപിതമാകുന്നു. തുടർന്ന് മാർഗശീർഷ ശുക്ല ഏകാദശി പോലുള്ള ശുഭകാലങ്ങളിൽ നിയന്ത്രണവും ഭക്തിയും സഹിതം സ്നാനം, ദേവദർശനം, രാത്രിജാഗരണം, പ്രദക്ഷിണ, നൈവേദ്യം, കൂടാതെ യോഗ്യബ്രാഹ്മണന്മാരോടൊപ്പം ശ്രാദ്ധകർമ്മം ചെയ്യേണ്ട വിധി ഉപദേശിക്കുന്നു. തിലധേനു ദാനത്തിന്റെ നിയമങ്ങൾ, ദാതാവിന്റെ ധർമ്മനീതിയും ദാനശുദ്ധിയും, മരണാനന്തരം ഭയങ്കര ലോകങ്ങളെ അതിജീവിച്ച് നിർഭയഗതി ലഭിക്കുന്ന ഫലവും പറഞ്ഞ്, ശ്രവണം-പാരായണം പാവനതയും പുണ്യവർദ്ധനവും നൽകുന്നു എന്ന ഫലശ്രുതിയോടെ അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 91
चण्डादित्य-तीर्थ-माहात्म्य (Glory of the Caṇḍāditya Tīrtha)
മാർക്കണ്ഡേയ ഋഷി രാജാവിനോട് ചണ്ഡാദിത്യ-തീർത്ഥത്തിന്റെ പരമപാവന മഹിമ വിവരിക്കുന്നു. നർമദയുടെ ശുഭ തീരത്ത് ഭീകര ദൈത്യന്മാരായ ചണ്ഡനും മുണ്ഡനും ദീർഘതപസ്സു ചെയ്ത്, ത്രിലോകത്തിലെ അന്ധകാരം അകറ്റുന്ന സൂര്യൻ (ഭാസ്കരൻ)നെ ധ്യാനിക്കുന്നു. സഹസ്രാംശു പ്രസന്നനായി വരം നൽകുന്നു; അവർ എല്ലാ ദേവന്മാരോടും അജേയതയും എല്ലായ്പ്പോഴും രോഗരഹിതതയും അപേക്ഷിക്കുന്നു. സൂര്യൻ വരം നൽകി, അവരുടെ ഭക്തിപൂർവസ്ഥാപനത്തിലൂടെ ആ സ്ഥലത്തോട് ബന്ധപ്പെട്ടു ചണ്ഡാദിത്യനായി പ്രസിദ്ധനാകുന്നു. പിന്നീട് തീർത്ഥയാത്രാവിധിയും ഫലശ്രുതിയും പറയുന്നു—ആത്മസിദ്ധിക്കായി അവിടെ ചെന്നു, ദേവ-മനുഷ്യ-പിതൃകൾക്ക് തർപ്പണം ചെയ്യണം, നെയ്യ് വിളക്ക് അർപ്പിക്കണം; പ്രത്യേകിച്ച് ഷഷ്ഠി തിഥിയിൽ. ചണ്ഡഭാനു/ചണ്ഡാദിത്യന്റെ ഉദ്ഭവകഥ ശ്രവിച്ചാൽ പാപക്ഷയം, സൂര്യലോകപ്രാപ്തി, ദീർഘകാല വിജയം, രോഗമുക്തി എന്നിവ ലഭിക്കും.
Adhyaya 92
Yamahāsya-tīrtha Māhātmya (यमहास्यतीर्थमाहात्म्य) — Theological Discourse on the ‘Yamahāsya’ Shrine on the Narmadā
ഈ അധ്യായം സംവാദരൂപത്തിലാണ്. യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ നർമദാതീരത്തിലെ ‘യമഹാസ്യ’ തീർത്ഥത്തിന്റെ ഉത്ഭവം മാർക്കണ്ഡേയനോട് ചോദിക്കുന്നു. മാർക്കണ്ഡേയൻ പറയുന്നു: ധർമ്മരാജൻ യമൻ മുൻകൂട്ടി റേവാനദിയിൽ സ്നാനത്തിന് എത്തി, ഒരൊറ്റ മുങ്ങലാൽ ലഭിക്കുന്ന മഹാശുദ്ധി കണ്ടു—പാപഭാരമുള്ളവർ പോലും എന്റെ ലോകത്തെത്തുന്നു; എന്നാൽ റേവാസ്നാനം ശുഭകരം, വൈഷ്ണവഗതിപ്രദം എന്നും പുകഴ്ത്തപ്പെടുന്നു—എന്ന് ആലോചിക്കുന്നു. പുണ്യനദിയെ കാണാൻ കഴിവുണ്ടായിട്ടും കാണാത്തവരെ കണ്ടു യമൻ ചിരിക്കുകയും, അവിടെ ‘യമഹാസേശ്വര’ ദേവതയെ സ്ഥാപിച്ച് പുറപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് വ്രതവിധാനം: ആശ്വിനമാസം കൃഷ്ണപക്ഷ ചതുര്ദശിക്ക് ഭക്തിയോടെ ഉപവാസം, രാത്രിജാഗരണം, നെയ്യ് വിളക്കുകൊണ്ട് ദേവതയെ പ്രബോധിപ്പിക്കൽ; ഇത് പലവിധ ദോഷനാശകമെന്ന് പറയുന്നു. അമാവാസ്യയിൽ ജിതക്രോധനായി ബ്രാഹ്മണരെ ആദരിച്ച് ദാനധർമ്മം—സ്വർണം/ഭൂമി/എള്ള്, കൃഷ്ണാജിനം, തിലധേനു, പ്രത്യേകിച്ച് മഹിഷീധേനുദാനത്തിന്റെ വിശദമായ ക്രമീകരണം—ഉപദേശിക്കുന്നു. യമലോകത്തിലെ ഭയാനക യാതനകളുടെ പട്ടികയും വരുന്നു; എന്നാൽ തീർത്ഥസ്നാനവും ദാനഫലവും അവയെ ശമിപ്പിക്കുന്നു എന്ന് വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. അവസാനം, ഈ മഹാത്മ്യം കേൾക്കുന്നതുമാത്രം ദോഷക്ഷയം വരുത്തി യമധാമദർശനം ഒഴിവാക്കുന്നു എന്ന് ഫലശ്രുതി പറയുന്നു.
Adhyaya 93
कल्होडीतीर्थमाहात्म्य (Kalhoḍī Tīrtha Māhātmya)
ഈ അധ്യായത്തിൽ മാർകണ്ഡേയൻ യുദ്ധിഷ്ഠിരനോട് റേവാതടത്തിൽ (നർമദാ നദീതീരം) സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന പ്രസിദ്ധ കല്ഹോടീ-തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം ഉപദേശിക്കുന്നു. ഇത് ഭാരതത്തിൽ പാപനാശിനിയും ഗംഗയെപ്പോലെ ശുദ്ധികരവുമെന്നു പ്രശസ്തം; സാധാരണ മനുഷ്യർക്കു എത്തിപ്പെടാൻ ദുഷ്കരമാണെന്നു പറഞ്ഞ് അതിന്റെ അപൂർവ പവിത്രത ഊന്നിപ്പറയുന്നു. ‘ഇത് പുണ്യ തീർത്ഥം’ എന്നത് ശൂലിൻ (ശിവൻ) പറഞ്ഞ വചനമായി പ്രതിപാദിക്കുകയും, ജാഹ്നവീ (ഗംഗ) മൃഗരൂപത്തിൽ അവിടെ സ്നാനത്തിനായി വന്നുവെന്ന കഥ തീർത്ഥഖ്യാതിയുടെ കാരണമായി ചേർക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. പൗർണ്ണമിക്കാലത്ത് മൂന്നു രാത്രികളുടെ വ്രതവും, രജസ്-തമസ്, കോപം, ദംഭം/ആഡംബരം, അസൂയ എന്നിവ ഉപേക്ഷിക്കുന്ന അന്തർശുദ്ധിയും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. മൂന്നു ദിവസവും ദിവസത്തിൽ മൂന്നു പ്രാവശ്യം, കിടാവുള്ള പശുവിന്റെ പാലിൽ തേൻ ചേർത്ത് ചെമ്പുപാത്രത്തിൽ എടുത്ത് ദേവനു അഭിഷേകം നടത്തുകയും ‘ഓം നമഃ ശിവായ’ മന്ത്രം ജപിക്കുകയും വേണം. ഫലമായി സ്വർഗ്ഗപ്രാപ്തിയും ദിവ്യസ്ത്രീസാന്നിധ്യവും, കൂടാതെ ശരിയായ സ്നാന-ദാനങ്ങളാൽ മരിച്ചവരുടെ നിമിത്തം ദാനം ചെയ്താൽ പിതൃകൾ തൃപ്തരാകുന്നതും പറയുന്നു. പ്രത്യേക ദാനമായി വെളുത്ത കിടാവുള്ള പശുവിനെ വസ്ത്രാലങ്കാരത്തോടെ, സ്വർണ്ണസഹിതമായി, ശുദ്ധനും ഗൃഹധർമ്മനിഷ്ഠനുമായ ബ്രാഹ്മണനു ദാനം ചെയ്താൽ ശാംഭവലോകപ്രാപ്തിയുണ്ടെന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു.
Adhyaya 94
नन्दितीर्थ-माहात्म्य (Nanditīrtha Māhātmya)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ശ്രീ മാർകണ്ഡേയൻ യുധിഷ്ഠിരനോട് നർമദാതീരത്തിലെ നന്ദിതീർത്ഥത്തിലേക്കുള്ള തീർത്ഥയാത്രാക്രമം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഈ തീർത്ഥം അത്യന്തം മംഗളകരവും സർവ്വപാപഹരവും ആണെന്ന് വർണ്ണിക്കുന്നു; പൂർവ്വകാലത്ത് ശൈവപരിചരനായ നന്ദി ഇതു നിർമ്മിച്ചതിനാൽ ഇതിന്റെ മഹാത്മ്യം പ്രത്യേകമായി പ്രസ്താവിക്കുന്നു. നന്ദിനാഥയിൽ അഹോരാത്ര-ഉഷിത (ഒരു ദിവസം-രാത്രി താമസം) ചെയ്യേണ്ടതെന്ന നിയമം പറയുന്നു; സമയപരിമിതമായ വാസം സാധനയുടെ ഫലം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു എന്ന ആശയം ഉണ്ട്. നന്ദികേശ്വരനോട് പഞ്ചോപചാര പൂജ നടത്തുവാൻ നിർദ്ദേശിച്ച്, തീർത്ഥസേവയെ ശാസ്ത്രോക്ത ഭക്തിവിധാനവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ദാനധർമ്മവും ഉപദേശിക്കുന്നു—പ്രത്യേകിച്ച് ബ്രാഹ്മണർക്കു രത്നദാനം—യാത്രയെ ധർമ്മവും നൈതിക പുനർവിതരണവും ചേർന്നതാക്കുന്നു. ഫലമായി പിനാകി ശിവൻ വസിക്കുന്ന പരമധാമപ്രാപ്തി, സമഗ്രക്ഷേമം, കൂടാതെ അപ്സരസ്സുകളുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ ദിവ്യഭോഗം എന്നിങ്ങനെ, മോക്ഷഭാവവും സ്വർഗ്ഗീയ പ്രതിഫലവും ചേർന്ന പുരാണീയ ഫലശ്രുതിയെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 95
Badrikāśrama–Narmadā-tīra: Śiva-liṅga-sthāpana, Vrata, and Śrāddha-Vidhi (Chapter 95)
മാർകണ്ഡേയൻ രാജാവിനോട് ഉപദേശിക്കുന്നു—ശംഭു മുമ്പേ പ്രശംസിച്ച ശ്രേഷ്ഠമായ ബദ്രികാശ്രമ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകുക. ആ സ്ഥലം നര-നാരായണരുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്; ജനാർദ്ദനനിൽ ഭക്തിയോടെ, ഉയർച്ച-താഴ്ച ഭേദമില്ലാതെ എല്ലാ ജീവികളിലും സമത്വം കാണുന്നവൻ ദൈവത്തിന് പ്രിയനാകുന്നു. നര-നാരായണർ അവിടെ ആശ്രമം സ്ഥാപിച്ചു; ലോകഹിതാർത്ഥം ശങ്കരൻ പ്രതിഷ്ഠിക്കപ്പെട്ടു; ത്രിമൂർത്തി-ബന്ധമുള്ള ശിവലിംഗം സ്വർഗമാർഗവും മോക്ഷവും നൽകുന്നു എന്ന് പറയുന്നു. വ്രതവിധിയിൽ ശുചിത്വം, ഒരു രാത്രി ഉപവാസം, രജസ്-തമസ് ഉപേക്ഷിച്ച് സാത്ത്വികഭാവം സ്വീകരിക്കൽ, നിർദ്ദിഷ്ട തിഥികളിൽ രാത്രിജാഗരണം—മധുമാസത്തിലെ അഷ്ടമി, ഇരുപക്ഷങ്ങളിലെ ചതുര്ദശി, പ്രത്യേകിച്ച് ആശ്വിനിൽ—എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ശിവാഭിഷേകം പഞ്ചാമൃതം (പാൽ, തേൻ, തൈര്, പഞ്ചസാര, നെയ്യ്) കൊണ്ട് ചെയ്യണമെന്ന് വിശദീകരിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ ശിവസാന്നിധ്യവും ഇന്ദ്രലോകഗതിയും; ശൂലപാണിയോട് അപൂർണ്ണ നമസ്കാരവും ബന്ധനം ശിഥിലമാക്കും, “നമഃ ശിവായ” ജപം പുണ്യം സ്ഥിരപ്പെടുത്തും എന്ന് പറയുന്നു. നർമദാജലത്തോടെ ശ്രാദ്ധവിധിയും ഉണ്ട്—പാത്രബ്രാഹ്മണർക്കു മാത്രം ദാനം, ദുഷ്ടാചാര/അപാത്ര കർമ്മകാണ്ഡികളെ ഒഴിവാക്കൽ. സ്വർണം, അന്നം, വസ്ത്രം, പശു, വൃഷഭം, ഭൂമി, കുട തുടങ്ങിയ ദാനങ്ങൾ പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു; സ്വർഗപ്രാപ്തി ഫലമായി പറയുന്നു. തീർത്ഥത്തിൽ അല്ലെങ്കിൽ സമീപത്ത്, ജലത്തിൽ പോലും, മരണം സംഭവിച്ചാൽ ശിവധാമപ്രാപ്തി, ദീർഘ ദിവ്യലോകവാസം, പിന്നെ സ്മൃതിയുള്ള സമർത്ഥ രാജാവായി ജനിച്ച് വീണ്ടും ആ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് വരുമെന്നു വർണ്ണിക്കുന്നു.
Adhyaya 96
Koṭīśvara-tīrtha Māhātmya (कोटीश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Theological Account of the Koṭīśvara Pilgrimage Site
മാർകണ്ഡേയൻ രാജാവിനോട് ഉപദേശിക്കുന്നു—പരമ തീർത്ഥമായ കോടീശ്വരത്തിലേക്ക് പോകുക. ഇവിടെ ‘ഋഷികളുടെ കോടി’ ഒന്നിച്ചുകൂടിയതായി പറയുന്നതിലൂടെ ഈ സ്ഥലത്തിന്റെ മഹത്വവും പ്രാമാണ്യവും സ്ഥാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ശ്രേഷ്ഠ ഋഷികൾ ശുഭവേദമന്ത്രങ്ങൾ പാരായണം ചെയ്യുന്ന ദ്വിജപണ്ഡിതരുമായി ആലോചിച്ച് ലോകക്ഷേമ-രക്ഷാർത്ഥം അവിടെ ശങ്കരനെ ലിംഗരൂപത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിച്ചു; അത് ബന്ധമോചകവും സംസാരച്ഛേദകവും ജീവികളുടെ ദുഃഖശമനകരവുമെന്നു വർണ്ണിക്കുന്നു. പൗർണമി ദിനത്തിൽ ഭക്തിയോടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്നത് പ്രത്യേക ഫലദായകമാണെന്നും, പ്രത്യേകിച്ച് ശ്രാവണ പൗർണമിക്ക് പ്രാധാന്യമുണ്ടെന്നും പറയുന്നു. തുടർന്ന് പിതൃകർമ്മം—തർപ്പണം ചെയ്ത് വിധിപൂർവ്വം പിണ്ഡദാനം ചെയ്താൽ പിതാക്കൾ പ്രളയാന്തം വരെ അക്ഷയ തൃപ്തി പ്രാപിക്കും എന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു. അവസാനം റേവാതീരത്തിലുള്ള ഈ തീർത്ഥം ‘ഗുപ്ത’വും പരമ പിതൃസ്ഥാനവുമാണെന്നും, ഋഷികൾ നിർമ്മിച്ചതും സർവ്വജീവികൾക്കും മോക്ഷം നൽകുന്നതുമാണെന്നും പറഞ്ഞ് അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 97
Vyāsatīrtha-prādurbhāvaḥ — Origin and Merit of Vyāsa Tīrtha (व्यासतीर्थप्रादुर्भावः)
ഈ അധ്യായത്തിൽ മാർക്കണ്ഡേയൻ യുദിഷ്ഠിരനോട് വ്യാസതീർത്ഥത്തിന്റെ അപൂർവതയും മഹാപുണ്യപ്രഭാവവും വിവരിക്കുന്നു. ഈ തീർത്ഥം ‘അന്തരിക്ഷത്തിൽ സ്ഥിതം’ എന്നുപോലും പ്രസിദ്ധം; റേവാ/നർമദാദേവിയുടെ അത്ഭുതശക്തിയുടെ ഫലമായി അങ്ങനെ സംഭവിച്ചതെന്ന് വിശദീകരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് കാരണകഥ വിപുലമായി വരുന്നു—പരാശരന്റെ തപസ്സ്, തോണിക്കന്യ രാജകുലജന്മയായ സത്യവതി/യോജനഗന്ധയായി വെളിപ്പെടൽ, കത്ത് വഹിച്ച തത്ത വഴി ബീജസംക്രമണം, തത്തയുടെ മരണം, മീനിൽ ബീജപ്രവേശം, കന്യയുടെ ഉദ്ഭവം—ഇവയുടെ സമാപ്തിയായി മഹർഷി വ്യാസന്റെ ജനനം സിദ്ധമാകുന്നു. പിന്നീട് വ്യാസന്റെ തീർത്ഥയാത്രയും നർമദാതീരത്തെ തപസ്സും വർണ്ണിക്കുന്നു. ശിവാരാധനയ്ക്ക് പ്രതികരിച്ച് ശിവൻ പ്രത്യക്ഷനാകുന്നു; വ്യാസന്റെ സ്തോത്രത്തിൽ നർമദയും പ്രസന്നയാകുന്നു. ഒരു ധർമ്മസങ്കടം ഉയരുന്നു—ദക്ഷിണതീരം കടന്നാൽ വ്രതഭംഗമെന്ന ഭയത്തിൽ ഋഷികൾ আতിഥ്യം സ്വീകരിക്കാൻ മടിക്കുന്നു; വ്യാസൻ നർമദയെ പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു, ആദ്യം നിരാകരണം, വ്യാസൻ മൂർച്ചപ്പെടുന്നു, ദേവന്മാർ ആശങ്കപ്പെടുന്നു, ഒടുവിൽ നർമദ സമ്മതിക്കുന്നു. തുടർന്ന് സ്നാനം, തർപ്പണം, ഹോമം തുടങ്ങിയ കർമങ്ങളും ലിംഗപ്രാദുർഭാവവും കൊണ്ട് തീർത്ഥനാമം സ്ഥാപിതമാകുന്നു. അവസാനഭാഗത്തിൽ കാർത്തിക ശുക്ല ചതുര്ദശിയും പൂർണ്ണിമയും സംബന്ധിച്ച മഹാഫലവ്രതവിധികൾ, ലിംഗാഭിഷേകദ്രവ്യങ്ങൾ, പുഷ്പാർപ്പണം, മന്ത്രജപവികല്പങ്ങൾ, യോഗ്യബ്രാഹ്മണപാത്രലക്ഷണങ്ങൾ, ദാനവസ്തുക്കൾ എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ യമലോകഭയനിവാരണം, അർപ്പണാനുസൃത ഫലവർദ്ധനം, ഈ തീർത്ഥമഹിമയാൽ ശുഭപരലോകഗതി എന്നിവ പ്രതിപാദിക്കുന്നു.
Adhyaya 98
प्रभासेश्वर-माहात्म्य (Prabhāseśvara Māhātmya) — The Glory of the Prabhāseśvara Tīrtha
ഈ അധ്യായത്തിൽ മാർകണ്ഡേയൻ യുദ്ധിഷ്ഠിരനോട് ത്രിലോകപ്രസിദ്ധമായ ‘സ്വർഗ്ഗ-സോപാനം’ എന്നു കീർത്തിക്കപ്പെടുന്ന പ്രഭാസേശ്വര തീർത്ഥം സന്ദർശിക്കണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ അതിന്റെ ഉത്ഭവവും ഫലവും സംക്ഷിപ്തമായി ചോദിക്കുന്നു. കഥയിൽ രവി (സൂര്യൻ)യുടെ ഭാര്യ പ്രഭാ തന്റെ ദുര്ഭാഗ്യദുഃഖത്തിൽ ഒരു വർഷം വായുഭക്ഷണം മാത്രം ചെയ്ത് കഠിന തപസ്സും ധ്യാനവും അനുഷ്ഠിക്കുന്നു; ശിവൻ പ്രസന്നനായി വരം നൽകുന്നു. പ്രഭാ—സ്ത്രീയുടെ ദേവൻ ഭർത്താവുതന്നെ, ഗുണദോഷാതീതൻ—എന്ന ധർമ്മവാക്യം ഉച്ചരിച്ച് തന്റെ വേദന അറിയിക്കുന്നു. ശിവൻ കൃപയാൽ ഭർത്തൃപ്രസാദം പുനഃസ്ഥാപിക്കാമെന്ന് വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു; ഉമ അതിന്റെ പ്രായോഗികത ചോദിക്കുമ്പോൾ നർമദയുടെ ഉത്തരതീരത്ത് ഭാനു (സൂര്യൻ) എത്തുന്നു. ശിവൻ സൂര്യനോട് പ്രഭയെ സംരക്ഷിച്ച് സന്തോഷിപ്പിക്കണമെന്ന് കല്പിക്കുന്നു; ഉമ പ്രഭയെ ഭാര്യമാരിൽ ശ്രേഷ്ഠയാക്കണമെന്ന് അപേക്ഷിക്കുമ്പോൾ സൂര്യൻ സമ്മതിക്കുന്നു. തീർത്ഥ ‘ഉന്മീലനം’ക്കായി സൂര്യന്റെ ഒരു അംശം അവിടെ നിലനിൽക്കണമെന്ന് പ്രഭാ വരം ചോദിക്കുന്നു; സർവദേവമയ ലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിക്കപ്പെട്ട് ‘പ്രഭാസേശ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാകുന്നു. തുടർന്ന് തീർത്ഥയാത്രാനിയമങ്ങൾ പറയുന്നു—പ്രഭാസേശ്വരത്തിൽ സ്നാനാദികളാൽ ഉടൻ ഇഷ്ടഫലം ലഭിക്കും, പ്രത്യേകിച്ച് മാഘ ശുക്ല സപ്തമിയിൽ. ബ്രാഹ്മണ മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശത്തോടെ അശ്വസംബന്ധ കർമ്മം, ഭക്തിപൂർവ്വം സ്നാനം, ദ്വിജർക്കു ദാനം എന്നിവ വിധിക്കുന്നു; ഗോദാനത്തിന്റെ പ്രത്യേക ലക്ഷണങ്ങളോടെ ദാനവിധികൾ വിവരിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ ഇവിടെ സ്നാനവും പ്രത്യേകിച്ച് കന്യാദാനവും മഹാപാതകങ്ങളെയും നശിപ്പിച്ച് സൂര്യലോക-രുദ്രലോക പ്രാപ്തിയും മഹായജ്ഞസമ ഫലവും നൽകുന്നു എന്ന് പറയുന്നു. ഗോദാനമഹിമ കാലാതീതമെന്ന് പുകഴ്ത്തി, പ്രത്യേകിച്ച് ചതുര്ദശിയുടെ പ്രാധാന്യം ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു.
Adhyaya 99
Nāgeśvara-liṅga at the Southern Bank of Revā (Vāsuki’s Atonement and Tīrtha Procedure) / रेवायाः दक्षिणतटे नागेश्वरलिङ्गमाहात्म्यम्
ഈ അധ്യായം ചോദ്യം–ഉത്തരരൂപത്തിലാണ്. യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ ചോദിക്കുന്നു—രേവാ (നർമദാ) നദിയുടെ തെക്കൻ തീരത്ത് വാസുകി എന്തുകൊണ്ട് സ്ഥാപിതനായി? മാർക്കണ്ഡേയൻ പറയുന്നു—ശംഭുവിന്റെ നൃത്തസമയത്ത് ശിവശിരസ്സിൽ നിന്ന് ഗംഗാജലമിശ്രിത സ്വേദം ഉദ്ഭവിച്ചു; ഒരു സർപ്പം അത് പാനം ചെയ്തതോടെ മാണ്ഡാകിനി കോപിച്ചു, ശാപസദൃശ ഫലമായി അവൻ അജഗര-ഭാവം (അവനതി/ബന്ധിതാവസ്ഥ) പ്രാപിച്ചു. വാസുകി വിനയവചനങ്ങളാൽ നദിയുടെ പാവനശക്തിയെ സ്തുതിച്ച് കരുണ അപേക്ഷിക്കുന്നു. ഗംഗ അവനെ വിന്ധ്യയിൽ ശങ്കരനെ ലക്ഷ്യമാക്കി തപസ്സു ചെയ്യാൻ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ദീർഘതപസ്സിന് ശേഷം ശിവൻ പ്രസന്നനായി വരം നൽകി, രേവയുടെ തെക്കൻ തീരത്ത് വിധിപൂർവ്വം സ്നാനം ചെയ്യാൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. വാസുകി നർമദയിൽ പ്രവേശിച്ച് ശുദ്ധനാകുന്നു; അവിടെ പാപഹരപ്രസിദ്ധമായ നാഗേശ്വര-ലിംഗ പ്രതിഷ്ഠയുടെ വിവരണം വരുന്നു. തുടർന്ന് തീർത്ഥവിധിയും ഫലശ്രുതിയും—അഷ്ടമി അല്ലെങ്കിൽ ചതുര്ദശി ദിനങ്ങളിൽ തേൻകൊണ്ട് ശിവാഭിഷേകം; സംഗമസ്നാനത്തിൽ സന്താനമില്ലാത്തവർക്ക് സൽസന്താനം; ഉപവാസസഹിത ശ്രാദ്ധം പിതൃകൾക്ക് ശാന്തി; നാഗപ്രസാദം മൂലം വംശം സർപ്പഭയത്തിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിതമാകുന്നു.
Adhyaya 100
Mārkaṇḍeśa Tīrtha Māhātmya (मार्कण्डेशतीर्थमाहात्म्य) — Summary of Merits and Ritual Observances
ഈ അധ്യായത്തിൽ മാർകണ്ഡേയ മുനി രാജാവിനെ “മഹീപാല” എന്നും “പാണ്ഡുനന്ദന” എന്നും അഭിസംബോധന ചെയ്ത്, നർമദയുടെ തെക്കൻ തീരത്തിലുള്ള അതിപ്രശസ്തമായ മാർകണ്ഡേശ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് തീർത്ഥാടനം ചെയ്യണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. ആ സ്ഥലം ദേവന്മാർക്കും ആരാധ്യവും ശൈവോപാസനയുടെ ഗൂഢകേന്ദ്രവുമാണെന്ന് വർണ്ണിക്കുന്നു. താൻ മുമ്പ് അവിടെ പവിത്രപ്രതിഷ്ഠ സ്ഥാപിച്ചതും, ശങ്കരന്റെ കൃപയാൽ മോക്ഷദായകജ്ഞാനം തനിക്കു ഉദിച്ചതുമെന്നു മുനി സാക്ഷ്യമായി പറയുന്നു. തീർത്ഥത്തിൽ ജലത്തിൽ പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ ജപം ചെയ്താൽ സഞ്ചിതപാപങ്ങൾ ക്ഷയിക്കും; മനസ്സ്, വാക്ക്, പ്രവൃത്തി എന്നിവകൊണ്ടുണ്ടായ ദോഷങ്ങളും ശുദ്ധമാകും. തെക്കുദിശയിലേക്കു മുഖം തിരിച്ച് നിൽക്കുകയും പിണ്ഡിക ധരിക്കുകയും ചെയ്ത്, ശൂലധാരിയായ ശിവന്റെ വിവിധ രൂപങ്ങളിൽ ഏകാഗ്രഭക്തിയോഗത്തോടെ പൂജിച്ചാൽ ദേഹാന്തരത്തിൽ ശിവലോകപ്രാപ്തിയുണ്ടെന്നു ഫലശ്രുതി പറയുന്നു. അഷ്ടമിയുടെ രാത്രിയിൽ നെയ്യ് വിളക്ക് തെളിയിക്കുന്നത് സ്വർഗലോകസിദ്ധിക്കായി, അവിടെ ശ്രാദ്ധം ചെയ്താൽ പ്രളയം വരെ പിതൃകൾ തൃപ്തരാകുമെന്നുമാണ് പ്രസ്താവം. ഇംഗുഡ, ബദര, ബിൽവ, അക്ഷത അല്ലെങ്കിൽ വെറും ജലം കൊണ്ടുള്ള തർപ്പണം വംശത്തിന് ‘ജന്മഫലം’ നൽകുന്നു—ഇങ്ങനെ നിർദ്ദിഷ്ട നദീതീരസ്ഥാനവുമായി ബന്ധിപ്പിച്ച സംക്ഷിപ്ത ആചാര-ഫലവിധാനം ഈ അധ്യായം അവതരിപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 101
Saṅkarṣaṇa-Tīrtha Māhātmya (संकर्षणतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of Saṅkarṣaṇa Tīrtha
അധ്യായം 101-ൽ മാർകണ്ഡേയൻ രാജാവിനോട് പറയുന്നു—നർമദയുടെ ഉത്തരതീരത്ത്, യജ്ഞവാടത്തിന്റെ മദ്ധ്യഭാഗത്ത് ‘സങ്കർഷണ’ എന്ന അത്യന്തം പുണ്യമായ തീർത്ഥം ഉണ്ട്; അത് പാപനാശനമാണ്. ഈ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹത്വം ബലഭദ്രൻ അവിടെ മുൻകാലത്ത് ചെയ്ത തപസ്സിനാലും, അവിടെ ഉമാസഹിത ശംഭു, കേശവൻ, ദേവഗണങ്ങൾ എന്നിവരുടെ നിത്യസാന്നിധ്യത്താലും സ്ഥാപിതമാണെന്ന് പറയുന്നു. പ്രാണികളുടെ ഉപകാരാർത്ഥം ബലഭദ്രൻ പരമഭക്തിയോടെ അവിടെ ശങ്കരനെ പ്രതിഷ്ഠിച്ച് ആ സ്ഥലത്തെ യാഗ-കർമ്മങ്ങളുടെ കേന്ദ്രമായി ക്രമപ്പെടുത്തി. വിധി ഇങ്ങനെ—ക്രോധവും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ജയിച്ച് അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്ന ഭക്തൻ ശുക്ലപക്ഷ ഏകാദശിയിൽ തേൻകൊണ്ട് ശിവാഭിഷേകം നടത്തി പൂജിക്കണം. അവിടെ പിതൃകൾക്കായി ശ്രാദ്ധദാനവും ചെയ്യാം; ബലഭദ്രന്റെ പ്രഖ്യാപനപ്രകാരം അതിലൂടെ പരമസ്ഥാനം ലഭിക്കുന്നു.
Adhyaya 102
मन्मथेश्वर-तीर्थमाहात्म्य (Glory of the Manmatheśvara Tīrtha)
ഈ അധ്യായത്തിൽ മുനി മാർകണ്ഡേയൻ രാജശ്രോതാവിനോട് ദേവന്മാർക്കും വന്ദ്യമായ ശൈവ തീർത്ഥമായ ‘മന്മഥേശ്വര’ ദർശന‑സ്നാനത്തിന്റെ വിധിയും പുണ്യഫലങ്ങളുടെ ക്രമവും ഉപദേശിക്കുന്നു. വെറും സ്നാനം പോലും രക്ഷാകരവും പുണ്യദായകവുമാണ്; മനശ്ശുദ്ധിയോടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ഒരു രാത്രി ഉപവാസം പാലിച്ചാൽ മഹാഫലം; മൂന്ന് രാത്രികളുടെ വ്രതാചരണത്തിൽ ക്രമേണ കൂടുതൽ പുണ്യം ലഭിക്കുന്നു എന്ന് പറയുന്നു। രാത്രിയിൽ ദേവസന്നിധിയിൽ ജാഗരണം, ഗാനം‑വാദ്യം, നൃത്തം തുടങ്ങിയ ഭക്തികർമങ്ങൾ പരമേശ്വരനെ പ്രസന്നിപ്പിക്കുന്നു. മന്മഥേശ്വരത്തെ സ്വർഗാരോഹണത്തിന്റെ ‘സോപാനം’ ആയി വർണ്ണിച്ച്, കാമത്തെയും ശുദ്ധഭക്തിയുടെ വഴിയിൽ പവിത്രമായി ചാനലാക്കാം എന്ന ആശയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു। സന്ധ്യാസമയത്ത് ശ്രാദ്ധവും ദാനവും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; പ്രത്യേകിച്ച് അന്നദാനത്തിന്റെ മഹിമ ഉയർത്തിപ്പറയുന്നു. ചൈത്ര ശുക്ല ത്രയോദശിയിൽ ഗോദാനം, രാത്രിജാഗരണത്തിൽ നെയ്യ് ദീപാർപ്പണം എന്നിവ പറഞ്ഞ്, അവസാനം സ്ത്രീ‑പുരുഷർക്കും ഒരുപോലെ പുണ്യഫലം ലഭിക്കും എന്ന് സമാപിക്കുന്നു।
Adhyaya 103
एरण्डीसङ्गममाहात्म्य — The Māhātmya of the Eraṇḍī–Reva Confluence
അധ്യായം 103 സംവാദങ്ങളുടെ പാളികളായി മുന്നേറുന്നു. മാർക്കണ്ഡേയൻ രാജാവിനെ എരണ്ടീ–രേവാ സംഗമത്തിലേക്ക് നയിച്ച്, ഇത് ശിവൻ പാർവതിയോട് “ഗുഹ്യാതിഗുഹ്യം” എന്ന അതിരഹസ്യമായി പറഞ്ഞതാണെന്ന് ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. ശിവൻ അത്രി–അനസൂയ ദമ്പതികളുടെ സന്താനഹീനത വിവരിച്ച്, സന്താനം വംശധർമ്മത്തിന് ആശ്രയവും പരലോകഹിതത്തിന് സഹായവും ആണെന്ന് ബോധിപ്പിക്കുന്നു. അനസൂയ രേവയുടെ വടക്കൻ തീരത്തിലെ സംഗമത്തിൽ ദീർഘതപസ് ചെയ്യുന്നു—വേനലിൽ പഞ്ചാഗ്നി, മഴക്കാലത്ത് ചാന്ദ്രായണവ്രതം, ശീതകാലത്ത് ജലവാസം; നിത്യമായി സ്നാനം, സന്ധ്യ, ദേവർഷി തർപ്പണം, ഹോമം, പൂജ എന്നിവയും। പിന്നീട് ബ്രഹ്മ–വിഷ്ണു–രുദ്രർ ഗൂഢ ദ്വിജരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു തങ്ങളുടെ ഋതു-തത്ത്വങ്ങളെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു—മഴ/ബീജം, ശീതം/പാലനം, വേനൽ/ശോഷണം—വരങ്ങൾ നൽകി ഈ തീർത്ഥത്തിന്റെ ശാശ്വത പാവിത്ര്യവും ഇഷ്ടസിദ്ധിശക്തിയും സ്ഥാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് പ്രത്യേകിച്ച് ചൈത്രമാസത്തിൽ സംഗമസ്നാനം, രാത്രിജാഗരണം, ദ്വിജഭോജനം, പിണ്ഡദാനം, പ്രദക്ഷിണ, ദാനവിധികൾ എന്നിവ നിർദ്ദേശിച്ച്, അതിന്റെ പുണ്യം വളരെ വർധിക്കും എന്ന് പറയുന്നു। രണ്ടാമത്തെ ഉദാഹരണത്തിൽ ഗൃഹസ്ഥനായ ഗോവിന്ദൻ വിറക് ശേഖരിക്കുമ്പോൾ അബദ്ധത്തിൽ ശിശുമരണത്തിന് കാരണമാകുന്നു; പിന്നീട് ശരീരവേദന അത് കർമ്മഫലമായി വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുന്നു. സംഗമസ്നാനവും പൂജ-ദാനങ്ങളും വഴി അവൻ ശമനം നേടുന്നു—തീർത്ഥാചരണം പ്രായശ്ചിത്തധർമ്മമായി എങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്ന ഉപദേശം. അവസാനം ശ്രവണം/പാരായണം, അവിടെ വാസം/ഉപവാസം, ജലം-മണ്ണ് സ്പർശമാത്രം പോലും പുണ്യവർധന നൽകും എന്ന ഫലശ്രുതിയോടെ അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു।
Adhyaya 104
सौवर्णशिला-तीर्थमाहात्म्य (Glory of the Sauvarṇaśilā Tīrtha)
മാർകണ്ഡേയൻ രാജാവിനെ ഉപദേശിക്കുന്നു—രേവാ നദിയുടെ ഉത്തര തീരത്ത് സംഗമത്തിനടുത്തുള്ള പ്രസിദ്ധമായ സൗവർണശിലാ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകുക. അത് സർവ്വപാപഹരമായും, പൂർവ്വം ഋഷിഗണങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ചതുമായ, ദുർലഭവും; ചെറിയ പരിധിയിലായിട്ടും അത്യന്തം ശക്തമായ പുണ്യക്ഷേത്രമായും വിവരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. ക്രമവിധി ഇങ്ങനെ—സൗവർണശിലയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് മഹേശ്വരനെ പൂജിക്കുക, ഭാസ്കരനെ (സൂര്യനെ) നമസ്കരിക്കുക, തുടർന്ന് നെയ്യ് കലർത്തിയ ബിൽവം അല്ലെങ്കിൽ ബിൽവപത്രങ്ങൾ പവിത്ര അഗ്നിയിൽ ആഹുതി നൽകുക. “പ്രഭോ, പ്രസന്നനാകേണമേ; രോഗനിവൃത്തി വരുത്തേണമേ” എന്ന ചുരുക്ക പ്രാർത്ഥനയും നൽകുന്നു. പിന്നീട് ദാനമാഹാത്മ്യം—യോഗ്യനായ ബ്രാഹ്മണന് സ്വർണ്ണദാനം ചെയ്യുന്നത്, അനേകം സ്വർണ്ണദാനങ്ങളുടെയും മഹായാഗത്തിന്റെയും ശ്രേഷ്ഠഫലത്തോട് തുല്യമെന്ന് പറയുന്നു. ഇതിലൂടെ മരണാനന്തരം സ്വർഗാരോഹണം, രുദ്രസന്നിധിയിൽ ദീർഘകാല സഹവാസം, പിന്നെ അവതരണത്തിൽ ശുദ്ധവും സമൃദ്ധവുമായ വംശത്തിൽ ശുഭജന്മം, കൂടാതെ ആ തീർത്ഥജലത്തിന്റെ സ്മരണം നിലനിൽക്കുന്നതും ഫലമായി പ്രസ്താവിക്കുന്നു.
Adhyaya 105
करञ्जातीर्थगमनफलम् | The Merit of Going to the Karañjā Tīrtha
ഈ അധ്യായത്തിൽ മുനി മാർകണ്ഡേയൻ ‘രാജേന്ദ്ര’നെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത് കരഞ്ജാ തീർത്ഥഗമനത്തിന്റെ വിധിയും ഫലവും സംക്ഷിപ്തമായി പറയുന്നു. ഉപവാസം അനുഷ്ഠിച്ച് ഇന്ദ്രിയസംയമത്തോടെ കരഞ്ജയിലേക്കു പോയി അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ സകല പാപങ്ങളിൽ നിന്നുമുള്ള വിമോചനം ലഭിക്കുമെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഭക്തിയോടെ മഹാദേവനെ പൂജിക്കുകയും ശ്രദ്ധയോടെ ദാനം നൽകുകയും ചെയ്യേണ്ട ക്രമം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ദാനവസ്തുക്കളായി സ്വർണം, വെള്ളി, മണി‑മുത്ത്‑പ്രവാളം മുതലായവയും, പാദുക, കുട, ശയ്യ, ആച്ഛാദനം പോലുള്ള ഉപകാരപ്രദമായ വസ്തുക്കളും പറയപ്പെടുന്നു. തീർത്ഥസേവ‑ശൈവപൂജ‑ദാനധർമ്മത്തിന്റെ ഫലം ‘കോടി‑കോടി ഗുണം’ എന്നു മഹത്തായി പാടപ്പെടുന്നു.
Adhyaya 106
Mahīpāla Tīrtha Māhātmya (Auspiciousness Rite to Umā–Rudra) | महीपालतीर्थमाहात्म्य (उमारुद्र-सौभाग्यविधिः)
ഈ അധ്യായത്തിൽ മാർകണ്ഡേയൻ രാജാവിനോട് മഹീപാല തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യവും അനുഷ്ഠാനവിധിയും ഉപദേശിക്കുന്നു. നർമദാതീരത്തിലെ ഈ തീർത്ഥം അത്യന്തം മനോഹരവും സൗഭാഗ്യദായകവുമാണെന്ന് പറയുന്നു; സ്ത്രീ–പുരുഷന്മാർക്കൊക്കെയും, പ്രത്യേകിച്ച് ദുര്ഭാഗ്യബാധിതർക്കും ഇത് ഹിതകരം. ഇവിടെ ഉമാ–രുദ്രരുടെ ലക്ഷ്യപൂർവമായ ആരാധന നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—ഇന്ദ്രിയനിയമനത്തോടെ ശീലാചരണം, തൃതീയ തിഥിയിലെ ഉപവാസം, യോഗ്യനായ ബ്രാഹ്മണ ദമ്പതികളെ ഭക്തിയോടെ ക്ഷണിക്കൽ എന്നിവയോടെ। അതിഥിസത്കാരത്തിൽ സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ, മാലകൾ, സുഗന്ധവസ്ത്രങ്ങൾ എന്നിവ നൽകി പായസവും കൃസരയും (ഖിച്ചടി)കൊണ്ട് ഭോജനമൊരുക്കി, തുടർന്ന് പ്രദക്ഷിണ ചെയ്ത് മഹാദേവൻ ഗൗരിയോടുകൂടെ പ്രസന്നനാകട്ടെ, അവിയോഗം (വിയോഗമില്ലായ്മ) ലഭിക്കട്ടെ എന്ന ഭക്തിവാക്യം ഉച്ചരിക്കണമെന്ന് പറയുന്നു. ഈ വിധി അവഗണിച്ചാൽ ദാരിദ്ര്യം, ദുഃഖം, ജന്മാന്തരങ്ങളിലേക്കും നീളുന്ന വന്ധ്യത മുതലായ ദുര്ഭാഗ്യം വർധിക്കും; ജ്യേഷ്ഠ ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ തൃതീയയിൽ പ്രത്യേകിച്ച് ശരിയായി ചെയ്താൽ പാപനാശവും ദാനങ്ങളാൽ പുണ്യവർദ്ധനവും ലഭിക്കും। ബ്രാഹ്മണിയെയും ബ്രാഹ്മണനെയും ഗൗരി–ശിവസ്വരൂപങ്ങളായി കരുതി പൂജിക്കുക, സിന്ദൂര–കുങ്കുമാദി മംഗളദ്രവ്യങ്ങൾ അർപ്പിക്കുക, ആഭരണങ്ങൾ, ധാന്യം, അന്നം തുടങ്ങിയ ദാനങ്ങൾ നൽകുക എന്നും പറയുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ പുണ്യം ബഹുഗുണമാകുക, ശങ്കരാനുകൂലമായ ഉത്തമഭോഗം, സമൃദ്ധ സൗഭാഗ്യം, സന്താനമില്ലാത്തവർക്ക് പുത്രലാഭം, ദരിദ്രർക്കു ധനലാഭം, നർമദയിലെ ഈ തീർത്ഥം ആഗ്രഹപൂർത്തിസ്ഥലമാണെന്നുമാണ് നിഗമനം।
Adhyaya 107
भण्डारीतीर्थमाहात्म्य (Bhaṇḍārī Tīrtha Māhātmya: The Glory of Bhaṇḍārī Pilgrimage Site)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ശ്രീ മാർകണ്ഡേയ മഹർഷി റേവാഖണ്ഡത്തിനുള്ളിലെ ഒരു സംക്ഷിപ്ത തീർത്ഥോപദേശം രാജാവിനോട് പറയുന്നു. ശ്രോതാവിനെ മഹിമയുള്ള ഭണ്ഡാരീ-തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകാൻ നിർദ്ദേശിച്ച്, അവിടത്തെ ധാർമ്മിക ഫലം ‘ദാരിദ്ര്യച്ഛേദം’—ദാരിദ്ര്യനാശം—എന്നത് പത്തൊമ്പത് യുഗങ്ങൾ വരെ വ്യാപിക്കുന്നതായി വിവരിക്കുന്നു. മാഹാത്മ്യത്തിന്റെ കാരണകഥയും ഉണ്ട്: കുബേരൻ (ധനദ) അവിടെ തപസ്സു ചെയ്തു; പദ്മസംബവ ബ്രഹ്മൻ പ്രസന്നനായി, അതേ സ്ഥലത്ത് അല്പദാനം ചെയ്താലും ധനസംരക്ഷണം ലഭിക്കുമെന്ന വരം നൽകി. അതിനാൽ നിയമം: ഭക്തിയോടെ അവിടെ ചെന്നു സ്നാനം ചെയ്ത് ദാനം ചെയ്യുന്നവന് ധനക്ഷയം അല്ലെങ്കിൽ തടസ്സം (വിത്ത-പരിച്ഛേദം) ഉണ്ടാകില്ല; സമൃദ്ധി ശേഖരണത്തിലല്ല, തീർത്ഥയാത്ര-ഭക്തി-നിയത ദാനത്തിലാണെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു।
Adhyaya 108
रोहिणीतीर्थमाहात्म्य (Rohiṇī Tīrtha Māhātmya)
ഈ അധ്യായത്തിൽ മാർകണ്ഡേയൻ രാജാവിനോട് രോഹിണീ-തീർത്ഥത്തിലേക്ക് ഉപദേശിക്കുന്നു; അത് ത്രിലോകപ്രസിദ്ധവും പാപദോഷശുദ്ധികരവും ആയി പുകഴ്ത്തപ്പെടുന്നു. യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ തീർത്ഥഫലം വ്യക്തമായി ചോദിക്കുമ്പോൾ, കഥ പ്രളയകാല പശ്ചാത്തലത്തിൽ ആരംഭിക്കുന്നു: ജലരാശിയിൽ ശയിക്കുന്ന പദ്മനാഭ/ചക്രധാരി വിഷ്ണുവിന്റെ നാഭിയിൽ നിന്ന് ദീപ്തമായ താമര ഉദ്ഭവിച്ച് അതിൽ നിന്ന് ബ്രഹ്മാവ് ജനിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് ഉപദേശം തേടുമ്പോൾ വിഷ്ണു സൃഷ്ടികാര്യത്തിന് നിയോഗിക്കുന്നു; തുടർന്ന് ഋഷികളുടെ ഉദ്ഭവം, ദക്ഷവംശം, ദക്ഷന്റെ പുത്രിമാർ എന്നിവയുടെ വിവരണം വരുന്നു. ചന്ദ്രന്റെ ഭാര്യമാരിൽ രോഹിണി ഏറ്റവും പ്രിയയെന്നു പറയപ്പെടുന്നുവെങ്കിലും, ബന്ധത്തിലെ സംഘർഷം മൂലം അവൾ വൈരാഗ്യം സ്വീകരിച്ച് നർമദാതീരത്ത് തപസ്സു ചെയ്യുന്നു. ക്രമാനുസൃത ഉപവാസവ്രതങ്ങൾ, ആവർത്തിച്ച സ്നാനങ്ങൾ, കൂടാതെ രക്ഷകയും ദുഃഖനാശിനിയും ആയി വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്ന നാരായണി/ഭവാനി ദേവിയോടുള്ള ശരണാഗതി-ഭക്തി—ഇവയാണ് അവളുടെ അനുഷ്ഠാനം. വ്രതനിയമങ്ങളിൽ പ്രസന്നയായ ദേവി രോഹിണിയുടെ അഭ്യർത്ഥന നിറവേറ്റി, ആ സ്ഥലത്തിന് രോഹിണീ-തീർത്ഥം എന്ന നാമം സ്ഥാപിക്കുന്നു. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവർ ദാമ്പത്യത്തിൽ രോഹിണിയെപ്പോലെ പ്രിയരാകുന്നു; അവിടെ ദേഹത്യാഗം ചെയ്താൽ ഏഴ് ജന്മം വരെ ദാമ്പത്യവിയോഗം ഉണ്ടാകില്ലെന്ന് ഫലശ്രുതി പറയുന്നു.
Adhyaya 109
चक्रतीर्थमाहात्म्य (Cakratīrtha Māhātmya) — The Glory of Cakra Tīrtha at Senāpura
ഈ അധ്യായത്തിൽ മാർക്കണ്ഡേയൻ സേനാപുരത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ചക്രതീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമ വിവരിക്കുന്നു. ഇത് പാപനാശിനിയും ദോഷശുദ്ധികരവും അത്യന്തം പവിത്രവുമായ തീർത്ഥമെന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു. കഥാപശ്ചാത്തലമായി മഹാസേനന്റെ സേനാപത്യാഭിഷേക ചടങ്ങ് വരുന്നു—ഇന്ദ്രപ്രമുഖ ദേവന്മാർ ദാനവനിഗ്രഹത്തിനും ദേവസേനാവിജയത്തിനുമായി സന്നിഹിതരാകുമ്പോൾ, റുരു എന്ന ദാനവൻ വിഘ്നം സൃഷ്ടിച്ച് ഭീകരയുദ്ധം ആരംഭിക്കുന്നു; പുരാണരീതിയിൽ ആയുധങ്ങളും വ്യൂഹങ്ങളും വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു. നിർണ്ണായക ഘട്ടത്തിൽ വിഷ്ണുവിന്റെ സുദർശനചക്രം പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു—അത് റുരുവിന്റെ ശിരഛേദം ചെയ്ത് അഭിഷേകത്തിലെ തടസ്സം നീക്കുന്നു. മോചിതമായ ചക്രം ദാനവനെ വിഭജിച്ച് ശുദ്ധജലത്തിൽ പതിക്കുന്നതോടെ ആ സ്ഥലം ‘ചക്രതീർത്ഥം’ എന്ന നാമം പ്രാപിക്കുകയും അതിന്റെ പാവനശക്തി സ്ഥാപിതമാകുകയും ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് ഫലശ്രുതി: ഇവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് അച്യുതനെ പൂജിച്ചാൽ പുണ്ഡരീകയജ്ഞഫലം; സ്നാനാനന്തരം നിയമശീല ബ്രാഹ്മണരെ ആദരിച്ചാൽ കോടിഗുണ പുണ്യം; ഭക്തിയോടെ ഇവിടെ ദേഹത്യാഗം ചെയ്താൽ വിഷ്ണുലോകപ്രാപ്തി, ശുഭഭോഗം, പിന്നെ ശ്രേഷ്ഠകുലത്തിൽ പുനർജന്മം. അവസാനം തീർത്ഥം ധന്യം, ദുഃഖനാശകം, പാപനിവാരകം എന്നു പ്രഖ്യാപിച്ച് തുടർബോധനത്തിന് സൂചന നൽകുന്നു.
Adhyaya 110
Cakratīrtha-Nikaṭa Vaiṣṇava-Tīrtha Māhātmya (Glorification of the Vaiṣṇava Tīrtha near Cakratīrtha)
മാർക്കണ്ഡേയൻ ശുദ്ധി നൽകുന്ന തീർത്ഥയാത്രാക്രമം വിവരിക്കുന്നു; അതിന്റെ പര്യവസാനം ചക്രതീർത്ഥത്തിനടുത്തുള്ള വൈഷ്ണവ തീർത്ഥത്തിലാണ്. ആ തീർത്ഥം പുരാതനകാലത്ത് വിഷ്ണു (ജനാർദനൻ) സ്ഥാപിച്ചതായി പറയപ്പെടുന്നു. ഭീകരമായ ദാനവസംഹാരത്തിനു ശേഷം, ആ സംഘർഷത്തിൽ നിന്നുണ്ടായ ശേഷദോഷവും പാപഫലവും ശമിപ്പാൻ ഭഗവാൻ ഈ തീർത്ഥം സ്ഥാപിച്ചു—ഇതാണ് സ്ഥലമാഹാത്മ്യത്തിന്റെ കാരണകഥ. അവിടെ ക്രോധജയം (ജിതക്രോധം), കഠിനതപസ്, മൗനവ്രതം എന്നിവ പ്രത്യേകമായി പ്രശംസിക്കുന്നു; ഇത്തരമൊരു സംയമം ദേവന്മാർക്കും ദാനവന്മാർക്കും എളുപ്പത്തിൽ അനുകരിക്കാനാകില്ലെന്ന് പറയുന്നു. തുടർന്ന് സംക്ഷിപ്തവിധാനം—സ്നാനം, യോഗ്യനായ ദ്വിജാതിക്കു ദാനം, വിധിപൂർവം ജപം—ഇവ ഉടൻ തന്നെ ഗുരുപാപങ്ങളും നീക്കി साधകനെ വൈഷ്ണവ പദത്തിലേക്ക് നയിക്കും എന്നുറപ്പുനൽകുന്നു.
Adhyaya 111
स्कन्दतीर्थ-सम्भवः (Origin and Merits of Skanda-Tīrtha on the Narmadā)
ഈ അധ്യായത്തിൽ യുധിഷ്ഠിരൻ സ്കന്ദന്റെ അവതാര-പ്രസംഗവും നർമദാതീരത്തിലെ സ്കന്ദതീർത്ഥത്തിന്റെ വിധി-ഫലങ്ങളും സമഗ്രമായി ചോദിക്കുന്നു. മാർക്കണ്ഡേയൻ പറയുന്നു—സേനാപതി ഇല്ലാത്ത ദേവന്മാർ ശിവനോട് പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഉമയോടുള്ള ശിവന്റെ സംकल्पം, ദേവകാര്യാർത്ഥം അഗ്നിയിലൂടെ ദിവ്യ തേജസ്സിന്റെ ഗ്രഹണം, ദേവന്മാരുടെ സന്തതിയെ ബാധിക്കുന്ന ഉമയുടെ ക്രോധജന്യ ശാപം, ആ തേജസ്സിന്റെ ക്രമാനുസൃത സ്ഥാനാന്തരം എന്നിവ വിവരിക്കുന്നു. അഗ്നിക്ക് തേജസ്സു സഹിക്കാനാകാതെ അത് ഗംഗയിൽ നിക്ഷേപിക്കുന്നു; ഗംഗ അത് ശരസ്തംബത്തിൽ (നാരുകളുടെ കാട്ടിൽ) സ്ഥാപിക്കുന്നു. കൃതികമാർ ശിശുവിനെ പോഷിക്കുന്നു; അവൻ ഷൺമുഖനായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു കാർത്തികേയൻ, കുമാരൻ, ഗംഗാഗർഭൻ, അഗ്നിജൻ തുടങ്ങിയ നാമങ്ങളാൽ പ്രസിദ്ധനാകുന്നു. ദീർഘ തപസ്സും തീർത്ഥപരിക്രമയും കഴിഞ്ഞ് സ്കന്ദൻ നർമദയുടെ തെക്കൻ തീരത്ത് ഘോര തപസ്സു ചെയ്യുന്നു. ശിവ-ഉമമാർ പ്രസന്നരായി അവനെ നിത്യ സേനാപതിയായി നിയമിക്കുകയും മയൂരവാഹനം ദാനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു. ആ സ്ഥലം സ്കന്ദതീർത്ഥമായി പ്രശസ്തം—ദുർലഭവും പാപനാശകവും. അവിടെ സ്നാനവും ശിവപൂജയും യജ്ഞസമ പുണ്യം നൽകുന്നു; എള്ളുകലർന്ന ജലത്തിൽ പിതൃതർപ്പണം ചെയ്ത്, ഒരൊറ്റ വിധിവത് പിണ്ഡദാനം ചെയ്താൽ പിതൃകൾ പന്ത്രണ്ട് വർഷം തൃപ്തരാകും. അവിടെ ചെയ്ത കർമ്മം അക്ഷയമാകുന്നു; ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം ദേഹത്യാഗം ചെയ്താൽ ശിവലോകപ്രാപ്തിയും, തുടർന്ന് വേദവിദ്യ, ആരോഗ്യം, ദീർഘായുസ്സ്, കുലപരമ്പര തുടർച്ച എന്നിവയോടെയുള്ള ശുഭജന്മവും ലഭിക്കുന്നു.
Adhyaya 112
Āṅgirasatīrtha-māhātmya (Glory of the Āṅgirasa Tīrtha)
മാർകണ്ഡേയൻ രാജസംവാദിയോട് നർമദയുടെ ഉത്തരതീരത്തിലുള്ള ആംഗിരസതീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകുവാൻ ഉപദേശിക്കുകയും അതിനെ സർവപാപവിനാശകമായ സർവലോകപാവന തീർത്ഥമായി വിശേഷിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് തീർത്ഥത്തിന്റെ കാരണകഥ പറയുന്നു—വേദവിദഗ്ധനായ ബ്രാഹ്മണഋഷി അംഗിരസൻ യുഗാരംഭത്തിൽ പുത്രപ്രാപ്തിക്കായി ദീർഘതപസ് ചെയ്തു. ത്രിഷവണസ്നാനം, നിത്യദേവജപം, മഹാദേവപൂജ, കൃച്ഛ്ര-ചാന്ദ്രായണാദി വ്രതനിയമങ്ങൾ എന്നിവയാൽ ശിവാരാധന നടത്തി. പന്ത്രണ്ടു വർഷത്തെ തപസ്സിന് ശേഷം ശിവൻ പ്രസന്നനായി വരം നൽകാൻ തയ്യാറായി. അംഗിരസൻ വേദവിദ്യാസമ്പന്നനും ശീലസംയമമുള്ളവനും ബഹുശാസ്ത്രനിപുണനും ദേവന്മാരുടെ മന്ത്രിസമാന മഹത്വമുള്ളവനും സർവത്ര ആദരിക്കപ്പെടുന്നവനുമായ ഒരു ഉത്തമപുത്രനെ അപേക്ഷിച്ചു. ശിവൻ വരം നൽകിയപ്പോൾ ബൃഹസ്പതി ജനിച്ചു. കൃതജ്ഞതയായി അംഗിരസൻ അവിടെ ശങ്കരനെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചു. ഫലശ്രുതിയിൽ—ഈ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ശിവപൂജ ചെയ്താൽ പാപങ്ങൾ നശിക്കും; ദരിദ്രർക്കു ധനം, സന്താനഹീനർക്കു സന്താനം ലഭിക്കും; ഇഷ്ടകാമനകൾ സഫലമാകും; ഭക്തൻ രുദ്രലോകം പ്രാപിക്കും എന്നു പറയുന്നു.
Adhyaya 113
Koṭitīrtha–Ṛṣikoṭi Māhātmya (Merit of Koṭitīrtha and Ṛṣikoṭi)
ഈ അധ്യായത്തിൽ മārkaṇḍേയൻ രാജാവിനോട് യാത്രാമാർഗ്ഗ നിർദ്ദേശങ്ങളെന്ന പോലെ കോṭിതീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകുവാൻ ഉപദേശിക്കുന്നു; അതിനെ അതുല്യമായ പുണ്യതീർത്ഥമായി വർണ്ണിക്കുന്നു. അവിടെ അനേകം ഋഷികൾ പരമസിദ്ധി പ്രാപിച്ചതായി ഓർമ്മിപ്പിച്ച്, അതുകൊണ്ട് ആ സ്ഥലം ‘ഋഷികോṭി’ എന്ന പേരിലും പ്രസിദ്ധമാണെന്ന് സ്ഥാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് സ്ഥലബന്ധിതമായ മൂന്ന് പുണ്യസാധനങ്ങൾ പറയുന്നു—(1) തീർത്ഥസ്നാനം ചെയ്ത് ബ്രാഹ്മണഭോജനദാനം; ഒരൊറ്റ ബ്രാഹ്മണനെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്നതിന്റെ ഫലം ‘കോടി’ ബ്രാഹ്മണങ്ങൾക്ക് ഭോജനം നൽകിയതിനു തുല്യമെന്നു പുണ്യവർദ്ധനയായി പറയുന്നു. (2) സ്നാനാനന്തരം പിതൃദേവതകൾക്ക് ആദരം/തർപ്പണം-ശ്രാദ്ധം നടത്തി തീർത്ഥയാത്രയിൽ പിതൃധർമ്മം ചേർക്കുന്നു. (3) അവിടെ മഹാദേവനെ ആരാധിച്ചാൽ വാജപേയ യാഗഫലം ലഭിക്കും എന്ന വാഗ്ദാനം. ഇങ്ങനെ കോṭിതീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം സ്ഥലം–കർമ്മം–ഫലശ്രുതി എന്ന ക്രമത്തിൽ സംക്ഷിപ്തമായി പ്രതിപാദിക്കുന്നു.
Adhyaya 114
अयोनिजतीर्थ-माहात्म्य (Ayonija Tīrtha: Ritual Procedure and Salvific Claim)
ഈ അധ്യായത്തിൽ മാർകണ്ഡേയ ഋഷി രാജാവിനോട് അയോനിജ എന്ന അതിപുണ്യ തീർത്ഥത്തെക്കുറിച്ച് സംക്ഷിപ്തമായ യാത്രാ-നിർദ്ദേശം നൽകുന്നു. ആ സ്ഥലത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ—അസാധാരണ സൗന്ദര്യം, മഹാപുണ്യം, സർവ്വപാപനാശകത്വം—എന്നിവ വ്യക്തമാക്കപ്പെടുന്നു. അവിടെ പാലിക്കേണ്ട ലഘുവിധി: അയോനിജയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് പരമേശ്വരനെ പൂജിക്കുക; തുടർന്ന് പിതൃകൾക്കും ദേവന്മാർക്കും ശ്രദ്ധയോടെ തർപ്പണാദി കർമ്മങ്ങൾ നടത്തുക. അവസാനം ശക്തമായ ഫലശ്രുതി—വിധിപൂർവ്വം അവിടെ പ്രാണത്യാഗം ചെയ്യുന്നവൻ ‘യോനി-ദ്വാരം’ അഥവാ പുനർജന്മവാതിൽ ഒഴിവാക്കി മോക്ഷാഭിമുഖമായ ഉറപ്പ് നേടുന്നു; തീർത്ഥാചരണം നൈതിക-വിധിനിഷ്ഠയുള്ള साधനയായി കർമബന്ധനമോചന മാർഗമായി പ്രതിപാദിക്കുന്നു।
Adhyaya 115
अङ्गारकतीर्थमाहात्म्य (Aṅgāraka Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Aṅgāraka Tīrtha on the Narmadā
മാർക്കണ്ഡേയൻ രാജാവിനോട് നർമദാതീരത്തിലെ പരമ അങ്കാരക തീർത്ഥത്തെക്കുറിച്ച് ഉപദേശിക്കുന്നു; അത് രൂപസൗന്ദര്യം നൽകുന്നതും ജനങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധവുമാണ്. അവിടെ ഭൂമിജനായ അങ്കാരകൻ അനന്തവർഷങ്ങൾ ദീർഘതപസ്സു ചെയ്തു. തപസ്സിൽ പ്രസന്നനായ മഹാദേവൻ സാക്ഷാൽ പ്രത്യക്ഷനായി, ദേവന്മാർക്കും ദുർലഭമായ വരം നൽകാമെന്ന് അറിയിച്ചു. അങ്കാരകൻ അവിനാശിയായ സ്ഥിരപദം അപേക്ഷിച്ചു—ഗ്രഹലോകങ്ങളിൽ നിത്യസഞ്ചാരം, കൂടാതെ പർവ്വതങ്ങൾ, സൂര്യ-ചന്ദ്രന്മാർ, നദികൾ, സമുദ്രങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നത്രയും കാലം വരം നിലനിൽക്കണം എന്ന്. ശിവൻ വരം നൽകി പുറപ്പെട്ടു; ദേവാസുരർ അദ്ദേഹത്തെ സ്തുതിച്ചു. തുടർന്ന് അങ്കാരകൻ ആ സ്ഥലത്ത് ശങ്കരനെ പ്രതിഷ്ഠിച്ച്, പിന്നെ ഗ്രഹക്രമത്തിൽ തന്റെ സ്ഥാനം പ്രാപിച്ചു. വിധിപ്രകാരം, ഈ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് പരമേശ്വരനെ പൂജിച്ച്, ക്രോധം ജയിച്ച് ഹോമാഹുതികൾ മുതലായ അർപ്പണങ്ങൾ ചെയ്യുന്നവന് അശ്വമേധയാഗഫലം ലഭിക്കുന്നു. അങ്കാരക ചതുര്ഥിയിൽ വിധിവത്തായി സ്നാനം ചെയ്ത് ഗ്രഹപൂജ ചെയ്താൽ ശുഭഫലങ്ങളും രൂപലാഭവും ദീർഘനന്മയും ലഭിക്കും; അവിടെ മരണം—ഇച്ഛാപൂർവ്വമോ അനിച്ഛാപൂർവ്വമോ—രുദ്രസാന്നിധ്യവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ സന്നിധിയിൽ ആനന്ദവും നൽകുന്നതായി പറയുന്നു।
Adhyaya 116
Pāṇḍu-tīrtha Māhātmya (Glory of Pāṇḍu Tīrtha)
ഈ അധ്യായത്തിൽ മārkaṇḍeya മുനി രാജാവിനെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത് പാണ്ഡു-തീർത്ഥത്തിന്റെ സംക്ഷിപ്ത തീർത്ഥമാഹാത്മ്യം ഉപദേശിക്കുന്നു. പാണ്ഡു-തീർത്ഥം സർവ്വപാവനമെന്ന് പറഞ്ഞ്, അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ ‘സർവ്വ-കിൽബിഷ’—എല്ലാ അശുദ്ധികളും അപരാധങ്ങളും നീങ്ങി മോചനം ലഭിക്കും എന്ന വിധി പ്രസ്താവിക്കുന്നു। സ്നാനാനന്തരം ശുദ്ധനായി കാഞ്ചന-ദാനം (സ്വർണ്ണദാനം) ചെയ്യണമെന്ന് നൈതിക-ആചാര നിർദ്ദേശമുണ്ട്; അതിലൂടെ ഭ്രൂണഹത്യ പോലുള്ള ഘോരപാപങ്ങളും നശിക്കും എന്ന ദൃഢ ഫലശ്രുതി പറയുന്നു। തുടർന്ന് പിണ്ഡവും ജലവും അർപ്പിക്കൽ (പിണ്ഡോദക-പ്രദാനം) ചെയ്താൽ വാജപേയ യാഗത്തിന് തുല്യമായ ഫലം ലഭിക്കുകയും പിതൃകളും പിതാമഹരും ആനന്ദിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു എന്ന് വർണ്ണിക്കുന്നു। ഇങ്ങനെ തീർത്ഥയാത്ര, ദാനം, പിതൃകർമ്മം എന്നിവയെ പാണ്ഡു-തീർത്ഥകേന്ദ്രിതമായ ഒരൊറ്റ പുണ്യമാർഗമായി ഏകീകരിക്കുന്നു।
Adhyaya 117
त्रिलोचनतीर्थमाहात्म्य (Glory of the Trilocana Tīrtha)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ശ്രീ മാർകണ്ഡേയൻ രാജേന്ദ്രനോട് ത്രിലോചന തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം ഉപദേശിക്കുന്നു. ഇത് പരമ പുണ്യകരമായ തീർത്ഥം; സർവ്വലോകങ്ങളും വന്ദിക്കുന്ന ദേവേശന്റെ സാന്നിധ്യം ഉള്ള സ്ഥാനമെന്നായി വിവരണം വരുന്നു. ഇവിടെയുള്ള വിധി ലളിതം—തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ഭക്തിയോടെ ശങ്കരനെ പൂജിക്കുക. ഇങ്ങനെ പൂജിച്ച് ദേഹത്യാഗം ചെയ്യുന്ന ഭക്തൻ സംശയമില്ലാതെ രുദ്രലോകം പ്രാപിക്കും എന്നതാണ് ഫലശ്രുതി. കൽപക്ഷയത്തിനു ശേഷം അവൻ വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷനായി വേർപാടില്ലാതെ നിലകൊള്ളുകയും നൂറു വർഷം ആദരിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യും എന്നും പറയുന്നു. തീർത്ഥം, ലഘുവിധി, മോക്ഷഫലം—ഇവയെ ഒരുമിച്ച് ചേർത്തുള്ള ഉപദേശമാണ് ഇത്.
Adhyaya 118
इन्द्रतीर्थमाहात्म्य (Indratīrtha Māhātmya) — The Glory of Indra’s Ford on the Narmadā
ഈ അധ്യായത്തിൽ യുധിഷ്ഠിരൻ നർമദയുടെ തെക്കൻ തീരത്തിലെ ഇന്ദ്രതീർത്ഥത്തിന്റെ ഉത്ഭവം ചോദിക്കുന്നു; മാർക്കണ്ഡേയ ഋഷി ചോദ്യം–ഉത്തരം രീതിയിൽ പുരാതന ഇതിഹാസം വിവരിക്കുന്നു. വൃത്രവധത്തിന് ശേഷം ഇന്ദ്രനെ ബ്രഹ്മഹത്യാദോഷം നിരന്തരം പിന്തുടരുന്നു; പല തീർത്ഥങ്ങളിലും പുണ്യജലങ്ങളിലും സഞ്ചരിച്ചിട്ടും മോചനം ലഭിക്കാതെ പോകുന്നത്, ഗൗരവമുള്ള നൈതിക ലംഘനം സാധാരണ തീർത്ഥപരിക്രമയാൽ മാത്രം നീങ്ങില്ലെന്നതിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രൻ കഠിന തപസ്സ്, ഉപവാസം, ദീർഘവ്രതങ്ങൾ എന്നിവ അനുഷ്ഠിക്കുന്നു; ഒടുവിൽ ദേവസഭകൾ കൂടുകയും ബ്രഹ്മാവ് പാപം നാലായി വിഭജിച്ച് ജലം, ഭൂമി, സ്ത്രീകൾ, തൊഴിൽ/കർമ്മമേഖലകൾ തുടങ്ങിയ വിഭാഗങ്ങളിൽ പങ്കുവെക്കുകയും ചെയ്യുന്നു—ഇതിലൂടെ ചില സാമൂഹ്യ-ആചാര നിയന്ത്രണങ്ങളുടെ കാരണകഥയും വ്യക്തമാകുന്നു. നർമദാതീരത്ത് മഹാദേവനെ ആരാധിച്ചതിൽ ശിവൻ പ്രസന്നനായി വരം നൽകുന്നു; അവിടെ ശാശ്വത ദിവ്യസന്നിധി വേണമെന്ന ഇന്ദ്രന്റെ അപേക്ഷയാൽ ഇന്ദ്രതീർത്ഥം സ്ഥാപിതമാകുന്നു. ഫലശ്രുതിയായി—ഇന്ദ്രതീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം, തർപ്പണം, പരമേശ്വരപൂജ എന്നിവ ചെയ്താൽ മഹാപാപങ്ങളും നശിച്ച് മഹായജ്ഞഫലം ലഭിക്കും; ഈ മഹാത്മ്യം ശ്രവിക്കുന്നതും ശുദ്ധികരമാണെന്ന് പറയുന്നു.
Adhyaya 119
कल्होडीतीर्थमाहात्म्यं तथा कपिलादानप्रशंसा (Kahlodī Tīrtha Māhātmya and the Eulogy of Kapilā-Dāna)
മാർക്കണ്ഡേയ ഋഷി രാജാവിനോട് ഉപദേശിക്കുന്നു—രേവാ/നർമദയുടെ ഉത്തര തീരത്തിലുള്ള ശ്രേഷ്ഠമായ കല്ഹോടീ-തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകുക; അത് സർവ്വപാപനാശകമെന്നു പ്രസിദ്ധം. ഈ സ്ഥലം പുരാതന മുനിമാർ സർവ്വജീവികളുടെ ക്ഷേമാർത്ഥം സ്ഥാപിച്ചതും, നർമദയുടെ മഹാജലബന്ധത്താൽ തപോബലത്തിൽ അതിന്റെ മഹിമ ഉയർന്നതുമെന്നു വിവരണം പറയുന്നു. തുടർന്ന് കപിലാ-തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം മുൻനിരയിൽ വച്ച് കപിലാ-ദാനത്തിന്റെ വിധി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—പ്രത്യേകിച്ച് അടുത്തിടെ കിടാവിനെ പ്രസവിച്ച ശുഭലക്ഷണങ്ങളുള്ള കപിലാ പശുവിനെ ഉപവാസത്തോടെ, നിയന്ത്രിത സ്വഭാവത്തോടെ, പ്രത്യേകമായി ക്രോധജയം പാലിച്ച് ദാനം ചെയ്യണം. ഭൂമി, ധനം, ധാന്യം, ആന, കുതിര, സ്വർണം മുതലായ ദാനങ്ങളെക്കാൾ കപിലാ-ദാനം ശ്രേഷ്ഠമെന്നു താരതമ്യക്രമത്തിൽ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ—ഈ തീർത്ഥത്തിൽ ദാനം ചെയ്താൽ ഏഴ് ജന്മങ്ങളിലെ വാക്ക്-മനസ്-കായിക പാപങ്ങൾ നശിക്കും; ദാതാവ് അപ്സരസ്സുകൾ പുകഴ്ത്തുന്ന വിഷ്ണുലോകം പ്രാപിക്കും; പശുവിന്റെ രോമങ്ങളുടെ എണ്ണത്തിന് അനുസരിച്ച് ദീർഘകാലം സ്വർഗ്ഗസുഖം അനുഭവിക്കും; പിന്നെ മനുഷ്യജന്മത്തിൽ സമൃദ്ധ വംശത്തിൽ ജനിച്ച് വേദവിദ്യ, ശാസ്ത്രപ്രാവീണ്യം, ആരോഗ്യം, ദീർഘായുസ്സ് എന്നിവ നേടും. അവസാനം കല്ഹോടീ-തീർത്ഥത്തിന്റെ പാപമോചനശക്തി അതുല്യമെന്നു വീണ്ടും ഉറപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 120
कम्बुतीर्थ-स्थापनम् (Establishment and Merit of Kambu Tīrtha)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ‘കംബുകേശ്വരൻ/കംബു’യെ ആധാരമാക്കി തീർത്ഥോത്ഭവവും ‘കംബുതീർത്ഥം’ എന്ന നാമകരണകാരണമും അതിന്റെ പുണ്യമഹിമയും വിവരിക്കുന്നു. ശ്രീ മാർക്കണ്ഡേയൻ ഹിരണ്യകശിപുവിൽ നിന്ന് പ്രഹ്ലാദൻ, തുടർന്ന് വിരോചനൻ, ബലി, ബാണൻ, ശംബർ, ഒടുവിൽ കംബു വരെ വംശപരമ്പര പറയുന്നു. കംബു എന്ന അസുരൻ വിഷ്ണുവിന്റെ സർവ്വവ്യാപക ശക്തിയെ ഓർത്ത് ഉദിക്കുന്ന അസ്തിത്വഭയം തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, നർമദാജലത്തിൽ മൗനം, നിയമസ്നാനം, തപസ്വിവേഷ-ആഹാരനിയമങ്ങൾ, കഠിനാനുഷ്ഠാനം എന്നിവയോടെ ദീർഘകാലം മഹാദേവനെ ആരാധിക്കുന്നു. ശിവൻ പ്രസന്നനായി വരം നൽകുന്നു; എന്നാൽ ഒരു തത്ത്വപരിധി വ്യക്തമാക്കുന്നു—ലോകസംഘർഷത്തിൽ വിഷ്ണുവിന്റെ പരമാധികാരം ആരും, ശിവനും പോലും, നിഷേധിക്കാനാവില്ല; ഹരിദ്വേഷം സ്ഥിരമംഗലം നൽകുകയില്ല. ശിവൻ അന്തർധാനം ചെയ്ത ശേഷം കംബു അവിടെ ശാന്തവും രോഗരഹിതവുമായ ശിവരൂപം സ്ഥാപിക്കുന്നു; ആ സ്ഥലം ‘കംബുതീർത്ഥം’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായി മഹാദോഷനാശകമെന്ന് പുകഴ്ത്തപ്പെടുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ—അവിടെ സ്നാനം-പൂജ, പ്രത്യേകിച്ച് ഋഗ്/യജുസ്/സാമ സ്തുതികളോടെ സൂര്യാരാധന, വൈദികകർമ്മസമഫലം നൽകും; പിതൃതർപ്പണവും ഈശാനപൂജയും അഗ്നിഷ്ടോമസദൃശഫലം നൽകും; അവിടെ ദേഹത്യാഗം ചെയ്താൽ രുദ്രലോകപ്രാപ്തിയുണ്ടെന്ന് പറയുന്നു.
Adhyaya 121
Candrahāsa–Somatīrtha Māhātmya (Glory of Candrahāsa and Somatīrtha)
ഈ അധ്യായത്തിൽ യുധിഷ്ഠിരന്റെ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് മറുപടിയായി മാർക്കണ്ഡേയൻ ചന്ദ്രഹാസത്തെ അടുത്ത പുണ്യതീർത്ഥമായി സൂചിപ്പിക്കുകയും, അവിടെയാണ് സോമദേവൻ ‘പരാ-സിദ്ധി’ നേടിയതെന്ന് സ്മരിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ദക്ഷന്റെ ശാപമാണ് സോമന്റെ ദുഃഖകാരണമെന്ന് വിശദീകരിച്ച്, ഗൃഹസ്ഥധർമ്മത്തിൽ ദാമ്പത്യകർതവ്യം അവഗണിക്കുന്നത് കർമഫലദോഷം സൃഷ്ടിക്കുന്നു എന്ന നൈതികോപദേശവും ചേർക്കുന്നു. പരിഹാരമായി സോമൻ പല തീർത്ഥങ്ങൾ സഞ്ചരിച്ച് പാപഹാരിണിയായ നർമദാ/രേവാ തീരത്തെത്തുന്നു. അവിടെ പന്ത്രണ്ടു വർഷം ഉപവാസം, ദാനം, വ്രതം, നിയന്ത്രണം എന്നിവ അനുഷ്ഠിച്ച് അശുദ്ധിയിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുന്നു. അവസാനം മഹാദേവനെ അഭിഷേകം ചെയ്ത് ശിവപ്രതിഷ്ഠാ-പൂജ നടത്തുന്നതിലൂടെ അക്ഷയപുണ്യവും ഉന്നതഗതിയും ലഭിക്കുന്നു എന്ന് പറയുന്നു. സോമതീർത്ഥത്തിലും ചന്ദ്രഹാസത്തിലും സ്നാനം—പ്രത്യേകിച്ച് ചന്ദ്ര-സൂര്യഗ്രഹണം, സംക്രാന്തി, വ്യതീപാതം, അയനം, വിഷുവം എന്നീ കാലങ്ങളിൽ—മഹാശുദ്ധിയും സ്ഥിരപുണ്യവും സോമസദൃശമായ തേജസ്സും നൽകുന്നതായി പ്രസ്താവിക്കുന്നു. രേവാതീരത്തിലെ ചന്ദ്രഹാസമാഹാത്മ്യം അറിഞ്ഞ് തീർത്ഥാടനം ചെയ്യുന്നവർ ഫലം പ്രാപിക്കും; അറിവില്ലാത്തവർ വഞ്ചിതരാകും. അവിടെ സ്വീകരിക്കുന്ന സന്ന്യാസവും സോമലോകബന്ധിതമായ തിരികെയില്ലാത്ത ശുഭമാർഗം നൽകുന്നു എന്നതാണ് ഉപസംഹാരം.
Adhyaya 122
Ko-hanasva Tīrtha Māhātmya and Varṇa–Āśrama Ethical Discourse (कोहनस्वतीर्थमाहात्म्य तथा वर्णाश्रमधर्मोपदेशः)
അധ്യായം 122 രണ്ട് ബന്ധിത ഘട്ടങ്ങളായി പുരോഗമിക്കുന്നു. ആദ്യം മാർക്കണ്ഡേയൻ ‘കോഹനസ്വ’ എന്ന തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം പറയുന്നു—ഇത് പാപഹരവും മരണഭയനാശകവും ആയി പ്രസിദ്ധമാണ്. തുടർന്ന് യുധിഷ്ഠിരന്റെ ചോദ്യം പ്രകാരം നാലു വർണങ്ങളുടെ ഉത്ഭവവും കർമ്മധർമ്മങ്ങളും വിശദീകരിക്കുന്നു: ബ്രഹ്മാവിനെ ആദികാരണമാക്കി, ദേഹ-രൂപകത്തിൽ ബ്രാഹ്മണൻ മുഖത്തിൽ നിന്ന്, ക്ഷത്രിയൻ ഭുജങ്ങളിൽ നിന്ന്, വൈശ്യൻ തുടകളിൽ നിന്ന്, ശൂദ്രൻ പാദങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉത്ഭവിച്ചതായി പറയുന്നു. ബ്രാഹ്മണനു സ്വാധ്യായം-അധ്യാപനം, യജ്ഞം, അഗ്നിഹോത്രം, പഞ്ചയജ്ഞങ്ങൾ, ഗൃഹസ്ഥധർമ്മം, പിന്നീടുള്ള വാനപ്രസ്ഥ/സന്ന്യാസാദർശങ്ങൾ; ക്ഷത്രിയനു ഭരണവും പ്രജാരക്ഷയും; വൈശ്യനു കൃഷി-ഗോരക്ഷ-വാണിജ്യം; ശൂദ്രനു സേവാധർമ്മം എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; മന്ത്ര-സംസ്കാരാധികാരത്തെക്കുറിച്ച് ഗ്രന്ഥവാണിയുടെ നിയന്ത്രിത നിലപാടും കാണിക്കുന്നു. രണ്ടാം ഭാഗം ദൃഷ്ടാന്തകഥയാണ്: ഒരു പണ്ഡിത ബ്രാഹ്മണൻ ‘ഹനസ്വ’ എന്ന ഭീഷണിവാക്ക് കേട്ട് യമനെയും ദൂതന്മാരെയും കണ്ടു, ശതരുദ്രീയ സഹിതം രുദ്രസ്തുതി ജപിച്ച് ലിംഗശരണം തേടുന്നു. അവിടെ വീണുകിടക്കുമ്പോൾ ശിവൻ രക്ഷാവചനം ഉച്ചരിച്ച് യമസേനയെ ചിതറിക്കുന്നു. അതിനാൽ ആ സ്ഥലം ‘കോ-ഹനസ്വ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാകുന്നു. അവസാനം ഫലശ്രുതി—ഇവിടെ സ്നാനം-പൂജ അഗ്നിഷ്ടോമയാഗസമ പുണ്യം നൽകുന്നു; ഇവിടെ മരിച്ചാൽ യമദർശനം ഇല്ല; അഗ്നിയിലോ ജലത്തിലോ മരണമുണ്ടായാൽ പ്രത്യേക ഫലങ്ങളും തുടർന്ന് സമൃദ്ധിയോടെ പുനരാഗമനവും പറയുന്നു.
Adhyaya 123
कर्मदीतीर्थे विघ्नेशपूजा-फलप्रशंसा | Karmadī Tīrtha and the Merit of Vighneśa Observance
ഈ അധ്യായത്തിൽ മുനി മാർക്കണ്ഡേയൻ രാജാവിനെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത് കർമദീ-തീർത്ഥത്തിന്റെ സംക്ഷിപ്ത മഹാത്മ്യം പറയുന്നു. മഹാബലനായ ഗണനാഥൻ വിഘ്നേശൻ അവിടെ സന്നിധാനമുള്ളതിനാൽ, ആ ശ്രേഷ്ഠ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകണമെന്ന് അദ്ദേഹം ഉപദേശിക്കുന്നു. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ, പ്രത്യേകിച്ച് ചതുര്ഥിദിനത്തിൽ ഉപവാസത്തോടുകൂടി സ്നാനം ചെയ്താൽ, ഏഴ് ജന്മങ്ങളിലെ വിഘ്നങ്ങൾ ശമിക്കുമെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു. അതേ സ്ഥലത്ത് ചെയ്യുന്ന ദാനം അക്ഷയഫലം നൽകുന്നതാണെന്ന് സംശയമില്ലാതെ ധർമ്മവചനമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു; തീർത്ഥയാത്ര, ചതുര്ഥി-നിയമം, ദാനധർമ്മം എന്നിവയെ വിഘ്നേശാനുഗ്രഹത്തോടെ വിഘ്നനാശ തത്ത്വവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു।
Adhyaya 124
नर्मदेश्वरतीर्थमाहात्म्य (The Māhātmya of Narmadeśvara Tīrtha)
ഈ അധ്യായത്തിൽ സംവാദരൂപത്തിൽ സംക്ഷിപ്തമായ തീർത്ഥോപദേശം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ശ്രീ മാർകണ്ഡേയൻ മഹീപാല രാജാവിനോട് നർമദേശ്വരം എന്ന പരമ പുണ്യതീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകുവാൻ നിർദ്ദേശിക്കുകയും അതിന്റെ മഹിമ പ്രസ്താവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. പ്രധാന വാദം മോക്ഷ-പ്രായശ്ചിത്തപരമാണ്—ആ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവൻ എല്ലാ കിൽബിഷങ്ങളിൽ നിന്നും (പാപ/ദോഷ) വിമുക്തനാകുന്നു. തുടർന്ന് അന്തിമഫലത്തെക്കുറിച്ച് പ്രത്യേകമായി—അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിച്ച് മരണമുണ്ടായാലും, ജലത്തിൽ മരണമുണ്ടായാലും, അല്ലെങ്കിൽ ‘അനനാശക’ (അപ്രഭാവി/അവിനാശി) തരത്തിലുള്ള മരണമായാലും, അവന്റെ ഗതി ‘അനിവർത്തികാ’ (തിരിച്ചുമാറാത്ത) ആകുന്നു; ഇത് ശങ്കരന്റെ മുൻ ഉപദേശമായി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശിവൻ→വക്താവ് എന്ന അധികാരപരമ്പരയാൽ തീർത്ഥത്തിന്റെ താരക മഹത്വം ഉറപ്പിക്കുന്നു।
Adhyaya 125
रवीतीर्थ-माहात्म्य एवं आदित्य-तपःकथा (Ravītīrtha Māhātmya and the Discourse on Āditya’s Tapas)
ഈ അധ്യായത്തിൽ യുധിഷ്ഠിരൻ ചോദിക്കുന്നു—ലോകത്തിൽ ദൃശ്യനും എല്ലാ ദേവന്മാരാലും പൂജ്യനുമായ സൂര്യനെ എങ്ങനെ തപസ്വി എന്നു പറയുന്നു? അവൻ ആദിത്യ/ഭാസ്കര എന്ന പദവും നാമങ്ങളും എങ്ങനെ നേടി? മാർകണ്ഡേയൻ മറുപടിയായി സൃഷ്ടിക്രമം വിവരിക്കുന്നു—ആദ്യം അന്ധകാരാവസ്ഥ, തുടർന്ന് ദിവ്യമായ ദീപ്തതത്ത്വത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷത, അതിൽ നിന്ന് വ്യക്തരൂപത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം, പിന്നെ ലോകകാര്യങ്ങളുടെ ക്രമീകരണം. തുടർന്ന് നർമദാതീരത്തിലെ രവീതീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം പറയുന്നു; അവിടെ സ്നാനം, പൂജ, മന്ത്രജപം, പ്രദക്ഷിണ എന്നിവയിലൂടെ സൂര്യാരാധന ഫലപ്രദമാകുന്നു. മന്ത്രം തന്നെയാണ് കർമ്മസിദ്ധിയുടെ അനിവാര്യ നിബന്ധന എന്നു ഊന്നിപ്പറഞ്ഞ്, മന്ത്രമില്ലാത്ത പ്രവർത്തി ഫലശൂന്യമാണെന്ന് ഉപമകളാൽ വ്യക്തമാക്കുന്നു. അവസാനത്തിൽ സംക്രാന്തി, വ്യതീപാതം, അയനം, വിഷുവം, ഗ്രഹണം, മാഘ സപ്തമി തുടങ്ങിയ കാലങ്ങളിലെ വിധികൾ, സൂര്യന്റെ ദ്വാദശ നാമാവലി, കൂടാതെ ശുദ്ധി, ആരോഗ്യ, മംഗളം, സാമൂഹികമായി ശുഭഫലങ്ങൾ നൽകുന്ന ഫലശ്രുതി എന്നിവ വിവരിക്കുന്നു.
Adhyaya 126
अयोनिज-महादेव-तीर्थमाहात्म्य (Glory of the Ayoni-ja Mahādeva Tīrtha)
ഈ അധ്യായത്തിൽ മാർക്കണ്ഡേയൻ ‘അയോനിജ’ എന്ന പരമ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമ ഉപദേശിക്കുന്നു. ഇത് ‘യോനി-സങ്കടം’—ജന്മബന്ധവും ദേഹധർമ്മജന്യ ക്ലേശവും—കൊണ്ട് പീഡിതർക്കു ശമനവും പാവനതയും നൽകുന്ന സ്ഥാനമായി പറയുന്നു. അവിടെ തീർത്ഥസ്നാനം ചെയ്താൽ യോനി സംബന്ധമായ ദുഃഖബോധവും അതിന്റെ ഭാരവും നീങ്ങും. തുടർന്ന് ഈശ്വരൻ/മഹാദേവനെ പൂജിച്ച് “സംഭവം (പുനർജന്മം) യോനി-സങ്കടം എന്നിവയിൽ നിന്ന് എന്നെ മോചിപ്പിക്കണമേ” എന്ന പ്രാർത്ഥനാവാക്യത്തോടെ അപേക്ഷിക്കണം; ഗന്ധം, പുഷ്പം, ധൂപം മുതലായ അർപ്പണങ്ങൾ പാപക്ഷയം വരുത്തും. ഭക്തിയോടെ ലിംഗപൂരണം/ലിംഗസേവ ചെയ്താൽ ദേവദേവന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ ദീർഘകാല വാസഫലം ‘സിക്ഥ-സംഖ്യ’ (മെഴുക്/തുള്ളികളുടെ എണ്ണം) എന്ന അതിശയോക്തിയാൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സുഗന്ധജലം, തേൻ, പാൽ അല്ലെങ്കിൽ തൈര് ഉപയോഗിച്ച് മഹാദേവന് അഭിഷേകം ചെയ്താൽ ‘വിപുല ശ്രീ’—സമൃദ്ധി—ലഭിക്കും. ശുക്ലപക്ഷത്തിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് ചതുര്ദശിയിൽ, ഗീത-വാദ്യങ്ങളോടുകൂടിയ പൂജയും, പ്രദക്ഷിണയോടൊപ്പം അതേ പ്രാർത്ഥനാപദത്തിന്റെ നിരന്തര ജപവും ശ്രേഷ്ഠമെന്ന് പറയുന്നു. അവസാനത്തിൽ ‘നമഃ ശിവായ’ എന്ന ഷഡക്ഷരത്തിന്റെ മഹത്വം പ്രഖ്യാപിച്ച്, അനേകം മന്ത്രവിസ്താരങ്ങളേക്കാൾ ഇതു മേന്മയുള്ളതെന്നും, ഇതിന്റെ ജപം തന്നെ അധ്യയനം-ശ്രവണം-ക്രിയാസമാപ്തി എന്നിവയുടെ സാരമാണെന്നും പറയുന്നു. ശിവയോഗികളുടെ സേവ, ദാന്ത-ജിതേന്ദ്രിയ തപസ്വികൾക്ക് അന്നദാനം, ദാനം, ജലപ്രദാനം എന്നിവ സ്നാന-പൂജയ്ക്ക് പൂരകമാക്കി, അതിന്റെ പുണ്യം മേരുവും സമുദ്രവും പോലെയുള്ള മഹത്തായ ഉപമകളാൽ തുല്യപ്പെടുത്തുന്നു.
Adhyaya 127
अग्नितीर्थ-माहात्म्य तथा कन्यादान-फलश्रुति (Agni Tīrtha Māhātmya and the Merit of Kanyādāna)
ഈ അധ്യായം റേവാഖണ്ഡത്തിലെ യാത്രാ-ഉപദേശഭാഗമായി, മാർകണ്ഡേയൻ രാജാവിനോട്—അനുപമവും പരമപവിത്രവുമായ അഗ്നിതീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകുവാൻ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. പക്ഷാരംഭത്തിൽ അവിടെ തീർത്ഥസ്നാനം ചെയ്യേണ്ടതാണെന്ന് വിധിച്ചു; ആ സ്നാനത്താൽ എല്ലാ കില്ബിഷവും പാപവും ആചാര-അശുദ്ധിയും നശിക്കുന്നു എന്നു പറയുന്നു. തുടർന്ന് കന്യാദാനധർമ്മത്തിന്റെ മഹത്വം പ്രതിപാദിക്കുന്നു—യഥാശക്തി അലങ്കരിച്ച കന്യയെ ദാനം ചെയ്താൽ മഹാപുണ്യം ലഭിക്കും. അതിന്റെ ഫലം അഗ്നീഷ്ടോമം, അതിരാത്രം തുടങ്ങിയ സോമയാഗഫലങ്ങളോട് താരതമ്യം ചെയ്ത്, അതിനെ അസാധാരണമായി അനേകം മടങ്ങ് കൂടുതലെന്ന് ഫലശ്രുതി പറയുന്നു. അവസാനം ദാതാവിന്റെ പുണ്യം വംശപരമ്പരയിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു—സന്തതിയുടെ തുടർച്ചയ്ക്ക് അനുസരിച്ച് (കേശസംഖ്യയുടെ ഉപമയോടെ) ദാതാവ് ശിവലോകാരോഹണം പ്രാപിക്കുന്നു എന്ന് ശൈവഭാവത്തിൽ വിവരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സാമൂഹിക തുടർച്ച, ദാനകർത്തവ്യം, മോക്ഷവാഗ്ദാനം എന്നിവ ഒന്നായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 128
भृकुटेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Bhrikuṭeśvara Tīrtha Māhātmya)
ഈ അധ്യായത്തിൽ മാർക്കണ്ഡേയ മുനി രാജാവിനോട് ഭൃകുടേശ്വരത്തിലേക്ക് ഗമിക്കണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുകയും ആ തീർത്ഥത്തെ ‘ശ്രേഷ്ഠ’ പുണ്യസ്ഥാനമായി വർണ്ണിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. സ്ഥലത്തിന്റെ മഹത്വം മഹർഷി ഭൃഗുവിന്റെ തപോചരിത്രത്തിൽ ആധാരപ്പെടുന്നു—അദ്ദേഹം അത്യന്തം ശക്തിമാനും കഠിനസ്വഭാവിയും ആയിരുന്നു; സന്താനലാഭത്തിനായി ദീർഘകാലം ഘോരതപസ്സു ചെയ്തു. അപ്പോൾ ‘അന്ധകഘാതിൻ’ (അന്ധകനെ വധിച്ചവൻ) എന്ന വിശേഷണത്തോടെ പരമേശ്വരൻ പ്രസന്നനായി വരം നൽകുന്നു; ഇതിലൂടെ തീർത്ഥത്തിന്റെ ശൈവ ദൈവാധിഷ്ഠാനം വ്യക്തമാകുന്നു. തുടർന്ന് കർമ്മഫലങ്ങൾ വിവരിക്കുന്നു—തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് പരമേശ്വരപൂജ ചെയ്താൽ അഗ്നിഷ്ടോമ യാഗഫലത്തിന്റെ എട്ടിരട്ടി ഫലം ലഭിക്കും. പുത്രാർത്ഥി നെയ്യും തേനും കൊണ്ട് ഭൃകുടേശനെ സ്നാപനം ചെയ്താൽ അഭിലഷിത പുത്രൻ ലഭിക്കുന്നു. ദാനമഹിമയായി ബ്രാഹ്മണന് സ്വർണ്ണദാനം, അല്ലെങ്കിൽ ഗോദാനവും ഭൂദാനവും, സമുദ്രങ്ങൾ-ഗുഹകൾ-പർവ്വതങ്ങൾ-വനങ്ങൾ-ഉപവനങ്ങൾ ഉൾപ്പെടെ സമസ്ത ഭൂമിദാനത്തോട് തുല്യമായ പുണ്യമെന്ന് പറയുന്നു. അവസാനം ദാതാവ് സ്വർഗ്ഗസുഖങ്ങൾ അനുഭവിച്ച് പിന്നെ ഭൂമിയിൽ രാജാവായോ അത്യന്തം ആദരിക്കപ്പെടുന്ന ബ്രാഹ്മണനായോ ഉയർന്ന സ്ഥാനം പ്രാപിക്കുന്നു—സ്ഥലബന്ധിത ഭക്തിയും ദാനധർമ്മവും നയിക്കുന്ന നൈതിക ഫലക്രമം ഇവിടെ സ്ഥാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 129
ब्रह्मतीर्थमाहात्म्य (Glory of Brahmatīrtha on the Narmadā)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ശ്രീ മാർകണ്ഡേയൻ ഒരു രാജാവിനോട് നർമദാതീരത്തിലെ ബ്രഹ്മതീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമ ഉപദേശിക്കുന്നു. ഇത് മറ്റു എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളെയും അതിക്രമിക്കുന്ന അതുല്യ പുണ്യക്ഷേത്രമായി വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു; ഇവിടെ ബ്രഹ്മദേവൻ അധിഷ്ഠാതാ ദേവതയായി പ്രസിദ്ധനാണ്. പാപശുദ്ധി വാക്ക്, മനസ്, കർമ്മം എന്നിങ്ങനെ ഘട്ടങ്ങളായി വിശദീകരിച്ച്, വെറും ദർശനം/സന്ദർശനം മാത്രത്തിലൂടെയും ശുദ്ധി ലഭിക്കുമെന്ന് പറയുന്നു. സ്നാനം ചെയ്ത് ശ്രുതി-സ്മൃതി നിർദേശിച്ച വിധികൾ പാലിക്കുന്നവർ പ്രായശ്ചിത്തം നിർവഹിച്ചു സ്വർഗവാസം നേടുന്നു; എന്നാൽ കാമ-ലോഭവശാൽ ശാസ്ത്രമാർഗം ഉപേക്ഷിക്കുന്നവർ നിന്ദ്യരായി, യഥാർത്ഥ പ്രായശ്ചിത്തപഥത്തിൽ നിന്ന് തെറ്റിപ്പോയവരായി ചിത്രീകരിക്കുന്നു. സ്നാനാനന്തരം പിതൃ-ദേവപൂജ ചെയ്താൽ അഗ്നിഷ്ടോമയാഗസമമായ പുണ്യം ലഭിക്കും; ബ്രഹ്മനു സമർപ്പിച്ച ദാനം അക്ഷയമെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. സംക്ഷിപ്ത ഗായത്രിജപവും ഋഗ്-യജുഃ-സാമ—മൂന്നു വേദഫലങ്ങളെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്നതായി മഹിമപ്പെടുത്തുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ തീർത്ഥത്തിൽ മരണം സംഭവിച്ചാൽ ബ്രഹ്മലോകപ്രാപ്തിയും പുനരാവർത്തനമില്ലായ്മയും ഉണ്ടെന്ന്, അവിടെ ദേഹാവശിഷ്ടബന്ധവും പുണ്യകരമാണെന്ന് പറയുന്നു. ഈ പുണ്യഫലമായി ഒരാൾ ബ്രഹ്മജ്ഞാനസമ്പന്നൻ, പണ്ഡിതൻ, മാന്യൻ, നിരാമയൻ, ദീർഘായുസ്സുള്ളവൻ ആയി ജനിക്കുന്നു; മഹാത്മ സന്ദർശകർ തത്ത്വാർത്ഥത്തിൽ ‘അമൃതത്വം’ പ്രാപിക്കുന്നു എന്നതാണ് ഉപസംഹാരം.
Adhyaya 130
Devatīrtha Māhātmya (Glory of Devatīrtha on the Southern Bank of the Narmadā)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഋഷി മാർകണ്ഡേയൻ റേവാ/നർമദയുടെ തെക്കൻ തീരത്തുള്ള ‘ദേവതീർത്ഥം’ എന്ന അതുല്യ പുണ്യതീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു. അവിടെ ദേവന്മാർ സംഗമിക്കുന്നു; പരമേശ്വരൻ ആ സ്ഥലത്തിൽ പ്രസന്നനാകുന്നു എന്ന ദൈവപരമ്പരയിലൂടെ തീർത്ഥത്തിന്റെ പാവിത്ര്യം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. തീർത്ഥസ്നാനത്തിനുള്ള നൈതിക യോഗ്യതയും വ്യക്തമാക്കുന്നു: കാമം (ആസക്തി)യും ക്രോധവും വിട്ട്, ശുദ്ധ അന്തഃകരണത്തോടെ സ്നാനം ചെയ്യണം. ഇങ്ങനെ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവന് സഹസ്ര ഗോദാനഫലത്തോട് തുല്യമായ നിശ്ചിത പുണ്യം ലഭിക്കും എന്ന ഫലശ്രുതി പറയുന്നു; ബാഹ്യകർമ്മം അന്തർനിയമത്തോടൊപ്പം ചേർന്നാൽ മാത്രമേ തീർത്ഥയാത്ര പൂർണമാകൂ എന്ന ഉപദേശം നൽകുന്നു.
Adhyaya 131
Nāgatīrtha Māhātmya (Legend of the Nāgas’ Fear and Śiva’s Protection) / नागतीर्थमाहात्म्य
അധ്യായം 131 ഋഷി മാർകണ്ഡേയനും രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരനും തമ്മിലുള്ള സംവാദരൂപത്തിലാണ്. തുടക്കത്തിൽ നർമദയുടെ തെക്കൻ തീരത്തിലുള്ള ‘അനുത്തമ’ നാഗതീർത്ഥം സൂചിപ്പിച്ച്, അത്യന്തം ഭയത്തെത്തുടർന്ന് മഹാനാഗങ്ങൾ എന്തുകൊണ്ട് തപസ്സു ചെയ്തു എന്ന ചോദ്യം ഉയരുന്നു. തുടർന്ന് മാർകണ്ഡേയൻ ഒരു പുരാതന ഇതിഹാസം പറയുന്നു—കാശ്യപന്റെ ഭാര്യമാരായ വിനത (ഗരുഡബന്ധം)യും കദ്രൂ (നാഗബന്ധം)യും ദിവ്യാശ്വമായ ഉച്ചൈഃശ്രവസിനെ കണ്ട ശേഷം ഒരു പന്തയം വെക്കുന്നു. കദ്രൂ കപടമായി തന്റെ നാഗപുത്രന്മാരെ വഞ്ചനയ്ക്ക് നിർബന്ധിക്കുന്നു; ചിലർ മാതൃശാപഭയത്തിൽ അനുസരിക്കുന്നു, മറ്റുചിലർ മറ്റൊരു ശരണം തേടി ദീർഘതപസ്സിൽ ഏർപ്പെടുന്നു. തപസ്സിൽ പ്രസന്നനായ മഹാദേവൻ വരം നൽകുന്നു—വാസുകി ശിവസന്നിധിയിൽ നിത്യരക്ഷകനായി പ്രതിഷ്ഠിതനാകുന്നു; നാഗങ്ങൾക്ക് അഭയം ഉറപ്പാകുന്നു, പ്രത്യേകിച്ച് നർമദാജലത്തിൽ സ്നാനം/അവഗാഹനം ചെയ്താൽ. അവസാനം വിധിയും ഫലശ്രുതിയും: പഞ്ചമി തിഥിയിൽ ഈ തീർത്ഥത്തിൽ ശിവപൂജ ചെയ്താൽ എട്ട് നാഗവംശങ്ങൾ ഉപാസകനെ ഹാനി ചെയ്യുകയില്ല; മരിച്ചവൻ ഇഷ്ടകാലം വരെ ശിവഗണ/അനുചരസ്ഥാനത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 132
वाराहतीर्थमाहात्म्यम् (Glory of Varāha Tīrtha on the Northern Bank of the Narmadā)
മാർകണ്ഡേയൻ രാജാവിനോട് ഉപദേശിക്കുന്നു: നർമദയുടെ ഉത്തര തീരത്തിലുള്ള ‘വരാഹ’ എന്ന തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകുക; അത് സർവ്വപാപഹരമായി പ്രസിദ്ധമാണ്. അവിടെ ലോകഹിതാർത്ഥം ജഗദ്ധാതാവും സൃഷ്ടികർത്താവുമായ ഭഗവാൻ വരാഹൻ വസിച്ച്, സംസാരസാഗരം കടത്തുന്ന രക്ഷക മാർഗ്ഗദർശിയായി നിലകൊള്ളുന്നു എന്ന് അധ്യായം പറയുന്നു. വിധിയിൽ തീർത്ഥസ്നാനം, ധരണീധര/വരാഹനു സുഗന്ധങ്ങളും പുഷ്പമാലകളും അർപ്പിച്ച് പൂജ, മംഗളഘോഷങ്ങൾ, ഉപവാസം—പ്രത്യേകിച്ച് ദ്വാദശി ദിനത്തിൽ—എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. തുടർന്ന് രാത്രിജാഗരണം നടത്തി പവിത്രകഥ ശ്രവണം/കഥനം ചെയ്യണം. പാപാചാരത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടവരുമായി സ്പർശം, സഹവാസം, സഹഭോജനം ഒഴിവാക്കണമെന്ന് സാമൂഹ്യ-വിധിനിയമങ്ങളും ഉണ്ട്; വാക്ക്, സ്പർശം, ശ്വാസം, ഒരുമിച്ച് ഭക്ഷണം എന്നിവ വഴി അശൗചം പകരുമെന്ന് പറയുന്നു. ശേഷിയനുസരിച്ച് വിധിപൂർവ്വം ബ്രാഹ്മണരെ ആദരിക്കാനും കല്പിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ വരാഹന്റെ മുഖദർശനം മാത്രമെങ്കിലും ദുഷ്കരപാപങ്ങൾ വേഗത്തിൽ നശിക്കും—ഗരുഡനെ കണ്ടാൽ സർപ്പങ്ങൾ ഓടുന്നതുപോലെ, സൂര്യനാൽ ഇരുട്ട് മാറുന്നതുപോലെ—എന്ന ഉപമകൾ നൽകുന്നു. മന്ത്രസാരമായി ‘നമോ നാരായണായ’ സർവ്വാർത്ഥസാധകമെന്നും, ശ്രീകൃഷ്ണനോട് ഒരിക്കൽ പ്രണാമം പോലും മഹായജ്ഞഫലസമമായി പുനർജന്മത്തിന് അപ്പുറം നയിക്കുമെന്നും പറയുന്നു. നിയമനിഷ്ഠ ഭക്തർ അവിടെ ദേഹത്യാഗം ചെയ്താൽ ക്ഷര-അക്ഷരഭേദാതീതമായ വിഷ്ണുവിന്റെ പരമ നിർമല പദം പ്രാപിക്കും എന്നതാണ് സമാപനം.
Adhyaya 133
लोकपालतीर्थचतुष्टयमाहात्म्य तथा भूमिदानपालन-उपदेशः (Glory of the Four Lokapāla Tīrthas and Counsel on Protecting Land-Gifts)
മാർകണ്ഡേയ ഋഷി പാപഹരമായ പരമ തീർത്ഥചതുഷ്ടയത്തെ വിവരിക്കുന്നു—കുബേരൻ, വരുണൻ, യമൻ, വായു എന്നീ ലോകപാലന്മാരുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സ്ഥാനങ്ങൾ; അവയുടെ ദർശനം മാത്രത്താൽ പോലും പാപനാശം ഉണ്ടാകുമെന്ന് പറയുന്നു. ലോകപാലർ നർമദാതീരത്ത് എന്തിന് തപസ്സു ചെയ്തു എന്ന് യുധിഷ്ഠിരൻ ചോദിക്കുന്നു. അസ്ഥിരമായ ലോകത്തിൽ സ്ഥിരാധാരം തേടിയാണ് അവർ തപസ്സിലേർപ്പെട്ടത് എന്നും, സർവ്വജീവികളുടെ ധാരണാധാരം ധർമ്മം തന്നെയാണെന്നും ഋഷി ഉപദേശിക്കുന്നു. ഘോരതപസ്സിന്റെ ഫലമായി ശിവൻ വരങ്ങൾ നൽകുന്നു—കുബേരൻ യക്ഷാധിപതിയും ധനാധിപതിയും ആകുന്നു; യമൻ നിയന്ത്രണവും ന്യായവിധിയും സംബന്ധിച്ച അധികാരം നേടുന്നു; വരുണൻ ജലരാജ്യത്തിൽ പരമാധികാരം അനുഭവിക്കുന്നു; വായു സർവ്വവ്യാപകത കൈവരിക്കുന്നു. അവർ തങ്ങളുടെ പേരുകളിൽ വേറിട്ട ക്ഷേത്രങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ച് പൂജയും നിവേദ്യങ്ങളും നടത്തുന്നു. തുടർന്ന് സാമൂഹ്യ-നൈതിക നിയമം പറയുന്നു—പണ്ഡിത ബ്രാഹ്മണരെ ക്ഷണിച്ച് ദാനങ്ങൾ, പ്രത്യേകിച്ച് ഭൂമിദാനം നൽകുകയും അതിനെ സംരക്ഷിക്കുകയും വേണം. ഭൂമിദാനം പിടിച്ചെടുക്കൽ/റദ്ദാക്കൽ മഹാപാപം; അത്തരം പ്രവൃത്തിക്ക് ശിക്ഷാവിധാനം ഉണ്ട്; ദാനം നൽകുന്നതിനെക്കാൾ ദാനം കാക്കുന്നതാണ് ശ്രേഷ്ഠം എന്ന് പ്രശംസിക്കുന്നു. തീർത്ഥഫലങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കുന്നു—കുബേരേശയിൽ പൂജ അശ്വമേധസമ പുണ്യം; യമേശ്വരത്തിൽ ജന്മജന്മാന്തര പാപവിമോചനം; വരുണേശയിൽ വാജപേയസമ ഫലം; വാതേശ്വരത്തിൽ ജീവിതലക്ഷ്യങ്ങളുടെ പരിപൂർത്തി. അവസാനം ഫലശ്രുതി—ഈ കഥ ശ്രവണം/പാരായണം പാപം നീക്കി മംഗളം വർധിപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 134
Rāmeśvara-tīrtha Māhātmya (रामेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of Rāmeśvara on the Southern Bank of the Narmadā
ഈ അധ്യായത്തിൽ ശ്രീ മാർകണ്ഡേയൻ സംക്ഷിപ്തമായി തീർത്ഥമാഹാത്മ്യം പ്രസ്താവിക്കുന്നു. റേവാ-നർമദയുടെ തെക്കൻ തീരത്തിലുള്ള ‘രാമേശ്വരം’ എന്ന അതുല്യ തീർത്ഥം പാപഹരം, പുണ്യപ്രദം, സർവദുഃഖഘ്നം എന്നിങ്ങനെ മഹത്വപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നു. ഈ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് മഹേശ്വരനെ—മഹാദേവൻ, മഹാത്മാവ്—പൂജിക്കുന്നവൻ എല്ലാ കില്ബിഷങ്ങളിൽ നിന്നും (ദോഷം/അശുദ്ധി) മോചിതനാകുന്നു എന്ന് ഫലശ്രുതി പറയുന്നു. ഇങ്ങനെ സ്ഥലം, ക്രമം (സ്നാനം→പൂജ), ഫലം (അശുദ്ധിക്ഷയം) എന്നിവ കൂട്ടിച്ചേർത്ത് തീർത്ഥയാത്രയുടെ സംക്ഷിപ്ത മാർഗം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു.
Adhyaya 135
सिद्धेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Siddheśvara Tīrtha Māhātmya)
മാർക്കണ്ഡേയൻ ‘സിദ്ധേശ്വര’ എന്ന മഹാതീർത്ഥത്തെ വർണ്ണിക്കുന്നു—സകല ലോകങ്ങളിലും പൂജിക്കപ്പെടുന്നതും പരമസിദ്ധി നൽകുന്നതുമായ തീർത്ഥം. ഈ അധ്യായത്തിന്റെ മുഖ്യ ഉപദേശം സംക്ഷിപ്തം: തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ഉമാ‑രുദ്ര (ഉമാ‑മഹേശ്വര) പൂജ വിധിപൂർവ്വം നടത്തണം. ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ വാജപേയ യാഗഫലത്തോടു തുല്യമായ പുണ്യം ലഭിക്കുമെന്ന് ഫലസമത്വം പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ—സഞ്ചിത പുണ്യബലത്തിൽ മരണാനന്തരം സ്വർഗാരോഹണം, അപ്സരാസംഗവും മംഗളഘോഷങ്ങളോടെയുള്ള ആദരവും; ദീർഘകാല സ്വർഗ്ഗഭോഗത്തിനു ശേഷം ധന‑ധാന്യസമൃദ്ധമായ, പ്രശസ്തമായ വംശത്തിൽ പുനർജന്മം, വേദ‑വേദാംഗപരിചയം, സാമൂഹിക ബഹുമാനം, രോഗ‑ശോകരഹിത ജീവിതം, ശതവത്സരായുസ്സ് എന്നിവ ശൈവഭക്തിയുടെ ഫലപരമ്പരയായി വിവരിക്കുന്നു.
Adhyaya 136
अहल्येश्वरतीर्थमाहात्म्य (Ahalyeśvara Tīrtha Māhātmya)
മാർക്കണ്ഡേയൻ ‘അഹല്യേശ്വര’ ക്ഷേത്രത്തിന്റെയും സമീപ തീർത്ഥത്തിന്റെയും മഹിമ സ്ഥാപിക്കാൻ അഹല്യാ–ഗൗതമ–ഇന്ദ്ര സംഭവത്തെ സ്ഥലകേന്ദ്രിതമായി പുനർവിവരിക്കുന്നു. ഗൗതമൻ ധർമ്മനിഷ്ഠനായ ബ്രാഹ്മണ തപസ്വി; അഹല്യ അപൂർവ സൗന്ദര്യത്തിന് പ്രസിദ്ധ. കാമവശനായ ഇന്ദ്രൻ (ശക്രൻ) ഗൗതമന്റെ വേഷം ധരിച്ചു ആശ്രമസമീപത്ത് അഹല്യയെ സമീപിക്കുന്നു. ഗൗതമൻ മടങ്ങിവന്ന് അപരാധം തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ഇന്ദ്രനെ ശപിക്കുമ്പോൾ, അവന്റെ ശരീരത്തിൽ അനേകം ‘ഭഗ’ങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടതെന്ന അടയാളം ഉണ്ടാകുന്നു; ഇന്ദ്രൻ രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ച് തപസ്സിൽ ഏർപ്പെടുന്നു. അഹല്യയും ശാപത്താൽ ശിലാരൂപയാകുന്നു; എന്നാൽ മോചനത്തിന് കാലപരിധിയുണ്ട്—ആയിരം വർഷങ്ങൾക്ക് ശേഷം വിശ്വാമിത്രനോടൊപ്പം തീർത്ഥയാത്രയിൽ വന്ന ശ്രീരാമദർശനത്തോടെ അവൾ ശുദ്ധയായി വിമുക്തയാകുന്നു. തുടർന്ന് അവൾ നർമദാ തീർത്ഥതീരത്ത് സ്നാനം ചെയ്ത് ചാന്ദ്രായണാദി കൃച്ഛ്രവ്രതങ്ങളോടെ തപം അനുഷ്ഠിക്കുന്നു. മഹാദേവൻ പ്രസന്നനായി വരം നൽകുന്നു; അഹല്യ ശിവനെ ‘അഹല്യേശ്വര’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതി: ഇവിടെ തീർത്ഥസ്നാനം ചെയ്ത് പരമേശ്വരനെ ആരാധിക്കുന്നവർ സ്വർഗം പ്രാപിക്കുകയും, പിന്നീടുള്ള മനുഷ്യജന്മത്തിൽ സമൃദ്ധി, വിദ്യ, ആരോഗ്യം, ദീർഘായുസ്സ്, കുലപരമ്പര എന്നിവ ലഭിക്കുകയും ചെയ്യും.
Adhyaya 137
कर्कटेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Karkaṭeśvara Tīrtha-Māhātmya)
ഈ അധ്യായത്തിൽ മാർകണ്ഡേയ മുനി രാജാവിനോട് തീർത്ഥോപദേശം നൽകുകയും, നർമദയുടെ വടക്കൻ തീരത്തുള്ള പരമ ശൈവ തീർത്ഥമായ ‘കർക്കടേശ്വര’ത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ സ്ഥലം പാപനാശകമായി പ്രസിദ്ധമാണ്. വിധിപൂർവ്വം സ്നാനം ചെയ്ത് ശിവപൂജ ചെയ്യുന്നവന് മരണാനന്തരം രുദ്രലോകത്തേക്കുള്ള തിരിച്ചുവരാനാകാത്ത ഗതി ലഭിക്കുന്നു. ഈ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമയെ പൂർണ്ണമായി ചുരുക്കാൻ കഴിയില്ലെന്ന് പറഞ്ഞ്, മുനി മുഖ്യ സിദ്ധാന്തം വ്യക്തമാക്കുന്നു—അവിടെ ചെയ്യുന്ന ശുഭമോ അശുഭമോ ഏതു കർമവും ‘അക്ഷയം’ ആകുന്നു; പുണ്യക്ഷേത്രത്തിൽ കർമഫലത്തിന്റെ സ്ഥിരത പ്രത്യേകമായി വർധിക്കുന്നു. വാലഖില്യ ഋഷികളും മരീചിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട തപസ്വികളും സ്വേച്ഛയാൽ അവിടെ വസിച്ച് ആനന്ദിക്കുന്നു; ദേവി നാരായണിയും അവിടെ ഘോര തപസ്സിൽ നിരന്തരം ലീനയാകുന്നു. അവസാനം പിതൃതർപ്പണവിധി—അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് തർപ്പണം ചെയ്യുന്നവൻ പന്ത്രണ്ടു വർഷത്തേക്ക് പിതൃകളെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്നു. ഇങ്ങനെ വ്യക്തിമോക്ഷം, ധർമ്മാചരണം, വംശകർത്തവ്യം എന്നിവ ഒരേ തീർത്ഥകേന്ദ്രിത കർമത്തിൽ ഏകീകരിക്കുന്നു.
Adhyaya 138
Śakratīrtha Māhātmya (The Glory of Śakra-tīrtha) — Indra’s Restoration and the Merit of Śiva-Pūjā
മാർക്കണ്ഡേയൻ ഉപദേശിക്കുന്നു—യാത്രികൻ അതുല്യമായ ശക്രതീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകണം. ഇതിന്റെ മഹത്വം ഒരു കാരണകഥയിലൂടെ വ്യക്തമാകുന്നു: ഗൗതമ ഋഷിയുടെ ശാപം മൂലം ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) രാജശ്രീ നഷ്ടപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ ദേവന്മാരും തപസ്വി മഹർഷിമാരും വ്യാകുലരായി ഗൗതമനോട് വിനയവചനങ്ങളോടെ അപേക്ഷിക്കുന്നു—ഇന്ദ്രനില്ലാത്ത ലോകത്തിൽ ദേവ-മാനവ ധർമ്മക്രമം നിലനിൽക്കുക ദുഷ്കരം; സ്വന്തം കുറ്റം മൂലം ലജ്ജിച്ച് ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്ന ദേവനോട് കരുണ കാണിക്കണമെന്നു. വേദജ്ഞന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഗൗതമൻ പ്രസന്നനായി വരം നൽകുന്നു—‘ആയിരം ചിഹ്നങ്ങൾ’ എന്ന അപകീർത്തി അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ ‘ആയിരം കണ്ണുകൾ’ ആയി മാറി ഇന്ദ്രന്റെ മഹിമ പുനഃസ്ഥാപിതമാകുന്നു. തുടർന്ന് ഇന്ദ്രൻ നർമദയിലേക്കു ചെന്നു നിർമ്മലജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത്, ത്രിപുരാന്തക ശിവനെ സ്ഥാപിച്ച് പൂജിച്ച്, അപ്സരസ്സുകളുടെ ആദരത്തോടെ സ്വധാമത്തിലേക്ക് മടങ്ങുന്നു. ഫലശ്രുതി: ഈ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് പരമേശ്വരനെ പൂജിക്കുന്നവൻ പരസ്ത്രീഗമനപാപത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും; ശൈവദർശനത്തിൽ ഇത് ശുദ്ധിയുടെയും പ്രായശ്ചിത്തത്തിന്റെയും തീർത്ഥമായി പുകഴ്ത്തപ്പെടുന്നു.
Adhyaya 139
Somatīrtha Māhātmya (Glory of Somatīrtha) — Ritual Bathing, Solar Contemplation, and Merit of Feeding the Learned
അധ്യായം 139-ൽ മാർകണ്ഡേയൻ യാത്രാ-നിർദ്ദേശരൂപത്തിൽ സോമതീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം പറയുന്നു. ഇത് അതുല്യമായ പുണ്യക്ഷേത്രം; ഇവിടെ സോമൻ തപസ്സു ചെയ്ത് ദിവ്യ നക്ഷത്രപഥം പ്രാപിച്ചു. ഇവിടെ ആദ്യം തീർത്ഥസ്നാനം, തുടർന്ന് വിധിപൂർവ്വം ആചമനംയും ജപവും, ഒടുവിൽ രവി (സൂര്യൻ) ധ്യാനം—എന്ന ക്രമം നിർദേശിക്കുന്നു. ഈ തീർത്ഥത്തിൽ ചെയ്ത সাধനയുടെ ഫലം ഋഗ്-യജുഃ-സാമ വേദപാരായണത്തിന്റെയും ഗായത്രിജപത്തിന്റെയും ഫലത്തോട് തുല്യമെന്ന് മഹിമ പറയുന്നു. ബഹ്വൃച, അധ്വര്യു, ഛാന്ദോഗ തുടങ്ങിയ വേദവിദ്വാൻമാരെയും പഠനം പൂർത്തിയാക്കിയ ബ്രാഹ്മണരെയും ഭോജനിപ്പിക്കൽ, കൂടാതെ പ്രമുഖ ബ്രാഹ്മണർക്കു പാദുക/ചപ്പൽ, കുട, വസ്ത്രം, കമ്പളം, കുതിര മുതലായ ദാനങ്ങൾ നൽകൽ ‘കോടി’ പുണ്യമായി പ്രശംസിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രിയസംയമം ചെയ്യുന്ന മുനി ഉള്ളിടം കുരുക്ഷേത്ര-നൈമിഷ-പുഷ്കര തുല്യമെന്ന സന്ന്യാസനീതിയും പറയുന്നു; ഗ്രഹണം, സംക്രാന്തി, വ്യതീപാതം സമയങ്ങളിൽ യോഗികളെ പ്രത്യേകമായി ആദരിക്കണം. ഈ തീർത്ഥത്തിൽ സന്ന്യാസം സ്വീകരിക്കുന്നവൻ വിമാനം കയറി സ്വർഗ്ഗത്തിലെത്തി സോമന്റെ പരിചാരകനായി, സോമന്റെ ദിവ്യസുഖത്തിൽ പങ്കുചേരുന്നു.
Adhyaya 140
नन्दाह्रदमाहात्म्य (Nandāhrada Māhātmya: The Glory of Nandā Lake)
ഈ അധ്യായം റേവാഖണ്ഡത്തിനുള്ളിൽ തീർത്ഥയാത്രയ്ക്ക് വഴികാട്ടുന്ന ഉപദേശരൂപത്തിലാണ്. മാർക്കണ്ഡേയൻ രാജശ്രോതാവിനോട് നന്ദാഹ്രദത്തിലേക്ക് പോകാൻ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—അത് അതുല്യമായ പുണ്യസരോവരം; അവിടെ സിദ്ധന്മാർ സന്നിധാനം ചെയ്യുന്നു, ദേവി നന്ദാ വരപ്രദായിനിയായി പ്രസിദ്ധയാണ്. തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹത്വം ഒരു പുരാണസംഭവം വഴി സ്ഥാപിക്കുന്നു: ദേവന്മാരെ ഭീതിപ്പെടുത്തിയ മഹിഷാസുരനെ ദേവി ശൂലിനീ-സ്വരൂപത്തിൽ ത്രിശൂലത്തോടെ കുത്തി സംഹരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് വിശാലനേത്രയായ ദേവി അവിടെ സ്നാനം ചെയ്തതിനാൽ ആ സരോവരം “നന്ദാഹ്രദം” എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായി. വിധിയായി—നന്ദയെ മനസ്സിൽ ധ്യാനിച്ച് അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ബ്രാഹ്മണർക്കു ദാനം നൽകിയാൽ അശ്വമേധസമ പുണ്യം ലഭിക്കും എന്ന് പറയുന്നു. ഭൈരവം, കേദാരം, രുദ്രമഹാലയം തുടങ്ങിയ ദുർലഭ മഹാതീർത്ഥങ്ങളോടൊപ്പം ഇതെയും ഉൾപ്പെടുത്തുന്നു; എന്നാൽ കാമാസക്തിയും മോഹവും കാരണം പലർക്കും ഇതിന്റെ മഹിമ തിരിച്ചറിയാനാവില്ല. ഫലശ്രുതിയിൽ, സമുദ്രപര്യന്ത ഭൂമിയിലുടനീളം സ്നാന-ദാനങ്ങൾ നൽകുന്ന ഫലമൊക്കെയും നന്ദാഹ്രദസ്നാനത്തിൽ ഏകീകരിച്ച് ലഭിക്കുന്നു എന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 141
Tāpeśvara Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Tāpeśvara Ford)
മാർക്കണ്ഡേയൻ താപേശ്വര തീർത്ഥത്തിന്റെ ഉദ്ഭവകഥ പറയുന്നു. ഒരു വ്യാധൻ ഭയന്നിരുന്ന ഹരിണി വെള്ളത്തിലേക്ക് ചാടി ഭയം വിട്ട് പിന്നെ ആകാശത്തിലേക്ക് ഉയർന്നത് കണ്ടു അത്ഭുതപ്പെട്ടു വൈരാഗ്യം പ്രാപിച്ചു. അവൻ വില്ല് വച്ചൊഴിഞ്ഞ് സഹസ്ര ദിവ്യവർഷങ്ങൾ കഠിനതപസ് ചെയ്തു. തപസ്സിൽ പ്രസന്നനായ മഹേശ്വരൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു വരം ചോദിക്കുമ്പോൾ, വ്യാധൻ ശിവസന്നിധിയിൽ വാസം അപേക്ഷിച്ചു; ദേവൻ അനുഗ്രഹിച്ച് അന്തർധാനം ചെയ്തു. പിന്നീട് വ്യാധൻ മഹേശ്വരനെ സ്ഥാപിച്ച് വിധിപൂർവ്വം പൂജ നടത്തി സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു. അന്നുമുതൽ ഈ തീർത്ഥം ത്രിലോകങ്ങളിലും “താപേശ്വര” എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായി—വ്യാധന്റെ അനുതാപവും തപസ്സിന്റെ താപവും ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു. ഇവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ശങ്കരനെ ആരാധിക്കുന്നവൻ ശിവലോകം പ്രാപിക്കും; നർമദാജലത്തിൽ താപേശ്വരത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ താപത്രയത്തിൽ നിന്ന് മോചനം ലഭിക്കും. അഷ്ടമി, ചതുര്ദശി, തൃതീയാ ദിനങ്ങളിൽ പ്രത്യേക സ്നാനാചരണം സർവ്വപാപശമനത്തിന് ശുപാർശ ചെയ്യപ്പെടുന്നു।
Adhyaya 142
रुक्मिणीतीर्थमाहात्म्य (Rukmiṇī Tīrtha Māhātmya) and the Naming of Yodhanīpura
ഈ അധ്യായത്തിൽ മാർകണ്ഡേയൻ യുധിഷ്ഠിരനോട് രുക്മിണീ-തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം ഉപദേശിക്കുന്നു. അവിടെ സ്നാനം മാത്രത്താൽ തന്നെ സൗന്ദര്യവും സൗഭാഗ്യവും ലഭിക്കുമെന്ന്, പ്രത്യേകിച്ച് അഷ്ടമി, ചതുര്ദശി, പ്രത്യേകമായി തൃതീയാ തിഥികളിൽ സ്നാന-പൂജകൾക്ക് മഹാഫലം ഉണ്ടെന്ന് പറയുന്നു. തീർത്ഥത്തിന്റെ പ്രാമാണ്യം സ്ഥാപിക്കാൻ ഇതിഹാസം വരുന്നു—കുണ്ഡിനരാജൻ ഭീഷ്മകന്റെ പുത്രി രുക്മിണിയെ ‘ചതുര്ഭുജ ദേവനു നൽകണം’ എന്ന് അശരീരവാണി പ്രവചിക്കുന്നു. രാഷ്ട്രീയ ക്രമീകരണങ്ങളാൽ അവൾ ശിശുപാലനോട് നിശ്ചയിക്കപ്പെടുന്നു; അപ്പോൾ കൃഷ്ണനും സങ്കർഷണനും എത്തി, ഹരി വേഷാന്തരത്തിൽ രുക്മിണിയെ കണ്ടുമുട്ടി, കൃഷ്ണൻ അവളെ അപഹരിക്കുന്നു. പിന്തുടർച്ചയും യുദ്ധവും നടക്കുന്നു; ബലദേവന്റെ വീര്യചിത്രണം, രുക്മിയുമായുള്ള ഏറ്റുമുട്ടൽ; രുക്മിണിയുടെ അപേക്ഷയാൽ സുദർശനപ്രയോഗം തടയപ്പെടുകയും തുടർന്ന് ഭഗവാൻ ദിവ്യരൂപം വെളിപ്പെടുത്തി സമാധാനം വരുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. അവസാനം കൃഷ്ണൻ മാനസപുത്രപരമ്പരയിലെ ഏഴ് ഋഷിസദൃശരെ ആദരിച്ചു ഗ്രാമദാനം ചെയ്യുന്നു; ദാനഭൂമി കവർന്നെടുക്കരുതെന്ന് കടുത്ത ഉപദേശം നൽകി അതിന്റെ കർമഫലവും പറയുന്നു. തീർത്ഥമാഹാത്മ്യത്തിൽ സ്നാനം, ബലദേവ-കേശവ പൂജ, പ്രദക്ഷിണ, കപിലാദാനം, സ്വർണം-വെള്ളി, പാദരക്ഷ, വസ്ത്രാദി ദാനങ്ങൾ, മറ്റു പ്രസിദ്ധ തീർത്ഥങ്ങളോടുള്ള പുണ്യതുലന, കൂടാതെ ഈ പരിധിയിൽ അഗ്നി/ജലം/ഉപവാസം വഴി ദേഹത്യാഗം ചെയ്യുന്നവരുടെ പരലോകഗതിയുടെ ഫലശ്രുതിയും വിവരിക്കുന്നു.
Adhyaya 143
Yojaneśvara Tīrtha Māhātmya and the Worship of Balakeśava
ഈ അധ്യായത്തിൽ ശ്രീ മാർകണ്ഡേയൻ ഒരു രാജാവിനോട് യോജനേശ്വരം എന്ന പരമപുണ്യ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം ഉപദേശിക്കുന്നു. അവിടെ നര–നാരായണ ഋഷിമാർ തപസ്സു ചെയ്ത് ദേവ–ദാനവ ആദിസമരത്തിൽ ദേവന്മാർക്ക് വിജയം വരുത്തിയതായി പറയുന്നു. യുഗക്രമത്തിൽ അതേ ദിവ്യതത്ത്വത്തിന്റെ മഹിമ സംക്ഷിപ്തമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു—ത്രേതായുഗത്തിൽ രാമ–ലക്ഷ്മണ രൂപമായി, തീർത്ഥസ്നാനാനന്തരം രാവണവധം വഴി ധർമ്മസ്ഥാപനം നടക്കുന്നു. കലിയുഗത്തിൽ വാസുദേവ വംശത്തിൽ ബല–കേശവ (ബലരാമ–കൃഷ്ണ) രൂപമായി ജനിച്ച് കംസൻ, ചാണൂരൻ, മുഷ്ടികൻ, ശിശുപാലൻ, ജരാസന്ധൻ മുതലായ പ്രധാന ശത്രുക്കളെ സംഹരിക്കുന്നു; ധർമ്മക്ഷേത്ര കുരുക്ഷേത്ര യുദ്ധത്തിലും മുഖ്യ വീരന്മാരുടെ പതനത്തിൽ ദൈവിക ഇടപെടൽ നിർണായകമാണെന്ന് സൂചനയുണ്ട്. തുടർന്ന് ആചാരവിധികൾ പറയുന്നു—തീർത്ഥസ്നാനം, ബല–കേശവ പൂജ, ഉപവാസം, രാത്രിജാഗരണം (പ്രജാഗര), ഭക്തിഗാനം/കീർത്തനം, ബ്രാഹ്മണർക്കുള്ള ആദരസത്കാരം. ഫലശ്രുതിയിൽ ഇവിടെ ചെയ്ത ദാനവും പൂജയും അക്ഷയഫലം നൽകും, മഹാപാപങ്ങൾ ഉൾപ്പെടെ പാപനാശം സംഭവിക്കും, ഈ അധ്യായം ശ്രവണം/വായനം/പാരായണം ചെയ്യുന്ന ധർമ്മനിഷ്ഠർ പാപവിമുക്തരായി കല്യാണവും മോക്ഷവും പ്രാപിക്കും എന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു.
Adhyaya 144
Cakratīrtha–Dvādaśī Tīrtha Māhātmya (Non-diminishing Merit at Cakratīrtha)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ശ്രീ മാർകണ്ഡേയൻ രാജശ്രോതാവിനോട് സംക്ഷിപ്തമായി യാത്രാ-നിർദ്ദേശ ശൈലിയിൽ ഉപദേശം നൽകുന്നു. ശ്രോതാവിനെ “ഉത്തമ” ദ്വാദശീ-തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകാൻ പ്രേരിപ്പിച്ച്, സാധാരണ കർമ്മഫലങ്ങളുടെ നിയമത്തെ ചക്രതീർത്ഥത്തിന്റെ അപൂർവ മഹിമയുമായി താരതമ്യം ചെയ്യുന്നു. സാധാരണയായി ദാനം, ജപം, ഹോമം, ബലി/അർപ്പണം എന്നിവയുടെ ഫലങ്ങൾ കാലക്രമത്തിൽ ക്ഷയിക്കുകയോ തീരുകയോ ചെയ്യാം; എന്നാൽ ചക്രതീർത്ഥത്തിൽ ചെയ്ത കർമ്മങ്ങൾ അക്ഷയം—അവയുടെ പുണ്യം ഒരിക്കലും കുറയില്ലെന്ന് പറയുന്നു. അവസാനം ഭൂത-ഭാവി പ്രാധാന്യം ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഈ തീർത്ഥത്തിന്റെ പരമ മാഹാത്മ്യം പ്രത്യേകമായി വ്യക്തവും സമ്പൂർണ്ണവുമായി വിശദീകരിച്ചതായി ഉപസംഹാരവാക്യത്തോടെ ഈ സ്തുതി-ഭാഗം സമാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 145
Śivātīrtha Māhātmya (Glory of the Śiva Tīrtha)
ഈ അധ്യായത്തിൽ മാർകണ്ഡേയൻ ‘ദേശത്തിന്റെ രക്ഷകൻ/നേതാവ്’ എന്ന നിലയിൽ അഭിസംബോധന ചെയ്ത साधകനോട് സംക്ഷിപ്തമായ തത്ത്വോപദേശം നൽകുകയും, അതുല്യമായ ശിവതീർത്ഥത്തിലേക്ക് വഴിനടത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. ആ ശിവതീർത്ഥത്തിൽ ദേവദർശനം മാത്രത്താൽ തന്നെ സർവ പാപകലുഷങ്ങൾ (സർവ-കിൽബിഷ) നശിക്കുന്നു എന്ന് പറയുന്നു. തുടർന്ന് ക്രോധജയം, ഇന്ദ്രിയനിയന്ത്രണം എന്നിവയോടെ തീർത്ഥസ്നാനം ചെയ്ത് മഹാദേവനെ പൂജിക്കാനുള്ള വിധി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; ഇതിന്റെ പുണ്യം അഗ്നിഷ്ടോമ യാഗസമമെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു. പിന്നെ ഭക്തിയോടെ ഉപവാസം (സോപവാസ) സഹിതം ശിവപൂജ ചെയ്താൽ साधകന്റെ ആത്മഗതി മാറ്റമില്ലാത്തതാകുകയും, അവസാനം രുദ്രലോകപ്രാപ്തി ഉറപ്പായ ഫലമായി പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു.
Adhyaya 146
Asmahaka Pitṛtīrtha Māhātmya and Piṇḍodaka-Vidhi (अस्माहक-पितृतीर्थ-माहात्म्य एवं पिण्डोदक-विधि)
ഈ അധ്യായത്തിൽ യുധിഷ്ഠിരൻ ‘അസ്മാഹക’ എന്ന പരമ പിതൃതീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം ചോദിക്കുന്നു. മാർക്കണ്ഡേയ മുനി, ഋഷി–ദേവസഭയിൽ മുൻപ് നടന്ന പ്രാമാണികമായ ചോദ്യം–ഉത്തരം ഉദ്ധരിച്ച്, ഈ തീർത്ഥം മറ്റു തീർത്ഥസമൂഹങ്ങളെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമാണെന്ന് വിശദീകരിക്കുന്നു. ഇവിടെ ഒരൊറ്റ പിണ്ഡവും ജലതർപ്പണവും ചെയ്താൽ പിതൃകൾ പ്രേതപീഡയിൽ നിന്ന് മോചിതരായി ദീർഘകാലം തൃപ്തരാകുകയും, ഉപാസകനു സ്ഥിരമായ പുണ്യം ലഭിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ശ്രുതി–സ്മൃതി നിർദേശിക്കുന്ന മര്യാദ, കർമഫലനിയമം, ദേഹിയുടെ ‘കാറ്റുപോലെ’ പ്രസ്ഥാനം എന്നിവ പറഞ്ഞ്, സ്നാനം, ദാനം, ജപം, ഹോമം, സ്വാധ്യായം, ദേവാർച്ചനം, അതിഥിപൂജ, പ്രത്യേകിച്ച് പിണ്ഡോദക-പ്രദാനം എന്നിവ ധർമ്മകർത്തവ്യമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. അമാവാസി, വ്യതീപാതം, മന്വാദി–യുഗാദി, അയനം–വിഷുവം, സൂര്യസംക്രമണം തുടങ്ങിയ കാലങ്ങളിൽ ഇവിടെ ശ്രാദ്ധാദി കർമങ്ങൾ വിശേഷഫലപ്രദമാണെന്ന് വിധി പറയുന്നു. ദേവനിർമ്മിത ബ്രഹ്മശിലയെ ഗജകുംഭസദൃശമായി വർണ്ണിക്കുകയും, കലിയുഗത്തിൽ വൈശാഖ അമാവാസിയുടെ സമീപത്ത് അതിന്റെ പ്രത്യേക പ്രകാശം ഉണ്ടാകുമെന്ന് പറയുകയും ചെയ്യുന്നു. സ്നാനാനന്തരം നാരായണ/കേശവ മന്ത്രസ്തുതി, ബ്രാഹ്മണഭോജനം, ദർഭ–ദക്ഷിണയോടുകൂടിയ ശ്രാദ്ധം, കൂടാതെ പാൽ, തേൻ, തൈര്, തണുത്ത വെള്ളം തുടങ്ങിയ ഐച്ഛിക അർപ്പണങ്ങൾ പിതൃകൾക്ക് നേരിട്ടുള്ള പോഷണമെന്നായി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ദേവന്മാർ, പിതൃകൾ, നദികൾ, സമുദ്രങ്ങൾ, അനേകം ഋഷികൾ എന്നിവരെ ഈ തീർത്ഥത്തിന്റെ സാക്ഷികളായി പറയുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ മഹാപാപശുദ്ധി, മഹാവൈദിക യജ്ഞസമ ഫലം, നരകസ്ഥ പിതൃകളുടെ ഉദ്ധാരം, ലോകസമൃദ്ധി എന്നിവയും, ബ്രഹ്മാ–വിഷ്ണു–മഹേശ്വരരുടെ പ്രവർത്തനൈക്യം എന്ന സമന്വയവും പ്രതിപാദിക്കുന്നു.
Adhyaya 147
Siddheśvara-tīrtha-māhātmya (सिद्धेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Merits of Bathing, Śiva Worship, and Śrāddha on the Narmadā’s Southern Bank
ഈ അധ്യായത്തിൽ മാർകണ്ഡേയ മുനി മഹീപാലൻ/നൃപസത്തമൻ എന്ന രാജാവിനെ, റേവാ (നർമ്മദ) നദിയുടെ തെക്കൻ തീരത്തിലുള്ള അതുല്യമായ സിദ്ധേശ്വര തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകുവാൻ ഉപദേശിക്കുന്നു. ആ സ്ഥലം അത്യന്തം പുണ്യപ്രദമാണെന്നും, അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് വൃഷഭധ്വജനായ ഭഗവാൻ ശിവനെ ഭക്തിപൂർവ്വം പൂജിക്കണമെന്നും പറയുന്നു. അവിടത്തെ സ്നാനവും ശിവാരാധനയും സർവ്വ പാപനാശകരമാകുകയും അശ്വമേധയാഗം ചെയ്തവർക്കു തുല്യമായ പുണ്യം നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു എന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു. പരിശ്രമത്തോടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ശ്രാദ്ധം ചെയ്താൽ പിതൃകൾ പൂർണ്ണമായി തൃപ്തരാകുന്നു—ഇതാണ് തീർത്ഥഫലമായി നിർദ്ദേശിക്കുന്നത്. ഈ തീർത്ഥത്തിൽ അല്ലെങ്കിൽ ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട നിലയിൽ മരിക്കുന്ന ജീവൻ സ്വഭാവതഃ ദുഃഖകരമായ ഗർഭവാസത്തിന്റെ പുനരാവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുന്നു എന്ന പ്രതിജ്ഞയും ഉണ്ട്. അവസാനം തീർത്ഥജലസ്നാനത്തെ പുനർഭവനിവൃത്തിയുടെ ഉപാധിയായി, ശൈവഭക്തിയുടെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ മോക്ഷസാധനമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 148
Āṅgāraka-Śiva Tīrtha Vidhi on the Northern Bank of the Narmadā (अङ्गारक-शिवतीर्थविधिः)
മാർക്കണ്ഡേയൻ രാജാവിനോട് നർമദയുടെ വടക്കൻ തീരത്തിലുള്ള അങ്കാരക-ബന്ധിത ശിവതീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകാൻ ഉപദേശിക്കുന്നു; അത് പാപക്ഷയകരമായ സ്ഥാനമായി വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു. അവിടെ ചതുർത്ഥി–ചൊവ്വ (ചതുർത്ഥി–അങ്കാരക ദിനം) നിശ്ചിതകാല വ്രതം പറയുന്നു—സങ്കൽപം, സന്ധ്യാസമയത്ത് സ്നാനം, തുടർച്ചയായ സന്ധ്യോപാസന എന്നിവ പ്രധാനമാണ്. തുടർന്ന് പൂജാക്രമം: സ്ഥണ്ഡിലത്തിൽ സ്ഥാപനം, രക്തചന്ദനലേപനം, പദ്മ/മണ്ഡലവിധിയിൽ ആരാധന, കൂടാതെ കുജ/അങ്കാരകന്റെ “ഭൂമിപുത്രൻ, സ്വേദജൻ” മുതലായ നാമങ്ങളാൽ അർച്ചന. താമ്രപാത്രത്തിൽ രക്തചന്ദനജലം, ചുവന്ന പുഷ്പങ്ങൾ, എള്ള്, അരി എന്നിവ ചേർത്ത് അർഘ്യം അർപ്പിക്കണമെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ആഹാരനിയമമായി പുളിയും ഉപ്പും ഒഴിവാക്കി മൃദുവായ, ഹിതകരമായ രുചികൾ സ്വീകരിക്കണം. വിധി കൂടുതൽ വിപുലമാകുന്നു—ശക്തിയനുസരിച്ച് സ്വർണ്ണപ്രതിമ, ദിശാനുസൃതമായി പല കരകങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കൽ, ശംഖ-തൂര്യ മംഗളധ്വനി, വിദ്യയും വ്രതശീലവും ദയയും ഉള്ള യോഗ്യനായ ബ്രാഹ്മണനെ ആദരിക്കൽ. ദാനമായി ചുവന്ന പശുവും ചുവന്ന കാളയും, പ്രദക്ഷിണ, കുടുംബസഹിത പങ്കാളിത്തം, ക്ഷമാപണത്തോടെ സമാപനം, വിസർജനം എന്നിവ പറയുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ അനേകം ജന്മങ്ങളിൽ സൗന്ദര്യവും ഭാഗ്യവും, മരണാനന്തരം “അങ്കാരകപുരം” പ്രാപ്തി, ദിവ്യഭോഗങ്ങൾ, ഒടുവിൽ ധർമ്മയുക്ത രാജ്യം, ആരോഗ്യം, ദീർഘായുസ്സ് എന്നിവ ലഭിക്കും എന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു.
Adhyaya 149
Liṅgeśvara Tīrtha Māhātmya and Dvādaśī-Māsa-Nāma Kīrtana (लिङ्गेश्वरतीर्थमाहात्म्यं तथा द्वादशी-मासनामकीर्तनम्)
മാർകണ്ഡേയൻ ലിംഗേശ്വരമെന്ന തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു; അവിടെ ‘ദേവദേവൻ’ ദർശനം പാപനാശകരമാണെന്ന് പറയുന്നു. അധ്യായം വിഷ്ണുകേന്ദ്രിത ദർശനത്തിൽ ഭഗവാന്റെ രക്ഷാശക്തിയും വരാഹാവതാരസ്മരണയും ഉന്നയിച്ച്, തീർത്ഥയാത്രാചരണം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—തീർത്ഥസ്നാനം, ദേവതാപൂജ-നമസ്കാരം, ബ്രാഹ്മണർക്കു ദാനം, ആദരം, ഭോജനസത്കാരം। തുടർന്ന് ദ്വാദശി വ്രതനിയമം: ഉപവാസം/നിയമത്തോടെ സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളും പുഷ്പമാലകളും അർപ്പിച്ച് പ്രഭുവിനെ ആരാധിക്കുക, പിതൃ-ദേവതകൾക്ക് തർപ്പണം നടത്തുക, പന്ത്രണ്ട് ദിവ്യനാമങ്ങൾ കീർത്തിക്കുക. ചന്ദ്രമാസക്രമത്തിൽ കേശവ മുതൽ ദാമോദര വരെ വിഷ്ണുനാമങ്ങൾ ബന്ധപ്പെടുത്തി, നാമകീർത്തനം വാക്ക്-മനം-കായ ദോഷങ്ങൾ ശുദ്ധീകരിക്കുന്ന പാവനസാധനയായി പ്രതിപാദിക്കുന്നു। അവസാനം ഭക്തരുടെ ഭാഗ്യവും ഭക്തിയില്ലാത്ത ജീവിതത്തിന്റെ ആത്മീയ നഷ്ടവും പറയുന്നു. ഗ്രഹണകാലത്തും അഷ്ടകാ കാലങ്ങളിലും എള്ളുകലർന്ന ജലത്തോടെ പിതൃതർപ്പണം ചെയ്യാൻ ഉപദേശം നൽകി, ശാന്തിദായക വരാഹരൂപ ഹരിയുടെ സ്തുതിയോടെ അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു।
Adhyaya 150
कुसुमेश्वर-माहात्म्य (Kusumeśvara Māhātmya: Ananga, Kāma, and the Narmadā-bank Liṅga स्थापना)
മാർകണ്ഡേയൻ രാജാവിനെ നർമദയുടെ തെക്കൻ തീരത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ കുസുമേശ്വര തീർത്ഥത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു; ഇത് ഉപപാതകങ്ങൾ നശിപ്പിക്കുന്നതും കാമദേവൻ പ്രതിഷ്ഠിച്ചതിനാൽ ത്രിലോകപ്രസിദ്ധവുമാണ്. തുടർന്ന് യുധിഷ്ഠിരൻ ചോദിക്കുന്നു—ദേഹരഹിതനായ അനംഗ കാമൻ എങ്ങനെ വീണ്ടും ‘അംഗിത്വം’ (ദേഹ/അംഗപ്രാപ്തി) നേടി? കഥ കൃതയുഗത്തിലേക്ക് മാറുന്നു: മഹാദേവൻ ഗംഗാസാഗരത്തിൽ ഘോരതപസ്സു ചെയ്തതാൽ ലോകങ്ങൾ വ്യാകുലമാകുന്നു. ദേവന്മാർ ഇന്ദ്രനെ സമീപിച്ച് അപ്സരസ്സുകൾ, വസന്തം, കുയിൽ, തെക്കൻ കാറ്റ്, കാമൻ എന്നിവരെ ശിവന്റെ തപസ്സു ഭംഗപ്പെടുത്താൻ അയക്കുന്നു; വസന്തമോഹം നിറഞ്ഞ അന്തരീക്ഷത്തിലും ശിവന്റെ ത്രിവിധഭാവം വിവരിക്കപ്പെടുകയും ഒടുവിൽ തൃതീയനേത്രാഗ്നിയിൽ കാമൻ ഭസ്മമാകുകയും ലോകം ‘നിഷ്കാമ’മാകുകയും ചെയ്യുന്നു. ദേവന്മാർ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ശരണം തേടുന്നു; ബ്രഹ്മാവ് വൈദികസ്തോത്രങ്ങളാൽ ശിവനെ പ്രസന്നനാക്കുന്നു. കാമന്റെ ദേഹപുനഃസ്ഥാപനം ദുഷ്കരമെന്ന് ശിവൻ ചിന്തിച്ചാലും, അനംഗൻ ജീവദാതാവായി വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. തുടർന്ന് കാമൻ നർമദാതീരത്ത് തപസ്സു ചെയ്ത് വിഘ്നകാരികളിൽ നിന്ന് രക്ഷയ്ക്കായി കുണ്ഡലേശ്വരനെ ആഹ്വാനിക്കുകയും, ആ തീർത്ഥത്തിൽ ശിവന്റെ നിത്യസന്നിധി ഉണ്ടാകുമെന്ന വരം ലഭിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; പിന്നെ ‘കുസുമേശ്വര’ എന്ന ലിംഗം സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഈ അധ്യായം തീർത്ഥസ്നാനം-ഉപവാസം, പ്രത്യേകിച്ച് ചൈത്ര ചതുര്ദശി/മദനദിനത്തിൽ, പ്രഭാത സൂര്യപൂജ, എള്ളുകലർന്ന ജലതർപ്പണം, പിണ്ഡദാനം എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ ഇവിടെ പിണ്ഡദാനം പന്ത്രണ്ടുവർഷ സത്രയാഗസമം, പിതൃകൾക്ക് ദീർഘതൃപ്തിദായകം, ഈ സ്ഥലത്ത് മരിക്കുന്ന ചെറുജീവികൾക്കും പോലും മോക്ഷഹിതമെന്ന് പറയുന്നു; കുസുമേശ്വരത്തിൽ ഭക്തി-വൈരാഗ്യ-സംയമത്തോടെ ശിവലോകസുഖവും ഒടുവിൽ മാന്യനായ, ആരോഗ്യവാനായ, വാഗ്മിയായ രാജാവായി പുനർജന്മവും ലഭിക്കും എന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു.
Adhyaya 151
जयवाराहतीर्थमाहात्म्य तथा दशावतारकथनम् (Jaya-Vārāha Tīrtha Māhātmya and the Account of the Ten Avatāras)
ഈ അധ്യായം സംവാദരൂപത്തിലാണ്. മാർക്കണ്ഡേയൻ നർമദയുടെ ഉത്തരതീരത്തിലെ ‘ജയ-വരാഹ’ എന്ന അതിപ്രശസ്ത തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം പറയുന്നു. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്തും മധുസൂദനന്റെ ദർശനം ലഭിച്ചും പാപനാശം ഉണ്ടാകുമെന്നു, പ്രത്യേകിച്ച് ഭഗവാന്റെ പത്ത് ജന്മങ്ങൾ (ദശാവതാരങ്ങൾ) സ്മരിക്കുകയോ പാരായണം ചെയ്യുകയോ ചെയ്യുന്നത് മഹാശുദ്ധികരമാണെന്നു പ്രതിപാദിക്കുന്നു. യുധിഷ്ഠിരൻ മത്സ്യത്തിൽ നിന്ന് കല്കിവരെ ഓരോ അവതാരത്തിലും ഭഗവാൻ ചെയ്ത കര്മ്മങ്ങൾ എന്തെന്നു ചോദിക്കുന്നു. മാർക്കണ്ഡേയൻ സംക്ഷിപ്തമായി പറയുന്നു—മത്സ്യൻ മുങ്ങിയ വേദങ്ങളെ രക്ഷിച്ചു; കൂർമ്മൻ മഥനത്തിന് അധാരമായി ഭൂമിയെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തി; വരാഹൻ പാതാളത്തിൽ നിന്ന് ഭൂമിയെ ഉയർത്തി; നരസിംഹൻ ഹിരണ്യകശിപുവിനെ സംഹരിച്ചു; വാമനൻ മൂന്നു പാദങ്ങളാൽ ബലിയെ വശപ്പെടുത്തി സർവ്വഭൗമത്വം പ്രകടമാക്കി; പരശുരാമൻ അധർമ്മക്ഷത്രിയരെ ശിക്ഷിച്ച് ഭൂമിയെ കശ്യപനു അർപ്പിച്ചു; രാമൻ രാവണനെ വധിച്ച് ധർമ്മരാജ്യം സ്ഥാപിച്ചു; കൃഷ്ണൻ ദുഷ്ടരാജാക്കളെ നീക്കി യുധിഷ്ഠിരന്റെ വിജയത്തെ സൂചിപ്പിച്ചു; ബുദ്ധൻ കലിയുഗത്തിൽ മോഹം/കുഴപ്പം സൃഷ്ടിക്കുന്ന രൂപമായി വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു; കല്കി പത്താമത്തെ ജന്മമായി ഭാവിയിൽ അവതരിക്കും. അവസാനം ദശാവതാരസ്മരണം പാപക്ഷയഹേതുവാണെന്ന് വീണ്ടും ഉറപ്പാക്കി, തീർത്ഥമാഹാത്മ്യവും അവതാരതത്ത്വവും സമൂഹധർമ്മപതനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മുന്നറിയിപ്പുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 152
भार्गलेश्वर-माहात्म्य (Bhārgaleśvara Māhātmya) — Merit of Worship and Final Passage at the Tīrtha
ഈ സംക്ഷിപ്ത ധാർമ്മിക വിവരണത്തിൽ മാർക്കണ്ഡേയൻ തീർത്ഥയാത്രികനെ മഹിമയുള്ള ഭാര്ഗലേശ്വര ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് പോകാൻ ഉപദേശിക്കുന്നു. ശങ്കരനെ “ലോകത്തിന്റെ പ്രാണശ്വാസം” എന്നു വിളിച്ച്, അദ്ദേഹത്തെ സ്മരിച്ചാൽ മാത്രം പാപനാശം സംഭവിക്കുന്നു (സ്മൃതമാത്ര-അഘനാശന) എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. പിന്നീട് ഈ തീർത്ഥത്തിന്റെ രണ്ട് ഫലങ്ങൾ പറയുന്നു—(1) അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് പരമേശ്വരനെ പൂജിക്കുന്നവന് അശ്വമേധയാഗഫലം ലഭിക്കുന്നു; (2) അതേ തീർത്ഥത്തിൽ പ്രാണത്യാഗം ചെയ്യുന്നവന് “അനിവർത്തികാ ഗതി” ലഭിച്ച് സംശയമില്ലാതെ രുദ്രലോകം പ്രാപിക്കുന്നു. ഭക്തി, സ്ഥലം, സ്മരണം—ഇവ ശൈവ മോക്ഷസാധനങ്ങളായി പുരാണം ഉയർത്തിപ്പിടിക്കുന്നു।
Adhyaya 153
रवितीर्थ-आदित्येश्वर-माहात्म्य (Ravi Tīrtha and Ādityeśvara: Theological Account and Merit Framework)
അധ്യായത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ മാർക്കണ്ഡേയൻ ‘അനുപമ’ രവിതീർത്ഥത്തെ വാഴ്ത്തുന്നു; അതിന്റെ ദർശനമാത്രം പോലും പാപക്ഷയം വരുത്തുമെന്നു പറയുന്നു. രവിതീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ഭാസ്കരദർശനം ചെയ്യുന്നതിന് നിർദ്ദിഷ്ട ഫലങ്ങൾ ഉണ്ട്. രവിക്കായി സമർപ്പിച്ച് യോഗ്യബ്രാഹ്മണനു വിധിപൂർവ്വം നൽകിയ ദാനം അളവറ്റ ഫലദായകം—പ്രത്യേകിച്ച് അയനം, വിഷുവം, സംക്രാന്തി, സൂര്യ/ചന്ദ്രഗ്രഹണം, വ്യതീപാതം തുടങ്ങിയ കാലങ്ങളിൽ. സിദ്ധാന്തമായി സൂര്യൻ ‘പ്രതിദാതാവ്’ പോലെ അർപ്പണങ്ങൾക്ക് കാലാന്തരത്തിൽ, പല ജന്മങ്ങളിലേക്കും പ്രതിഫലം തിരികെ നൽകുന്നു; സമയഭേദം അനുസരിച്ച് പുണ്യത്തിന് തരതമ്യവും പറയുന്നു. യുധിഷ്ഠിരൻ രവിതീർത്ഥം എങ്ങനെ അത്യന്തം പുണ്യകരമെന്നു ചോദിക്കുന്നു. മാർക്കണ്ഡേയൻ കൃതയുഗകഥ പറയുന്നു: ജാബാലി എന്ന പണ്ഡിത ബ്രാഹ്മണൻ വ്രതാനുഷ്ഠാനത്തിന്റെ പേരിൽ ഭാര്യയുടെ ഋതുകാലത്ത് സംയോഗം ആവർത്തിച്ച് നിരസിക്കുന്നു; ദുഃഖിതയായ ഭാര്യ ഉപവാസം ചെയ്ത് മരിക്കുന്നു. അതിന്റെ ദോഷഫലമായി ജാബാലിക്ക് കുഷ്ഠസദൃശ രോഗവും ദേഹക്ഷയവും വരുന്നു. നർമദയുടെ വടക്കൻ തീരത്തിലെ ഭാസ്കരതീർത്ഥം–ആദിത്യേശ്വരം സർവരോഗനാശകമാണെന്ന് കേട്ടെങ്കിലും, യാത്ര ചെയ്യാൻ കഴിയാതെ കടുത്ത തപസ്സിലൂടെ ആദിത്യേശ്വരനെ തന്റെ സ്ഥലത്ത് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുത്താൻ തീരുമാനിക്കുന്നു. നൂറുവർഷത്തെ തപസ്സിന് ശേഷം സൂര്യൻ വരം നൽകി അവിടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; ആ സ്ഥലം പാപ-ശോകഹര തീർത്ഥമായി പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു. ആചാരവിധി: ഒരു വർഷം മുഴുവൻ ഓരോ ഞായറാഴ്ചയും സ്നാനം ചെയ്ത് ഏഴ് പ്രദക്ഷിണം നടത്തി, അർഘ്യ-ദാനാദികൾ അർപ്പിച്ച് സൂര്യദർശനം ചെയ്യണം; ഇതിലൂടെ ചർമ്മരോഗങ്ങൾ വേഗത്തിൽ ശമിക്കുകയും ലോകിക സമൃദ്ധി ലഭിക്കുകയും ചെയ്യുമെന്ന് പറയുന്നു. സംക്രാന്തിയിൽ അവിടെ ചെയ്യുന്ന ശ്രാദ്ധം പിതൃകളെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്നു, കാരണം ഭാസ്കരൻ പിതൃദേവതകളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു നിൽക്കുന്നു എന്ന് വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. അവസാനം ആദിത്യേശ്വരന്റെ ശുദ്ധികരവും രോഗനിവാരകവുമായ മഹിമ വീണ്ടും ഉറപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 154
कलकलेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Glory of the Kalakaleśvara Tīrtha)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ശ്രീ മാർകണ്ഡേയൻ നർമദയുടെ തെക്കൻ തീരത്തിലുള്ള പ്രസിദ്ധമായ ‘കലകലേശ്വര’ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം പറയുന്നു; അത് സ്വയം ദേവൻ നിർമ്മിച്ചതായി (സ്വയം ദേവേന നിർമ്മിതം) പ്രസിദ്ധമാണ്. അന്ധകനെ വധിച്ചതിന് ശേഷം മഹാദേവനെ ദേവന്മാർ, ഗന്ധർവർ, കിന്നരർ, മഹാനാഗങ്ങൾ ശംഖം, തൂര്യം, മൃദംഗം, പണവം, വീണ, വേണു എന്നിവയുടെ നാദത്തോടെയും സാമ, യജുസ്, ഛന്ദസ്, ഋക് മന്ത്രഘോഷങ്ങളോടെയും സ്തുതിച്ച് പൂജിച്ച ശൈവപ്രസംഗം ഇവിടെ വരുന്നു. പ്രമഥന്മാരുടെയും വന്ദിജനങ്ങളുടെയും കലകലധ്വനിക്കിടയിൽ ലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിക്കപ്പെട്ടതിനാൽ ‘കലകലേശ്വര’ എന്ന നാമവ്യുത്പത്തി പറയുന്നു. ഈ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് കലകലേശ്വര ദർശനം ചെയ്താൽ വാജപേയ യാഗത്തേക്കാൾ അധിക പുണ്യം ലഭിക്കും എന്നതാണ് വിധി. ഫലശ്രുതിയായി പാപശുദ്ധി, ദിവ്യവിമാനത്തിൽ സ്വർഗാരോഹണം, അപ്സരസ്സുകളുടെ പ്രശംസ, സ്വർഗീയ ഭോഗങ്ങൾ, ഒടുവിൽ ശുദ്ധവംശത്തിൽ ദീർഘായുസ്സും ആരോഗ്യവും വിദ്യയും ഉള്ള ബ്രാഹ്മണനായി പുനർജന്മം ലഭിക്കൽ എന്നിവ വർണ്ണിക്കുന്നു.
Adhyaya 155
शुक्लतीर्थमाहात्म्यम् (The Glory of Śukla Tīrtha on the Narmadā)
ഈ അധ്യായത്തിൽ മാർകണ്ഡേയൻ നർമദയുടെ ഉത്തരതീരത്തിലെ ശുക്ലതീർത്ഥത്തെ അതുല്യവും സർവതീർത്ഥോത്തമവുമായ തീർത്ഥമായി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. തീർത്ഥങ്ങളുടെ ശ്രേഷ്ഠതാക്രമം സ്ഥാപിച്ച്, മറ്റു പുണ്യസ്ഥലങ്ങൾ ശുക്ലതീർത്ഥത്തിന്റെ ഫലപ്രഭാവത്തിന്റെ ഒരു അംശത്തിനും തുല്യമല്ലെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. നർമദയുടെ സർവപാപഹാരിണി, സർവലോകപാവനി എന്ന മഹിമയും ഇവിടെ പാടപ്പെടുന്നു. ഉത്ഭവകഥയിൽ വിഷ്ണു ശുക്ലതീർത്ഥത്തിൽ ദീർഘതപസ്സ് ചെയ്യുന്നു; അപ്പോൾ ശിവൻ പ്രത്യക്ഷനായി ആ ക്ഷേത്രത്തെ പ്രതിഷ്ഠിച്ച്, ലോകക്ഷേമവും മോക്ഷവും ഒരുപോലെ നൽകുന്ന പുണ്യപരിധി അനുഗ്രഹിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ചാണക്യരാജന്റെ കഥയിൽ ശാപഗ്രസ്തരായ രണ്ടു ജീവികൾ കാക്കരൂപത്തിൽ യമലോകത്തിലേക്ക് അയക്കപ്പെടുന്നു; യമൻ—ശുക്ലതീർത്ഥത്തിൽ മരിക്കുന്നവർ എന്റെ അധികാരത്തിന് അതീതർ, വിധിനിർണ്ണയം കൂടാതെ തന്നെ ഉന്നതഗതി പ്രാപിക്കുന്നു എന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ആ കാക്കകൾ യമപുരിദർശനം, നരകഭേദങ്ങളും കർമ്മാനുസൃത ശിക്ഷയും, ദാനികളുടെ ദാനഫലഭോഗവും വിവരിക്കുന്നു. അവസാനം ചാണക്യൻ ആസക്തികൾ ഉപേക്ഷിച്ച് ധനം ദാനം ചെയ്ത്, തീർത്ഥസ്നാനത്തിലൂടെ വൈഷ്ണവഗതി പ്രാപിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ ധർമ്മം, ദാനം, മോക്ഷമാർഗം എന്നിവ അധ്യായം ഉറപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 156
शुक्लतीर्थमाहात्म्य (Śukla-tīrtha Māhātmya) — The Glory of Śukla Tīrtha on the Revā
മാർകണ്ഡേയൻ റേവാതീരത്തിലെ നർമദയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ശുക്ലതീർത്ഥത്തെ അതുല്യവും സർവോത്തമവുമായ തീർത്ഥമായി വർണ്ണിക്കുന്നു. ദിശയിലേക്കു ചരിഞ്ഞ ഭൂപ്രദേശത്ത്, ഋഷിസേവിതമായ ഈ സ്ഥലത്ത് സ്നാനം ചെയ്താൽ പാപക്ഷയം സംഭവിക്കും—ധോബി വസ്ത്രം ശുദ്ധീകരിക്കുന്നതുപോലെ ദോഷങ്ങൾ നീങ്ങുമെന്ന് പറയുന്നു. പ്രത്യേകിച്ച് വൈശാഖത്തിൽ (കാർത്തികത്തിലും) കൃഷ്ണപക്ഷ ചതുര്ദശിയിൽ കൈലാസത്തിൽ നിന്ന് ശിവൻ ഉമയോടുകൂടെ ഇവിടെ എത്തി, വിധിപൂർവ്വം സ്നാനത്തിനു ശേഷം ദർശനം നൽകുന്നു എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാ, വിഷ്ണു, ഇന്ദ്രൻ, ഗന്ധർവർ, അപ്സരസ്സുകൾ, യക്ഷർ, സിദ്ധർ, വിദ്യാധരർ, നാഗർ തുടങ്ങിയ ദിവ്യപരിവാരങ്ങൾ തീർത്ഥത്തിന്റെ പാവനകർമ്മങ്ങളിൽ പങ്കുചേരുന്നു. റേവാജലത്തിൽ തർപ്പണം ചെയ്ത് അർഘ്യാദികൾ അർപ്പിച്ചാൽ പിതൃകൾക്ക് ദീർഘകാല തൃപ്തി ലഭിക്കും. നെയ്യിൽ നനച്ച കമ്പളം, യഥാശക്തി സ്വർണ്ണദാനം, കൂടാതെ പാദുക, കുട, ശയ്യ, ആസനം, അന്നം, ജലം, ധാന്യം മുതലായ ദാനങ്ങൾ നിർദ്ദേശിച്ച്, ഫലമായി ശിവലോകം/രുദ്രലോകം പ്രാപ്തി, മറ്റൊരു തപോവ്രതസന്ദർഭത്തിൽ വരുണപുരി ഗതിയും പറയുന്നു. മാസപൂർണ്ണ ഉപവാസം, പ്രദക്ഷിണ (ഭൂപ്രദക്ഷിണയ്ക്ക് തുല്യം), വൃഷമോക്ഷം, യഥാശക്തി അലങ്കൃത കന്യാദാനം, കൂടാതെ രുദ്രാർപ്പിത ‘സുന്ദരയുഗളം’ പൂജ ജന്മജന്മാന്തര വേർപാട് തടയുന്നതായി പറയുന്നു. അവസാനം ഫലശ്രുതി—ഭക്തിയോടെ ശ്രവിച്ചാൽ സന്താനം, ധനം അല്ലെങ്കിൽ മോക്ഷം എന്നിങ്ങനെ ഇഷ്ടഫലം സിദ്ധിക്കും എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 157
हुङ्कारतीर्थ-माहात्म्य (Glory of Hūṅkāra Tīrtha and Vāsudeva’s Sacred Site)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ശുക്ലതീർത്ഥത്തിനടുത്ത് രാജാവിനോട് മാർകണ്ഡേയ മഹർഷി ഉപദേശിച്ച്, നർമദാ (രേവാ) തീരത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ വാസുദേവ-തീർത്ഥത്തെ പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു. കഥാനുസാരം “ഹൂങ്കാര” എന്ന ഉച്ചാരണമാത്രത്തിൽ നദി ഒരു ക്രോശം മാറിയതായി പറയുന്നു; അതിനാൽ ആ സ്ഥലം പണ്ഡിതരിൽ “ഹൂങ്കാര” എന്നും സ്നാനഘട്ടം “ഹൂങ്കാരതീർത്ഥം” എന്നും പ്രസിദ്ധമായി. ഹൂങ്കാരതീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് അക്ഷയനായ അച്യുതനെ ദർശിച്ചാൽ അനേകം ജന്മങ്ങളിലെ പാപസഞ്ചയം നശിക്കും എന്ന വൈഷ്ണവഭക്തിയോടുകൂടിയ തീർത്ഥമാഹാത്മ്യം ഇവിടെ പ്രതിപാദിക്കുന്നു. സംസാരത്തിൽ മുങ്ങിയവർക്ക് നാരായണനേക്കാൾ വലിയ രക്ഷകൻ ഇല്ല; ഹരിക്കായി സമർപ്പിച്ച നാവ്, മനസ്, കൈകൾ ധന്യമാണ്; ഹൃദയത്തിൽ ഹരിയെ സ്ഥാപിച്ചവർക്ക് സർവമംഗളം ലഭിക്കും എന്നും പറയുന്നു. മറ്റുദേവാരാധനകളിലൂടെ തേടുന്ന ഫലങ്ങൾ ഹരിക്ക് അഷ്ടാംഗ നമസ്കാരം ചെയ്താലും ലഭിക്കുമെന്ന് പറയുന്നു. ദേവാലയധൂളിയുടെ സ്പർശം, തൂത്തുവാരൽ, ജലം തളിക്കൽ, ലേപനം തുടങ്ങിയ സേവകളും പാപനാശകരം; പൂർണ്ണ ആത്മാർത്ഥത ഇല്ലാതെയെങ്കിലും ചെയ്ത നമസ്കാരം വേഗത്തിൽ ദോഷങ്ങൾ ലയിപ്പിച്ച് വിഷ്ണുലോകപ്രാപ്തി നൽകും എന്ന ഫലശ്രുതിയും ഉണ്ട്. അവസാനം, ഹൂങ്കാരതീർത്ഥത്തിൽ ചെയ്ത ശുഭാശുഭകർമ്മങ്ങൾ ഫലത്തിൽ സ്ഥിരമായി നിലനിൽക്കും എന്ന് പറഞ്ഞ്, ഈ തീർത്ഥത്തിന്റെ പ്രത്യേക നൈതിക-ആചാരശക്തി ഊന്നിപ്പറയുന്നു.
Adhyaya 158
Saṅgameśvara-Tīrtha Māhātmya (Glory of the Saṅgameśvara Confluence Shrine)
അധ്യായം 158-ൽ മārkaṇḍേയൻ നർമദയുടെ തെക്കൻ തീരത്തിലുള്ള ശ്രേഷ്ഠ തീർത്ഥമായ ‘സംഗമേശ്വര’ത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു. ഇത് പാപവും ഭയവും അകറ്റുന്ന സ്ഥലമായി പ്രസിദ്ധമാണ്. വിന്ധ്യത്തിൽ നിന്നുയരുന്ന പുണ്യധാര ഇവിടെ നർമദയിൽ ചേരുന്ന സംഗമമാണെന്നും, കറുത്ത കല്ലുകളിൽ സ്ഫടികസദൃശമായ തിളക്കം പോലുള്ള സ്ഥിരചിഹ്നങ്ങൾ ഇന്നും കാണപ്പെടുന്നതായും പറഞ്ഞ് സ്ഥലപ്രാമാണ്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഭക്തികർമങ്ങളുടെ ക്രമാനുസൃത ഫലശ്രുതി പറയുന്നു—സംഗമത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് സംഗമേശ്വരനെ പൂജിച്ചാൽ അശ്വമേധയാഗഫലം ലഭിക്കും. ഘണ്ട, പതാക, ഛത്രം മുതലായ അലങ്കാരദാനങ്ങൾ ദിവ്യവിമാനപ്രാപ്തിയും രുദ്രസാന്നിധ്യവും നൽകുന്നു. തൈര്, തേങ്ങ മുതലായവകൊണ്ട് ലിംഗപൂരണം, കൂടാതെ തൈര്-മധു-ഘൃതാദികളാൽ വിധിപൂർവ്വം അഭിഷേകം ചെയ്താൽ ശിവലോകത്തിൽ ദീർഘവാസം, സ്വർഗ്ഗ്യഫലങ്ങൾ, ‘ഏഴ് ജന്മം’ വരെ പുണ്യപരമ്പര എന്നിവ ലഭിക്കുമെന്ന് പറയുന്നു. നീതിബോധയും ചേർക്കുന്നു—മഹാദേവൻ പരമ ‘മഹാപാത്ര’നാണ്; ബ്രഹ്മചര്യയുക്തമായ പൂജ പ്രശംസനീയം; ശിവയോഗികളെ ആദരിക്കൽ അത്യുത്തമ പുണ്യം. ഒരൊറ്റ ശിവയോഗിക്ക് അന്നദാനം ചെയ്യുന്നത് അനേകം വേദജ്ഞ ബ്രാഹ്മണരെ ഭോജനിപ്പിക്കുന്നതിലും മേലായ ഫലം നൽകുമെന്നു പറയുന്നു. അവസാനം, സംഗമേശ്വരത്തിൽ ദേഹത്യാഗം ചെയ്യുന്നവൻ ശിവലോകത്തിൽ നിന്ന് മടങ്ങിവരുകയില്ല, പുനർജന്മമില്ല എന്ന മോക്ഷവാക്യത്തോടെ അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 159
नरकेश्वरतीर्थ-माहात्म्यं, वैतरणीदाना-विधानं च (Narakeśvara Tīrtha Glory and the Procedure of Vaitaraṇī-Gift)
അധ്യായത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ മാർക്കണ്ഡേയൻ രാജാവിനെ നർമദയിലെ അപൂർവവും അത്യന്തം പാവനവുമായ ‘നരകേശ്വര’ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു; ഭയാനകമായ ‘നരകദ്വാരം’ എന്ന ഭീതിയിൽ നിന്ന് രക്ഷ നൽകുന്ന അഭയമായി അത് വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു. തുടർന്ന് യുധിഷ്ഠിരൻ ചോദിക്കുന്നു—ശുഭാശുഭ കർമ്മഫലങ്ങൾ അനുഭവിച്ച ശേഷം ജീവികൾ തിരിച്ചറിയാവുന്ന ലക്ഷണങ്ങളോടെ എങ്ങനെ വീണ്ടും ജനിക്കുന്നു? മാർക്കണ്ഡേയൻ കർമ്മന്യായത്തെ ക്രമബദ്ധമായി വിശദീകരിക്കുന്നു; പ്രത്യേക അപരാധങ്ങളും നൈതിക വീഴ്ചകളും ശരീരദോഷം, ദാരിദ്ര്യം, സാമൂഹിക വഞ്ചനം അല്ലെങ്കിൽ തിര്യക്-യോനി തുടങ്ങിയ ജന്മങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഉപദേശാത്മക പട്ടിക അവതരിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ ഗർഭത്തിന്റെ മാസാനുസൃത വളർച്ച, പഞ്ചഭൂതങ്ങളുടെ സംയോജനം, ഇന്ദ്രിയ-മനസ്-ബുദ്ധിയുടെ ഉദയം—ഇവയെല്ലാം ദൈവാധീനമായ ദേഹതത്ത്വമായി വിവരിക്കുന്നു. ഉത്തരാർദ്ധത്തിൽ യമദ്വാരത്തിലെ വൈതരണി നദിയുടെ ഭീകരഭൂപ്രകൃതി വരുന്നു—മലിനജലം, ക്രൂര ജലചരങ്ങൾ, പാപികൾക്ക് കടുത്ത യാതന; പ്രത്യേകിച്ച് മാതാവ്, ആചാര്യൻ, ഗുരു എന്നിവരെ അവമാനിക്കുന്നവർ, ആശ്രിതരെ പീഡിപ്പിക്കുന്നവർ, ദാനം-വാഗ്ദാനങ്ങളിൽ വഞ്ചിക്കുന്നവർ, ലൈംഗിക-സാമൂഹിക ധർമ്മലംഘനം ചെയ്യുന്നവർ കൂടുതൽ ദുരിതം അനുഭവിക്കുന്നു. പരിഹാരമായി ‘വൈതരണി-ധേനു’ ദാനവിധാനം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—വിധിപൂർവ്വം അലങ്കരിച്ച പശുവിനെ നിർമ്മിച്ച് മന്ത്രങ്ങളോടെ ദാനം ചെയ്ത് പ്രദക്ഷിണം ചെയ്താൽ നദി ‘സുഖവാഹിനി’യായി എളുപ്പത്തിൽ കടക്കാൻ സഹായിക്കും. അവസാനം ആശ്വയുജ കൃഷ്ണ ചതുര്ദശി മുതലായ കാലനിർദ്ദേശത്തോടെ നർമദാസ്നാനം, ശ്രാദ്ധം, രാത്രിജാഗരണം, തർപ്പണം, ദീപദാനം, ബ്രാഹ്മണഭോജനം, ശിവപൂജ എന്നിവ നിർദേശിച്ച് നരകനിവൃത്തി, ഉത്തമ പരലോകഗതി, പിന്നീടുള്ള ശുഭമാനുഷഫലം എന്നിവ ഫലശ്രുതിയായി പറയുന്നു.
Adhyaya 160
मोक्षतीर्थमाहात्म्य (Mokṣatīrtha Māhātmya) — The Glory of the Liberation-Fording Place
മാർകണ്ഡേയൻ പാണ്ഡുവംശജനോട് ഉപദേശിക്കുന്നു: ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും തപസ്സുചെയ്ത ഋഷിമാരും സേവിക്കുന്ന “അനുത്തമ” മോക്ഷതീർത്ഥം ഉണ്ടെന്ന്. വിഷ്ണുവിന്റെ മായാജന്യമായ മോഹം മൂലം പലർക്കും ഈ തീർത്ഥം തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയില്ല; എന്നാൽ സിദ്ധ ഋഷികൾ ഇവിടെ തന്നെ മോക്ഷം പ്രാപിച്ചതായി പറയുന്നു. പുലസ്ത്യ, പുലഹ, ക്രതു, പ്രാചേതസ, വസിഷ്ഠ, ദക്ഷ, നാരദൻ മുതലായ മഹർഷിമാരെ പരാമർശിച്ച്, ഏഴായിരം മഹാത്മാക്കൾ പുത്രന്മാരോടുകൂടി ഇവിടെ മോക്ഷം നേടിയതായി പ്രഖ്യാപിച്ച്, ഈ തീർത്ഥം മോക്ഷദായകമാണെന്ന് സ്ഥാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് സംഗമം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—പ്രവാഹത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ തമഹാ എന്ന നദി വീണുചേരുന്നു; ആ സംഗമം സർവ്വപാപനാശകമെന്ന് പ്രശംസിക്കുന്നു. ഇവിടെ വിധിപൂർവ്വം ഗായത്രീജപം ചെയ്താൽ ഋഗ്/യജുസ്/സാമ വേദാധ്യയനഫലം ലഭിക്കുമെന്നു, ഇവിടെ ചെയ്യുന്ന ദാനം, ഹോമം, ജപപാഠങ്ങൾ അക്ഷയമായി മോക്ഷത്തിലേക്കുള്ള ശ്രേഷ്ഠ മാർഗമാകുമെന്നു പറയുന്നു. അവസാനം, ദ്വിജ സന്ന്യാസികൾ ഈ തീർത്ഥത്തിൽ ദേഹത്യാഗം ചെയ്താൽ തീർത്ഥപ്രഭാവം മൂലം അനിവർത്തിക ഗതി (മടങ്ങിവരാത്ത സ്ഥിതി) പ്രാപിക്കുമെന്ന്; വിധി സംക്ഷേപമായി പറഞ്ഞുവെന്നും, വിപുലവിവരണം പുരാണത്തിൽ ഉപദേശിച്ചിട്ടുണ്ടെന്നും ഉപസംഹരിക്കുന്നു.
Adhyaya 161
सर्पतीर्थमाहात्म्य (Glory of Sarpa-tīrtha)
അധ്യായം 161-ൽ മാർകണ്ഡേയ ഋഷി രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരനോട് സർപ്പതീർത്ഥ ദർശനത്തിന്റെ മാർഗം ഉപദേശിക്കുന്നു. ഇത് അതിവിശിഷ്ടമായ തീർത്ഥമാണെന്നും, ഇവിടെ മഹാനാഗങ്ങൾ കഠിനതപസ്സിലൂടെ സിദ്ധി നേടിയെന്നും പറയുന്നു. വാസുകി, തക്ഷകൻ, ഐരാവതൻ, കാലിയൻ, കർക്കോടകൻ, ധനഞ്ജയൻ, ശംഖചൂഡൻ, ധൃതരാഷ്ട്രൻ, കുലികൻ, വാമനൻ മുതലായ നാഗന്മാരെയും അവരുടെ വംശപരമ്പരകളെയും പരാമർശിച്ച്, തപസ്സിലൂടെ ഭോഗവും ബഹുമാനവും ലഭിക്കുന്ന ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന പുണ്യരാജ്യമായി ഈ സ്ഥലമാഹാത്മ്യം ചിത്രീകരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ആചാര-ധർമ്മ നിർദ്ദേശം: സർപ്പതീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് പിതൃകൾക്കും ദേവതകൾക്കും തർപ്പണം അർപ്പിച്ചാൽ, ശങ്കരന്റെ മുൻപ്രഖ്യാപനപ്രകാരം, വാജപേയ യാഗസമമായ പുണ്യം ലഭിക്കും. കൂടാതെ അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്ന തീർത്ഥാടകർക്ക് പാമ്പ്-ചെമ്പൻ (വിഷച്ചിലന്തി) മുതലായവയുടെ ഭയം ഇല്ലെന്നു സംരക്ഷണവിധിയായി പറയുന്നു. മാർഗശീർഷ കൃഷ്ണ അഷ്ടമിയിൽ പ്രത്യേക വ്രതം: ഉപവാസവും ശുചിത്വവും പാലിച്ച് എള്ളുകൊണ്ട് ലിംഗം നിറച്ച് സുഗന്ധ-പുഷ്പങ്ങളാൽ പൂജ ചെയ്ത്, തുടർന്ന് നമസ്കരിച്ചു ക്ഷമാപണ/പ്രായശ്ചിത്തം നടത്തണം. ഫലശ്രുതിയിൽ എള്ളും അർപ്പണവും അനുസരിച്ച് സ്വർഗ്ഗഭോഗം, പിന്നെ ശുദ്ധകുലത്തിൽ ജനനം, സൗന്ദര്യം, ഭാഗ്യം, മഹാധനം എന്നിവ ലഭിക്കുമെന്ന് വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു.
Adhyaya 162
गोपेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Gopeśvara Tīrtha-Māhātmya)
അധ്യായം 162 അവന്തീഖണ്ഡത്തിലെ ഗോപേശ്വര തീർത്ഥത്തിന്റെ സംക്ഷിപ്ത മഹാത്മ്യം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. സർപക്ഷേത്രത്തിന് ശേഷം അടുത്ത തീർത്ഥയാത്രാഗമ്യമായി ഗോപേശ്വരത്തെ മാർക്കണ്ഡേയൻ നിർദ്ദേശിക്കുകയും, കർമ്മവും ഉപാസനയും അനുസരിച്ചുള്ള ക്രമബദ്ധമായ ഫലക്രമം സ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ തീർത്ഥത്തിൽ ഒരിക്കൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ പാതകവിമോചനം ലഭിക്കും എന്ന് പറയുന്നു. എന്നാൽ സ്നാനാനന്തരം സ്വേച്ഛയോടെ ദേഹത്യാഗം ചെയ്യുന്നത് നിന്ദ്യമായി ചിത്രീകരിക്കുന്നു—അങ്ങനെയുള്ളവൻ ശിവാലയത്തിലെത്തിയാലും ‘പാപബന്ധിതൻ’ തന്നെയായിരിക്കും എന്ന മുന്നറിയിപ്പിലൂടെ തീർത്ഥശക്തിയുടെ ദുരുപയോഗത്തിനെതിരായ ധർമ്മപരിധി വ്യക്തമാക്കുന്നു. സ്നാനത്തിനു ശേഷം ഈശ്വരപൂജ ചെയ്താൽ സർവ്വപാപമുക്തി നേടി രുദ്രലോകം പ്രാപിക്കും. രുദ്രലോകഭോഗത്തിനു ശേഷം ധർമ്മിഷ്ഠനായ രാജാവായി പുനർജന്മം, കൂടാതെ ലോകഫലമായി ആന, കുതിര, രഥം, സേവകർ, മറ്റ് രാജാക്കന്മാരുടെ ആദരം, ദീർഘസുഖജീവിതം എന്നിവ ലഭിക്കും എന്ന് ഫലശ്രുതി പറയുന്നു।
Adhyaya 163
नागतीर्थमाहात्म्य (Nāgatīrtha-māhātmya) — Observances at Nāga Tīrtha
മാർക്കണ്ഡേയൻ രാജശ്രോതാവിനെ ഉപദേശിക്കുന്നു—രേവാതടത്തിലെ പരമ പുണ്യമായ നാഗതീർത്ഥത്തിൽ ചെന്നു ആശ്വിന ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ ശുക്ല-പഞ്ചമിയിൽ നിശ്ചിത സമയത്ത് വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കണം. ശുചിത്വവും സംയമവും പാലിച്ച് രാത്രിയിൽ ജാഗരണം നടത്തി, ഗന്ധം, ധൂപം മുതലായ ഉപചാരങ്ങളോടെ വിധിപൂർവ്വം പൂജ ചെയ്യണം. പ്രഭാതത്തിൽ ശുദ്ധാവസ്ഥയിൽ തീർത്ഥസ്നാനം ചെയ്ത് യഥാവിധി ശ്രാദ്ധം നടത്തുവാൻ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ ഈ അനുഷ്ഠാനം സർവ്വപാപനാശകരമാണെന്നും, ആ തീർത്ഥത്തിൽ ദേഹത്യാഗം ചെയ്യുന്നവൻ ശിവവചനപ്രകാരം അനിവർത്തനീയ ഗതിയെ പ്രാപിക്കുന്നുവെന്നും പ്രസ്താവിക്കുന്നു.
Adhyaya 164
सांवाौरतीर्थमाहात्म्य — The Māhātmya of the Sāṃvaura Tīrtha
ശ്രീ മാർക്കണ്ഡേയൻ സാംവൗര എന്ന ‘ഉത്തമ’ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു. അവിടെ ഭാനു (സൂര്യൻ) പ്രത്യേക സാന്നിധ്യത്തോടെ ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും ആരാധിക്കുന്ന ദിവ്യതയായി നിലകൊള്ളുന്നു. അത്യന്തം ദുഃഖസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിയവർക്ക്—ശാരീരിക വൈകല്യം, രോഗസദൃശ പീഡ, ഉപേക്ഷണം, സാമൂഹിക ഒറ്റപ്പെടൽ എന്നിവ അനുഭവിക്കുന്നവർക്ക്—ഈ തീർത്ഥം അഭയമാണെന്ന് പറയുന്നു. നർമദാതീരത്തിലെ സാംവൗരനാഥൻ അവരുടെ രക്ഷകൻ, ആർതിഹരൻ, ദുഃഖനാശകൻ എന്നായി പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ഒരു മാസം തുടർച്ചയായി തീർത്ഥസ്നാനം ചെയ്ത് ഭാസ്കരനെ പൂജിക്കണമെന്ന് വിധിക്കുന്നു. ഇതിന്റെ ഫലം ദിക്കുകളിലെ സമുദ്രങ്ങളിൽ സ്നാനം ചെയ്തതിനു തുല്യമെന്ന് പുകഴ്ത്തി, യൗവനം, പ്രൗഢി, വാർദ്ധക്യം എന്നിവയിൽ സമ്പാദിച്ച പാപങ്ങൾ സ്നാനമാത്രം കൊണ്ടു നശിക്കും എന്ന് പറയുന്നു. രോഗം, ദാരിദ്ര്യം, ഇഷ്ടവിയോഗം എന്നിവ മാറി ഏഴ് ജന്മങ്ങളോളം അനുഗ്രഹഫലം വ്യാപിക്കുന്നു. സപ്തമീ തിഥിയിൽ ഉപവാസവും ചുവന്ന ചന്ദനത്തോടെ അർഘ്യദാനവും പ്രത്യേക പുണ്യകരം. നർമദാജലം സർവ്വപാപനാശിനിയെന്ന് സ്തുതിക്കപ്പെടുന്നു; സ്നാനം ചെയ്ത് സാംവൗരേശ്വര ദർശനം ചെയ്യുന്ന ഭക്തർ ധന്യർ, പ്രളയം വരെ സൂര്യലോകവാസം ലഭിക്കും എന്നതാണ് ഉപസംഹാരം.
Adhyaya 165
सिद्धेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Siddheśvara Tīrtha—Glory and Observances)
മാർക്കണ്ഡേയൻ നർമദയുടെ തെക്കൻ തീരത്തിലുള്ള ‘സിദ്ധേശ്വര’ എന്ന പ്രസിദ്ധ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു. എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിലും അത്യന്തം പാവനമായതായി ഇതിനെ പ്രസ്താവിക്കുന്നു. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് പിതൃകൾക്കും ദേവതകൾക്കും തർപ്പണം അർപ്പിക്കുകയും, പിതൃഉദ്ദേശ്യമായി ശ്രാദ്ധം നടത്തുകയും വേണമെന്ന വിധി പറയുന്നു; അവിടെ ചെയ്ത ശ്രാദ്ധം പിതൃകൾക്ക് പന്ത്രണ്ടു വർഷം തൃപ്തി നൽകുമെന്ന ഫലശ്രുതി ഉണ്ട്. പിന്നീട് ശൈവഭക്തിയുടെ അനുഷ്ഠാനക്രമം പറയുന്നു—ഭക്തിയോടെ സ്നാനം, ശിവപൂജ, രാത്രിജാഗരണം, പുരാണകഥ പാരായണം/ശ്രവണം, തുടർന്ന് നിയമപ്രകാരം പ്രഭാതത്തിൽ വീണ്ടും ശുദ്ധസ്നാനം. ഇതിന്റെ പരമഫലമായി ഭക്തൻ ഗിരിജാകാന്തനായ ശിവനെ ദർശിച്ച് ഉന്നതാവസ്ഥ പ്രാപിക്കും എന്ന മോക്ഷപ്രദ വാഗ്ദാനം നൽകുന്നു. അവസാനത്തിൽ കപിലാദി പ്രാചീന സിദ്ധന്മാരെയും ഋഷിമാരെയും പരാമർശിച്ച് തീർത്ഥത്തിന്റെ പ്രാമാണ്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു; നർമദയുടെ മഹിമാബലത്തിൽ അവർ യോഗസിദ്ധരായി പരമസിദ്ധി നേടിയതായി പറയുന്നു.
Adhyaya 166
Siddheśvarī-Vaiṣṇavī Tīrtha Māhātmya (सिद्धेश्वरी-वैष्णवी तीर्थमाहात्म्य) — Ritual Merits of Seeing and Worship
മാർകണ്ഡേയൻ ഒരു പുണ്യ തീർത്ഥത്തെ വിവരിക്കുന്നു; അവിടെ ദേവി സിദ്ധേശ്വരിയായി, വൈഷ്ണവിയായി പ്രസിദ്ധയായി പാപനാശിനിയെന്നു സ്തുതിക്കപ്പെടുന്നു. ആ തീർത്ഥദർശനം മംഗളപ്രദമാണ്. തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത്, വിധിപൂർവം ആചരണം നടത്തണം എന്നും, സ്നാനാനന്തരം പിതൃ-ദേവതകൾക്കായുള്ള കർമ്മങ്ങൾ അർപ്പിച്ച് ഭക്തി-ശ്രദ്ധയോടെ ദേവിയെ സമീപിച്ച് പൂജിക്കണം എന്നും ക്രമമായി പറയുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ—ഭക്തിയോടെ ദർശനം ചെയ്താൽ പാപമോചനം ലഭിക്കും. സന്താനദുഃഖമുള്ളവർക്കും വന്ധ്യയായ സ്ത്രീകൾക്കും സന്താനപ്രാപ്തി ഉണ്ടാകും; സംഗമത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്ന സ്ത്രീ-പുരുഷന്മാർക്ക് പുത്രനും ധനവും ലഭിക്കും. ദേവി ഗോത്രരക്ഷ ചെയ്യുന്നു; വിധിപൂർവം പൂജിക്കപ്പെടുമ്പോൾ സന്തതിയെയും സമൂഹത്തെയും നിരന്തരം കാക്കുന്നു. അഷ്ടമി, ചതുര്ദശി ദിവസങ്ങളിൽ പ്രത്യേക അനുഷ്ഠാനങ്ങൾ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; നവമിയിൽ സ്നാനം, ഉപവാസം/നിയമം, ശ്രദ്ധാശുദ്ധമായ മനസ്സോടെ പൂജ എന്നിവ പ്രത്യേകം പറയുന്നു. അവസാനം, ദേവന്മാർക്കും ദുർലഭമായ പരമ ലോകം ഇവിടെ ഉപാസനയാൽ ലഭിക്കും എന്ന് പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു.
Adhyaya 167
Mārkaṇḍeya Tīrtha on the Southern Bank of the Narmadā (Śaiva–Vaiṣṇava Installation and Vrata Protocols)
ഈ അധ്യായം തീർത്ഥ-പ്രശ്നോത്തരരൂപത്തിലാണ്: യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ മുനി മാർക്കണ്ഡേയനോട് നർമദയുടെ തെക്കൻ തീരത്തിലെ ലക്ഷണചിഹ്നിതമായ ഒരു തീർത്ഥത്തെക്കുറിച്ചും അതിന്റെ ഉത്ഭവത്തെക്കുറിച്ചും ചോദിക്കുന്നു. മാർക്കണ്ഡേയൻ മുമ്പ് വിന്ധ്യ–ദണ്ഡകാരണ്യ പ്രദേശത്ത് തപസ്സിൽ വസിച്ച ശേഷം നർമദാതീരത്തേക്ക് മടങ്ങി, ബ്രഹ്മചാരികൾ, ഗൃഹസ്ഥർ, വാനപ്രസ്ഥർ, യതികൾ എന്നീ ശാസ്ത്രീയനിയമപാലകരോടുകൂടി ഒരു ആശ്രമം സ്ഥാപിച്ചതായി പറയുന്നു. ദീർഘതപസ്സും വാസുദേവഭക്തിയും മൂലം പ്രസന്നരായി കൃഷ്ണനും ശങ്കരനും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; ദിവ്യപരിവാരങ്ങളോടുകൂടി അവിടെയേയ്ക്ക് നിത്യമായി, യൗവനത്തോടെയും രോഗരഹിതമായും വസിക്കണമെന്നു മാർക്കണ്ഡേയൻ അപേക്ഷിക്കുന്നു. ദേവന്മാർ സമ്മതിച്ച് അന്തർധാനം ചെയ്യുമ്പോൾ, മാർക്കണ്ഡേയൻ ശങ്കര-കൃഷ്ണ പ്രതിഷ്ഠ നടത്തി അവിടത്തെ പൂജാവിധി സ്ഥാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് നിർദ്ദേശാത്മകമായ ആരാധനാക്രമം വരുന്നു—തീർത്ഥസ്നാനത്തിന് ശേഷം പരമേശ്വരനെ ‘മാർക്കണ്ഡേശ്വര’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രത്യേകപൂജയും, വിഷ്ണുവിനെ ത്രിലോകാധിപതിയായി കണ്ട് ആരാധനയും. നെയ്യ്, പാൽ, തൈര്, തേൻ, നർമദാജലം, സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ, ധൂപം, പുഷ്പം, നൈവേദ്യം മുതലായ അർപ്പണങ്ങൾ, രാത്രിജാഗരണം, ജ്യേഷ്ഠ ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ ഉപവാസവ്രതവും ദേവപൂജയും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ശ്രാദ്ധ-തർപ്പണം, സന്ധ്യോപാസന, ഋഗ്/യജുസ്/സാമ മന്ത്രജപം, ലിംഗത്തിന്റെ തെക്കുഭാഗത്ത് കലശം സ്ഥാപിച്ച് ‘രുദ്ര-ഏകാദശ’ മന്ത്രങ്ങളാൽ സ്നാനവിധി—ഇവ സന്താനലാഭവും ദീർഘായുസ്സും നൽകുമെന്നു പറയുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ ശ്രവണം-പഠനം പാപശുദ്ധി വരുത്തി, ശൈവ–വൈഷ്ണവ ഭാവങ്ങളിൽ മോക്ഷോന്മുഖ ഫലം നൽകുമെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 168
अङ्कूरेश्वरतीर्थमाहात्म्य — The Glory and Origin of Aṅkūreśvara Tīrtha
ഈ അധ്യായത്തിൽ മാർക്കണ്ഡേയൻ നർമ്മദയുടെ തെക്കൻ തീരത്തിലുള്ള ത്രിലോകപ്രസിദ്ധമായ അങ്കൂരേശ്വര തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമ പറയുന്നു. യുധിഷ്ഠിരന്റെ ചോദ്യം മൂലം അവിടവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട രാക്ഷസന്റെ വംശകഥ വിവരിക്കുന്നു—പുലസ്ത്യനിൽ നിന്ന് വിശ്രവാ, തുടർന്ന് വൈശ്രവണൻ (കുബേരൻ), കൈകസിയുടെ പുത്രന്മാരായ രാവണൻ-കുംഭകർണൻ-വിഭീഷണൻ; പിന്നെ കുംഭകർണന്റെ വംശത്തിൽ കുംഭയും വികുംഭയും, കുംഭയുടെ പുത്രൻ അങ്കൂരൻ. അങ്കൂരൻ തന്റെ വംശം തിരിച്ചറിഞ്ഞ് വിഭീഷണന്റെ ധാർമ്മിക നിലപാട് കണ്ടു, ദിക്കുകളിലുടനീളം തപസ്സു ചെയ്ത് ഒടുവിൽ നർമ്മദാതീരത്ത് കഠിനതപം അനുഷ്ഠിക്കുന്നു. ശിവൻ പ്രത്യക്ഷനായി വരം നൽകുന്നു. അങ്കൂരൻ ആദ്യം ദുർലഭമായ വരമായ അമരത്വം അപേക്ഷിക്കുന്നു; തുടർന്ന് തന്റെ പേരിൽ ഈ തീർത്ഥത്തിൽ ശിവന്റെ നിത്യസാന്നിധ്യം വേണമെന്ന് പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു. വിഭീഷണധർമ്മത്തിന് അനുസൃതമായ ആചാരം അങ്കൂരൻ പാലിക്കുന്നതുവരെ മാത്രമേ സമീപസാന്നിധ്യം ഉണ്ടാകൂ എന്ന നിബന്ധനയോടെ ശിവൻ അനുഗ്രഹിക്കുന്നു. തുടർന്ന് അങ്കൂരൻ വിധിപൂർവ്വം അങ്കൂരേശ്വര ലിംഗം സ്ഥാപിച്ച് ധ്വജ-ഛത്രങ്ങൾ, മംഗളഘോഷങ്ങൾ, വിവിധ ഉപഹാരങ്ങൾ എന്നിവയോടെ മഹാപൂജ നടത്തുന്നു. തീർത്ഥസേവനവിധിയും വ്യക്തമാക്കുന്നു—സ്നാനം, സന്ധ്യാവന്ദനം, ജപം, പിതൃ-ദേവ-മനുഷ്യ തർപ്പണം, അഷ്ടമി അല്ലെങ്കിൽ ചതുര്ദശിയിലെ ഉപവാസം, നിയന്ത്രിത മൗനം. ഇവിടെ പൂജ അശ്വമേധസമഫലദായകമെന്നും, യഥാവിധി ദാനം അക്ഷയപുണ്യമെന്നും, ഹോമം-ജപം-ഉപവാസം-സ്നാനം എന്നിവയുടെ ഫലം ബഹുഗുണിതമെന്നും പറയുന്നു. ഈ തീർത്ഥത്തിൽ മരിക്കുന്ന മൃഗപക്ഷികൾക്കും പോലും ഉദ്ധാരം ലഭിക്കും. അവസാനം ഫലശ്രുതി—ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുന്നവർ ശിവലോകം പ്രാപിക്കും.
Adhyaya 169
माण्डव्यतीर्थमाहात्म्य-प्रस्तावः (Mandavya Tīrtha: Prologue to the Sacred Narrative)
അധ്യായത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ മാർക്കണ്ഡേയൻ പാപപ്രണാശകവും പരമപുണ്യപ്രദവും ആയ ഒരു തീർത്ഥത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അത് മാണ്ഡവ്യ ഋഷിയോടും നാരായണനോടും ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്. ‘ശൂലസ്ഥൻ’ ആയിരിക്കെ പോലും നാരായണനോട് ഭക്തിയോടെ ചെയ്ത ശുശ്രൂഷയുടെ പഴയ സംഭവത്തെ അദ്ദേഹം ഓർമ്മിപ്പിക്കുമ്പോൾ, യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ അത്ഭുതപ്പെട്ടു സമ്പൂർണ്ണ വിവരണം ചോദിക്കുന്നു. തുടർന്ന് മാർക്കണ്ഡേയൻ ത്രേതായുഗത്തിലെ പുരാവൃത്തം പറയുന്നു—ദേവപന്നൻ എന്ന ധർമ്മശീലനും ദാനശീലനും പ്രജാരക്ഷകനുമായ രാജാവ് സമൃദ്ധനായിട്ടും സന്താനലഭ്യമില്ലാത്തതിനാൽ ദുഃഖിതനായിരുന്നു. അവൻ ഭാര്യ ദാത്യായനിയോടൊപ്പം പന്ത്രണ്ടു വർഷം സ്നാനം, ഹോമം, ഉപവാസം, വ്രതങ്ങൾ എന്നിവയാൽ തപസ്സു ചെയ്ത് സ്തോത്രങ്ങളാൽ ദേവി ചാമുണ്ഡയെ പ്രസന്നമാക്കുന്നു. ദേവി ദർശനം നൽകി, യജ്ഞപുരുഷാരാധനയില്ലാതെ സന്താനം ഉണ്ടാകില്ലെന്ന് പറയുന്നു; രാജാവ് വിധിപൂർവ്വം യജ്ഞം നടത്തി തേജസ്സുള്ള ഒരു പുത്രിയെ പ്രാപിക്കുന്നു—അവൾക്ക് കാമപ്രമോദിനി എന്നു നാമകരണം ചെയ്യുന്നു. പുത്രി വളരുമ്പോൾ അവളുടെ രൂപലാവണ്യം വിശദമായി വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു. ദേവീപൂജയ്ക്കായി പോയ അവൾ സഖികളോടൊപ്പം കുളത്തിൽ കളിക്കുമ്പോൾ, ശംബരൻ എന്ന രാക്ഷസൻ പക്ഷിരൂപം ധരിച്ചു അവളെ അപഹരിക്കുകയും ആഭരണങ്ങളും കവർന്നെടുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. പുറപ്പെടുമ്പോൾ ചില ആഭരണങ്ങൾ നർമദാതീരത്തിനടുത്ത ജലത്തിൽ വീഴുന്നു; അവിടെ നാരായണന്റെ പരമസ്ഥാനത്തോട് അനുബന്ധമായ മഹേശ്വരസ്ഥാനത്തിൽ മാണ്ഡവ്യ ഋഷി ഗാഢസമാധിയിൽ ഇരിക്കുന്നു. അധ്യായാവസാനത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സഹോദരൻ/പരിചാരകൻ ജനാർദ്ദനധ്യാനത്തിലും സേവയിലും നിരതനാണെന്ന് പറഞ്ഞ്, തീർത്ഥമഹിമയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട തുടർ സംഭവങ്ങൾക്ക് പീഠിക ഒരുക്കുന്നു.
Adhyaya 170
कामप्रमोदिनी-हरणं तथा तपस्वि-दण्डविधान-विपर्यासः (Abduction of Kāmapramodinī and the Misapplied Punishment of an Ascetic)
മാർക്കണ്ഡേയൻ ഒരു പുണ്യ തീർത്ഥജലസ്ഥാനത്ത് ഉണ്ടായ പ്രതിസന്ധി വിവരിക്കുന്നു. ദൈവസന്നിധിക്കടുത്തുള്ള കുളത്തിൽ കളിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന കാമപ്രമോദിനിയെ ‘ശ്യേന’ എന്ന പക്ഷി അപ്രതീക്ഷിതമായി പിടിച്ചെടുത്തു കൊണ്ടുപോകുന്നു. അവളുടെ സഖികൾ രാജാവിനെ സമീപിച്ച് വിവരം അറിയിച്ച് തിരച്ചിൽ ആവശ്യപ്പെടുന്നു; രാജാവ് മഹത്തായ ചതുരംഗസേനയെ സമാഹരിച്ച് നഗരം മുഴുവൻ യുദ്ധസന്നാഹങ്ങളാൽ കലങ്ങുന്നു. പിന്നീട് നഗരരക്ഷകൻ അപഹൃതയുടെ ആഭരണങ്ങൾ കൊണ്ടുവന്ന്, അവ തപസ്വി മാണ്ഡവ്യന്റെ ആശ്രമസമീപത്ത് അനേകം തപസ്വികളുടെ ഇടയിൽ കണ്ടതായി പറയുന്നു. കോപവും തെറ്റിദ്ധാരണയും മൂലം രാജാവ് തെളിവ് പരിശോധിക്കാതെ മാണ്ഡവ്യനെ വേഷധാരിയായ കള്ളനെന്ന് കരുതുന്നു—പക്ഷിരൂപം ധരിച്ചു രക്ഷപ്പെട്ടുവെന്നപോലെ—കാര്യ–അകാര്യ വിവേകം വിട്ട് ബ്രാഹ്മണ തപസ്വിയെ ശൂലാരോപണം ചെയ്യാൻ കല്പിക്കുന്നു. നഗരവാസികളും ഗ്രാമവാസികളും വിലപിച്ച് പ്രതിഷേധിക്കുന്നു: തപോനിഷ്ഠനായ ബ്രാഹ്മണനെ വധിക്കുന്നത് അന്യായം; ആരോപണമുണ്ടായാലും പരമാവധി നാടുകടത്തലാണ് ശിക്ഷയാകേണ്ടത്. ഈ അധ്യായം രാജധർമ്മം സമ്മർദ്ദത്തിൽ എങ്ങനെ വഴുതാം എന്ന് കാണിക്കുന്നു—അവിവേകദണ്ഡം, തെളിവിന്റെ അനിശ്ചിതത്വം, തീർത്ഥഭൂമിയിൽ തപസ്വികളുടെ പാവിത്ര്യം സംരക്ഷിക്കേണ്ട ഉയർന്ന കടമ।
Adhyaya 171
माण्डव्य-शूलावस्था, कर्मविपाकोपदेशः, शाण्डिली-सत्यव्रत-प्रसङ्गश्च (Māṇḍavya on the Stake: Karmic Consequence Teaching and the Śāṇḍilī Episode)
ഈ അധ്യായത്തിൽ മാർക്കണ്ഡേയന്റെ വിവരണചട്ടക്കൂടിനുള്ളിൽ നാരദൻ, വസിഷ്ഠൻ, ജമദഗ്നി, യാജ്ഞവൽക്യൻ, ബൃഹസ്പതി, കശ്യപൻ, അത്രി, ഭരദ്വാജൻ, വിശ്വാമിത്രൻ മുതലായ ഋഷിമാർ ശൂലത്തിൽ കുത്തിക്കൊള്ളപ്പെട്ട തപസ്വി മാണ്ഡവ്യനെ കണ്ടു നാരായണനെ സമീപിക്കുന്നു. രാജാവിനെ ശിക്ഷിക്കാനുള്ള നാരായണന്റെ ഉദ്ദേശം മാണ്ഡവ്യൻ തടഞ്ഞ് കർമവിപാകത്തിന്റെ സിദ്ധാന്തം ഉപദേശിക്കുന്നു—ഓരോ ജീവിയും തന്റെ തന്നെ കർമഫലം അനുഭവിക്കുന്നു; പല പശുക്കളിൽ നിന്ന് കാളക്കുട്ടി തന്റെ അമ്മയെ കണ്ടെത്തുന്നതുപോലെ. ബാല്യത്തിൽ ചെയ്ത ചെറിയൊരു പ്രവൃത്തി—പേനെ മുള്ള്/സൂചിയുടെ അഗ്രത്തിൽ വെച്ചത്—ഇന്നത്തെ വേദനയുടെ വിത്താണെന്ന് പറഞ്ഞ്, സൂക്ഷ്മകർമ്മത്തിനും ഉത്തരവാദിത്വമുണ്ടെന്ന് ഊന്നിപ്പറയുന്നു. തുടർന്ന് ദാനം, സ്നാനം, ജപം, ഹോമം, അതിഥിസത്കാരം, ദേവാരാധന, പിതൃശ്രാദ്ധം എന്നിവ അവഗണിച്ചാൽ അധോഗതി; സംയമം, കരുണ, ശുദ്ധാചാരം എന്നിവ പാലിച്ചാൽ ഉന്നതഗതി എന്ന നൈതികോപദേശം വികസിക്കുന്നു. അവസാനം പതിവ്രതയായ ശാണ്ഡിലി ഭർത്താവിനെ ചുമന്ന് പോകുമ്പോൾ അനവധാനം ശൂലസ്ഥ മുനിയെ തട്ടുന്നു; തെറ്റിദ്ധാരണയിൽ ശാസിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ അവൾ തന്റെ പതിവ്രതധർമ്മവും അതിഥിധർമ്മവും പ്രഖ്യാപിച്ച്, ഭർത്താവ് മരിക്കേണ്ടിവന്നാൽ സൂര്യോദയം ഉണ്ടാകരുതെന്ന് പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ലോകം നിലച്ചുപോകുന്നു; സ്വാഹാ-സ്വധാ, പഞ്ചയജ്ഞങ്ങൾ, സ്നാനം-ദാനം-ജപം, ശ്രാദ്ധാർപ്പണങ്ങൾ എന്നിവ തടസ്സപ്പെടുന്നതായി വർണ്ണിക്കുന്നു—കർമനിയമവും വ്രതശക്തിയും ഒരുമിച്ച് പ്രതിപാദിക്കുന്നു।
Adhyaya 172
माण्डव्यतीर्थमाहात्म्यं — Māṇḍavya Tīrtha Māhātmya (Glory of the Māṇḍavya Sacred Ford)
ഈ അധ്യായം രണ്ട് ഭാഗങ്ങളായി വിന്യസിച്ചിരിക്കുന്നു. ആദ്യഭാഗത്തിൽ നർമദാതീരത്തിലെ മാണ്ഡവ്യന്റെ പുണ്യാശ്രമത്തിൽ ദേവന്മാരും ഋഷിമാരും സമാഗമിച്ച്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ തപസ്സിൽ നിന്നുള്ള സിദ്ധിയെ പ്രശംസിച്ച് വരങ്ങൾ നൽകുന്നു. തുടർന്ന് ശാപവും രാക്ഷസബന്ധവും ഉള്ള ഒരു സംഭവക്രമം വരുന്നു; മാണ്ഡവ്യന് കന്യാദാനം നടക്കുന്നു, വിവാഹം സമ്പന്നമാകുന്നു, രാജാശ്രയത്തോടെ സത്കാരം, ദാനം, ഉപഹാരങ്ങളുടെ പരസ്പര വിനിമയം നടക്കുന്നു. രണ്ടാം ഭാഗത്തിൽ മാണ്ഡവ്യേശ്വര/മാണ്ഡവ്യ-നാരായണനും ദേവഖാത മുതലായ സ്ഥലങ്ങളുടെയും തീർത്ഥമാഹാത്മ്യവും വിധി-ഫലശ്രുതിയും വിശദീകരിക്കുന്നു. സ്നാനം, അഭ്യംഗം, പൂജ, ദീപപ്രദീപനം, പ്രദക്ഷിണ, ബ്രാഹ്മണഭോജനം, ശ്രാദ്ധകാലനിയമങ്ങൾ, വ്രതാചരണം—പ്രത്യേകിച്ച് ചതുര്ദശി രാത്രിജാഗരണം—എന്നിവ പറയുന്നു. മഹായജ്ഞങ്ങൾക്കും പ്രസിദ്ധ തീർത്ഥങ്ങൾക്കും തുല്യമായ പുണ്യമെന്ന് ചൂണ്ടിക്കാട്ടി, പാപമോചനവും പരലോകത്തിൽ ശുഭഗതിയും ഉറപ്പുനൽകുന്നു.
Adhyaya 173
शुद्धरुद्रतीर्थ-माहात्म्य (Māhātmya of Śuddharudra Tīrtha / Siddheśvara on the Southern Bank of the Narmadā)
മാർക്കണ്ഡേയൻ രാജാവിനോട് നർമദയുടെ തെക്കൻ തീരത്തുള്ള അത്യന്തം പുണ്യകരമായ ഒരു തീർത്ഥത്തെക്കുറിച്ച് ഉപദേശിക്കുന്നു; അത് എല്ലാ പാപങ്ങളും മഹാപാതകങ്ങളും പോലും നശിപ്പിക്കുന്നതെന്ന് പറയുന്നു. കാരണകഥയിൽ—ബ്രഹ്മാവിന്റെ അസത്യവചനപ്രസംഗത്തിൽ ശിവൻ (ത്രിശൂലധാരി) ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഒരു ശിരസ് ഛേദിച്ചതിനാൽ ബ്രഹ്മഹത്യാദോഷഭാരം ഏറ്റു; ആ കപാലം ശിവന്റെ കൈയിൽ ഒട്ടിപ്പിടിച്ച് എത്ര തീർത്ഥയാത്ര ചെയ്താലും വിട്ടുപോയില്ല. വാരാണസി, എല്ലാ ദിക്കുകളിലെ സമുദ്രങ്ങൾ, അനേകം തീർത്ഥങ്ങൾ എന്നിവ സന്ദർശിച്ചിട്ടും മോചനം ലഭിക്കാതെ, അവസാനം കുലകോടിക്ക് സമീപമുള്ള നർമദാതീരത്തിലെ ഈ തീർത്ഥത്തിൽ പ്രായശ്ചിത്തം ചെയ്തപ്പോൾ മലിനതയിൽ നിന്ന് വിമുക്തനായി. അതിനുശേഷം ഈ സ്ഥലം ‘ശുദ്ധരുദ്ര’ എന്ന പേരിൽ ത്രിലോകത്തിലും പ്രസിദ്ധമായി, ബ്രഹ്മഹത്യാദോഷം നീക്കുന്ന പരമ തീർത്ഥമായി കീര്ത്തിക്കപ്പെട്ടു. ഇവിടെ അനുഷ്ഠാനവിധി പറയുന്നു—ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ അമാവാസ്യാദിവസം നിയമപ്രകാരം സ്നാനം ചെയ്ത് പിതൃകൾക്കും ദേവതകൾക്കും തർപ്പണം നൽകണം; അന്തർശുദ്ധമായ സംकल्पത്തോടെ പിണ്ഡം സമർപ്പിക്കണം. പരമേശ്വരനെ ഗന്ധം, ധൂപം, ദീപം എന്നിവകൊണ്ട് പൂജിക്കണമെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; ദേവൻ ‘ശുദ്ധേശ്വരൻ’ എന്ന നാമത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്നു, ശിവലോകത്തിലും ആദരിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ തീർത്ഥത്തിന്റെ സ്മരണയും ശാസ്ത്രവിധിപാലനവും ചെയ്യുന്നവർക്ക് സർവപാപമോചനവും രുദ്രലോകപ്രാപ്തിയും ഫലമെന്ന് അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 174
गोपेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Gopeśvara Tīrtha Māhātmya) — Lamp-offering and Śaiva Merit on the Northern Narmadā Bank
ഈ അധ്യായത്തിൽ മാർകണ്ഡേയ ഋഷി രാജാവിനെ ഉപദേശിക്കുന്നു: അവന്തീഖണ്ഡത്തിൽ നർമദയുടെ ഉത്തര തീരത്തിലുള്ള ഗോപേശ്വര തീർത്ഥം സേവിക്കണം. അവിടെ ഒരിക്കൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ പോലും പാപദോഷങ്ങൾ നീങ്ങി മോക്ഷമാർഗം ലഭിക്കുന്നു എന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു. തുടർന്ന് പുണ്യക്രമം പറയുന്നു—ആദ്യം തീർത്ഥസ്നാനം; പിന്നെ ഇച്ഛാനുസാരം പ്രാണസംക്ഷയം (സ്വൈച്ഛികമരണം) ചെയ്താൽ ദിവ്യവിമാനത്തിൽ ശിവധാമപ്രാപ്തി; ശിവലോകത്തിൽ ഭോഗാനുഭവത്തിനു ശേഷം ശുഭ പുനർജന്മം, ദീർഘായുസ്സ്, സമൃദ്ധി, പരാക്രമം എന്നിവയോടെ ശക്തനായ രാജാവായി ജനനം। കാർത്തിക മാസത്തിലെ ശുക്ല നവമിയിൽ വ്രതവിധാനം—ഉപവാസം, ശുചിത്വം, ദീപദാനം, ഗന്ധപുഷ്പങ്ങളാൽ പൂജ, രാത്രിജാഗരണം. ദീപങ്ങളുടെ എണ്ണത്തിന് അനുസരിച്ച് ശിവലോകത്തിൽ ആയിരക്കണക്കിന് യുഗങ്ങൾ ആദരം ലഭിക്കും എന്ന ഫലശ്രുതി പറയുന്നു. ലിംഗപൂരണം, താമരാർപ്പണം, ദധ്യന്നം (തൈര്-ചോറ്) ദാനം മുതലായവയും വിവരിച്ച്, എള്ളിന്റെയും താമരകളുടെയും എണ്ണമനുസരിച്ച് പുണ്യം വർധിക്കുന്നു എന്ന് പറയുന്നു. അവസാനം, ഈ തീർത്ഥത്തിൽ ചെയ്യുന്ന ഏതു ദാനവും കോടി ഗുണമായി വർധിച്ച് അളക്കാനാകാത്ത ഫലം നൽകുന്നു; തീർത്ഥങ്ങളിൽ ഇതിന് സമം ഇല്ലെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു।
Adhyaya 175
कपिलेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Kapileśvara Tīrtha Māhātmya)
മാർകണ്ഡേയൻ ഭൃഗു-ക്ഷേത്രത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ, നർമദയുടെ ഉത്തര തീരത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന കപിലേശ്വരത്തെ പാപനാശകമായ വിശിഷ്ട തീർത്ഥമായി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. കപിലൻ വാസുദേവൻ/ജഗന്നാഥൻ എന്ന ദൈവത്തിന്റെ തന്നെ പ്രകാശമായി പറയപ്പെടുന്നു; കൂടാതെ അധോലോകങ്ങളുടെ ക്രമാവതരണത്തിലൂടെ മഹത്തായ ഏഴാം പാതാളത്തിൽ, പ്രാചീന പരമേശ്വരൻ വസിക്കുന്ന സ്ഥലത്ത് ദേവതയുടെ സാന്നിധ്യം സ്ഥാപിതമാണെന്ന് വർണ്ണിക്കുന്നു. കപിലന്റെ സന്നിധിയിൽ സാഗരപുത്രന്മാർ അപ്രതീക്ഷിതമായി നശിച്ച സംഭവത്തെ ഓർത്ത്, വൈരാഗ്യബുദ്ധിയോടെ കപിലൻ ആ മഹാസംഹാരത്തെ ‘അനുചിതം’ എന്നു കരുതി ദുഃഖിക്കുന്നു; പ്രായശ്ചിത്തത്തിനായി കപില-തീർത്ഥത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നു. തുടർന്ന് നർമദാ തീരത്ത് ഘോരതപസ് ചെയ്ത് അക്ഷയ രുദ്രനെ ആരാധിച്ച് പരമ നിർവാണസദൃശ അവസ്ഥ പ്രാപിക്കുന്നു. ഇവിടെ വിധി-ഫലങ്ങളും പറയുന്നു—സ്നാനം-പൂജയാൽ സഹസ്ര ഗോദാനപുണ്യം; ജ്യേഷ്ഠ ശുക്ല ചതുര്ദശിയിൽ യോഗ്യ ബ്രാഹ്മണന് നൽകിയ ദാനം അക്ഷയമാകും; നിർദ്ദിഷ്ട തിഥികളിൽ (അംഗാരകബന്ധിത വ്രതങ്ങൾ ഉൾപ്പെടെ) ഉപവാസ-സ്നാനത്തിലൂടെ സൗന്ദര്യം, സമൃദ്ധി, വംശലാഭം പല ജന്മങ്ങളിലും ലഭിക്കും. പൗർണ്ണമി-അമാവാസ്യകളിലെ പിതൃതർപ്പണം പിതൃകളെ പന്ത്രണ്ടു വർഷം തൃപ്തിപ്പെടുത്തി സ്വർഗ്ഗഗതി നൽകും; ദീപദാനം ദേഹകാന്തി വർധിപ്പിക്കും; ഈ തീർത്ഥത്തിൽ ദേഹത്യാഗം ചെയ്യുന്നവർ ശിവധാമത്തിലേക്ക് പുനരാവർത്തനരഹിത മാർഗം പ്രാപിക്കും.
Adhyaya 176
देवखात-उत्पत्ति एवं पिङ्गलेश्वर-माहात्म्य (Origin of Devakhāta and the Māhātmya of Piṅgaleśvara)
മാർകണ്ഡേയൻ രാജാവിനെ ഉപദേശിക്കുന്നു: ഭൂമിയിൽ അപൂർവമായ പുണ്യതീർത്ഥമായ പിംഗലാവർത്തത്തിൽ ചെന്നു പിംഗലേശ്വരന്റെ സന്നിധി പ്രാപിച്ചാൽ വാക്ക്, മനസ്, കർമ്മം എന്നിവയിൽ നിന്നുള്ള പാപങ്ങൾ ലയിക്കുന്നു. ദേവഖാതത്തിൽ സ്നാനവും ദാനവും ചെയ്താൽ അക്ഷയഫലം ലഭിക്കുമെന്ന് പറഞ്ഞ്, യുധിഷ്ഠിരന്റെ ചോദ്യത്തിന് മറുപടിയായി ആ കുണ്ഡത്തിന്റെ ഉത്ഭവകഥ വിവരിക്കുന്നു. അന്തരകഥയിൽ രുദ്രൻ (ശിവൻ) കമണ്ഡലു ധരിച്ചു ദേവന്മാരോടൊപ്പം ത്രിശൂലശുദ്ധിക്കായി സഞ്ചരിക്കുന്നു. ദേവന്മാർ പല തീർത്ഥങ്ങളിലും സ്നാനം ചെയ്ത് ജലം ഒരു പാത്രത്തിൽ ശേഖരിക്കുന്നു; ത്രിശൂലം ശുദ്ധമായ ശേഷം അവർ ഭൃഗുകച്ഛത്തിലെത്തി അഗ്നിയെയും, രോഗബാധിതനായ മഞ്ഞപ്പച്ച കണ്ണുകളുള്ള പിംഗലനെ മഹേശ്വരധ്യാനത്തിൽ കഠിനതപസ്സിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതായും കാണുന്നു. ദേവന്മാർ ശിവനോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു—പിംഗലനെ ആരോഗ്യവാനാക്കുക, അർപ്പണങ്ങൾ സ്വീകരിക്കാൻ കഴിയട്ടെ; ശിവൻ ആദിത്യസദൃശ രൂപം ധരിച്ചു അവന്റെ വ്യാധി നീക്കി ദേഹം പുതുക്കുന്നു. സകല ജീവികളുടെ ക്ഷേമത്തിനായി ശിവൻ അവിടെ സ്ഥിരമായി വസിക്കണമെന്ന് പിംഗലൻ അപേക്ഷിക്കുന്നു—രോഗശമനം, പാപനാശം, മംഗളവർധനം എന്നിവയ്ക്കായി. തുടർന്ന് ശിവൻ ദേവന്മാരോട് കല്പിക്കുന്നു: തന്റെ വടക്കുഭാഗത്ത് ദിവ്യ ദേവഖാതം കുഴിച്ച് ശേഖരിച്ച തീർത്ഥജലം അവിടെ നിക്ഷേപിക്കുക; അത് സർവ്വപാവനവും രോഗനാശകവുമാകും. ഞായറാഴ്ച സ്നാനം, നർമദാജലസ്നാനം, ശ്രാദ്ധ-ദാനം, പിംഗേശപൂജ എന്നിവയുടെ വിധികളും ജ്വരം, ചർമ്മരോഗം, കുഷ്ഠസദൃശ വ്യാധികൾ എന്നിവയ്ക്കുള്ള ശമന-പ്രായശ്ചിത്തഫലങ്ങളും പറയുന്നു; പ്രത്യേകമായി പല ഞായറാഴ്ചകളിൽ ആവർത്തിച്ച് സ്നാനം ചെയ്ത് ദ്വിജന് തിലപാത്രം ദാനം ചെയ്യാനുള്ള നിയമവും ഉണ്ട്. അവസാനം ദേവഖാതസ്നാനത്തിന്റെ ശ്രേഷ്ഠതയും പിതൃകർമ്മങ്ങൾക്ക് ശേഷം പിംഗലേശ്വരാരാധന അശ്വമേധ-വാജപേയ സമാന പുണ്യം നൽകുമെന്നതും പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു।
Adhyaya 177
Bhūtīśvara-tīrtha Māhātmya and the Taxonomy of Purificatory Snānas (भूतीश्वरतीर्थमाहात्म्यं स्नानविधिवर्गीकरणं च)
ഈ അധ്യായത്തിൽ മാർക്കണ്ഡേയൻ യുദ്ധിഷ്ഠിരനോട് ഭൂതീശ്വര തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം ഉപദേശിക്കുന്നു. ഈ തീർത്ഥത്തിന്റെ ദർശനം മാത്രമെങ്കിലും പാപക്ഷയം വരുത്തുമെന്നു പറയുന്നു; ശൂലധാരിയായ ശിവൻ ഇവിടെ ഉദ്ധൂലന (ഭസ്മലേപനം) ചെയ്തതിനാലാണ് ‘ഭൂതീശ്വര’ എന്ന നാമമെന്ന കാരണകഥയും വരുന്നു. പുഷ്യബന്ധ ജന്മനക്ഷത്രദിനത്തിലും അമാവാസിയിലും ഇവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ പിതൃകൾക്ക് മഹത്തായ ഉദ്ധാരം ലഭിക്കുമെന്ന ഫലശ്രുതി പ്രസ്താവിക്കുന്നു. തുടർന്ന് അങ്കഗുണ്ഠന/ഭസ്മധാരണത്തിന്റെ ഫലക്രമം—ശരീരത്തിൽ ചേർന്നു നിൽക്കുന്ന ഓരോ ഭസ്മകണവും ശിവലോകത്തിൽ ദീർഘകാല മാന-സത്കാരം നൽകുമെന്നു വിശദീകരിക്കുന്നു. ഭസ്മസ്നാനത്തെ ശ്രേഷ്ഠ ശുദ്ധികർമ്മമായി ഉയർത്തി, സ്നാനങ്ങളുടെ വർഗ്ഗീകരണം പറയുന്നു—ആഗ്നേയ, വാരുണ, ബ്രാഹ്മ്യ, വായവ്യ, ദിവ്യ. ആഗ്നേയം ഭസ്മസ്നാനം; വാരുണം ജലാവഗാഹനം; ബ്രാഹ്മ്യം ‘ആപോ ഹി ഷ്ഠാ’ മന്ത്രത്തോടെ; വായവ്യം ഗോധൂളിയാൽ; ദിവ്യം സൂര്യദർശനസമയത്തെ സ്നാനം—ഗംഗാസ്നാനസമാന പുണ്യദായകം. അവസാനത്തിൽ സ്നാനവും ഈശാനപൂജയും ബാഹ്യ-ആന്തര ശുദ്ധി നൽകുന്നു; ജപം പാപശോധനം ചെയ്യുന്നു; ധ്യാനം അനന്തത്തിലേക്കു നയിക്കുന്നു എന്ന ഉപദേശം. ശിവസ്തോത്രത്തിൽ നിരാകാര പരതത്ത്വത്തിന്റെ സ്തുതി ഉണ്ട്; ഭൂതീശ്വരത്തിൽ സ്നാനഫലം അശ്വമേധയാഗപുണ്യത്തോടു തുല്യമെന്നു സമാപനം പറയുന്നു.
Adhyaya 178
Gaṅgāvāhaka-tīrtha Māhātmya (The Glory of the Gaṅgāvāhaka Ford)
മാർക്കണ്ഡേയൻ നർമദാ/രേവാ നദിയിൽ ഭൃഗുതീർത്ഥത്തിനടുത്തുള്ള ‘ഗംഗാവാഹക’ എന്ന മഹത്തായ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു. ഇവിടെ ഗംഗ ദീർഘതപസ്സു ചെയ്ത് ജനാർദ്ദന-നാരായണനായ വിഷ്ണുവിനോട് ധാർമ്മികസംവാദം നടത്തുന്നു. തന്റെ അവതരണകഥ പറയുകയും, ഗുരുപാപഭാരമുള്ള അനേകർ ശുദ്ധിക്കായി തന്റെ ജലം തേടുന്നതാൽ പാപസഞ്ചയം പ്രതീകാത്മകമായി തനിയെ ‘താപിത’യാക്കുന്നു എന്ന ദുഃഖം അറിയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. വിഷ്ണു അവളുടെ വ്യഥ ശമിപ്പിച്ച് അവിടെ തന്റെ പ്രത്യേക സന്നിധി സ്ഥാപിക്കുന്നു; ഗംഗാധരനെ സഹായിയായി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഗംഗയെ ദേഹധാരിണിയായി രേവയിൽ പ്രവേശിപ്പിച്ച് ഗംഗാ-രേവാ മിശ്രജലത്തിന് അപൂർവ പാവിത്ര്യം നൽകുന്നു. മഴക്കാല ജലവർധനയും വിഷ്ണുവിന്റെ ശംഖചിഹ്നവും സംബന്ധിച്ച് ഒരു പ്രത്യേക പർവ്വം നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നു; അത് സാധാരണ കാലസന്ധികളേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ഈ തീർത്ഥത്തിൽ മിശ്രജലസ്നാനം, തർപ്പണം-ശ്രാദ്ധം, ബാല-കേശവപൂജ, രാത്രിജാഗരണം എന്നിവ വിധിയാകുന്നു. ഇതിലൂടെ പാപസമൂഹനാശം, പിതൃകൾക്ക് ദീർഘതൃപ്തി, കൂടാതെ അവിടെ ദേഹത്യാഗം ചെയ്യുന്ന ഭക്തർക്കു മാറ്റമില്ലാത്ത ശുഭ പരലോകഗതി ലഭിക്കും എന്നു പ്രതിപാദിക്കുന്നു.
Adhyaya 179
Gautameśvara-tīrtha Māhātmya (गौतमेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Rituals, Offerings, and Phala
മാർകണ്ഡേയൻ യുദ്ധിഷ്ഠിരനോട് പ്രസിദ്ധമായ ഗൗതമേശ്വര തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകേണ്ട വിധം ഉപദേശിക്കുന്നു. ഈ തീർത്ഥം പാപശുദ്ധികരമായി ലോകപ്രസിദ്ധമാണ്. ഗൗതമ ഋഷിയുടെ ദീർഘതപസ്സിൽ മഹേശ്വരൻ പ്രസന്നനായി അവിടെ പ്രതിഷ്ഠിതനായതിനാൽ ദേവൻ ‘ഗൗതമേശ്വരൻ’ എന്ന നാമത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്നു. ദേവന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, ഋഷിമാർ, പിതൃബന്ധിത ദേവതകൾ എന്നിവർ ഈ സ്ഥലത്ത് പരമേശ്വരനെ ആരാധിച്ച് ഉന്നത സിദ്ധി നേടിയതായി പറയുന്നു. പിന്നീട് ആചാരനിർദ്ദേശങ്ങൾ വരുന്നു—തീർത്ഥസ്നാനം, പിതൃദേവതാപൂജ, ശിവപൂജ എന്നിവ പാപവിമോചന മാർഗങ്ങളാണ്. വിഷ്ണുമായയിൽ മോഹിതരായി പലർക്കും ഈ മഹിമ അറിയില്ലെങ്കിലും ശിവൻ അവിടെ സന്നിധനാണെന്ന് ഗ്രന്ഥം വ്യക്തമാക്കുന്നു. ബ്രഹ്മചര്യത്തോടുകൂടി സ്നാനവും അർച്ചനയും ചെയ്താൽ അശ്വമേധസമ പുണ്യം; ദ്വിജാതിക്ക് നൽകിയ ദാനം അക്ഷയഫലപ്രദമെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. കാലാനുഷ്ഠാനങ്ങളും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—ആശ്വയുജ കൃഷ്ണ ചതുര്ദശിയിൽ നൂറ് ദീപദാനം; കാർത്തിക അഷ്ടമി, ചതുര്ദശി ദിവസങ്ങളിൽ ഉപവാസവും നെയ്യ്, പഞ്ചഗവ്യം, തേൻ, തൈര് അല്ലെങ്കിൽ തണുത്ത വെള്ളം കൊണ്ട് അഭിഷേകവും. പുഷ്പ-പത്രാർപ്പണത്തിൽ മുറിയാത്ത ബില്വപത്രങ്ങൾ പ്രത്യേകമായി പ്രശംസിക്കുന്നു. ആറുമാസം നിരന്തരപൂജ ചെയ്താൽ ആഗ്രഹങ്ങൾ സഫലമായി അവസാനം ശിവലോകപ്രാപ്തി ലഭിക്കും.
Adhyaya 180
Daśāśvamedhika Tīrtha Māhātmya (दशाश्वमेधिकतीर्थमाहात्म्यम्) — Merit of Ten Aśvamedhas through Narmadā Worship
ഈ അധ്യായം രാജർഷി–മുനി സംവാദരൂപത്തിൽ ധർമ്മതത്ത്വത്തെ അന്വേഷിക്കുന്നു. മാർക്കണ്ഡേയൻ നർമദാതീരത്തിലെ ‘ദശാശ്വമേധിക’ തീർത്ഥത്തെ സൂചിപ്പിച്ച്, നിയമബദ്ധമായ അനുഷ്ഠാനങ്ങളോടെ ആരാധിച്ചാൽ പത്ത് അശ്വമേധ യാഗങ്ങൾക്കു തുല്യമായ പുണ്യം ലഭിക്കുമെന്ന് പറയുന്നു. അശ്വമേധം അത്യന്തം ചെലവേറിയതും സാധാരണർക്കു ദുർലഭവുമല്ലോ; പിന്നെ അതിന്റെ ഫലം സാധാരണ साधകർക്ക് എങ്ങനെ ലഭിക്കും? എന്ന് യുധിഷ്ഠിരൻ ചോദിക്കുന്നു. ഉത്തരമായി മാർക്കണ്ഡേയൻ ഒരു ദൃഷ്ടാന്തകഥ പറയുന്നു. ശിവൻ പാർവതിയോടൊപ്പം തീർത്ഥത്തിലെത്തി, വിശന്ന തപസ്വി-ബ്രാഹ്മണന്റെ രൂപം ധരിച്ചു ജനങ്ങളുടെ ശ്രദ്ധയും ആചാരവും പരീക്ഷിക്കുന്നു. പലരും അവഗണിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഒരു പണ്ഡിത ബ്രാഹ്മണൻ വേദ–സ്മൃതി–പുരാണ സാക്ഷ്യത്തിൽ വിശ്വാസം വെച്ച് സ്നാനം, ജപം, ശ്രാദ്ധം, ദാനം, കപിലാദാനം എന്നിവ നിർവ്വഹിച്ച്, അതിഥിധർമ്മത്തോടെ മറഞ്ഞിരുന്ന ശിവനെ ആദരിക്കുന്നു. ശിവൻ പ്രസന്നനായി വരം നൽകുമ്പോൾ, ബ്രാഹ്മണൻ തീർത്ഥത്തിൽ ശിവന്റെ നിത്യസാന്നിധ്യം അപേക്ഷിക്കുന്നു; അതുവഴി തീർത്ഥത്തിന്റെ പവിത്രാധികാരം സ്ഥാപിതമാകുന്നു. പിന്നീട് ആശ്വിന ശുക്ല ദശമിയിലെ വിധികൾ പറയുന്നു—ഉപവാസം, ത്രിപുരാന്തക ശിവപൂജ, തീർത്ഥത്തിലെ സരസ്വതീസാന്നിധ്യത്തെ ആദരിക്കൽ, പ്രദക്ഷിണ, ഗോദാനം, ദീപങ്ങളോടെ രാത്രിജാഗരണം, പാരായണം-സംഗീതം, ബ്രാഹ്മണർക്കും ശിവഭക്തർക്കും ഭോജനദാനം. ഫലശ്രുതിയിൽ പാപശുദ്ധി, രുദ്രലോകപ്രാപ്തി, ശുഭജന്മം, കൂടാതെ അവിടെ വിവിധ സാഹചര്യങ്ങളിൽ മരിക്കുന്നവർക്ക് ആസ്തിക്യവും വിധിപാലനവും അനുസരിച്ച് വ്യത്യസ്ത പരലോകഗതികൾ വിവരിക്കുന്നു.
Adhyaya 181
Bhṛgutīrtha–Vṛṣakhāta Māhātmya (भृगुतीर्थ–वृषखात माहात्म्य)
ഈ അധ്യായം സംവാദരൂപത്തിലാണ്. യുധിഷ്ഠിരന്റെ ചോദ്യത്തിന് മറുപടിയായി മാർകണ്ഡേയൻ നർമദാതീരത്തിലെ പ്രസിദ്ധ തീർത്ഥം, ‘വൃഷഖാത’ എന്ന സ്ഥലനാമം, ഭൃഗുകച്ചത്തിൽ മഹർഷി ഭൃഗുവിന്റെ സാന്നിധ്യം എന്നിവ വിവരിക്കുന്നു. ഭൃഗുവിന്റെ കഠിന തപസ്സിനെക്കുറിച്ച് പറഞ്ഞ ശേഷം, ശിവ-ഉമ ദേവികൾ ആ തപസ്വിയെ നിരീക്ഷിക്കുന്ന ദിവ്യസംഭവം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ‘എന്തുകൊണ്ട് വരം നൽകുന്നില്ല?’ എന്ന് ഉമ ചോദിക്കുമ്പോൾ, ക്രോധം തപസ്സിനെ ക്ഷയിപ്പിക്കുകയും ആത്മസിദ്ധിയെ തടസ്സപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു എന്ന ധാർമ്മികബോധം ശിവൻ നൽകുന്നു. ഇത് തെളിയിക്കാൻ ശിവൻ വൃഷരൂപ ദൂതനെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുത്തി/അയച്ച് ഭൃഗുവിനെ പ്രകോപിപ്പിക്കുന്നു. ആ വൃഷം ഭൃഗുവിനെ നർമദയിൽ എറിഞ്ഞിടുന്നു; ഭൃഗു തീക്ഷ്ണക്രോധത്തോടെ അതിനെ പിന്തുടരുന്നു. ഓടുന്ന വൃഷം ദ്വീപങ്ങൾ, പാതാളങ്ങൾ, ഊർധ്വലോകങ്ങൾ എന്നിവ കടന്നുപോകുന്നത് നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത കോപത്തിന്റെ വ്യാപകഫലങ്ങൾ കാണിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ വൃഷം ശിവശരണം തേടുന്നു; ഋഷിയുടെ ക്രോധം ശമിക്കുന്നതിന് മുമ്പേ വരം നൽകണമെന്ന് ഉമ അപേക്ഷിക്കുന്നു. ശിവൻ ആ സ്ഥലത്തെ ‘ക്രോധസ്ഥാനം’ എന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഭൃഗു ‘കരുണാഭ്യുദയ’ എന്ന പേരുള്ള സ്തവം ഉൾപ്പെടെ ദീർഘസ്തോത്രം ചൊല്ലി ശിവനെ സ്തുതിക്കുന്നു; ശിവൻ വരങ്ങൾ നൽകുന്നു. ആ സ്ഥലം തന്റെ നാമത്തിൽ സിദ്ധിക്ഷേത്രമാകുകയും അവിടെ ദൈവസന്നിധി സ്ഥിരമാകുകയും ചെയ്യണമെന്ന് ഭൃഗു അപേക്ഷിക്കുന്നു; അവസാനം ശ്രീ (ലക്ഷ്മി)യുമായി ശുഭസ്ഥലപ്രതിഷ്ഠയെക്കുറിച്ച് ആലോചിച്ച്, തീർത്ഥത്തിന്റെ തിരിച്ചറിവ് ഭക്തിയിലും സ്ഥലസ്ഥാപന തത്ത്വത്തിലും ഉറപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 182
Bhṛgukaccha-utpattiḥ and Koṭitīrtha Māhātmya (भृगुकच्छोत्पत्तिः / कोटितीर्थमाहात्म्यम्)
അധ്യായം 182-ൽ മാർകണ്ഡേയന്റെ വിവരണത്തിലൂടെ രേവാനദിയുടെ ഉത്തര തീരത്തിലെ ഭൃഗുകച്ഛത്തിന്റെ ഉദ്ഭവകഥ പറയുന്നു. ഭൃഗുമുനി ശ്രീ (ലക്ഷ്മി/രമ) സഹിതം കൂർമാവതാരമായ കച്ചപനെ സമീപിച്ച് ചാതുർവിദ്യാധിഷ്ഠിതമായ ഒരു വാസസ്ഥലം സ്ഥാപിക്കാൻ അനുവാദം ചോദിക്കുന്നു; കൂർമൻ സമ്മതിച്ച് തന്റെ നാമത്തിൽ ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കുന്ന നഗരം ഉണ്ടാകും എന്ന് പ്രവചിക്കുന്നു. തുടർന്ന് മാഘമാസം, ശുഭ തിഥി-നക്ഷത്രയോഗങ്ങൾ, ഉത്തര തീരത്തിലെ ആഴമുള്ള ജലം, കോടിതീർത്ഥബന്ധം എന്നിവയോടെ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ സ്ഥാനംയും പുതിയ വസതിയിലെ വർണധർമ്മകർത്തവ്യക്രമവും വിവരിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മി ദേവലോകത്തിലേക്ക് പോയി ഭൃഗുവിന് കുഞ്ചികാ-ട്ടാല (താക്കോൽ-പൂട്ടു) ഏൽപ്പിക്കുന്നു; മടങ്ങിയെത്തുമ്പോൾ ഉടമസ്ഥതയെച്ചൊല്ലി തർക്കം ഉയരുന്നു. വിധി പറയാൻ വിളിക്കപ്പെട്ട ബ്രാഹ്മണർ ഭൃഗുവിന്റെ കോപഭയത്തിൽ മൗനം പാലിച്ച് ‘താക്കോൽ ആരുടെ കൈയിലുണ്ടോ അവനാണ് അവകാശി’ എന്ന നടപടിനിയമം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഇതിൽ ലാഭവും സത്യത്യാഗവും കാരണമെന്നു ചൂണ്ടിക്കാട്ടി ദ്വിജന്മാരിൽ വിദ്യ, സ്ഥിരത, ധാർമ്മിക വ്യക്തത എന്നിവ ക്ഷയിക്കട്ടെ എന്ന ശാപം ലക്ഷ്മി നൽകുന്നു. ദുഃഖിതനായ ഭൃഗു ശങ്കരനെ പ്രീതിപ്പെടുത്തുമ്പോൾ, ശിവൻ ഈ സ്ഥലം ‘ക്രോധസ്ഥാനം’ എന്നു പറഞ്ഞാലും തന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ ഭാവിയിലെ ബ്രാഹ്മണരുടെ വിദ്യ നിലനിൽക്കും എന്നു ആശ്വസിപ്പിച്ച് ഇതിനെ കോടിതീർത്ഥമായി പാപനാശകമാക്കി ഉയർത്തുന്നു. ശിവൻ സ്നാന-പൂജകൾ മഹായാഗഫലസമം, തർപ്പണം പിതൃകൾക്ക് തൃപ്തികരം, പാൽ-തൈര്-നെയ്യ്-തേൻ അഭിഷേകം സ്വർഗവാസം നൽകും എന്നു പറയുന്നു. സൂര്യഗ്രഹണാദി അവസരങ്ങളിൽ ദാനം-വ്രതങ്ങളുടെ മഹിമയും, വ്രതം-ത്യാഗം-സന്ന്യാസം, ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ മരണമുപോലും ശുഭഗതിദായകമെന്നുമാണ് പ്രസ്താവം. ശിവൻ അംബിക (സൗഭാഗ്യസുന്ദരി) സഹിതം അവിടെ നിത്യനിവാസം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു; ഭൃഗു അവസാനം ബ്രഹ്മലോകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു. ശ്രവണത്തിലൂടെ പാവനതയും ഫലശ്രുതിയും പറഞ്ഞ് അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 183
Kedāra-tīrtha Māhātmya on the Northern Bank of the Narmadā (केदारतीर्थमाहात्म्य)
അധ്യായം 183 സംവാദരൂപത്തിലാണ്. മാർക്കണ്ഡേയൻ യുദ്ധിഷ്ഠിരനോട് കേദാര-സഞ്ജ്ഞക തീർത്ഥത്തിന്റെ യാത്രാക്രമവും കർമ്മവിധിയും പറയുന്നു—കേദാരത്തിൽ ചെന്നു ശ്രാദ്ധം ചെയ്യുക, തീർത്ഥജലം പാനം ചെയ്യുക, ദേവദേവേശനെ പൂജിക്കുക; ഇതിലൂടെ കേദാരജന്യ പുണ്യം ലഭിക്കുന്നു. തുടർന്ന് നർമദയുടെ ഉത്തരതീരത്ത് കേദാരം എങ്ങനെ സ്ഥാപിതമായി എന്നത് യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ വിശദമായി ചോദിക്കുന്നു. മാർക്കണ്ഡേയൻ പറയുന്നു: കൃതയുഗാരംഭത്തിൽ പദ്മാ/ശ്രീയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ശാപം മൂലം ഭൃഗുവിന്റെ പ്രദേശം അശുദ്ധവും “വേദവിരഹിതവും” ആയി. ഭൃഗു സഹസ്രവർഷം കഠിനതപസ് ചെയ്തപ്പോൾ, ശിവൻ പാതാളസ്തരങ്ങൾ ഭേദിച്ച് ലിംഗരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ഭൃഗു സ്ഥാണുവിനെയും ത്ര്യംബകനെയും സ്തുതിച്ച് ക്ഷേത്രശുദ്ധി അപേക്ഷിച്ചു. ശിവൻ ‘ആദി-ലിംഗം’ ആയി കേദാരനാമത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠ നടത്തി, തുടർന്ന് പത്ത് ലിംഗങ്ങൾ കൂടി സ്ഥാപിച്ചു; മദ്ധ്യത്തിൽ പതിനൊന്നാമത്തെ ഒരു അദൃശ്യ സാന്നിധ്യം ക്ഷേത്രത്തെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു എന്ന് അറിയിച്ചു. അവിടെ ദ്വാദശ ആദിത്യർ, അഷ്ടാദശ ദുർഗകൾ, ഷോഡശ ക്ഷേത്രപാലകർ, വീരഭദ്രസംബന്ധമായ മാതൃഗണം എന്നിവ സംരക്ഷണ-പാവന വലയമായി വസിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ—നാഘമാസത്തിൽ നിയമത്തോടെ പ്രാതഃസ്നാനം, കേദാരപൂജ, തീർത്ഥത്തിൽ വിധിപൂർവ്വം ശ്രാദ്ധം എന്നിവ ചെയ്താൽ പിതൃകൾ തൃപ്തരാകും; പാപക്ഷയം, ശോകനാശം, മംഗളഫലം എന്നിവ ലഭിക്കും എന്ന് ഉപസംഹരിക്കുന്നു.
Adhyaya 184
धौतपापतीर्थमाहात्म्यम् (Māhātmya of the Dhoutapāpa Tīrtha)
ഈ അധ്യായത്തിൽ നർമദയുടെ ഉത്തരതീരത്ത് ഭൃഗു-തീർത്ഥത്തിനടുത്തുള്ള ധൗതപാപ (വിധൗതപാപ) തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു. മാർക്കണ്ഡേയൻ ഈ സ്ഥലം പാപം കഴുകിമാറ്റുന്നതിൽ പ്രസിദ്ധമാണെന്നും, ഭൃഗുമുനിയെ ആദരിക്കാനായി മഹാദേവൻ ശിവൻ ഇവിടെ നിത്യസന്നിധനാണെന്നും പറയുന്നു. ഇവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ സംकल्पത്തിൽ ദോഷമുണ്ടായാലും പാപമോചനം ലഭിക്കും; വിധിപൂർവ്വം സ്നാനം ചെയ്ത് ശിവപൂജയും ദേവ-പിതൃ തർപ്പണ-ദാനങ്ങളും ചെയ്താൽ സമഗ്രശുദ്ധി സിദ്ധിക്കും. യുധിഷ്ഠിരൻ ചോദിക്കുന്നു—ബ്രഹ്മഹത്യ പോലെയുള്ള മഹാദോഷം ഇവിടെ എങ്ങനെ പ്രവേശിക്കാതെയോ എങ്ങനെ നശിക്കാതെയോ ഇരിക്കുന്നു? മാർക്കണ്ഡേയൻ ഒരു പുരാവൃത്തം പറയുന്നു: ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഒരു ശിരഛേദം ചെയ്തതുകൊണ്ട് ശിവനിൽ ബ്രഹ്മഹത്യാദോഷം പതിഞ്ഞു; അത് പിന്തുടർന്നപ്പോൾ ധർമ്മം വൃഷഭരൂപത്തിൽ അതിനെ കുലുക്കി അകറ്റുന്നു; ധൗതേശ്വരി ദേവി ബ്രഹ്മഹത്യാ-നാശിനി ശക്തിയായി പ്രതിഷ്ഠിതയാകുന്നു. ബ്രഹ്മഹത്യയെ ഭീതിജനകമായ സത്തയായി വ്യക്തീകരിച്ച്, ഈ തീർത്ഥത്തിൽ നിന്ന് ദൂരെയാണെന്ന് പറയുന്നു. കാലനിയമം—ആശ്വയുജ ശുക്ല നവമി, കൂടാതെ ശുക്ല സപ്തമിയിൽ നിന്ന് മൂന്ന് ദിവസത്തെ അവസരം; ഉപവാസം, ഋഗ്/യജുസ്/സാമ വേദപാരായണം, ഗായത്രി ജപം എന്നിവ പ്രായശ്ചിത്തസാധനങ്ങളായി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ ഗുരുപാപമോചനം, സന്താനസംബന്ധ വരങ്ങൾ, മരണാനന്തര ഉത്തമഗതി; കൂടാതെ തീർത്ഥതത്ത്വപ്രകാരം ഇവിടെ സ്വേച്ഛാമരണം ചെയ്താലും ദിവ്യലോകപ്രാപ്തി ഉണ്ടെന്ന പരാമർശവും കാണുന്നു.
Adhyaya 185
Ēraṇḍī-tīrtha Māhātmya (एरण्डीतीर्थमाहात्म्य) — Ritual Bathing, Upavāsa, and Tarpaṇa on Āśvayuja Śukla Caturdaśī
ഈ അധ്യായത്തിൽ ശ്രീ മാർകണ്ഡേയൻ സംക്ഷിപ്തമായി ധാർമ്മിക-ആചാരവിധി ഉപദേശിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം മഹീപാലനോട്—പൂജ്യമായ ഏരണ്ടീ തീർത്ഥത്തിൽ ചെന്നു സ്നാനം ചെയ്യുക; അവിടെ സ്നാനമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ മഹാപാപക്ഷയം സംഭവിച്ച് ഗുരുദോഷങ്ങൾ നീങ്ങുമെന്ന് പറയുന്നു. തുടർന്ന് കാലനിയമം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—ആശ്വയുജ മാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ ചതുര്ദശിയിൽ ഉപവാസം പാലിച്ച്, നിയന്ത്രണത്തോടെ സ്നാനം ചെയ്ത്, പിതൃകൾക്കും ദേവതകൾക്കും തർപ്പണം നടത്തണം. ഫലശ്രുതിയായി സമൃദ്ധിയും സൗന്ദര്യവും ഉള്ള പുത്രലാഭം, ദീർഘായുസ്സ്, കൂടാതെ ദേഹാന്തരാനന്തരം ശിവലോകപ്രാപ്തി ലഭിക്കും; ഈ ഫലങ്ങളിൽ സംശയം വയ്ക്കരുതെന്ന് ദൃഢമായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു।
Adhyaya 186
Garuḍa-tapas, Mahādeva-varadāna, and Cāmuṇḍā–Kanakeśvarī-stuti at a Tīrtha
മാർക്കണ്ഡേയൻ തീർത്ഥകേന്ദ്രിതമായ ഒരു സംഭവകഥ പറയുന്നു. അത്യന്തം പുണ്യസ്ഥാനത്ത് ഗരുഡൻ മഹേശ്വരനെ ലക്ഷ്യമാക്കി കഠിനതപസ്സും പൂജയും നടത്തുന്നു; അതിനാൽ ശിവൻ പ്രത്യക്ഷനായി വരദാനസംഭാഷണം നടക്കുന്നു. ഗരുഡൻ രണ്ട് അപൂർവ വരങ്ങൾ അപേക്ഷിക്കുന്നു—വിഷ്ണുവിന്റെ വാഹനം ആകുക, പക്ഷികളിൽ ‘ഇന്ദ്രത്വം/ദ്വിജേന്ദ്രത്വം’ എന്ന പരമാധിപത്യം നേടുക. നാരായണന്റെ സർവ്വാധാരസ്വഭാവവും ഇന്ദ്രപദത്തിന്റെ ഏകത്വവും ചൂണ്ടിക്കാട്ടി ശിവൻ ഈ അപേക്ഷയുടെ തത്ത്വപരമായ ദുഷ്കരത്വം വ്യക്തമാക്കുന്നു; എങ്കിലും യുക്തമായ രീതിയിൽ വരം നൽകുന്നു—ഗരുഡൻ ശംഖചക്രഗദാധാരിയായ പ്രഭുവിന്റെ വാഹകനാകും, പക്ഷികളുടെ നായകനും ആകും. ശിവൻ അന്തർധാനം ചെയ്ത ശേഷം ഗരുഡൻ ശ്മശാനചിഹ്നങ്ങളും യോഗിനീബന്ധവും ഉള്ള ഉഗ്രദേവിയായ ചാമുണ്ഡയെ പ്രസാദിപ്പിച്ച് വിപുലമായ സ്തുതി അർപ്പിക്കുന്നു. സ്തുതിയിൽ അവൾ തന്നെ ദീപ്തമായ രക്ഷാദേവിയായി ‘കനകേശ്വരി’ എന്ന പരാശക്തിരൂപത്തിൽ സൃഷ്ടി-സ്ഥിതി-ലയങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നവളായി പ്രതിപാദിക്കുന്നു. ചാമുണ്ഡ ഗരുഡന് അഭേദ്യത, സുരാസുരന്മാരിൽ വിജയം, തീർത്ഥസമീപവാസം എന്നിവ വരമായി നൽകുന്നു. അവസാനം തീർത്ഥഫലം—സ്നാനവും പൂജയും യജ്ഞസമ പുണ്യം, യോഗസിദ്ധി, യോഗിനീഗണങ്ങളോടുകൂടിയ ശുഭ പരലോകഗതി എന്നിവ നൽകുന്നു.
Adhyaya 187
कालाग्निरुद्र-स्वयम्भू-लिङ्गमाहात्म्य (Kālāgnirudra Svayambhū Liṅga Māhātmya)
ഈ അധ്യായത്തിൽ മാർക്കണ്ഡേയ മുനി ഒരു രാജാവിനോട് തീർത്ഥയാത്രാക്രമവും പ്രസിദ്ധമായ ലിംഗത്തിന്റെ തത്ത്വമാഹാത്മ്യവും ഉപദേശിക്കുന്നു. ഭൃഗുകച്ചത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ജാലേശ്വരം അതിപ്രാചീന സ്വയംഭൂ ലിംഗമാണെന്നും ‘കാലാഗ്നിരുദ്ര’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണെന്നും പറയുന്നു. ‘ക്ഷേത്ര-പാപ’ നിവാരണത്തിനായി കരുണയോടെ പ്രാദുര്ഭവിച്ച ഈ ക్షേത്രം പാപശമനവും ദുഃഖനാശവും ചെയ്യുന്ന പുണ്യകേന്ദ്രമായി വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു. പൂർവകൽപ്പത്തിൽ അസുരർ ത്രിലോകം കീഴടക്കി വൈദികകർമ്മധർമ്മങ്ങൾ ക്ഷയിച്ചപ്പോൾ കാലാഗ്നിരുദ്രനിൽ നിന്ന് ആദി ധൂമം ഉദ്ഭവിച്ചു; ആ ധൂമത്തിൽ നിന്ന് ലിംഗം പ്രത്യക്ഷമായി സപ്തപാതാളങ്ങൾ ഭേദിച്ച് ദക്ഷിണാവർത്ത ഗർത്തത്തോടുകൂടി പ്രതിഷ്ഠിതമായി എന്ന പുരാണകഥ പറയുന്നു. ശിവന്റെ പുരദാഹവുമായി ബന്ധമുള്ള ജ്വാലാജന്യ കുണ്ഡവും ‘ധൂമാവർത്ത’ എന്ന ചുഴിപോലുള്ള സ്ഥലവും കൂടി പരാമർശിക്കുന്നു. വിധി—തീർത്ഥത്തിലും നർമദാജലത്തിലും സ്നാനം, പിതൃശ്രാദ്ധം, ത്രിലോചന (ശിവ) പൂജ, കാലാഗ്നിരുദ്ര നാമജപം; ഇതിലൂടെ ‘പരമഗതി’ ലഭിക്കും എന്ന് ഫലശ്രുതി. കൂടാതെ ഇവിടെ ചെയ്യുന്ന കാമ്യകർമ്മങ്ങൾ, അപായനിവാരണ/ശാന്തികർമ്മങ്ങൾ, ശത്രുക്ഷയലക്ഷ്യങ്ങൾ, വംശസംബന്ധ സംकल्पങ്ങൾ വേഗത്തിൽ സിദ്ധിക്കും എന്ന് തീർത്ഥപ്രഭാവമായി പ്രസ്താവിക്കുന്നു.
Adhyaya 188
Śālagrāma-tīrtha Māhātmya (शालग्रामतीर्थमाहात्म्य) — Observances on the Revā/Narmadā Bank
മാർക്കണ്ഡേയൻ രാജാവിനെ ഉപദേശിക്കുന്നു—രേവാ/നർമദാ തീരത്തുള്ള ശാലഗ്രാമം എന്ന പുണ്യതീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകണം. അത് സർവ്വദേവന്മാരാലും ആരാധിക്കപ്പെടുന്ന സ്ഥലം; അവിടെ ഭഗവാൻ വാസുദേവൻ—ത്രിവിക്രമനും ജനാർദനനും എന്ന രൂപങ്ങളിൽ—ജീവികളുടെ ക്ഷേമത്തിനായി വസിക്കുന്നു എന്ന് പ്രസിദ്ധം. തപസ്വികളുടെ പാരമ്പര്യവും ദ്വിജന്മാർക്കും সাধകർക്കുമായി സ്ഥാപിതമായ ധർമ്മകർമ്മ-ഭൂമിയും ഈ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമയെ ഉയർത്തുന്നു. മാർഗശീർഷ ശുക്ല ഏകാദശി വന്നാൽ രേവയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ഉപവാസം പാലിക്കണം; രാത്രിജാഗരണത്തോടെ ജനാർദനനെ പൂജിക്കണം. അടുത്ത ദിവസം ദ്വാദശിയിൽ വീണ്ടും സ്നാനം ചെയ്ത് ദേവന്മാർക്കും പിതൃകൾക്കും തർപ്പണം നടത്തി വിധിപൂർവ്വം ശ്രാദ്ധം സമാപിപ്പിക്കണം. ശേഷിയനുസരിച്ച് ബ്രാഹ്മണരെ ആദരിച്ചു സ്വർണം, വസ്ത്രം, അന്നം മുതലായ ദാനങ്ങൾ നൽകണം; ക്ഷമ യാചിക്കണം; ഖഗധ്വജാദി നാമങ്ങളാൽ ഭക്തിപൂർവ്വം ഭഗവാനെ സ്മരിക്കണം. ഫലശ്രുതിയിൽ പറയുന്നു—ഇത് ശോകദുഃഖനാശകരവും ബ്രഹ്മഹത്യ ഉൾപ്പെടെയുള്ള ഘോരപാപമോചനകരവും ആകുന്നു. ശാലഗ്രാമദർശനം ആവർത്തിക്കുകയും നാരായണസ്മരണം നടത്തുകയും ചെയ്താൽ മോക്ഷാഭിമുഖമായ അവസ്ഥ ലഭിക്കും; ധ്യാനനിഷ്ഠ സന്ന്യാസികളും അവിടെ മുരാരിയുടെ പരമപദം പ്രാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 189
पञ्चवराहदर्शन-व्रत-फलश्रुति (Vision of the Five Varāhas: Vrata Procedure and Promised Fruits)
മാർകണ്ഡേയൻ യുധിഷ്ഠിരനോട് ‘പരമ-ശോഭന’മായ ഒരു തീർത്ഥത്തെ കുറിച്ച് ഉപദേശിക്കുന്നു; അവിടെ വരാഹരൂപ വിഷ്ണുവിനെ ധരണീധരൻ—ഭൂമിയെ ഉയർത്തിയവൻ—എന്ന് സ്മരിക്കുന്നു. ഉൾക്കൊള്ളുന്ന സൃഷ്ടികഥയിൽ ഹരി ക്ഷീരസാഗരത്തിൽ ശേഷശയ്യയിൽ യോഗനിദ്രയിൽ വിശ്രമിക്കുന്നു; ഭൂമി ഭാരത്താൽ മുങ്ങുമ്പോൾ ദേവന്മാർ വ്യാകുലരായി ലോകസ്ഥൈര്യത്തിനായി പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു. അപ്പോൾ വിഷ്ണു ഭയങ്കര ദംഷ്ട്രാധാരിയായ വരാഹരൂപം ധരിച്ചു ദംഷ്ട്രയിൽ ഭൂമിയെ ഉയർത്തി സ്ഥിരത സ്ഥാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് നർമദയുടെ ഉത്തരതീരത്ത് വരാഹന്റെ അഞ്ചുവിധ പ്രകാശങ്ങൾ വിവരിക്കുന്നു—ഗ്രന്ഥത്തിൽ പറഞ്ഞ ആദ്യത്തിൽ നിന്ന് അഞ്ചാം വരെ സ്ഥലങ്ങളിൽ ദർശന-പൂജാവിധി; അഞ്ചാമത് ‘ഉദീർണ-വരാഹ’, ഭൃഗുകച്ചവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടത്. ജ്യേഷ്ഠമാസ ശുക്ലപക്ഷത്തിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് ഏകാദശിയിൽ, തീർത്ഥാടകൻ ഹവിഷ്യാഹാരം, രാത്രിജാഗരണം, നദീസ്നാനം, എള്ളും യവവും കൊണ്ട് പിതൃ-ദേവതർപ്പണം, യോഗ്യബ്രാഹ്മണർക്കു ക്രമമായി ഗോ, അശ്വ, സ്വർണം, ഭൂമി എന്നിവ ദാനം ചെയ്ത് ഓരോ വരാഹസ്ഥാനത്തും ആരാധന നടത്തണം. ഫലശ്രുതി പ്രകാരം അഞ്ചുവരാഹങ്ങളുടെ ഒരുമിച്ച ദർശനം, നർമദാകർമങ്ങൾ, നാരായണസ്മരണം എന്നിവ മഹാപാപങ്ങളെയും നശിപ്പിച്ച് മോക്ഷം നൽകുന്നു; ശങ്കരപ്രമാണമായി സമയോചിത ലോട്ടാണേശ്വര ദർശനം ദേഹബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് വിമോചനമെന്ന് പറയുന്നു।
Adhyaya 190
चन्द्रहास-समतीर्थमाहात्म्य (Chandra-hāsa & Somatīrtha Māhātmya)
ഈ അധ്യായം സംവാദരൂപത്തിലാണ്. യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ മാർക്കണ്ഡേയ ഋഷിയോട് ചോദിക്കുന്നു—സകല ദേവന്മാരും ആരാധിക്കുന്ന സോമതീർത്ഥം, ‘ചന്ദ്രഹാസം’ എന്നും അറിയപ്പെടുന്ന ആ സ്ഥലത്ത് സോമൻ (ചന്ദ്രദേവൻ) എങ്ങനെ പരമസിദ്ധി നേടി. മാർക്കണ്ഡേയൻ കാരണകഥ പറയുന്നു—ഗൃഹധർമ്മവും ദാമ്പത്യകർത്തവ്യവും അവഗണിച്ചതിനാൽ ദക്ഷൻ സോമനെ ക്ഷയരോഗശാപത്തിൽ ആക്കി; ഇതോടൊപ്പം ഗൃഹസ്ഥധർമ്മത്തിന്റെ നൈതികബാധ്യതകളും കർമ്മഫലവും വിശദീകരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് തീർത്ഥയാത്രയും തപശ്ചരണവും വിവരിക്കുന്നു. സോമൻ പല തീർത്ഥങ്ങളും സഞ്ചരിച്ച് നർമദാതീരത്ത് എത്തി പന്ത്രണ്ടുവർഷം ഉപവാസം, ദാനം, വ്രതം, നിയമം, സംയമം എന്നിവ അനുഷ്ഠിച്ച് രോഗമുക്തനാകുന്നു. മഹാദേവനെ (ശിവനെ) മഹാപാപനാശകനായി പ്രതിഷ്ഠിച്ച് പൂജിച്ച് ഉന്നതലോകം പ്രാപിക്കുന്നു; കൂടാതെ ചന്ദ്രഹാസ/സോമതീർത്ഥത്തിലെ സ്നാന-പൂജാവിധികൾ, തിഥികൾ, തിങ്കളാഴ്ചകൾ, ഗ്രഹണകാല പ്രത്യേകാചാരങ്ങൾ എന്നിവയും അവയുടെ ഫലമായി ശുദ്ധി, ആരോഗ്യം, ക്ഷേമം, ദോഷനിവൃത്തി എന്നിവയും പ്രസ്താവിക്കുന്നു।
Adhyaya 191
सिद्धेश्वर-लिङ्गमाहात्म्यं तथा द्वादशादित्य-तपःफल-प्रशंसा (Siddheśvara Liṅga Māhātmya and the Merit of the Twelve Ādityas’ Austerity)
അധ്യായത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ മാർകണ്ഡേയൻ തീർത്ഥയാത്രികനെ സിദ്ധേശ്വരത്തിലേക്ക് നയിച്ച്, സമീപമുള്ള സ്വയംഭൂ ‘അമൃത-സ്രാവി’ ലിംഗത്തെ വർണ്ണിക്കുന്നു; അതിന്റെ ദർശനമാത്രം തന്നെ മഹാപുണ്യം നൽകുന്നതായി തലം മഹിമ സ്ഥാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് യുധിഷ്ഠിരൻ ചോദിക്കുന്നു—ദേവന്മാർ സിദ്ധേശ്വരത്തിൽ എങ്ങനെ സിദ്ധി പ്രാപിച്ചു? ‘ദ്വാദശ ആദിത്യർ’ എന്ന പരാമർശം എന്താണ്? മാർകണ്ഡേയൻ ദ്വാദശ ആദിത്യരെ—ഇന്ദ്രൻ, ധാതാ, ഭഗൻ, ത്വഷ്ടാ, മിത്രൻ, വരുണൻ, അര്യമൻ, വിവസ്വാൻ, സവിതൃ, പൂഷൻ, അംശുമാൻ, വിഷ്ണു—എന്ന് എണ്ണിപ്പറഞ്ഞ്, സൂര്യത്വം ആഗ്രഹിച്ച് അവർ നർമദാ തീരത്തെ സിദ്ധേശ്വരത്തിൽ കഠിന തപസ് ചെയ്തതായി പറയുന്നു. തപസ്സിന്റെ ഫലമായി സൂര്യന്റെ ‘അംശ’ വിഭജനത്തിലൂടെ ആ തീർത്ഥത്തിൽ ദിവാകരന്റെ പ്രതിഷ്ഠ നടന്നു; അതോടെ സ്ഥലം പ്രസിദ്ധമായി. പിന്നെ പ്രളയകാലത്ത് ആദിത്യരുടെ ലോകകാര്യവും ദിക്കുകളിൽ സൗരശക്തികളുടെ വിന്യാസവും (ദിക്-വ്യവസ്ഥ) എന്ന കോസ്മിക് ക്രമവും വിവരിക്കുന്നു. അവസാനം തീർത്ഥാചാരവും ഫലശ്രുതിയും—പ്രഭാതസ്നാനം ചെയ്ത് ദ്വാദശാദിത്യ ദർശനം ചെയ്താൽ വാക്ക്, മനസ്, കർമ്മജന്യ ദോഷങ്ങൾ നശിക്കും; പ്രദക്ഷിണ ഭൂമിപരിക്രമയ്ക്ക് തുല്യം; ഈ തീർത്ഥത്തിൽ സപ്തമിവ്രതം അത്യുത്തമഫലദായകം; ആവർത്തിച്ച പ്രദക്ഷിണ രോഗനിവൃത്തി, ആരോഗ്യം, സമൃദ്ധി, സന്താനലാഭം എന്നിവ ശാസ്ത്രീയ ഭക്തിയാൽ നൽകുന്നു।
Adhyaya 192
देवतीर्थ-दर्शनम्, नरनारायण-तपः, उर्वश्युत्पत्तिः (Devatīrtha, the Nara–Nārāyaṇa Austerity, and the Origin of Urvaśī)
അധ്യായം 192-ൽ മാർക്കണ്ഡേയൻ പാപഹരമായ മഹത്തായ ദേവതീർത്ഥത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിന്റെ ദർശനം പാപക്ഷയം വരുത്തുമെന്നു പറയുന്നു. ഇതോടൊപ്പം യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ “ശ്രീപതി ആരാണ്? കേശവന് ഭൃഗുവംശവുമായി എന്ത് ബന്ധം?” എന്നു ചോദിക്കുന്നു. മാർക്കണ്ഡേയൻ സംക്ഷിപ്തമായി വംശക്രമം പറയുന്നു—നാരായണനിൽ നിന്ന് ബ്രഹ്മാവ്, അവനിൽ നിന്ന് ദക്ഷൻ, പിന്നെ ധർമ്മൻ; ധർമ്മന്റെ ദശ ധർമ്മപത്നിമാരുടെ പേരുകൾ വരുന്നു, അവരിൽ നിന്ന് ജനിച്ച സാധ്യരുടെ പുത്രന്മാരായി നരൻ, നാരായണൻ, ഹരി, കൃഷ്ണൻ എന്നിവരെ പറയുന്നു—ഇവർ വിഷ്ണുവിന്റെ അംശങ്ങളാണെന്ന് പ്രതിപാദിക്കുന്നു. നര-നാരായണർ ഗന്ധമാദനത്തിൽ അതികഠിന തപസ്സ് ചെയ്യുമ്പോൾ ലോകങ്ങളിൽ കലക്കം ഉയരുന്നു. അവരുടെ തപോബലത്തെ ഭയന്ന ഇന്ദ്രൻ, കാമനും വസന്തയും സഹിതം അപ്സരസുകളെ അയച്ച് നൃത്ത-ഗാനം, സൗന്ദര്യം, ഇന്ദ്രിയാകർഷണം എന്നിവകൊണ്ട് തപസ്സ് ഭംഗപ്പെടുത്താൻ ശ്രമിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇരുവരും അചഞ്ചലരായി നിലകൊള്ളുന്നു—കാറ്റില്ലാ ദീപംപോലെയും അക്ഷോഭ്യ സമുദ്രംപോലെയും. അപ്പോൾ നാരായണൻ തന്റെ തുടയിൽ നിന്ന് അപൂർവമായ ഒരു സ്ത്രീയെ പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു—ഉർവശി—അവളുടെ സൗന്ദര്യം അപ്സരസുകളെയും മീതെക്കടക്കുന്നു. ദേവദൂതർ നര-നാരായണരെ സ്തുതിക്കുന്നു. നാരായണൻ തത്ത്വോപദേശം നൽകുന്നു: പരമാത്മാവ് സർവ്വഭൂതങ്ങളിലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നതിനാൽ രാഗ-ദ്വേഷാദി വിഭേദഭാവങ്ങൾ സമ്യക് വിവേകികൾക്ക് അധിഷ്ഠാനം നേടുകയില്ല. ഉർവശിയെ ഇന്ദ്രന്റെ അടുക്കൽ കൊണ്ടുപോകാൻ കല്പിച്ച്, തങ്ങളുടെ തപസ്സ് ഭോഗത്തിനോ ദേവന്മാരോടുള്ള മത്സരത്തിനോ അല്ല; ലോകത്തിന് സന്മാർഗം കാണിച്ച് സംരക്ഷിക്കാനാണെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു.
Adhyaya 193
नारायणस्य विश्वरूपदर्शनम् (Nārāyaṇa’s Vision of the Cosmic Form)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ശ്രീ മാർകണ്ഡേയന്റെ വിവരണപ്രസംഗമായി ഗൂഢമായ തത്ത്വോപദേശം വിരിയുന്നു. വസന്തകാമാ, ഉർവശി മുതലായ അപ്സരസ്സുകൾ വീണ്ടും വീണ്ടും നാരായണനെ നമസ്കരിച്ചു പ്രത്യക്ഷ വിശ്വരൂപദർശനം അപേക്ഷിക്കുന്നു; മുൻ ഉപദേശത്തിലൂടെ തങ്ങൾ അന്വേഷിച്ച സിദ്ധാന്തം വ്യക്തമായതായി അവർ അറിയിക്കുന്നു. അപ്പോൾ നാരായണൻ തന്റെ ദേഹത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ സർവ്വലോകങ്ങളും സർവ്വജീവികളും നിലകൊള്ളുന്നതായി വെളിപ്പെടുത്തുന്നു; അവിടെ ബ്രഹ്മാ, ഇന്ദ്രൻ, രുദ്രന്മാർ, ആദിത്യന്മാർ, വസുക്കൾ, യക്ഷ-ഗന്ധർവ-സിദ്ധവർഗങ്ങൾ, മനുഷ്യർ, മൃഗങ്ങൾ, സസ്യങ്ങൾ, നദികൾ, പർവ്വതങ്ങൾ, സമുദ്രങ്ങൾ, ദ്വീപുകൾ, ആകാശമണ്ഡലം വരെ ദർശനമാകുന്നു. അപ്സരസ്സുകൾ ദീർഘസ്തുതികളിലൂടെ നാരായണനെ ഭൂതതത്ത്വങ്ങളുടെയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെയും അധിഷ്ഠാനം, ഏകജ്ഞാതാ-ദ്രഷ്ടാവ്, എല്ലാറ്റിന്റെയും പരമമൂലം എന്നിങ്ങനെ വാഴ്ത്തുന്നു—എല്ലാ ജീവികളും അവനിൽ അംശരൂപമായി പങ്കുചേരുന്നു. ദർശനത്തിന്റെ തീവ്രതയിൽ വിഹ്വലരായി അവർ വിശ്വരൂപം പിൻവലിക്കണമെന്നു അപേക്ഷിക്കുമ്പോൾ, നാരായണൻ ആ രൂപം സംഹരിച്ചു, സർവ്വഭൂതങ്ങളും തന്റെ അംശമാണെന്ന് ബോധിപ്പിച്ച് ദേവ-മനുഷ്യ-മൃഗാദികളോടു സമദൃഷ്ടി (സമത) പാലിക്കണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. അവസാനത്തിൽ മാർകണ്ഡേയൻ രാജാവിനോട് പറയുന്നു—സർവ്വഭൂതങ്ങളിലും വസിക്കുന്ന കേശവനെ ധ്യാനിക്കുന്നത് മോക്ഷസാധനമാണ്; ലോകം വാസുദേവമയമാണെന്ന് അറിഞ്ഞാൽ വൈരം, ദ്വേഷം, വിഭേദഭാവങ്ങൾ ക്ഷയിക്കുന്നു.
Adhyaya 194
मूलश्रीपतिवैश्वानरूपदर्शनम् तथा नारायणगिरि-देवतीर्थ-प्रादुर्भावः (Vision of the Vaiśvarūpa, the cult of Mūlaśrīpati, and the arising of Nārāyaṇagiri & Devatīrtha)
മാർക്കണ്ഡേയൻ യുധിഷ്ഠിരനോട് പറയുന്നു—വൈഷ്ണവ വിശ്വരൂപത്തിന്റെ പ്രഖ്യാപനം കേട്ട് ദേവന്മാർ അത്ഭുതപ്പെടുന്നു; ഉർവശിയുടെ പ്രാദുർഭാവവും അവരെ വിസ്മയിപ്പിക്കുന്നു. ഭൃഗുവംശജനയായ ശ്രീ (ലക്ഷ്മി) നാരായണനെ ഭർത്താവായി നേടാൻ വ്രതം, ദാനം, നിയമം, സേവനം എന്നിവ ആലോചിച്ച് സമുദ്രതീരത്ത് സഹസ്ര ദിവ്യവർഷങ്ങൾ കഠിനതപസ് ചെയ്യുന്നു. ദേവന്മാർക്ക് സ്വയം വിശ്വരൂപം വെളിപ്പെടുത്താൻ കഴിയാതെ നാരായണനോട് അറിയിക്കുമ്പോൾ, വിഷ്ണു ശ്രീയുടെ അടുക്കൽ എത്തി അവളുടെ അഭിലാഷം നിറവേറ്റി വിശ്വരൂപദർശനം നൽകുന്നു. അവൻ പാഞ്ചരാത്ര ഭക്തിക്ക് അനുയോജ്യമായ പൂജോപദേശം നൽകുന്നു—നിത്യപൂജയാൽ ഐശ്വര്യം, യശസ്, മാന്യം വർധിക്കും; ബ്രഹ്മചര്യം മൂലതപസ്സായി പറയുന്നു; ദേവന്റെ വിശേഷണം “മൂലശ്രീപതി”. സംയമത്തോടെ രേവാജലത്തിൽ സ്നാനം ഇഷ്ടഫലദായകവും ദാനപുണ്യം പലമടങ്ങാക്കുന്നതുമാണെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. ശ്രീ ധാർമ്മിക ഗൃഹസ്ഥാശ്രമദിശ അഭ്യർത്ഥിക്കുമ്പോൾ, നാരായണൻ “നാരായണഗിരി” എന്ന നാമം സ്ഥാപിച്ച് അതിന്റെ സ്മരണം താരകമാണെന്ന് വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ദിവ്യവിവാഹയജ്ഞം വിവരിക്കുന്നു—ബ്രഹ്മാവും ഋഷിമാരും ഋത്വിക്കരാകുന്നു; സമുദ്രങ്ങൾ രത്നസമ്പത്ത് നൽകുന്നു; കുബേരൻ ധനം നൽകുന്നു; വിശ്വകർമ്മാവ് മണിമയ വാസഗൃഹങ്ങൾ പണിയുന്നു. നിയമശീല ബ്രാഹ്മണരുടെ വാസസ്ഥലം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. അവസാനം അവഭൃഥസ്നാനത്തിനായി തീർത്ഥം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു—വിഷ്ണുവിന്റെ പാദോദകത്തിൽ നിന്ന് ജാഹ്നവീസദൃശമായ ശുദ്ധധാര രേവയിൽ ചേർന്ന് “ദേവതീർത്ഥം” എന്നറിയപ്പെടുന്നു; അനേകം അശ്വമേധാവഭൃഥഫലങ്ങളെക്കാളും ശ്രേഷ്ഠമായ പാവനഫലം നൽകുന്നതായി പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു.
Adhyaya 195
Devatīrtha Māhātmya and Ekādaśī–Nīrājana Observances (देवतीर्थमाहात्म्य तथा एकादशी-नीराजनविधानम्)
ഈ അധ്യായത്തിൽ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ ദേവതീർത്ഥത്തിന്റെ പേര്, മഹാത്മ്യം, അവിടെ സ്നാനം–ദാനം ചെയ്താൽ ലഭിക്കുന്ന ഫലം എന്നിവ ചോദിക്കുന്നു. മാർകണ്ഡേയൻ പറയുന്നു: ദേവന്മാരും ഋഷിമാരും ആരാധിക്കുന്ന എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളും വിഷ്ണുവിന്റെ ധ്യാനത്തിൽ ദേവതീർത്ഥത്തിൽ ഏകീഭവിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഇത് പരമ വൈഷ്ണവ തീർത്ഥം, ഇവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്നത് സർവ്വതീർത്ഥസ്നാനത്തോട് തുല്യം. ഗ്രഹണകാലത്ത് ചെയ്യുന്ന കർമ്മങ്ങൾ ‘അനന്ത’ ഫലം നൽകുന്നു എന്ന് പറഞ്ഞ്, സ്വർണം, ഭൂമി, പശു മുതലായ ദാനങ്ങളുടെ ദേവതാസംബന്ധ മഹിമ വിശദീകരിക്കുന്നു; ഒടുവിൽ ദേവതീർത്ഥത്തിൽ ശ്രദ്ധയോടെ ചെയ്യുന്ന ഏതു ദാനവും അക്ഷയഫലപ്രദമെന്ന് ഉറപ്പിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഏകാദശി ആധാരമായ ഭക്തിവിധാനം: സ്നാനം (നർമദാജലവും ഉൾപ്പെടെ), ഉപവാസം, ശ്രീപതി പൂജ, രാത്രിജാഗരണം, നെയ്യ് ദീപംകൊണ്ടുള്ള നീരാജനം. ദ്വാദശി പ്രഭാതത്തിൽ ബ്രാഹ്മണരെയും ദമ്പതികളെയും വസ്ത്രം, ആഭരണം, താംബൂലം, പുഷ്പം, ധൂപം, അനുലേപനം എന്നിവ നൽകി ആദരിച്ചു ദാനം ചെയ്യണമെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. പാലുപദാർത്ഥങ്ങൾ, തീർത്ഥജലം, ഉത്തമവസ്ത്രം, സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ, നൈവേദ്യം, ദീപങ്ങൾ തുടങ്ങിയ പൂജാസാമഗ്രികളും പറയുന്നു; ഇങ്ങനെ ആചരിക്കുന്നവൻ വൈഷ്ണവലക്ഷണങ്ങളോടെ വിഷ്ണുലോകം പ്രാപിക്കുന്നു. അവസാനം നിത്യ നീരാജനത്തിന്റെ രക്ഷയും ആരോഗ്യഫലവും, ദീപശേഷം കണ്ണുകളിൽ പ്രയോഗിക്കുന്ന വിധിയും, മഹാത്മ്യം ശ്രവണം–പാരായണം ചെയ്യുന്നതിന്റെ പുണ്യവും—ശ്രാദ്ധത്തിൽ പാരായണം ചെയ്താൽ പിതൃതൃപ്തിയും—ഫലശ്രുതിയായി പറയുന്നു.
Adhyaya 196
हंसतीर्थमाहात्म्य (Hamsa Tīrtha Māhātmya) — Merit of Bathing, Donation, and Renunciation
അധ്യായം 196-ൽ മാർക്കണ്ഡേയൻ ശ്രോതാവിനെ ഹംസതീർത്ഥത്തിലേക്കുള്ള യാത്രയ്ക്ക് ഉപദേശിച്ച്, അതിനെ അതുല്യവും ശ്രേഷ്ഠവുമായ പുണ്യതീർത്ഥമായി വർണ്ണിക്കുന്നു. തീർത്ഥത്തിന്റെ പ്രാമാണ്യം ഒരു കാരണകഥയിലൂടെ സ്ഥാപിക്കുന്നു—ഇവിടെ ഒരു ഹംസം തപസ്സു ചെയ്ത് ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാഹനം ആകുന്ന പദവി (ബ്രഹ്മ-വാഹനത്വം) നേടി; അതിനാൽ ഈ സ്ഥലത്തിന്റെ മഹാശക്തി പ്രസിദ്ധമായി. തുടർന്ന് ആചാര-വിധി വ്യക്തമാക്കുന്നു—ഹംസതീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് സ്വർണ്ണദാനം (കാഞ്ചന-ദാനം) ചെയ്യുന്ന തീർത്ഥയാത്രികൻ സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമുക്തനായി ബ്രഹ്മലോകം പ്രാപിക്കുന്നു. ഫലം ദിവ്യദൃശ്യങ്ങളായി വിവരിക്കുന്നു—ഹംസയോജിത വിമാനം, നവസൂര്യനെപ്പോലെ ദീപ്തി, ഇഷ്ടഭോഗസമ്പത്ത്, അപ്സരസ്സുകളുടെ സംഘസേവനം എന്നിവയോടെ അവൻ ഗമനം ചെയ്യുന്നു. ഇച്ഛാനുസാരം ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിച്ച ശേഷം, ജാതിസ്മരണയോടെ വീണ്ടും മനുഷ്യജന്മം ലഭിക്കുന്നു; ജന്മാന്തരങ്ങളിലെ നൈതിക തുടർച്ച ഇതിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവസാനം മോക്ഷോപസംഹാരം—സന്ന്യാസത്തിലൂടെ ദേഹത്യാഗം ചെയ്യുന്നവൻ മോക്ഷം നേടുന്നു. ഈ തീർത്ഥഫലം പാപനാശകം, പുണ്യപ്രദം, ശോകനിവാരകം എന്നിങ്ങനെ സംക്ഷേപത്തിൽ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 197
Mūlasthāna-Sūryatīrtha Māhātmya (Glorification of the Mūlasthāna Solar Tīrtha)
ഈ അധ്യായത്തിൽ മാർകണ്ഡേയൻ നർമദാതീരത്തിലെ ‘മൂലസ്ഥാനം’ എന്ന പ്രസിദ്ധമായ മഹത്തായ സൂര്യതീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമ വിവരിക്കുന്നു. ഇത് ശുഭമായ ‘മൂല-സ്ഥലം’; പദ്മജൻ (ബ്രഹ്മാവ്) ബന്ധപ്പെട്ടതും, ഇവിടെ ഭാസ്കരൻ (സൂര്യൻ) പ്രതിഷ്ഠിക്കപ്പെട്ടതുമാണ്. നിയമനിഷ്ഠനായ തീർത്ഥാടകൻ നിയന്ത്രിത മനസ്സോടെ സ്നാനം ചെയ്ത്, പിണ്ഡവും ജലവും ഉപയോഗിച്ച് പിതൃകൾക്കും ദേവതകൾക്കും തർപ്പണം നടത്തി, തുടർന്ന് മൂലസ്ഥാന ക്ഷേത്രദർശനം ചെയ്യണം. പ്രത്യേക അനുഷ്ഠാനം—ശുക്ല സപ്തമി ഞായറാഴ്ച (ആദിത്യവാസര) കൂടിയാൽ, റേവാജലത്തിൽ സ്നാനം, തർപ്പണം, യഥാശക്തി ദാനം, കരവീര പുഷ്പങ്ങളും ചുവന്ന ചന്ദനജലവും കൊണ്ട് ഭാസ്കരന്റെ സ്ഥാപനം/പൂജ, കുന്ദാ പുഷ്പസഹിത ധൂപാർപ്പണം, എല്ലാ ദിക്കുകളിലും ദീപപ്രജ്വലനം, ഉപവാസം, ഭക്തിഗീത-വാദ്യങ്ങളോടെ രാത്രിജാഗരണം എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഫലമായി കടുത്ത ദുഃഖനിവൃത്തി, ദീർഘകാലം സൂര്യലോകവാസം, ഗന്ധർവ-അപ്സരസുകളുടെ സേവാസാന്നിധ്യം എന്നിവ ലഭിക്കും എന്ന് ഫലശ്രുതി പറയുന്നു.
Adhyaya 198
Śūlatīrtha–Śūleśvarī–Śūleśvara Māhātmya (Origin of the Shula Tirtha and the Manifestation of Devī and Śiva)
മാർക്കണ്ഡേയൻ ശ്രോതാവിനെ ഭദ്രകാളീ-സംഗമത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു; ദേവന്മാർ നിത്യവും സേവിക്കുന്ന, ദിവ്യമായി പ്രതിഷ്ഠിതമായ ‘ശൂലതീർത്ഥം’ എന്ന പ്രസിദ്ധസ്ഥലം. അവിടെ വെറും ദർശനം പോലും—പ്രത്യേകിച്ച് സ്നാനവും ദാനവും ചേർന്നാൽ—ദുര്ഭാഗ്യം, അപശകുനം, ശാപപ്രഭാവം എന്നിവയും മറ്റു പാപദോഷങ്ങളും നശിപ്പിക്കുന്നു എന്ന് തീർത്ഥമഹിമ പറയുന്നു. തുടർന്ന് യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ നർമദാതീരത്ത് ദേവി ‘ശൂലേശ്വരി’യും ശിവൻ ‘ശൂലേശ്വര’യും എന്ന പേരിൽ എങ്ങനെ അറിയപ്പെട്ടു എന്ന് ചോദിക്കുന്നു. മാർക്കണ്ഡേയൻ മാണ്ഡവ്യൻ എന്ന ബ്രാഹ്മണ തപസ്വിയുടെ കഥ പറയുന്നു. മൗനവ്രതത്തോടെ കഠിനതപസ്സിൽ ലീനനായിരിക്കെ കള്ളന്മാർ മോഷ്ടിച്ച വസ്തുക്കൾ അവന്റെ ആശ്രമത്തിൽ ഒളിപ്പിക്കുന്നു. രാജഭടർ ചോദ്യം ചെയ്തിട്ടും മൗനി മറുപടി പറയാത്തതിനാൽ അവനെ ശൂലത്തിൽ കുത്തി ശിക്ഷിക്കുന്നു. ദീർഘവേദനയിലും മാണ്ഡവ്യൻ ശിവസ്മരണത്തിൽ അചഞ്ചലനായി നിലകൊള്ളുന്നു. ശിവൻ പ്രത്യക്ഷമായി ശൂലം മുറിച്ച്, കർമവിപാകം ഉപദേശിക്കുന്നു—പൂർവകർമ്മങ്ങളിൽ നിന്നാണ് സുഖദുഃഖങ്ങൾ; ധർമ്മനിന്ദയില്ലാതെ ക്ഷമയോടെ സഹിക്കുന്നതും തപസ്സാണ്. മാണ്ഡവ്യൻ ശൂലത്തിന്റെ അമൃതസമമായ ഫലത്തിന്റെ രഹസ്യം ചോദിച്ച്, ശൂലത്തിന്റെ മൂലത്തിലും അഗ്രത്തിലും ശിവ-ഉമകൾ സ്ഥിരമായി വസിക്കണമെന്നു പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു. ഉടൻ ശൂലമൂലത്തിൽ ശിവലിംഗവും ഇടത്തുവശത്ത് ദേവീമൂർത്തിയും പ്രത്യക്ഷമായി; ഇങ്ങനെ ശൂലേശ്വര-ശൂലേശ്വരി ആരാധന സ്ഥാപിതമാകുന്നു. തുടർന്ന് ദേവി വിവിധ തീർത്ഥങ്ങളിലെ തന്റെ അനേകം നാമരൂപങ്ങൾ വിവരിക്കുന്നു. അവസാനം ഫലശ്രുതി-വിധികൾ: പൂജ, നൈവേദ്യം, പിതൃതർപ്പണം, ഉപവാസ-ജാഗരണം എന്നിവ ശുദ്ധിയും ശിവലോകസാന്നിധ്യവും നൽകുന്നു; തീർത്ഥം ‘ശൂലേശ്വരി-തീർത്ഥം’ എന്ന പേരിൽ ചിരപ്രസിദ്ധമാകുന്നു.
Adhyaya 199
Aśvinī Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Aśvinī Pilgrimage Ford)
മാർക്കണ്ഡേയൻ തീർത്ഥങ്ങളുടെ ക്രമവിവരണത്തിൽ അശ്വിനീ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ഇത് “കാമികം” എന്ന നിലയിൽ—ആഗ്രഹസിദ്ധി നൽകുന്നതും—ജീവികൾക്ക് സിദ്ധി പ്രദാനം ചെയ്യുന്നതുമായ തീർത്ഥമായി പറയുന്നു. ഇവിടെ ദിവ്യ വൈദ്യന്മാരായ അശ്വിനീകുമാരന്മാർ നാസത്യൗ മഹത്തായ തപസ്സ് ചെയ്ത് യജ്ഞഭാഗാവകാശം നേടി; ദേവന്മാരുടെ വ്യാപക അംഗീകാരം ലഭിച്ചു. യുധിഷ്ഠിരൻ അവർ സൂര്യപുത്രന്മാർ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നതിന്റെ കാരണം ചോദിക്കുന്നു. മാർക്കണ്ഡേയൻ സംക്ഷിപ്തമായി കഥ പറയുന്നു—ഒരു രാജ്ഞി സൂര്യന്റെ അതിതേജസ് സഹിക്കാനാകാതെ മേരു പ്രദേശത്ത് കഠിന തപസ്സ് ചെയ്തു; സൂര്യൻ കാമവശാൽ അശ്വരൂപം ധരിച്ചു സമീപിച്ചു; നാസികാമാർഗ്ഗത്തിലൂടെ ഗർഭധാരണം സംഭവിച്ച് പ്രസിദ്ധ നാസത്യൗ ജനിച്ചു. പിന്നീട് കഥ നർമദാതീരത്തിലേക്ക് മടങ്ങുന്നു—ഭൃഗുകച്ഛത്തിന് സമീപം നദീതീരത്ത് അവർ ദുഷ്കര തപസ്സ് ചെയ്ത് പരമസിദ്ധി പ്രാപിച്ചു. അവസാനം ഫലശ്രുതിയായി, ഈ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് പിതൃകൾക്കും ദേവന്മാർക്കും തർപ്പണം ചെയ്യുന്നവൻ എവിടെ ജനിച്ചാലും സൗന്ദര്യവും സൗഭാഗ്യവും നേടുമെന്നു പറയുന്നു.
Adhyaya 200
Sāvitrī-tīrtha Māhātmya and Sandhyā–Gāyatrī Discipline (सावित्रीतीर्थमाहात्म्यं तथा सन्ध्यागायत्रीविधानम्)
ഈ അധ്യായം സംവാദരൂപത്തിലാണ്. മārkaṇḍeya യുദിഷ്ഠിരനോട് സാവിത്രീ-തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമ പ്രസ്താവിച്ച് അതിനെ അത്യന്തം പുണ്യമായ തീർത്ഥമായി സ്തുതിക്കുന്നു. തുടർന്ന് യുദിഷ്ഠിരന്റെ ചോദ്യം അനുസരിച്ച് സാവിത്രീ ദേവിയുടെ സ്വരൂപം വിശദീകരിക്കുന്നു—അവളെ വേദമാതാവായി, താമരചിഹ്നങ്ങളോടുകൂടിയ ധ്യാനമൂർത്തിയായി ധരിച്ച്, പ്രാതഃ, മധ്യാഹ്ന, സായം എന്നീ മൂന്ന് സന്ധ്യാകാലങ്ങളിൽ കാലഭേദമനുസരിച്ച് വ്യത്യസ്ത ധ്യാന-ഉപാസനവിധികൾ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. യാത്രികരുടെ ശുദ്ധിക്രമവും പറയുന്നു: സ്നാനം, ആചമനം, പ്രാണായാമം വഴി സഞ്ചിത ദോഷദഹനം, ‘ആപോ ഹി ഷ്ഠാ’ മന്ത്രംകൊണ്ട് പ്രോക്ഷണം, അഘമർഷണ മുതലായ വൈദിക മന്ത്രങ്ങളാൽ പാപനിവാരണം. സന്ധ്യാനന്തരം നിയമപൂർവ്വം ഗായത്രീജപം പ്രധാനസാധനയായി പ്രഖ്യാപിച്ച് പാപക്ഷയം, ഉന്നത ലോകപ്രാപ്തി തുടങ്ങിയ ഫലശ്രുതികൾ പറയുന്നു. തീർത്ഥത്തിൽ പിതൃകർമ്മം/ശ്രാദ്ധം, അന്ത്യാചരണങ്ങൾ എന്നിവ ചെയ്താൽ പ്രത്യേക ഫലം, മരണാനന്തരം ഉത്തമഗതി, പിന്നെ ശുഭജന്മം എന്ന വാഗ്ദാനത്തോടെ അധ്യായം വിധിനിഷ്ഠ ആചാരത്തെ ഊന്നിപ്പറയുന്നു.
Adhyaya 201
देवतीर्थमाहात्म्यम् | Devatīrtha Māhātmya (Glorification of Devatīrtha)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ശ്രീ മാർകണ്ഡേയൻ മഹീപാലനോട് തീർത്ഥോപദേശമായി ദേവതീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു; ധാർമ്മിക രാജധർമ്മത്തിന്റെ മാതൃകയായി യുധിഷ്ഠിരനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ദേവതീർത്ഥം ‘അനുപമം’ എന്നു പുകഴ്ത്തപ്പെടുന്നു—ഇവിടെ സിദ്ധന്മാരും ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവന്മാരും സന്നിധാനമുള്ളവരായി പറയുന്നു. ഇവിടെ സ്നാനം, ദാനം, ജപം, ഹോമം, സ്വാധ്യായം, ദേവതാര്ചന എന്നിവ തീർത്ഥത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക ശക്തിയാൽ ‘അനന്ത’ ഫലം നൽകുമെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ഭാദ്രപദ മാസത്തിലെ കൃഷ്ണപക്ഷ ത്രയോദശി പ്രത്യേകമായി പ്രധാന തിഥിയായി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; പുരാതനമായി ആ ദിനത്തിൽ ദേവന്മാർ വസിച്ചിരുന്നുവെന്ന് പറയുന്നു. ത്രയോദശിയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് നിയമപ്രകാരം ശ്രാദ്ധം നിർവഹിച്ച്, ദേവന്മാർ പ്രതിഷ്ഠിച്ച വൃഷഭധ്വജൻ (ശിവൻ)നെ ആരാധിക്കണം. ഇതിലൂടെ സർവ്വപാപശുദ്ധിയും അവസാനം രുദ്രലോകപ്രാപ്തിയും ലഭിക്കും എന്ന ഉറപ്പോടെയാണ് ഉപദേശം സമാപിക്കുന്നത്.
Adhyaya 202
Śikhitīrtha-māhātmya (The Glory of Śikhitīrtha) / शिखितीर्थमाहात्म्य
മാർക്കണ്ഡേയൻ ശിഖിതീർത്ഥം എന്ന മഹാപുണ്യ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു—ഇത് പ്രധാന തീർത്ഥവും ഉത്തമ ‘പഞ്ചായതന’ ആരാധനാസമുച്ചയവുമാണ്. അവിടെ ഹവ്യവാഹനൻ (അഗ്നി) തപസ്സു ചെയ്ത് ‘ശിഖാ’ (ജ്വാല/ശിഖ) ലഭിച്ചു ‘ശിഖീ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായി; ‘ശിഖാ’യുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഉപനാമത്തിൽ ‘ശിഖാഖ്യ’ ശിവസന്നിധി (ശിവലിംഗം) സ്ഥാപിച്ചു. ആശ്വയുജ മാസത്തിലെ നിർദ്ദിഷ്ട ചന്ദ്രകാലത്ത് തീർത്ഥത്തിൽ ചെന്നു നർമദയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത്, ദേവ-ഋഷി-പിതൃകൾക്ക് എള്ളുനീരാൽ തർപ്പണം നടത്തണം; ബ്രാഹ്മണന് സ്വർണ്ണദാനം നൽകുകയും അഗ്നിയെ ആദരിച്ചു തൃപ്തിപ്പെടുത്തുകയും വേണം. തുടർന്ന് സുഗന്ധം, മാല, ധൂപം എന്നിവയോടെ ശിവപൂജ പൂർത്തിയാക്കിയാൽ ഫലശ്രുതിയായി രുദ്രലോകപ്രാപ്തി—സൂര്യവർണ്ണ വിമാനം കയറി അപ്സരസ്സുകളോടൊപ്പം, ഗന്ധർവ്വസ്തുതികളോടെ—ലഭിക്കും; ഇഹലോകത്തിൽ ശത്രുനാശവും തേജസ്സിന്റെ വർദ്ധനയും ലഭിക്കുന്നു।
Adhyaya 203
कोटितीर्थमाहात्म्य (Koṭitīrtha Māhātmya) — Ritual Efficacy of the Koṭitīrtha
മാർകണ്ഡേയൻ കോടിതീർത്ഥത്തെ ‘അനുപമ’മായ തീർത്ഥക്ഷേത്രമായി വർണ്ണിക്കുന്നു; അനേകം സിദ്ധന്മാരുടെ സാന്നിധ്യവും മഹർഷിമാരുടെ സമാഗമവും കൊണ്ട് ഇത് അതിപവിത്രമെന്ന് പറയുന്നു. ദീർഘതപസ്സിന് ശേഷം ഋഷികൾ ഇവിടെ ശിവനെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചു; കൂടാതെ ദേവിയെ കോടീശ്വരിയായി, ചാമുണ്ഡയായി (മഹിഷാസുരമർദിനിയായി) സ്ഥാപിച്ചു—ഇത് ശൈവ-ശാക്ത സംയുക്ത പുണ്യസങ്കേതമാണെന്ന സൂചനയാണ്. ഭാദ്രപദ മാസത്തിലെ കൃഷ്ണപക്ഷ ചതുര്ദശിയിൽ, ഹസ്ത നക്ഷത്രം കൂടുമ്പോൾ, ഈ തീർത്ഥം സർവ്വപാപനാശകമെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. അന്ന് തീർത്ഥസ്നാനം, തിലോദകാർപ്പണം, ശ്രാദ്ധകർമ്മം എന്നിവ ചെയ്താൽ മഹാഫലം ലഭിക്കും; പിതൃകൾ തൃപ്തരാകും, നിർദ്ദിഷ്ടസംഖ്യയിലുള്ളവർ നരകത്തിൽ നിന്ന് വേഗം ഉയർത്തപ്പെടും എന്നും പറയുന്നു. അവസാനം പൊതുസിദ്ധാന്തം—ഈ തീർത്ഥമാഹാത്മ്യത്തിന്റെ ബലത്തിൽ സ്നാനം, ദാനം, ജപം, ഹോമം, സ്വാധ്യായം, ദേവതാർച്ചനം എന്നിവ ‘കോടി-ഗുണ’ ഫലം നൽകുന്നു; സ്ഥാനവിശേഷത്തിന്റെ പ്രഭാവം ധാർമ്മികകർമ്മങ്ങളുടെ ശക്തി അനവധി മടങ്ങ് വർധിപ്പിക്കുന്നു എന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു.
Adhyaya 204
Paitāmaha Tīrtha (Bhṛgu Tīrtha) Māhātmya — ब्रह्मशाप-शमनं, श्राद्ध-फलश्रुति, रुद्रलोक-गति
ഈ അധ്യായത്തിൽ മാർക്കണ്ഡേയൻ ഭൃഗു തീർത്ഥത്തെ അത്യന്തം പുണ്യപ്രദമായ ‘പൈതാമഹ തീർത്ഥം’ എന്നു മഹത്വപ്പെടുത്തുന്നു; അത് പാപക്ഷയകരമാണ്. യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ ചോദിക്കുന്നു—പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാ എന്തുകൊണ്ട് മഹേശ്വരനെ അത്യന്തം ഭക്തിയോടെ ആരാധിച്ചു? മാർക്കണ്ഡേയൻ പുരാതന ഇതിഹാസം പറയുന്നു—സ്വകുമാരിയോടുള്ള ആസക്തി മൂലം ശിവൻ ബ്രഹ്മാവിനെ ശപിച്ചു; അതിനാൽ വേദവിദ്യ ക്ഷയിക്കുകയും ലോകത്തിലെ പൂജ്യത കുറയുകയും ചെയ്തു. ദുഃഖിതനായ ബ്രഹ്മാ റേവാ (നർമ്മദ) നദിയുടെ ഉത്തര തീരത്ത് മൂന്നു നൂറു വർഷം തപസ്സു ചെയ്തു, സ്നാനം ചെയ്ത് ശിവനെ പ്രസാദിപ്പിച്ചു. ശങ്കരൻ പ്രസന്നനായി ഉത്സവ-പർവ്വദിനങ്ങളിൽ ബ്രഹ്മാവിന്റെ പൂജ്യത പുനഃസ്ഥാപിക്കുകയും, ദേവന്മാരോടും പിതൃഗണങ്ങളോടും കൂടി അവിടെ തന്റെ നിത്യസാന്നിധ്യം പ്രഖ്യാപിക്കുകയും ചെയ്തു. അതുകൊണ്ട് ഈ തീർത്ഥം ‘പൈതാമഹ’ എന്ന പേരിൽ തീർത്ഥങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠമായി പ്രസിദ്ധമായി. ശേഷം കാലനിർദ്ദേശവും ഫലശ്രുതിയും—ഭാദ്രപദ കൃഷ്ണപക്ഷ അമാവാസ്യയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് പിതൃ-ദേവതകൾക്ക് തർപ്പണം ചെയ്താൽ, അൽപാർപ്പണത്താലും (ഒരു പിണ്ഡം അല്ലെങ്കിൽ എള്ളുനീർ) പിതാക്കൾ ദീർഘകാലം തൃപ്തരാകും. സൂര്യൻ കന്യാരാശിയിൽ ഇരിക്കുമ്പോൾ ശ്രാദ്ധാചരണത്തിന്റെ മഹിമ പ്രത്യേകം പറയുന്നു; എല്ലാ പിതൃതീർത്ഥങ്ങളിലെ ശ്രാദ്ധഫലവും ഇവിടെ അമാവാസ്യയിൽ ലഭിക്കും എന്നും പറയുന്നു. അവസാനം—സ്നാനം ചെയ്ത് ശിവപൂജ ചെയ്യുന്നവൻ മഹാ-ലഘു ദോഷങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും; നിയന്ത്രിതചിത്തത്തോടെ ഈ തീർത്ഥത്തിൽ ദേഹത്യാഗം ചെയ്യുന്നവൻ രുദ്രലോകം പ്രാപിച്ച് പുനരാവർത്തനം ഇല്ല.
Adhyaya 205
कुर्कुरीतीर्थमाहात्म्य (Kurkuri Tīrtha Māhātmya)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ശ്രീ മാർകണ്ഡേയൻ രാജാവിനോട് ‘കുർക്കുരീ’ എന്ന അത്യന്തം മംഗളകരമായ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകാൻ ഉപദേശിക്കുന്നു. അത് സർവപാപപ്രണാശകവും മഹാപുണ്യപ്രദവുമായ സ്ഥലമായി വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു. അവിടത്തെ തീർത്ഥദേവതയായ ‘കുർക്കുരീ’ ഇഷ്ടാർത്ഥപ്രദായിനിയെന്ന് പറയുന്നു—ഭക്തിയിൽ പ്രസന്നയായി പശുസമ്പത്ത്, പുത്രൻ, ധനം മുതലായ അഭിലഷിത ഫലങ്ങൾ നൽകുന്നു. കൂടാതെ ‘ഢൗണ്ടേശ’ എന്ന ക്ഷേത്രപാലൻ അവിടെ വസിക്കുന്നതായി, സ്ത്രീപുരുഷന്മാർ ഇരുവരും അദ്ദേഹത്തെ പൂജിക്കുന്നത് ശ്രേയസ്കരമെന്നുമാണ് നിർദേശം. ഫലശ്രുതിയിൽ ദർശന-പൂജനത്തിലൂടെ ദുര്ഭാഗ്യം കുറയുക, സന്താനഹീനത നീങ്ങുക, ദാരിദ്ര്യം അകറ്റപ്പെടുക, അഭീഷ്ടസിദ്ധി ലഭിക്കുക എന്നിവ പറയുന്നു. അവസാനം വിധിപൂർവം തീർത്ഥസ്പർശവും ദർശനവും ചെയ്താൽ മാത്രമേ ഈ ഫലങ്ങൾ പൂർണ്ണമായി ലഭിക്കൂ എന്ന് ഊന്നിപ്പറയുന്നു.
Adhyaya 206
Daśakanyā-Tīrtha Māhātmya (The Glory of the ‘Ten Maidens’ Sacred Ford)
മാർക്കണ്ഡേയൻ ക്ഷോണിനാഥൻ/നരാധിപൻ എന്ന രാജാവിനെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത് ‘ദശകന്യാ’ എന്ന അത്യന്തം ശുഭമായ തീർത്ഥത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു—അത് പരമസുന്ദരവും സർവ്വപാപഹരവും ആണെന്ന് വർണ്ണിക്കുന്നു. ഈ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹത്വം ശൈവ കാരണകഥയിലൂടെ സ്ഥാപിക്കുന്നു: ഇവിടെ മഹാദേവൻ പത്തു സദ്ഗുണമുള്ള കന്യകളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരുന്നതും, ബ്രഹ്മാവിനോടുള്ള അവരുടെ വിവാഹക്രമീകരണവും സംഭവിച്ചതിനാൽ ഈ സ്ഥലം ‘ദശകന്യാ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായി. തുടർന്ന് വിധിനിർദ്ദേശം: ഈ തീർത്ഥത്തിൽ അലങ്കരിച്ച കന്യയെ വിവാഹത്തിൽ ദാനം ചെയ്യുക (കന്യാദാനം) അപാര പുണ്യം നൽകുന്നു—കേശങ്ങളുടെ എണ്ണത്തിനൊത്ത വർഷങ്ങൾ ശിവസാന്നിധ്യത്തിൽ വാസം, പിന്നെ ദുർലഭമായ മനുഷ്യജന്മം, ഒടുവിൽ മഹാധനസമ്പത്ത്. ഭക്തിയോടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ശാന്തനായ ബ്രാഹ്മണന് സ്വർണ്ണദാനം ചെയ്യണമെന്നും പറയുന്നു; സ്വർണ്ണം അൽപമാത്രമായാലും വാക്ക്-മനം-ശരീരം എന്നീ മുൻദോഷങ്ങളെ ലയിപ്പിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ സ്വർഗാരോഹണം, വിദ്യാധര-സിദ്ധന്മാരുടെ ഇടയിൽ ബഹുമാനം, പ്രളയം വരെ വാസം—കർമ്മം, നൈതികാഭിപ്രായം, കോസ്മികഫലം എന്നിവ ഒന്നിക്കുന്ന സംഗമമായി ഈ തീർത്ഥം പ്രതിപാദിക്കുന്നു.
Adhyaya 207
स्वर्णबिन्दुतीर्थमाहात्म्य (Glory of the Svarṇabindu Tīrtha)
മാർക്കണ്ഡേയൻ ‘സ്വർണബിന്ദു’ എന്ന പാവന തീർത്ഥത്തെ പരിചയപ്പെടുത്തി, അതിന്റെ ആചാരവിധികളും ഫലശ്രുതിയും വിവരിക്കുന്നു. ഈ അധ്യായത്തിന്റെ കേന്ദ്രം തീർത്ഥസ്നാനം ചെയ്ത് ബ്രാഹ്മണന് കാഞ്ചനം (സ്വർണം) ദാനം ചെയ്യുന്നതാണ്; അതിനെ മഹാപുണ്യകരമായ കർമ്മമായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. സ്വർണം അഗ്നിതേജസ്സിൽ നിന്നു ജനിച്ച ‘ശ്രേഷ്ഠ രത്നം’ ആകയാൽ ദാനത്തിൽ അതിന് പ്രത്യേക ശക്തിയുണ്ടെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. കേശാഗ്രമാത്രം പോലുമുള്ള അല്പസ്വർണം ഈ തീർത്ഥവുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി വിധിപൂർവ്വം ദാനം ചെയ്താൽ, അവിടെ ദേഹാന്തം സംഭവിക്കുമ്പോൾ സ്വർഗ്ഗാരോഹണം ലഭിക്കും എന്നു പറയുന്നു. ദാതാവ് വിദ്യാധര-സിദ്ധന്മാരിൽ ആദരിക്കപ്പെടുകയും, ഉത്തമ വിമാനം കയറി കല്പാന്തം വരെ വസിക്കുകയും, തുടർന്ന് സമ്പന്നകുടുംബത്തിൽ ദ്വിജനായി ഉത്തമ മനുഷ്യജന്മം പ്രാപിക്കുകയും ചെയ്യും. മനസ്സ്-വാക്ക്-കായം വഴി ചെയ്ത ദോഷങ്ങൾ ഈ സ്വർണദാനത്തിലൂടെ വേഗത്തിൽ നശിക്കുന്നു എന്നതാണ് കർമ്മശുദ്ധിയുടെ നൈതിക സന്ദേശം.
Adhyaya 208
पितृऋणमोचनतीर्थप्रशंसा — Praise of the Tīrtha that Releases Ancestral Debt (Pitṛ-ṛṇa-mocana)
ഈ അധ്യായത്തിൽ മാർകണ്ഡേയ മഹർഷി ഒരു രാജാവിനോട് ‘പിതൃണാം ഋണമോചനം’ എന്നു ത്രിലോകപ്രസിദ്ധമായ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹത്വം ഉപദേശിക്കുന്നു. വിധിപൂർവ്വം സ്നാനം ചെയ്ത്, പിതൃദേവതകൾക്ക് തർപ്പണം അർപ്പിച്ച്, ദാനം നൽകുന്നതിലൂടെ മനുഷ്യൻ ‘അനൃണൻ’—അഥവാ കടം/ബാധ്യതയിൽ നിന്ന് മോചിതൻ—ആകുന്നു എന്ന ക്രമം വിശദീകരിക്കുന്നു. പുത്രപ്രാപ്തിയും കർമപരമ്പരയുടെ തുടർച്ചയും എന്തുകൊണ്ട് ആവശ്യമാണ് എന്നതും പറയുന്നു—പിതാക്കന്മാർ പുത്രനെ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്, പുത്രൻ ‘പുണ്ണാമാ’ നരകത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കുന്നവനായി പുരാണങ്ങളിൽ കണക്കാക്കപ്പെടുന്നതിനാലാണ്; അതുകൊണ്ട് ശ്രാദ്ധ-തർപ്പണാദി കർമങ്ങൾ നിലനിർത്തണം. തുടർന്ന് ഋണത്രയം വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു: പിതൃഋണം പിണ്ഡദാനം, ജലതർപ്പണം എന്നിവയാൽ; ദേവഋണം അഗ്നിഹോത്രം, യജ്ഞങ്ങൾ എന്നിവയാൽ; മനുഷ്യ/സാമൂഹിക ഋണം ബ്രാഹ്മണർക്കുള്ള വാഗ്ദാനദാനങ്ങൾ, തീർത്ഥസേവ, ദേവാലയപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ കർത്തവ്യപാലനം എന്നിവയാൽ തീരുന്നു. അവസാന ഫലശ്രുതിയിൽ—ഈ തീർത്ഥത്തിൽ ചെയ്ത ദാന-തർപ്പണങ്ങളും ഗുരുക്കന്മാരെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്നതും അക്ഷയഫലം നൽകുന്നു; ആ പുണ്യം ഏഴ് ജന്മങ്ങൾ വരെ ദിവംഗത പിതൃപുരുഷന്മാർക്കും ഉപകാരപ്പെടുന്നു എന്ന് പറഞ്ഞ് വംശക്ഷേമവും ധർമ്മകർത്തവ്യവും ഉറപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 209
भारभूतीतीर्थ-माहात्म्य / The Māhātmya of Bhārabhūti Tīrtha (Bhāreśvara) on the Revā (Narmadā)
മാർക്കണ്ഡേയൻ നർമദാതീരത്തിലെ പുഷ്കലീ, ക്ഷമാനാഥ തുടങ്ങിയ തീർത്ഥങ്ങളെ ക്രമമായി സൂചിപ്പിച്ച്, റേവാ (നർമദാ) യിൽ രുദ്ര-മഹേശ്വര രൂപത്തിൽ ശിവൻ സന്നിധാനമുള്ള ഭാരഭൂതി തീർത്ഥത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം വിവരിക്കുന്നു. ‘ഭാരഭൂതി’ എന്ന നാമത്തിന്റെ കാരണം യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ ചോദിക്കുന്നു. ആദ്യ ദൃഷ്ടാന്തത്തിൽ ധർമ്മശീലനായ ബ്രാഹ്മണൻ വിഷ്ണുശർമ ശുചിത്വവും സംയമവും തപസ്സും പാലിച്ച് ജീവിക്കുന്നു; മഹാദേവൻ ബടു (വിദ്യാർത്ഥി) രൂപത്തിൽ വന്ന് അവന്റെ അടുക്കൽ പഠിക്കുന്നു. ഭക്ഷണം തയ്യാറാക്കുന്നതിനെച്ചൊല്ലി മറ്റു ശിഷ്യരുമായി തർക്കം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ പന്തയം നിശ്ചയിക്കുന്നു; ശിവൻ സമൃദ്ധമായ അന്നം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുത്തി, പിന്നീട് നദീതീരത്ത് പന്തയം പ്രകാരം ശിഷ്യരെ ‘ഭാരം’ സഹിതം നർമദയിൽ എറിഞ്ഞ് സ്വയം രക്ഷിക്കുന്നു. അവിടെ ‘ഭാരഭൂതി’ എന്ന ലിംഗം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുകയും ബ്രാഹ്മണന്റെ പാപഭയം നീങ്ങുകയും ചെയ്യുന്നു. രണ്ടാം ദൃഷ്ടാന്തത്തിൽ ഒരു വ്യാപാരി വിശ്വസിച്ച സുഹൃത്തിനെ കൊന്ന് ദ്രോഹം ചെയ്യുന്നു; മരണാനന്തരം ഭീകര ശിക്ഷകൾ അനുഭവിച്ച് പല ജന്മങ്ങൾക്കുശേഷം ധാർമ്മികനായ രാജാവിന്റെ വീട്ടിൽ ഭാരം വഹിക്കുന്ന കാളയായി ജനിക്കുന്നു. കാർത്തിക ശിവരാത്രിയിൽ ഭാരേശ്വര ക്ഷേത്രത്തിൽ രാജാവ് സ്നാനം, അർപ്പണം, രാത്രിയാമങ്ങളിൽ ചതുര്വിധ ലിംഗ-പൂരണം, സ്വർണം-എള്ള്-വസ്ത്രം-ഗോദാനം തുടങ്ങിയ ദാനങ്ങൾ, ജാഗരണം എന്നിവ നടത്തുന്നു; അതിലൂടെ കാള ശുദ്ധിയായി ഉത്തമഗതി പ്രാപിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതി—ഭാരഭൂതിയിൽ സ്നാനവും വ്രതാചരണവും മഹാപാപങ്ങളെയും നശിപ്പിക്കുന്നു; അല്പദാനവും അക്ഷയപുണ്യം നൽകുന്നു; ഇവിടെ മരണം സംഭവിച്ചാൽ നിരന്തര ശിവലോകം, അല്ലെങ്കിൽ ശുഭജന്മം ലഭിച്ച് വീണ്ടും മോക്ഷമാർഗം ലഭിക്കും.
Adhyaya 210
पुङ्खतीर्थमाहात्म्य (Puṅkha Tīrtha Māhātmya)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ശ്രീ മാർകണ്ഡേയൻ പുങ്ഖ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം ഉപദേശിച്ച് അതിനെ “ഉത്തമ” തീർത്ഥമായി പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു. പൂർവകാലത്ത് ഈ തീർത്ഥത്തിൽ പുങ്ഖന് സിദ്ധി ലഭിച്ചുവെന്ന ഉദാഹരണം ഓർമ്മിപ്പിച്ച്, സ്ഥലത്തിന്റെ പാവനത സ്ഥാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഈ തീർത്ഥത്തിന്റെ കീർത്തിയെ ജാമദഗ്ന്യൻ (പരശുരാമൻ) നടത്തിയ തപസ്സുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു—ക്ഷത്രിയാധിപത്യം അവസാനിപ്പിച്ച മഹാബലവാൻ, നർമദയുടെ ഉത്തര തീരത്ത് ദീർഘകാലം കഠിന തപസ്സു ചെയ്യുന്നു. അനന്തരം ഫലശ്രുതി ക്രമമായി പറയുന്നു—തീർത്ഥസ്നാനവും പരമേശ്വരപൂജയും ഇഹലോകത്തിൽ ബലവും പരലോകത്തിൽ മോക്ഷവും നൽകുന്നു; ദേവ-പിതൃ തർപ്പണം/പൂജ ചെയ്താൽ പിതൃഋണവിമുക്തി ലഭിക്കുന്നു; അവിടെ പ്രാണത്യാഗം ചെയ്താൽ രുദ്രലോകം വരെ മടങ്ങാത്ത ഗതി ഉറപ്പാകുന്നു. സ്നാനത്തിന് അശ്വമേധയാഗഫലം, ബ്രാഹ്മണഭോജനത്തിന് അത്യധിക പുണ്യവൃദ്ധി (ഒരാൾക്ക് കൊടുത്തതും അനേകരുടെ തുല്യഫലം), വൃഷഭധ്വജൻ (ശിവൻ) ആരാധനയ്ക്ക് വാജപേയയാഗഫലം ലഭിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ, ശൈവഭക്തിയുടെ പരിധിയിൽ സ്ഥലവിശേഷത്തിലെ കർമ്മങ്ങളെ മഹാഫലദായക ധർമ്മമാർഗമായി ഈ അധ്യായം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു।
Adhyaya 211
Atithi-dharma Parīkṣā on the Narmadā Bank and the Māheśvara Āyatana ‘Muṇḍināma’ (अतिथिधर्मपरीक्षा तथा ‘मुण्डिनाम’ आयतनमाहात्म्यम्)
മാർക്കണ്ഡേയൻ യുദ്ധിഷ്ഠിരനോട് നർമദാതീരത്ത് ശ്രാദ്ധകാലത്ത് നടന്ന ഒരു സംഭവകഥ പറയുന്നു. ഒരു ബ്രാഹ്മണഗൃഹസ്ഥൻ ബ്രാഹ്മണരെ ഭോജനത്തിനിരുത്തിയപ്പോൾ, മഹേശ്വരൻ കുഷ്ഠരോഗിയും ദുർഗന്ധമുള്ളവനുമായ ബ്രാഹ്മണവേഷത്തിൽ വന്ന് അവരോടൊപ്പം ഭക്ഷിക്കണമെന്നു അപേക്ഷിച്ചു. എന്നാൽ ഗൃഹസ്ഥനും സഭയിലെവരും അവനെ അശുദ്ധനെന്ന് കരുതി കടുത്ത വാക്കുകളാൽ തള്ളിക്കളഞ്ഞു. ദേവൻ പോയതോടെ ഭോജനത്തിൽ അപ്രതീക്ഷിതമായ ദോഷം സംഭവിച്ചു—പാത്രങ്ങളിൽ പുഴുക്കൾ നിറഞ്ഞു, എല്ലാവരും അത്ഭുതപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ ഒരു വിവേകി ബ്രാഹ്മണൻ ഇത് അതിഥിനിന്ദയുടെ വിപാകമാണെന്നും, വന്നത് ധർമ്മപരീക്ഷയ്ക്കായി എത്തിയ പരമേശ്വരനാണെന്നും തിരിച്ചറിഞ്ഞു. അതിഥിയെ രൂപം (സുന്ദരം/കുരൂപം), അവസ്ഥ (ശുദ്ധം/അശുദ്ധം) അല്ലെങ്കിൽ പുറംലക്ഷണങ്ങൾ നോക്കി വിധിക്കരുത്; പ്രത്യേകിച്ച് ശ്രാദ്ധത്തിൽ അവഗണിച്ചാൽ വിനാശകരശക്തികൾ അർപ്പണം ഗ്രസിക്കും എന്ന നിയമം അദ്ദേഹം ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. അവർ തിരഞ്ഞപ്പോൾ തൂണുപോലെ നിശ്ചലമായി നിൽക്കുന്ന ആ രൂപം കണ്ടു പ്രണാമിച്ച് പ്രാർത്ഥിച്ചു. മഹേശ്വരൻ കരുണയോടെ പ്രസന്നനായി ഭോജനം വീണ്ടും ശുദ്ധീകരിച്ച്/പ്രദാനം ചെയ്ത് തന്റെ മണ്ഡലാരാധന തുടർന്നുകൊള്ളാൻ ഉപദേശിച്ചു. അവസാനം ത്രിശൂലധാരിയായ പ്രഭുവിന്റെ ‘മുണ്ഡിനാമ’ എന്ന ആയതനത്തിന്റെ മഹിമ പറയുന്നു—മംഗളകരവും പാപനാശകവും, കാർത്തികയിൽ പ്രത്യേക ഫലദായകവും, പുണ്യത്തിൽ ഗയാതീർത്ഥസമവുമാണ്.
Adhyaya 212
Dīṇḍimeśvaranāmotpattiḥ (Origin of the Name Dīṇḍimeśvara) / The Etiology of Dindimeshvara
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറയുന്നു—മഹേശ്വരൻ ഭിക്ഷുരൂപം ധരിച്ചു വിശപ്പും ദാഹവും കൊണ്ട് ഒരു ഗ്രാമത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. ശരീരം ഭസ്മലിപ്തം, കഴുത്തിൽ അക്ഷസൂത്രം, കൈയിൽ ത്രിശൂലം, ജടയും ആഭരണങ്ങളും ധരിച്ചവൻ; ഡമരു മുഴക്കുന്നു, അതിന്റെ നാദം ദിണ്ഡിമ (നഗാര) ശബ്ദത്തോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു. കുട്ടികളും ഗ്രാമജനങ്ങളും ചുറ്റിനിൽക്കേ, അവൻ പാട്ട്, ചിരി, വാക്ക്, നൃത്തം എന്നിവ മാറിമാറി കാട്ടി—കാണുന്നവർക്ക് ചിലപ്പോൾ ദൃശ്യമാകുകയും ചിലപ്പോൾ അദൃശ്യമാകുകയും ചെയ്യുന്നു. ഒരു മുന്നറിയിപ്പും ഉണ്ട്—അവൻ കളിയായി ആ വാദ്യം എവിടെ വെച്ചാലും, ആ വീട് ‘ഭാരബാധിതം’ ആയി നശിക്കും എന്ന് പറയുന്നു; ദൈവത്തെ അപമാനിക്കൽ, തിരിച്ചറിയലിലെ പിഴവ്, അല്ലെങ്കിൽ നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത ദിവ്യസാന്നിധ്യത്തിന്റെ അസ്ഥിര ശക്തി എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള നൈതിക-ആചാര സൂചനയാണിത്. ജനങ്ങൾ ഭക്തിയോടെ ശങ്കരനെ സ്തുതിക്കുമ്പോൾ, പ്രഭു ‘ദിണ്ഡിമരൂപത്തിൽ’ പ്രത്യക്ഷനായി; അതിനുശേഷം ദിണ്ഡിമേശ്വരൻ എന്ന നാമം ലഭിക്കുന്നു. ഈ രൂപം/സ്ഥലത്തിന്റെ ദർശനവും സ്പർശവും സർവപാപമോചനഫലം നൽകുന്നു എന്നതാണ് ഫലശ്രുതി.
Adhyaya 213
Āmaleśvara-Māhātmya: Śambhu in Child-Form and the Fruit of Worship (आमलेश्वर-माहात्म्य)
ശ്രീ മാർക്കണ്ഡേയൻ സംക്ഷിപ്തമായെങ്കിലും തത്ത്വബോധവും ധർമ്മോപദേശവും ചേർന്ന ഒരു തീർത്ഥമാഹാത്മ്യം പറയുന്നു. ദേവന്റെ “മഹത് ചരിതം” ശ്രവണമാത്രം കൊണ്ടും സർവ്വപാപനാശം സംഭവിക്കും എന്ന ഫലശ്രുതിയാണ് ആദ്യം സ്ഥാപിക്കുന്നത്. കഥയിൽ ശംഭു (ശിവൻ) ബാലരൂപത്തിൽ ഗ്രാമത്തിലെ കുട്ടികളോടൊപ്പം ആമലക (നെല്ലിക്ക) ഫലങ്ങളുമായി കളിക്കുന്നു. കുട്ടികൾ ഫലങ്ങൾ എറിയുമ്പോൾ, ശിവൻ ക്ഷണത്തിൽ അവ എടുത്ത് തിരികെ എറിയുന്നു; കളി ദിക്കുകളിലേക്കെല്ലാം വ്യാപിക്കുമ്പോൾ, ആ ആമലക തന്നെ പരമേശ്വരസ്വരൂപമാണെന്ന് അവർ തിരിച്ചറിയുന്നു. അവസാനം, എല്ലാ സ്ഥലങ്ങളിലും ശ്രേഷ്ഠമായ ക്ഷേത്രം “ആമലേശ്വരം” ആണെന്നും, അവിടെ ഒരിക്കൽ പോലും ഭക്തിയോടെ പൂജിച്ചാൽ പരമപദപ്രാപ്തി ലഭിക്കുമെന്നും പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 214
Devamārga–Balākeśvara Māhātmya (कन्थेश्वर–बलाकेश्वर–देवमार्ग माहात्म्य)
ഈ അധ്യായത്തിൽ മാർകണ്ഡേയൻ ശൈവ തീർത്ഥത്തിന്റെ ഉത്ഭവവും മഹാത്മ്യവും വിവരിക്കുന്നു. തുടക്കത്തിൽ ഫലശ്രുതി—ഈ കഥ കേൾക്കുന്നതുമാത്രം സർവപാപവിമോചനമെന്ന് പറയുന്നു. ശിവൻ കപാലി/കാന്തിക രൂപത്തിൽ ഭൈരവസ്വരൂപനായി, പിശാച്-രാക്ഷസ-ഭൂത-ഡാകിനി-യോഗിനികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, പ്രേതാസനത്തിൽ ഇരുന്ന് ഘോരതപസ്സു ചെയ്യുന്നവനായിട്ടും ത്രിലോകത്തിനും അഭയം നൽകുന്നവനായിട്ടും വര്ണിക്കപ്പെടുന്നു. ആഷാഢീ അവസരത്തിൽ ശിവന്റെ കന്താ (ചോഗ) എവിടെ വീഴുന്നുവോ അവിടെ അദ്ദേഹം ‘കന്തേശ്വരൻ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനാകുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദർശനം അശ്വമേധസമ പുണ്യം നൽകുമെന്നു പറയുന്നു. പിന്നീട് ദേവമാർഗത്തിൽ ആഗ്രഹവും കൃപയും സംബന്ധിച്ച ഉപദേശകഥ വരുന്നു. ശിവൻ ഒരു വണിക്കനെ കണ്ടുമുട്ടി ‘ബലാക’കളാൽ ലിംഗം നിറയ്ക്കുക/ഉയർത്തുക എന്ന പരീക്ഷ നൽകുന്നു; ലോഭവും മോഹവും മൂലം വണിക്ക് തന്റെ സമ്പാദ്യം മുഴുവൻ ചെലവഴിച്ച് തീർക്കുന്നു. ശിവൻ ഹാസ്യത്തോടെ ലിംഗം ഖണ്ഡിച്ച് ‘പൂർണ്ണത’ എന്ന ധാരണയെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു; വണിക്ക് കുറ്റം സമ്മതിച്ച് പശ്ചാത്തപിക്കുമ്പോൾ അക്ഷയധനത്തിന്റെ വരം ലഭിക്കുന്നു. ബലാകകളാൽ അലങ്കരിച്ച ആ ലിംഗം ജീവികളുടെ ക്ഷേമത്തിനായി ‘പ്രത്യയ’മായി അവിടെ നിലനിൽക്കുന്നു; സ്ഥലം ‘ദേവമാർഗം’ എന്നും ദേവൻ ‘ബലാകേശ്വരൻ’ എന്നും പ്രശസ്തമാകുന്നു. അവിടെ ദർശന-പൂജയാൽ പാപക്ഷയം; പഞ്ചായതനഭാവത്തിൽ ബലാകേശ്വരാരാധന റുദ്രലോകപ്രാപ്തി; ദേവമാർഗത്തിൽ മുമുക്ഷുവിന് മരണം സംഭവിച്ചാൽ റുദ്രലോകത്തിൽ നിന്ന് പുനരാഗമനം ഇല്ലെന്നും ഉറപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 215
Śṛṅgitīrtha-Māhātmya (Glory of Śṛṅgī Tīrtha): Mokṣa and Piṇḍadāna
ഈ അധ്യായത്തിൽ ശ്രീ മാർകണ്ഡേയൻ സംക്ഷിപ്തമായി ഉപദേശിക്കുന്നത്, ദേഹധാരികളായ ജീവികൾക്ക് മോക്ഷം നൽകുന്ന ശൃംഗിതീർത്ഥത്തിലേക്ക് തീർത്ഥയാത്ര ചെയ്യണമെന്നതാണ്. ഈ തീർത്ഥം “മോക്ഷദ” എന്നു മഹത്വപ്പെടുത്തി, അവിടെ ദേഹത്യാഗം ചെയ്യുന്നവർ സംശയമില്ലാതെ മോക്ഷം പ്രാപിക്കും എന്നു ഉറപ്പായി പ്രസ്താവിക്കുന്നു. അതേ സ്ഥലത്തെ പിതൃകർമ്മവുമായി കൂടി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. അവിടെ പിണ്ഡദാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ പിതൃഋണത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനായി (അനൃണ) മാറുന്നു; സമ്പാദിച്ച പുണ്യഫലത്തിൽ ശുദ്ധനായി “ഗാണേശ്വരി ഗതി” എന്ന, ശൈവ പരലോകക്രമത്തിലെ ഉയർന്ന നില പ്രാപിക്കുന്നു എന്നും പറയുന്നു. ഇങ്ങനെ മോക്ഷം, പിതൃദർശനം, തീർത്ഥാനുഷ്ഠാനം എന്നിവയെ ഒരേ സ്ഥലകേന്ദ്രിത മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശമായി അധ്യായം ഏകീകരിക്കുന്നു.
Adhyaya 216
Aṣāḍhī Tīrtha Māhātmya (Glory of the Aṣāḍhī Sacred Ford)
മാർകണ്ഡേയൻ രാജാവിനെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത് അഷാഢീ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് സമീപിക്കുവാൻ ഉപദേശിക്കുന്നു; അവിടെ മഹേശ്വരൻ “കാമിക” (ഇഷ്ടസിദ്ധി നൽകുന്ന) രൂപത്തിൽ സന്നിഹിതനാണെന്ന് പറയുന്നു. തുടർന്ന് ഈ തീർത്ഥം “ചാതുര്യുഗ”മാണെന്നും—നാലു യുഗങ്ങളിലും ഫലപ്രദമാണെന്നും—പുണ്യസ്ഥാനങ്ങളിൽ അതുല്യമാണെന്നും മഹിമപ്പെടുത്തി വിവരിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതിയായി, ഇവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ രുദ്രന്റെ പരിചാരകനാകുന്നു; ശിവസാന്നിധ്യവും സേവാഭാഗ്യവും ലഭിക്കുന്നു എന്ന് പറയുന്നു. കൂടാതെ, ഈ തീർത്ഥത്തിൽ ദേഹത്യാഗം ചെയ്യുന്നവന്റെ ഗതി തിരികെയില്ലാത്തതാകുന്നു; സംശയമില്ലാതെ അവൻ രുദ്രലോകം പ്രാപിക്കുന്നു. തീർത്ഥയാത്ര, സ്നാനകർമ്മം, മോക്ഷനിശ്ചയം എന്നിവയെ ധർമ്മനിഷ്ഠ ഭക്തർക്കുള്ള സംക്ഷിപ്ത ദൈവിക മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശമായി ഈ അധ്യായം ഏകീകരിക്കുന്നു.
Adhyaya 217
एरण्डीसङ्गमतīर्थमाहात्म्य (Glory of the Eraṇḍī Confluence Tīrtha)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഋഷി മാർകണ്ഡേയൻ സംക്ഷിപ്തമായി തീർത്ഥോപദേശം നൽകുന്നു. ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും ഒരുപോലെ ആരാധിക്കുന്ന അതിപവിത്രമായ സംഗമതീർത്ഥമായി എരണ്ഡീ-സംഗമത്തെ പ്രഖ്യാപിച്ച് അതിന്റെ മഹിമ സ്ഥാപിക്കുന്നു. യാത്രികൻ ഇന്ദ്രിയ-മനനിയമത്തോടെ ഉപവാസം അനുഷ്ഠിക്കണം; വിധിപൂർവ്വം സ്നാനം ചെയ്യണം എന്നതാണ് നിർദ്ദേശം. ഇങ്ങനെ ഈ സ്ഥലത്ത് ആചരിക്കുന്നതിലൂടെ ശുദ്ധി ലഭിക്കുകയും ബ്രഹ്മഹത്യ പോലുള്ള ഘോര പാപഭാരത്തിൽ നിന്നുപോലും മോചനം ലഭിക്കുമെന്നും ഉപദേശിക്കുന്നു. അവസാന ഫലശ്രുതി: ഈ തീർത്ഥത്തിൽ ദേഹത്യാഗം ചെയ്യുന്ന ഭക്തൻ സംശയമില്ലാതെ രുദ്രലോകം പ്രാപിച്ച് അനിവർത്തിക ഗതി—പുനരാഗമനം ഇല്ലാത്ത പഥം—ലഭിക്കുന്നു.
Adhyaya 218
जमदग्नितीर्थ-माहात्म्यं तथा कार्तवीर्यार्जुन-परशुराम-चरितम् (Jamadagni Tīrtha Māhātmya and the Kārtavīrya–Paraśurāma Narrative)
മാർക്കണ്ഡേയൻ യുധിഷ്ഠിരനോട് അത്യന്തം പ്രശസ്തമായ ജമദഗ്നി-തീർത്ഥത്തെക്കുറിച്ച് പറയുന്നു; ജനാർദനൻ/വാസുദേവൻ മനുഷ്യരൂപത്തിൽ ചെയ്ത ഉപകാരലീലകളാൽ അവിടെ ‘സിദ്ധി’യുടെ മഹത്വം പ്രസിദ്ധമാണെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഹൈഹയരാജാവായ സഹസ്രബാഹു കാർത്തവീര്യ അർജുനൻ വേട്ടയ്ക്കിടെ ജമദഗ്നിയുടെ ആശ്രമത്തിലെത്തുന്നു. കാമധേനു/സുരഭിയുടെ അത്ഭുതശക്തിയാൽ ഋഷി അതിഥിസത്കാരം നടത്തുന്നു; സമൃദ്ധിയുടെ കാരണം അറിഞ്ഞ രാജാവ് ആ പശുവിനെ ആവശ്യപ്പെടുന്നു, അനവധി സാധാരണ പശുക്കൾ പകരം നൽകാമെന്നിട്ടും ജമദഗ്നി നിരസിക്കുന്നു. അപ്പോൾ സംഘർഷം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെടുന്നു—ജമദഗ്നി തപോബലത്തിൽ ‘ബ്രഹ്മദണ്ഡം’ പ്രയോഗിക്കുന്നു; കാമധേനുവിന്റെ ദേഹത്തിൽ നിന്ന് ആയുധധാരികളായ ഗണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിച്ച് യുദ്ധം രൂക്ഷമാകുന്നു. ഒടുവിൽ കാർത്തവീര്യനും കൂട്ടുക്ഷത്രിയരും ജമദഗ്നിയെ വധിക്കുന്നു; അതോടെ പരശുരാമൻ പ്രതികാരവ്രതം സ്വീകരിച്ച്, വീണ്ടും വീണ്ടും ക്ഷത്രിയവംശങ്ങളെ നശിപ്പിച്ച് സമന്തപഞ്ചകത്തിൽ അഞ്ചു രക്തസരോവരങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ച് പിതൃകർമ്മം നിറവേറ്റുന്നു. പിന്നീട് പിതൃകളും ഋഷികളും സംയമം ഉപദേശിക്കുകയും ആ സരോവരങ്ങളുടെ പരിസരം പുണ്യക്ഷേത്രമായി പവിത്രീകരിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. അധ്യായാന്തത്തിൽ നർമദാ–സമുദ്ര സംഗമത്തിലെ ആചാരക്രമം—നേരിട്ടുള്ള സ്പർശത്തിൽ ജാഗ്രത, സ്പർശനമന്ത്രങ്ങൾ, സ്നാനം, അർഘ്യദാനം, വിസർജനം—വിവരിക്കുന്നു; ജമദഗ്നി-രേണുകാദർശനം ചെയ്ത് ഭക്തിയോടെ ഇവ നിർവഹിക്കുന്നവർക്ക് ശുദ്ധി, പിതൃഉദ്ധാരം, ദിവ്യലോകത്തിൽ ശുഭവാസം ലഭിക്കും എന്നു ഫലശ്രുതി പറയുന്നു।
Adhyaya 219
Koṭīśvara Tīrtha Māhātmya (कोटीश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Multiplication of Merit at Koṭīśvara on the Narmadā
ഈ അധ്യായത്തിൽ മുനി മാർകണ്ഡേയൻ നർമദയുടെ തെക്കൻ തീരത്തിലുള്ള പരമ തീർത്ഥമായ കോടീശ്വരത്തിന്റെ മഹാത്മ്യവും തത്ത്വോപദേശവും അവതരിപ്പിക്കുന്നു. അവിടെ സ്നാനം, ദാനം, പൊതുവെ ഏതൊരു കർമ്മവും—ശുഭമോ അശുഭമോ—‘കോടി-ഗുണം’ ആയി, അഥവാ കോടി മടങ്ങ് ഫലം നൽകുന്നതായി മുഖ്യസിദ്ധാന്തം പ്രസ്താവിക്കുന്നു. കോടിതീർത്ഥത്തിന്റെ പ്രാമാണ്യം സ്ഥാപിക്കാൻ മുൻദൃഷ്ടാന്തങ്ങൾ പറയുന്നു—ദേവന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, ശുദ്ധരായ ഋഷിമാർ എന്നിവർ അവിടെ ദുർലഭ സിദ്ധി പ്രാപിച്ചു. ആ സ്ഥലത്ത് മഹാദേവൻ ‘കോടീശ്വരൻ’ എന്ന രൂപത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതനാണ്; ദേവാദിദേവേശന്റെ ദർശനം മാത്രം പോലും അനുത്തര പ്രാപ്തിക്കുള്ള മാർഗമായി പുകഴ്ത്തപ്പെടുന്നു. അവസാനത്തിൽ ദിശാനുസൃതമായ ആചാര-ഭൂഗോളം നിർണ്ണയിക്കുന്നു—തെക്കൻ മാർഗത്തിലെ തപസ്വികൾ പിതൃലോകബന്ധിതർ, നർമദയുടെ വടക്കൻ തീരത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠ മുനികൾ ദേവലോകബന്ധിതർ—ഇത് ശാസ്ത്രീയ നിർണ്ണയമെന്നു പറയുന്നു. ഇങ്ങനെ സ്ഥലമാഹാത്മ്യം, സ്ഥലത്ത് കർമ്മഫലവർദ്ധന, നദീതീര-ലോകക്രമം എന്നിവ ഒരുമിച്ച് സംയോജിപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 220
लोटणेश्वर-रेवासागर-सङ्गम-माहात्म्य (Lotaneśvara at the Revā–Sāgara Confluence: Ritual Procedure and Merit)
മാർക്കണ്ഡേയൻ രാജശ്രോതാവിനെ ലോട്ടണേശ്വര തീർത്ഥത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. നർമദയുടെ വടക്കൻ തീരത്തിലുള്ള ഈ പരമ ശൈവ തീർത്ഥത്തിൽ ദർശനവും പൂജയും ചെയ്താൽ അനേകം ജന്മങ്ങളിലെ സഞ്ചിത പാപങ്ങളും ലയിക്കുന്നു. നർമദയുടെ ശുദ്ധീകരണ മഹിമ കേട്ട് യുധിഷ്ഠിരൻ ‘എല്ലാ തീർത്ഥഫലവും നൽകുന്ന ഏക ശ്രേഷ്ഠ തീർത്ഥം ഏത്?’ എന്ന് ചോദിക്കുന്നു; മറുപടി റേവാ–സാഗര സംഗമ മഹാത്മ്യത്തിലാണ്—സമുദ്രം ഭക്തിയോടെ റേവയെ സ്വീകരിക്കുന്നു, സമുദ്രത്തിൽ ലിംഗം ഉദ്ഭവിച്ചതായി പറയുന്നത് നർമദാപാവനതയെ ലിംഗോത്പത്തി തത്ത്വവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. അധ്യായം അനുഷ്ഠാനക്രമം ഉപദേശിക്കുന്നു—കാർത്തിക വ്രതം, പ്രത്യേകിച്ച് ചതുര്ദശി ഉപവാസം, നർമദാസ്നാനം, തർപ്പണം‑ശ്രാദ്ധം, രാത്രിജാഗരണം സഹിതം ലോട്ടണേശ്വര പൂജ, പിന്നെ പ്രഭാതത്തിൽ സമുദ്രാവാഹന‑സ്നാന മന്ത്രങ്ങളോടെയുള്ള സ്നാനവിധി. സ്നാനത്തിനു ശേഷം ‘ലോട്ടണ/ലുഠൻ’ എന്ന പ്രത്യേക പരിശോധന—യാത്രികൻ ഉരുളി തന്റെ പാപകർമ്മമോ ധർമ്മകർമ്മമോ എന്ന സൂചന അറിയുന്നു; തുടർന്ന് പണ്ഡിത ബ്രാഹ്മണന്മാരുടെയും ലോകപാല പ്രതിനിധികളുടെയും മുമ്പിൽ പഴയ ദുഷ്കൃത്യങ്ങൾ സമ്മതിച്ച് വീണ്ടും സ്നാനം ചെയ്ത് യഥാവിധി ശ്രാദ്ധം നടത്തുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ സംഗമസ്നാനവും ലോട്ടണേശ്വര പൂജയും അശ്വമേധസമ പുണ്യം നൽകുന്നു; ദാനം‑ശ്രാദ്ധം മഹത്തായ സ്വർഗ്ഗഫലം നൽകുന്നു; ഭക്തിയോടെ ശ്രവണം‑പാരായണം ചെയ്താൽ രുദ്രലോകപ്രാപ്തിയും മോക്ഷോന്മുഖ ഫലവും ലഭിക്കും എന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു।
Adhyaya 221
Haṃseśvara-Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Haṃseśvara Sacred Ford)
മാർകണ്ഡേയൻ യുധിഷ്ഠിരനോട് റേവാ (നർമദ) നദിയുടെ തെക്കൻ തീരത്ത്, മാതൃതീർത്ഥത്തിൽ നിന്ന് രണ്ട് ക്രോശ ദൂരെയുള്ള ശ്രേഷ്ഠ തീർത്ഥത്തെ കുറിച്ച് പറയുന്നു—ഹംസേശ്വര തീർത്ഥം; ഇത് മനസ്സിലെ വൈമനസ്യവും വിഷാദവും നശിപ്പിക്കുന്നതെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ഈ അധ്യായത്തിൽ ആ തീർത്ഥത്തിന്റെ കാരണകഥ വരുന്നു. കശ്യപവംശത്തിൽ ജനിച്ച് ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാഹനം എന്നറിയപ്പെട്ട ഹംസൻ, ദക്ഷയജ്ഞത്തിലെ കലാപസമയത്ത് ഭയന്ന് ആജ്ഞയില്ലാതെ ഓടിപ്പോകുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് വിളിച്ചിട്ടും മടങ്ങിവരാത്തതിനാൽ കോപിച്ച് ശാപം നൽകുന്നു; ഹംസന് പതനം സംഭവിക്കുന്നു. ശാപപീഡിതനായ ഹംസൻ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ശരണം പ്രാപിച്ച് മൃഗസ്വഭാവത്തിന്റെ പരിമിതികൾ ചൂണ്ടിക്കാട്ടി തന്റെ തെറ്റ് സമ്മതിച്ച് സ്വാമിയെ ഉപേക്ഷിച്ച ദോഷത്തിന് ക്ഷമ ചോദിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ബ്രഹ്മാവിനെ ദീർഘമായി സ്തുതിച്ച്—ഏക സൃഷ്ടികർത്താവ്, ജ്ഞാനത്തിന്റെ ഉറവിടം, ധർമ്മാധർമ്മങ്ങളുടെ നിയന്താവ്, ശാപാനുഗ്രഹശക്തികളുടെ മൂലം എന്നു വണങ്ങുന്നു. അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് ഉപദേശിക്കുന്നു: തപസ്സിലൂടെ ശുദ്ധനായി, റേവയിൽ സ്നാനസേവനം ചെയ്ത്, തീരത്ത് മഹാദേവൻ/ത്ര്യമ്പകനെ പ്രതിഷ്ഠിക്കണം. അവിടെ ശിവപ്രതിഷ്ഠയാൽ അനേകം യജ്ഞഫലങ്ങളും മഹാദാനഫലങ്ങളും ലഭിക്കുമെന്നും ഗുരുപാപങ്ങളും മോചിക്കപ്പെടുമെന്നും പറയുന്നു. ഹംസൻ തപസ്സു ചെയ്ത് തന്റെ പേരിൽ ശങ്കരനെ ‘ഹംസേശ്വരൻ’ ആയി പ്രതിഷ്ഠിച്ച് പൂജിച്ച് ഉന്നതഗതി പ്രാപിക്കുന്നു. അവസാനം ഫലശ്രുതിയിൽ ഹംസേശ്വര തീർത്ഥയാത്രയുടെ വിധി പറയുന്നു—സ്നാനം, പൂജ, സ്തുതി, ശ്രാദ്ധം, ദീപദാനം, ബ്രാഹ്മണഭോജനം, ഇച്ഛാനുസരണം കാലനിയമത്തോടെ ശിവപൂജ. ഇതിലൂടെ പാപമോചനം, നിരാശയുടെ നാശം, സ്വർഗ്ഗത്തിൽ മാന്യം, യുക്തമായ ദാനങ്ങളോടെ ശിവലോകത്തിൽ ദീർഘവാസം എന്നിവ ഫലമായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 222
तिलादा-तीर्थमाहात्म्य / Tilādā Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Tilādā Pilgrimage Site)
മാർക്കണ്ഡേയൻ ഒരു ക്രോശ പരിധിക്കുള്ളിൽ എത്താവുന്ന ശ്രേഷ്ഠ തീർത്ഥമായ ‘തിലാദാ’യുടെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു. അവിടെ ജാബാലി ‘തിലപ്രാശനം’യും ദീർഘതപസ്സും കൊണ്ട് ശുദ്ധി നേടുന്നു. എന്നാൽ അവന്റെ മുൻജീവിതം ദോഷപൂർണ്ണം—മാതാപിതൃപരിത്യാഗം, അനാചാരകാമം, വഞ്ചന, സമൂഹനിന്ദ്യകർമ്മങ്ങൾ എന്നിവ മൂലം അവൻ പൊതുനിന്ദയും സാമൂഹ്യബഹിഷ്കാരവും അനുഭവിച്ചു. തുടർന്ന് അവൻ തീർത്ഥയാത്ര നടത്തി നർമദയിൽ ആവർത്തിച്ച് സ്നാനം ചെയ്ത്, അണിവാപാന്തത്തിന് സമീപമുള്ള തെക്കൻ തീരത്ത് താമസമുറപ്പിക്കുന്നു. അവിടെ തിലം (എള്ള്) ആധാരമാക്കി ക്രമാനുസൃതമായി കഠിനവ്രതങ്ങൾ അനുഷ്ഠിക്കുന്നു—ഏകഭക്തം, ഏകാന്തരനിയമം, മൂന്ന്/ആറ്/പന്ത്രണ്ട് ദിവസക്രമങ്ങൾ, പകുതി-മാസവും മാസവ്രതങ്ങളും, കൂടാതെ കൃച്ഛ്രം, ചാന്ദ്രായണം തുടങ്ങിയ മഹാവ്രതങ്ങൾ; അനേകം വർഷങ്ങൾ ഈ সাধന തുടരുന്നു. ഒടുവിൽ ഈശ്വരൻ പ്രസന്നനായി ശുദ്ധിയും സാലോക്യവും (ദൈവലോകത്തിൽ സഹവാസം) നൽകുന്നു. ജാബാലി സ്ഥാപിച്ച ദേവൻ ‘തിലാദേശ്വരൻ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനാകുന്നു; തിലാദാ തീർത്ഥം പാപനാശിനിയായി പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു. വിധികളും പറയുന്നു—ചതുര്ദശി, അഷ്ടമി, ഹരിദിനം എന്നിവയിൽ പ്രത്യേക പൂജ; തിലഹോമം, തിലലേപനം, തിലസ്നാനം, തിലോദകപ്രയോഗം. ലിംഗത്തിൽ തില നിറച്ച് തിലതൈലദീപം തെളിയിച്ചാൽ രുദ്രലോകപ്രാപ്തിയും ഏഴ് തലമുറകളുടെ ശുദ്ധിയും ഫലമെന്ന് പറയുന്നു. ശ്രാദ്ധത്തിൽ തിലപിണ്ഡം അർപ്പിച്ചാൽ പിതൃകൾ ദീർഘകാലം തൃപ്തരാകും; പിതൃകുലം, മാതൃകുലം, ഭാര്യാകുലം എന്ന കുലത്രയത്തിന്റെ ഉന്നതിയും പ്രസ്താവിക്കുന്നു.
Adhyaya 223
Vāsava Tīrtha Māhātmya (वसवतीर्थमाहात्म्य) — Foundation by the Eight Vasus and the Merit of Śiva-Pūjā
മാർക്കണ്ഡേയൻ നർമദാതീരത്ത് ഒരു ക്രോശപരിധിക്കുള്ളിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ‘വാസവ’ എന്ന പരമ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു; ഇത് അഷ്ടവസുക്കൾ സ്ഥാപിച്ചതാണ്. ധര, ധ്രുവ, സോമ, ആപ, അനില, അനല, പ്രത്യൂഷ, പ്രഭാസ—ഈ വസുക്കൾ പിതൃശാപം മൂലം പീഡിതരായി ‘ഗർഭവാസ’ ദുഃഖാവസ്ഥയിൽപ്പെട്ടു. മോചനം തേടി അവർ നർമദാ തീർത്ഥത്തിലെത്തി ഭവാനീപതി മഹാദേവനെ കഠിന തപസ്സിലൂടെ ആരാധിച്ചു. പന്ത്രണ്ടു വർഷങ്ങൾക്ക് ശേഷം ശിവൻ സാക്ഷാത് പ്രത്യക്ഷനായി അഭീഷ്ടവരം നൽകി; വസുക്കൾ തങ്ങളുടെ പേരിൽ അവിടെ ശിവപ്രതിഷ്ഠ നടത്തി ആകാശമാർഗ്ഗം പ്രസ്ഥാനം ചെയ്തു, അതിനാൽ ആ സ്ഥലം ‘വാസവ-തീർത്ഥം’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായി. ഈ അധ്യായം ഭക്തിആചാരവും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—ഈ തീർത്ഥത്തിൽ യഥാശക്തി ശിവപൂജ നടത്തണം; ഇല, പൂവ്, ഫലം, ജലം മുതലായ ലഭ്യമായ അർപ്പണങ്ങളാൽ അർച്ചന ചെയ്യാം, പ്രത്യേകിച്ച് ദീപദാനം മഹാപുണ്യകരം. ശുക്ലപക്ഷ അഷ്ടമിയിൽ പ്രത്യേക ഫലം, അല്ലെങ്കിൽ ശേഷിയനുസരിച്ച് നിത്യപൂജ. ഫലശ്രുതിയിൽ ശിവസാന്നിധ്യം, ഗർഭവാസനിവാരണം, ദാരിദ്ര്യ-ശോകനാശം, സ്വർഗ്ഗത്തിൽ മാന്യം, ഒരു ദിവസം താമസിച്ചാലും പാപക്ഷയം എന്നിവ പറയുന്നു. അവസാനം ബ്രാഹ്മണഭോജനവും വസ്ത്രദാനവും ദക്ഷിണാദാനവും കർത്തവ്യമായി പറയുന്നു.
Adhyaya 224
Koṭīśvara Tīrtha Māhātmya (कोटीश्वरतीर्थमाहात्म्य) — The Merit of Koṭīśvara at the Revā–Ocean Confluence
മാർകണ്ഡേയൻ യുദ്ധിഷ്ഠിരനോട് റേവാ (നർമദാ)–സാഗര സംഗമത്തിനടുത്ത്, ഒരു ക്രോശപരിധിയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന പരമ തീർത്ഥമായ ‘കോടീശ്വര’ത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു. ഇവിടെ ഭക്തിയോടെ സ്നാനം, ദാനം, ജപം, ഹോമം, അർച്ചന എന്നിവ ചെയ്താൽ ഫലം ‘കോടി-ഗുണം’ ആയി വർധിക്കുമെന്നതാണ് അധ്യായത്തിന്റെ മുഖ്യസിദ്ധാന്തം. നദി–സമുദ്ര സംഗമത്തിന്റെ അപൂർവ ദർശനം കാണാൻ ദേവന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, ഋഷിമാർ, സിദ്ധന്മാർ, ചാരണന്മാർ എന്നിവരും അവിടെ കൂടിച്ചേരുന്നു. സ്നാനത്തിന് ശേഷം ഭക്തിയനുസരിച്ച് ശിവനെ (കോടീശ്വരനെ) സ്ഥാപിച്ച് ബില്വപത്രം, അർക്കപുഷ്പം, ഋതുസംബന്ധമായ അർപ്പണങ്ങൾ, ധത്തൂര, കുശ മുതലായ ദ്രവ്യങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് മന്ത്രപൂർവക ഉപചാരങ്ങൾ, ധൂപം-ദീപം-നൈവേദ്യം എന്നിവയോടെ പൂജ ചെയ്യണമെന്ന് വിധി പറയുന്നു. ഈ തീർത്ഥവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട യാത്രികർക്കും തപസ്വികൾക്കും പിതൃലോകം, ദേവലോകം മുതലായ ഉന്നത ഗതികൾ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. പൗഷ കൃഷ്ണ അഷ്ടമി പ്രത്യേക പുണ്യദിനം; കൂടാതെ ചതുര്ദശിയും അഷ്ടമിയും നിത്യനിയമമായി പൂജ ചെയ്ത് യോഗ്യ ബ്രാഹ്മണഭോജനവും ശ്രേഷ്ഠമെന്ന് പറയുന്നു.
Adhyaya 225
Alikā’s Austerity at Revā–Sāgara Saṅgama and the Manifestation of Alikeśvara (अलिकेश्वर-माहात्म्य)
മാർക്കണ്ഡേയൻ യുദ്ധിഷ്ഠിരനോട് ഒരു തീർത്ഥകേന്ദ്രിത ധാർമ്മിക പ്രതിസന്ധിയും അതിന്റെ പരിഹാരവും വിവരിക്കുന്നു. ചിത്രസേനവംശബന്ധമുള്ള ഗന്ധർവി അലികാ ഋഷി വിദ്യാനന്ദനോടൊപ്പം പത്ത് വർഷം താമസിച്ച ശേഷം, വ്യക്തമല്ലാത്ത സാഹചര്യത്തിൽ ഉറങ്ങിക്കിടന്ന ഭർത്താവിനെ വധിക്കുന്നു. അവൾ പിതാവ് രത്നവല്ലഭനോട് അറിയിച്ചപ്പോൾ, മാതാപിതാക്കൾ കടുത്ത നിന്ദയോടെ അവളെ തള്ളിപ്പറഞ്ഞ് പുറത്താക്കുകയും പതിഘ്നി, ഗർഭഘ്നി, ബ്രഹ്മഘ്നി തുടങ്ങിയ പാപദോഷങ്ങൾ ചുമത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. ദുഃഖാകുലയായ അലികാ ബ്രാഹ്മണരെ സമീപിച്ച് പ്രായശ്ചിത്ത തീർത്ഥം അന്വേഷിക്കുന്നു. അവർ രേവാ–സാഗര സംഗമത്തിലെ പാപഹര തീർത്ഥം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവിടെ അവൾ നിരാഹാരവ്രതം, കൃച്ഛ്ര/അതികൃച്ഛ്ര, ചാന്ദ്രായണാദി തപസ്സുകൾ, ശിവധ്യാനം-പൂജ എന്നിവ ദീർഘകാലം അനുഷ്ഠിക്കുന്നു. പാർവതിയുടെ പ്രേരണയാൽ പ്രസന്നനായ ശിവൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു അവളെ ശുദ്ധയെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ച്, “ഇവിടെ എന്റെ പ്രതിഷ്ഠ നിന്റെ നാമത്തിൽ സ്ഥാപിക്ക; പിന്നെ സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിക്കും” എന്ന് വരം നൽകുന്നു. അലികാ സ്നാനം ചെയ്ത് ശങ്കരനെ പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു; ആ ക്ഷേത്രം ‘അലികേശ്വര’മായി പ്രസിദ്ധമാകുന്നു. അവൾ ബ്രാഹ്മണർക്കു ദാനങ്ങൾ നൽകി, പിന്നീട് കുടുംബവുമായി പുനഃസന്ധാനം ഉണ്ടാകുന്നു; അവസാനം ദിവ്യവിമാനത്തിൽ ഗൗരീലോകം പ്രാപിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ—ഇവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ഉമാസഹിത മഹാദേവനെ പൂജിച്ചാൽ മനോ-വാക്-കായ പാപങ്ങൾ നശിക്കും; ദ്വിജഭോജനവും ദീപദാനവും രോഗശമനം ചെയ്യും; ധൂപപാത്രം, വിമാനപ്രതിമ, ഘണ്ട, കലശം എന്നിവ ദാനം ചെയ്താൽ ഉന്നത സ്വർഗ്ഗഫലം ലഭിക്കും എന്ന് പറയുന്നു.
Adhyaya 226
Vimaleśvara-Tīrtha Māhātmya (विमलेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of the Vimaleśvara Sacred Site
മാർകണ്ഡേയൻ അവന്തീഖണ്ഡത്തിൽ ‘വിമലേശ്വര’ എന്ന പുണ്യതീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമ വിവരിക്കുന്നു. ഒരു ക്രോശപരിധിക്കുള്ളിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഈ തീർത്ഥം സ്നാനം, പൂജ, തപസ്സ് എന്നിവയിലൂടെ പാപശുദ്ധിയും ഇഷ്ടസിദ്ധിയും നൽകുന്ന പവിത്ര മാർഗ്ഗമായി പ്രതിപാദിക്കുന്നു. ഉദാഹരണങ്ങളായി—ത്വഷ്ടാവിന്റെ പുത്രൻ ത്രിശിരസിനെ വധിച്ചതിന് ശേഷം ഇന്ദ്രൻ ഇവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ശുദ്ധി നേടി; ഒരു തപസ്വി ബ്രാഹ്മണൻ തപസ്സാൽ തേജസ്സും നിർമലതയും നേടി; ഭാനു കഠിനതപസ്സും ശിവാനുഗ്രഹവും കൊണ്ട് വികൃതരോഗത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനായി. വിഭാണ്ഡകന്റെ പുത്രൻ (ഋഷ്യശൃംഗൻ) സാമൂഹ്യബന്ധങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള അശൗചം തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ഭാര്യ ശാന്തയോടൊപ്പം രേവാ–സാഗര സംഗമത്തിൽ പന്ത്രണ്ടുവർഷം നിയമം അനുഷ്ഠിച്ചു; കൃച്ഛ്ര-ചാന്ദ്രായണ വ്രതങ്ങളാൽ ത്ര്യമ്പകനെ പ്രസന്നനാക്കി ‘വൈമല്യം’ നേടി. ദാരുവന സംഭവത്തിൽ ശർവാണിയുടെ പ്രേരണയാൽ ശിവൻ നർമദാ–സാഗര സംഗമത്തിൽ ശുദ്ധസ്ഥാനമൊരുക്കി, ലോകഹിതകരമായ ജഗദ്ധാരക സാന്നിധ്യമായി ‘വിമലേശ്വര’ എന്ന നാമത്തിന്റെ അർത്ഥം വ്യക്തമാക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് തിലോത്തമയെ സൃഷ്ടിച്ചതിനാൽ ഉണ്ടായ നൈതിക കലക്കം മൗനം, ത്രിവാര സ്നാനം, ശിവസ്മരണം, സംഗമപൂജ എന്നിവയാൽ ശമിച്ച് വീണ്ടും പവിത്രത ലഭിക്കുന്നു. അവസാനം വിധികൾ—ഇവിടെ സ്നാനവും ശിവപൂജയും പാപനാശം ചെയ്ത് ബ്രഹ്മലോകപ്രാപ്തി നൽകും; അഷ്ടമി, ചതുര്ദശി, ഉത്സവദിനങ്ങളിൽ ഉപവാസ-ദർശനം ദീർഘകാല പാപം നീക്കി ശിവധാമം നൽകും; നിയമപ്രകാരം ശ്രാദ്ധം ചെയ്താൽ പിതൃഋണം തീരും. സ്വർണം, ധാന്യം, വസ്ത്രം, കുട, പാദുക, കമണ്ഡലു ദാനം, ഭക്തിഗാനം-നൃത്തം-പാരായണം, ക്ഷേത്രനിർമ്മാണം (രാജാക്കന്മാർക്ക് പ്രത്യേക പുണ്യം) എന്നിവ ശുപാർശ ചെയ്യുന്നു.
Adhyaya 227
Revā-Māhātmya and Narmadā-Yātrā Vidhi (Expiatory Rules and Yojana Measure)
ഈ അധ്യായം സംവാദരൂപത്തിൽ മാർകണ്ഡേയൻ യുധിഷ്ഠിരനോട് രേവാ/നർമദയുടെ അപൂർവ പാവിത്ര്യം വിശദീകരിക്കുന്നു. രേവയെ മഹാദേവന്റെ പ്രിയ, ‘മാഹേശ്വരി ഗംഗ’ എന്നും ‘ദക്ഷിണ ഗംഗ’ എന്നും മഹിമപ്പെടുത്തുന്നു; അവിശ്വാസം, നിന്ദ, അവമാനം എന്നിവ সাধനാഫലം നശിപ്പിക്കുമെന്ന് മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുന്നു. ശ്രദ്ധയും ശാസ്ത്രാനുസൃതമായ ആചാരവും ഉള്ള കർമ്മം മാത്രമേ ഫലപ്രദമാകൂ; ഇഷ്ടാനുസൃതവും ആഗ്രഹപ്രേരിതവുമായ പ്രവർത്തനം നിഷ്ഫലമെന്ന തത്ത്വം സ്ഥാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് നർമദാ-യാത്രയുടെ ആചാരനീതികൾ പറയുന്നു—ബ്രഹ്മചര്യം, മിതാഹാരം, സത്യവചനം, വഞ്ചന ഒഴിവാക്കൽ, വിനയം, ഹാനികരമായ കൂട്ടുകെട്ട് ഉപേക്ഷിക്കൽ. തീർത്ഥകർമ്മങ്ങളിൽ സ്നാനം, ദേവപൂജ, യോജ്യസ്ഥലങ്ങളിൽ ശ്രാദ്ധ/പിണ്ഡദാനം, ശേഷിയനുസരിച്ച് ബ്രാഹ്മണഭോജന/ദാനം എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. പിന്നെ പ്രായശ്ചിത്തത്തിന്റെ പടിവാതിൽ—യാത്രാദൂരം (പ്രത്യേകിച്ച് 24 യോജന) കൃച്ഛ്രാദി ഫലങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു; സംഗമങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധസ്ഥാനങ്ങളിലും ഫലം ഗുണിതമായി വർധിക്കുമെന്ന് പറയുന്നു. അവസാനം അങ്കുല, വിതസ്തി, ഹസ്ത, ധനു, ക്രോശ, യോജന തുടങ്ങിയ അളവുകളുടെ നിർവചനവും നദികളുടെ വീതി/പരിമാണക്രമവും നൽകി, രേവാ-യാത്രയെ ക്രമബദ്ധമായ ശുദ്ധീകരണവിധിയായി ഉറപ്പിക്കുന്നു।
Adhyaya 228
परार्थतीर्थयात्राफलनिर्णयः | Determining the Merit of Pilgrimage Performed for Another
അധ്യായം 228 ധർമ്മപരമായ സംവാദമാണ്. യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ മാർകണ്ഡേയ മുനിയോട്—മറ്റൊരാളുടെ ഹിതത്തിനായി (പരാർത്ഥം) നടത്തുന്ന തീർത്ഥയാത്രയുടെ ഫലം എത്ര, അത് എങ്ങനെ നിർണ്ണയിക്കാം—എന്ന് ചോദിക്കുന്നു. മുനി കർതൃത്വത്തിന്റെ ക്രമം വിശദീകരിക്കുന്നു: ശ്രേഷ്ഠം സ്വയം ധർമ്മം അനുഷ്ഠിക്കുക; കഴിവില്ലെങ്കിൽ സവർണ്ണൻ അല്ലെങ്കിൽ അടുത്ത ബന്ധുക്കൾ വഴി വിധിപൂർവ്വം നടത്തിക്കുക; പൊരുത്തമില്ലാത്ത പ്രതിനിധിക്ക് ഏൽപ്പിച്ചാൽ ഫലം കുറയുമെന്ന് മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുന്നു. തുടർന്ന് പ്രതിനിധി യാത്രയുടെയും ആകസ്മിക യാത്രയുടെയും ഫലം അനുപാതമായി നിർദ്ദേശിച്ച്, പൂർണ്ണ യാത്രാഫലവും വെറും സ്നാനഫലവും വ്യത്യസ്തമാണെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. മാതാപിതാക്കൾ, മുതിർന്നവർ, ഗുരുക്കൾ, വിപുലബന്ധുക്കൾ എന്നിവരെ യോഗ്യ ലാഭഭോക്താക്കളായി പറഞ്ഞ്, ബന്ധത്തിന്റെ അടുത്തുപ്പ്രകാരം പുണ്യവിഹിതങ്ങൾ നിശ്ചയിക്കുന്നു—മാതാപിതാക്കൾക്ക് കൂടുതലും ദൂരബന്ധുക്കൾക്ക് കുറവുമാണ്. അവസാനം ചില കാലങ്ങളിൽ നദികളെ ‘രജസ്വല’യായി കണക്കാക്കുന്ന കുറിപ്പും, ജലകർമ്മങ്ങളിൽ കാലസൂക്ഷ്മതയും, ചില ഒഴിവുകൾ പേരോടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നതുമുണ്ട്.
Adhyaya 229
नर्मदाचरितश्रवणफलप्रशंसा | Praise of the Fruits of Hearing the Narmadā Narrative
ഈ അധ്യായത്തിൽ മാർകണ്ഡേയ ഋഷി രാജൻ/ഭൂപാലനോട് ഉപസംഹാരഭാവത്തിൽ ധർമ്മതത്ത്വം പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ദിവ്യസഭയിൽ പ്രസംഗിക്കപ്പെട്ട, ശിവപ്രിയമായ പുരാണവൃത്താന്തം ഇപ്പോൾ സംക്ഷിപ്തമായി നിനക്കു കൈമാറിയതായി അദ്ദേഹം പറയുന്നു. നർമദയുടെ ആരംഭം, മധ്യം, അവസാനം—നദീതീരമൊട്ടാകെ അസംഖ്യ തീർത്ഥങ്ങൾ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നുവെന്നും വ്യക്തമാക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഫലശ്രുതി—നർമദാചരിത ശ്രവണം വിപുലമായ വേദപാരായണത്തെയും മഹായാഗങ്ങളെയുംക്കാൾ അധിക പുണ്യം നൽകുന്നു; അനേകം തീർത്ഥസ്നാനങ്ങൾക്ക് തുല്യഫലവും നൽകുന്നു. ഇതിലൂടെ ശിവലോകപ്രാപ്തിയും രുദ്രഗണസാന്നിധ്യവും ലഭിക്കും; തീർത്ഥദർശനം, സ്പർശം, സ്തുതി അല്ലെങ്കിൽ കേൾവി മാത്രമെങ്കിലും പാപനാശകരമാണെന്ന് പറയുന്നു. വർണ്ണങ്ങൾക്കും സ്ത്രീകൾക്കും പ്രത്യേകം ഫലങ്ങൾ സൂചിപ്പിച്ച്, ഗുരുതര അപരാധങ്ങളും നർമദാമാഹാത്മ്യം കേൾക്കുന്നതിലൂടെ ശുദ്ധിയാകുമെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. അവസാനം പൂജോപഹാരങ്ങളോടെ ആരാധന, ഗ്രന്ഥം എഴുതി ദ്വിജനു ദാനം ചെയ്യുന്നതിന്റെ മഹിമ, സർവ്വജനക്ഷേമത്തിനായുള്ള മംഗളപ്രാർത്ഥന എന്നിവയോടെ റേവാ/നർമദയെ ലോകപാവനി, ധർമ്മപ്രദയായി സ്തുതിക്കുന്നു.
Adhyaya 230
Revā-Tīrthāvalī-Prastāvaḥ (Introduction to the Catalogue of Revā Tīrthas)
അധ്യായം 230 റേവാ-തീർത്ഥങ്ങളുടെ വിപുലമായ കാറ്റലോഗിന്റെ പ്രാസ്താവികവും സംക്ഷിപ്ത സൂചികയും ആകുന്നു. സൂതൻ മാർകണ്ഡേയനോട് ആപാദിതമായ ഉപദേശം പകർന്നു മുൻകഥ സമാപിപ്പിച്ച്, റേവാമാഹാത്മ്യം സാരമായി ഇതിനകം പറഞ്ഞതായി സ്ഥാപിക്കുന്നു; തുടർന്ന് ഓങ്കാരത്തിൽ നിന്ന് ആരംഭിക്കുന്ന മംഗളകരമായ ‘തീർത്ഥാവലി’ വരുമെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. തുടക്കത്തിൽ സോമൻ, മഹേശൻ, ബ്രഹ്മാവ്, അച്യുതൻ, സരസ്വതി, ഗണേശൻ, ദേവി എന്നിവരെ വന്ദിച്ച്, ദിവ്യ പാവനകാരിണിയായ നർമദയെ പ്രത്യേകമായി നമസ്കരിക്കുന്നു. അതിനുശേഷം ദീർഘകഥയല്ല; തീർത്ഥനാമങ്ങൾ, സംഗമസ്ഥലങ്ങൾ, ആവർത്തങ്ങൾ, ലിംഗസ്ഥാനങ്ങൾ, പുണ്യവന-ആശ്രമങ്ങൾ എന്നിവയെ സാന്ദ്രമായി വേഗത്തിൽ പട്ടികപ്പെടുത്തുന്നു—യാത്രയ്ക്ക് വഴികാട്ടുന്ന രജിസ്റ്റർപോലെ. അവസാനം പാരായണവിധിയും ഫലശ്രുതിയും പറയുന്നു: സജ്ജന്മാരുടെ ക്ഷേമത്തിനായി ഈ തീർത്ഥാവലി രചിച്ചതാണ്; ഇതിന്റെ പാരായണം ദിന, മാസ, ഋതു, വാർഷിക പാപങ്ങളെ ശമിപ്പിക്കുന്നു; ശ്രാദ്ധ-പൂജകളിൽ പ്രത്യേക ഫലം നൽകുന്നു; കുടുംബശുദ്ധിയും പ്രസിദ്ധ കർമ്മകാണ്ഡങ്ങളോട് തുല്യമായ പുണ്യവും ലഭിക്കുന്നു എന്ന് പ്രതിപാദിക്കുന്നു.
Adhyaya 231
Revātīrtha-stabaka-nirdeśaḥ (Enumeration of Tīrtha Clusters on the Revā)
ഈ അധ്യായത്തിൽ സൂതൻ, പാർഥനോട് മാർക്കണ്ഡേയൻ സംക്ഷിപ്തമായി ഉപദേശിച്ച ‘രേവാ-തീർത്ഥ-സ്തബകങ്ങൾ’—അഥവാ രേവ (നർമ്മദ) നദിയുടെ ഇരുകരകളിലുമുള്ള തീർത്ഥസമൂഹങ്ങൾ—പട്ടികാശൈലിയിൽ സാങ്കേതികമായി വിവരിക്കുന്നു. രേവയെ ‘കല്പലത’യായി പ്രതിപാദിച്ച്, അവളുടെ പുഷ്പങ്ങളാണ് തീർത്ഥങ്ങൾ എന്നു പറഞ്ഞു, ഓങ്കാരതീർത്ഥത്തിൽ നിന്ന് പടിഞ്ഞാറൻ സമുദ്രം വരെ സംഗമങ്ങളുടെ എണ്ണം ക്രമബദ്ധമായി കണക്കാക്കുന്നു; വടക്കുകര–തെക്കുകര വിഭജനവും കാണിച്ച് രേവാ–സമുദ്ര സംഗമം പരമോന്നതമെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് മൊത്തം കണക്കുകൾ (പ്രസിദ്ധമായ നാലുനൂറ് തീർത്ഥങ്ങൾ മുതലായവ)യും ദേവതാ-തരം അനുസരിച്ചുള്ള വർഗ്ഗീകരണവും വരുന്നു—പ്രധാനമായി വലിയ ശൈവസമൂഹങ്ങൾ, കൂടാതെ വൈഷ്ണവ, ബ്രാഹ്മ, ശാക്ത കൂട്ടങ്ങൾ. പിന്നെ പല സംഗമങ്ങളിലും വനികകളിലും ഗ്രാമങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധ ക്ഷേത്രസ്ഥാനങ്ങളിലും ഗുപ്ത-പ്രകട തീർത്ഥങ്ങളുടെ അളവുകൾ (നൂറുകളിൽ നിന്ന് ലക്ഷ-കോടിവരെ) നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—കപിലാ-സംഗമം, അശോകവനിക, ശുക്ലതീർത്ഥം, മഹീഷ്മതി, ലുങ്കേശ്വരൻ, വൈദ്യനാഥൻ, വ്യാസദ്വീപം, കരഞ്ജാ-സംഗമം, ധൂതപാപം, സ്കന്ദതീർത്ഥം മുതലായവ—അവസാനം ഈ തീർത്ഥവൈഭവം സമ്പൂർണ്ണമായി വിവരണാതീതമാണെന്ന് പറയുന്നു.
Adhyaya 232
रेवामाहात्म्य-समापनम् (Conclusion of the Revā/Narmadā Māhātmya and Phalaśruti)
ഈ അധ്യായത്തിൽ റേവാഖണ്ഡത്തിലെ നർമദാ-മാഹാത്മ്യത്തിന് ഔപചാരികമായ സമാപനം വരുന്നു. സൂതൻ ബ്രാഹ്മണസഭയെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത്—മാർകണ്ഡേയൻ മുമ്പ് പാണ്ഡുപുത്രനോട് ഉപദേശിച്ചതുപോലെ തന്നെയാണ് റേവാമാഹാത്മ്യം താൻ ക്രമമായി പറഞ്ഞതെന്നും, തീർത്ഥസമൂഹങ്ങൾ അനുക്രമമായി വിവരണം പൂർത്തിയായതെന്നും അറിയിക്കുന്നു. റേവാകഥയും റേവാജലവും അത്യന്തം പവിത്രവും പാപനാശകവുമാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ച്, നർമദയെ ശൈവപ്രഭവമായി ലോകഹിതാർത്ഥം സ്ഥാപിതമായ ദിവ്യനദിയായി പ്രതിപാദിക്കുന്നു. റേവാതീർത്ഥങ്ങളുടെ സാന്ദ്രതയും ശ്രേഷ്ഠതയും അതിശയമായി ചൂണ്ടിക്കാട്ടി, കലിയുഗത്തിൽ റേവാസ്മരണം, പാരായണം, സേവനം പ്രത്യേക ഫലപ്രദമാണെന്ന് പറയുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ ശ്രവണം-പാരായണം വേദാധ്യയനത്തെയും ദീർഘയാഗങ്ങളെയും മറികടക്കുന്ന ഫലം നൽകുന്നതായും, കുരുക്ഷേത്രം, പ്രയാഗം, വാരാണസി മുതലായ പ്രസിദ്ധ തീർത്ഥങ്ങളോടു തുല്യമായ പുണ്യം നൽകുന്നതായും വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഗ്രന്ഥഭക്തിയുടെ ധർമ്മവും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—ലിഖിതഗ്രന്ഥം വീട്ടിൽ സൂക്ഷിക്കുക, വായനക്കാരനെയും ഗ്രന്ഥത്തെയും ദാന-അർപ്പണങ്ങളാൽ ആദരിക്കുക; ഇതിലൂടെ ഐഹികസമൃദ്ധി, സാമൂഹ്യക്ഷേമം, പരലോകത്തിൽ ശിവലോകസാന്നിധ്യം ലഭിക്കും. ഗുരുതര പാപങ്ങളും ദീർഘകാല ശ്രവണത്തിലൂടെ ശമിക്കുമെന്ന് പറഞ്ഞ്, അവസാനം ശിവനിൽ നിന്ന് വായു, ഋഷികൾ, സൂതൻ വരെ വരുന്ന പരമ്പര വീണ്ടും ഉറപ്പിക്കുന്നു.
FAQs about Reva Khanda
The section emphasizes the glory of the Revā/Narmadā as a purifying sacred presence whose banks and waters are treated as tīrtha-space, integrating hymn, doctrine, and pilgrimage cartography.
The discourse repeatedly frames Revā’s waters and riverbanks as instruments of removing dūrīta (moral and ritual impurity), presenting bathing, remembrance, and reverential approach as merit-generating ethical guidelines.
Chapter 1 introduces the inquiry into Revā’s location and Rudra-linked origin (śrī-rudra-sambhavā), setting up subsequent tīrtha narratives; it also embeds a meta-legend on Purāṇic authority and compilation attributed to Vyāsa and earlier divine transmission.