Adhyaya 230

Verse 1

सूत उवाच । इत्युक्त्वोपररामथ पाण्डोः पुत्राय वै मुनिः । मृकण्डतनयो धीमान्सप्तकल्पस्मरः पुरः

സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം ആ മുനി പാണ്ഡുവിന്റെ പുത്രന്റെ മുമ്പിൽ മൗനമായി. മൃകണ്ഡുവിന്റെ പുത്രനായ ധീമാൻ മാർക്കണ്ഡേയൻ, ഏഴ് കല്പങ്ങളുടെ സംഭവങ്ങൾ സ്മരിക്കുന്നവൻ, അവിടെ സന്നിഹിതനായിരുന്നു.

Verse 2

मार्कण्डमुनिना प्रोक्तं यथा पार्थाय सत्तमाः । तथा वः कथितं सर्वं रेवामाहात्म्यमुत्तमम्

ഹേ ശ്രേഷ്ഠ മുനിമാരേ, മുനി മാർക്കണ്ഡേയൻ പാർഥനോട് എങ്ങനെ പ്രസ്താവിച്ചുവോ, അതുപോലെ റേവയുടെ ഈ പരമോത്തമ മഹാത്മ്യം ഞാൻ നിങ്ങളോട് മുഴുവനായി വിവരിച്ചു.

Verse 3

इयं पुण्या सरिच्छ्रेष्ठा रेवा विश्वैकपावनी । रुद्रदेहसमुद्भूता सर्वभूताभयप्रदा

ഈ പുണ്യമായ രേവാ നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയാണ്; ലോകത്തെ ഏകമായി പവിത്രമാക്കുന്നവൾ. രുദ്രദേഹത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ച് സർവ്വജീവികൾക്കും അഭയം നൽകുന്നു.

Verse 4

ओङ्कारजलधिं यावदुवाच भृगुनन्दनः । तीर्थसङ्गमभेदान्वै धर्मपुत्राय पृच्छते

ഓംകാര-ജലധി എന്ന മഹാസംഗമം വരെയായി ഭൃഗുനന്ദനൻ പറഞ്ഞു; തുടർന്ന് ധർമ്മപുത്രനോട് തീർത്ഥങ്ങളുടെയും സംഗമങ്ങളുടെയും ഭേദങ്ങളെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചു.

Verse 5

समासेनैव मुनयस्तथाहं कथयामि वः । सप्तषष्टिसहस्राणि षष्टिकोट्यस्तथैव च

ഹേ മുനിമാരേ, ഞാൻ നിങ്ങളോട് സംക്ഷേപമായി പറയുന്നു—അറുപത്തേഴായിരം, അതുപോലെ അറുപത് കോടി കൂടി (എത്ര മഹത്തായ എണ്ണം!).

Verse 6

कथं केनात्र शक्यन्ते वक्तुं वर्षशतैरपि । तथाप्यत्र मुनिश्रेष्ठाः प्रोक्तं पार्थाय वै यथा

ഇവയെ ഇവിടെ എങ്ങനെ, ആരാൽ പറയാൻ കഴിയും—നൂറുകണക്കിന് വർഷങ്ങൾ കൊണ്ടുപോലും? എങ്കിലും, ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, പാർഥനോട് പറഞ്ഞതുപോലെ തന്നേ ഞാൻ ഇവിടെ പറയുന്നു.

Verse 7

तीर्थमोंकारमारभ्य वक्ष्ये तीर्थावलिं शुभाम् । प्रोच्यमानां समासेन तां शृणुध्वं महर्षयः

ഓംകാര തീർത്ഥത്തിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച് ഞാൻ ശുഭമായ തീർത്ഥമാലയെ വിവരിക്കും. സംക്ഷേപമായി പറയപ്പെടുന്നതിനെ കേൾക്കുവിൻ, ഹേ മഹർഷിമാരേ.

Verse 8

नत्वा सोमं महेशानं नत्वा ब्रह्माच्युतावुभौ । सरस्वतीं गणेशानं देव्यासाङ्घ्रिपञ्कजम्

സോമനെയും മഹേശാനനെയും നമസ്കരിച്ച്, ബ്രഹ്മാവിനെയും അച്യുതനെയും—ഇരുവരെയും വന്ദിച്ച്; സരസ്വതിയെയും ഗണേശനെയും, ദേവിയുടെ പാദപദ്മങ്ങളെയും നമസ്കരിച്ച്—

Verse 9

पूर्वाचार्यांस्तथा सर्वान्दृष्ट्वादृष्टार्थवेदिनः । प्रणम्य नर्मदां देवीं वक्ष्ये तीर्थावलिं त्विमाम्

ദൃഷ്ടവും അദൃഷ്ടവും ആയ അർത്ഥങ്ങളെ അറിയുന്ന എല്ലാ പൂർവാചാര്യന്മാരെയും പ്രണാമം ചെയ്ത്, ദേവി നർമദയെ നമസ്കരിച്ച്, ഇപ്പോൾ ഈ തീർത്ഥാവലിയെ ഞാൻ പ്രസ്താവിക്കും।

Verse 10

ॐ नमो विश्वरूपाय ओङ्कारायाखिलात्मने । यमारभ्ये प्रवक्ष्यामि रेवातीर्थावलिं द्विजाः

ഓം—വിശ്വരൂപനും ഓങ്കാരസ്വരൂപനും അഖിലാത്മാവുമായ പരമാത്മാവിന് നമസ്കാരം. ഹേ ദ്വിജന്മാരേ! അവനെ ആരംഭമായി എടുത്ത്, ഇപ്പോൾ റേവാ (നർമദാ) തീർത്ഥാവലിയെ ഞാൻ പ്രസ്താവിക്കും।

Verse 11

अस्मिन्मार्कण्डगदिते रेवातीर्थक्रमे शुभे । पुराणसंहिताध्याया मार्कण्डाश्रमवर्णनम्

മാർക്കണ്ഡേയൻ പ്രസ്താവിച്ച ഈ ശുഭമായ റേവാ-തീർത്ഥക്രമത്തിൽ, മാർക്കണ്ഡേയാശ്രമത്തിന്റെ വർണ്ണനം ഉൾക്കൊള്ളുന്ന പുരാണസംഹിതാധ്യായം ഉണ്ട്।

Verse 12

ततः प्रश्नाधिकारश्च प्रशंसा नर्मदोद्भवा । तथा पञ्चदशानां च प्रवाहानां प्रकीर्तनम्

അതിനു ശേഷം ചോദ്യാധികാരം വരുന്നു; നർമദയുടെ ഉദ്ഭവത്തെപ്പറ്റിയുള്ള പ്രശംസയും; കൂടാതെ അവളുടെ പതിനഞ്ച് പ്രവാഹങ്ങളുടെ പ്രകീർത്തനവും (വർണ്ണനവും) ഉണ്ട്।

Verse 13

नामनिर्वचनं तद्वत्तथा कल्पसमुद्भवाः । एकविंशतिकल्पानां तद्वन्नामानुकीर्तनम्

അതുപോലെ നാമങ്ങളുടെ നിർവചനവും കല്പങ്ങളിൽ അവയുടെ ഉദ്ഭവവൃത്താന്തവും ഉണ്ട്; അതുപോലെ ഇരുപത്തൊന്ന് കല്പങ്ങളുടെ നാമങ്ങളുടെ കീർത്തനവും ഉണ്ട്।

Verse 14

मार्कण्डेयानुभूतानां सप्तानां लक्षणानि च । माहात्म्यं चैव रेवायाः शिवविष्ण्वोस्तथैव च

മാർക്കണ്ഡേയൻ അനുഭവിച്ച ഏഴ് (അനുഭൂതികളുടെ) ലക്ഷണങ്ങളും, റേവയുടെ മഹാത്മ്യവും; അതുപോലെ ശിവനും വിഷ്ണുവും മഹിമയും (വിവരിക്കപ്പെടുന്നു)।

Verse 15

संहारलक्षणं तद्वदोङ्कारस्य च सम्भवः । तथैवौंकारमाहात्म्यममरकण्टकीर्तनम्

അതുപോലെ സംഹാരലക്ഷണങ്ങളുടെ വിവരണവും ഓങ്കാരത്തിന്റെ ഉദ്ഭവവും ഉണ്ട്; അതുപോലെ ഓങ്കാരമാഹാത്മ്യവും അമരകണ്ഠത്തിന്റെ കീർത്തനവും ഉണ്ട്।

Verse 16

अमरेश्वरतीर्थं च तथा दारुवनं महत् । दारुकेश्वरतीर्थं च तीर्थं वै चरुकेश्वरम्

അമരേശ്വര തീർത്ഥവും മഹത്തായ ദാരുവനവും; ദാരുകേശ്വര തീർത്ഥവും, തീർച്ചയായും ചരുകേശ്വരമെന്ന തീർത്ഥവും (വിവരിക്കപ്പെടുന്നു)।

Verse 17

चरुकासङ्गमस्तद्व्यद्वतीपातेश्वरं तथा । पातालेश्वरतीर्थं च कोटियज्ञाह्वयं तथा

ചരുകാ-സംഗമവും, അതുപോലെ വ്യദ്വതീ-പാതേശ്വരവും; കൂടാതെ പാതാലേശ്വര തീർത്ഥവും കോടിയജ്ഞമെന്ന സ്ഥലവും (വിവരിക്കപ്പെടുന്നു)।

Verse 18

वरुणेश्वरतीर्थं च लिङ्गान्यष्टोत्तरं शतम् । सिद्धेश्वरं यमेशं च ब्रह्मेश्वरमतः परम्

അവിടെ വരുണേശ്വര തീർത്ഥവും നൂറ്റെട്ട് ലിംഗങ്ങളും ഉണ്ട്; തുടർന്ന് സിദ്ധേശ്വരനും യമേശനും, അതിനുശേഷം ബ്രഹ്മേശ്വരനും ഉണ്ട്।

Verse 19

सारस्वतं चाष्टरुद्रं सावित्रं सोमसंज्ञितम् । शिवखातं महातीर्थं रुद्रावर्तं द्विजोत्तमाः

ഹേ ദ്വിജോത്തമന്മാരേ! (അവിടെ) സാരസ്വതം, അഷ്ടരുദ്രം, സാവിത്രം, ‘സോമ’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായ തീർത്ഥം ഉണ്ട്; കൂടാതെ ശിവഖാത എന്ന മഹാതീർത്ഥവും രുദ്രാവർത്തവും ഉണ്ട്।

Verse 20

ब्रह्मावर्तं परं तीर्थं सूर्यावर्तमतः परम् । पिप्पलावर्ततीर्थं च पिप्पल्याश्चैव सङ्गमः

‘ബ്രഹ്മാവർത്തം’ എന്ന പരമ തീർത്ഥം ഉണ്ട്; അതിന് ശേഷം ‘സൂര്യാവർത്തം’ എന്ന ശ്രേഷ്ഠ തീർത്ഥം; കൂടാതെ ‘പിപ്പലാവർത്ത’ തീർത്ഥവും പിപ്പലീ നദിയുടെ സംഗമവും ഉണ്ട്।

Verse 21

अमरकण्टमाहात्म्यं कपिलासङ्गमस्तथा । विशल्यासम्भवश्चापि भृगुतुङ्गाद्रिकीर्तनम्

‘അമരകണ്ഠ’ത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം, കൂടാതെ കപിലാ നദിയുടെ സംഗമം; വിശല്യയുടെ ഉദ്ഭവവിവരണവും, ഭൃഗുതുങ്ഗ പർവ്വതത്തിന്റെ കീർത്തനവും (സ്തുതി) ഉണ്ട്।

Verse 22

विशल्यासङ्गमः पुण्यः करमर्दासमागमः । करमर्देश्वरं तीर्थं चक्रतीर्थमनुत्तमम्

വിശല്യയുടെ സംഗമം പുണ്യപ്രദം; കരമർദയുടെ സമാഗമവും പാവനമാണ്. കരമർദേശ്വര തീർത്ഥവും ‘ചക്രതീർത്ഥം’ എന്ന അനുത്തമ തീർത്ഥവും ഉണ്ട്।

Verse 23

सङ्गमो नीलगङ्गायाः विध्वंसस्त्रिपुरस्य च । कीर्तनं तीर्थदानानां मधुकतृतीयाव्रतम्

ഇവിടെ നീലഗംഗയുടെ സംഗമവും, ത്രിപുരധ്വംസത്തിന്റെ വൃത്താന്തവും; തീർത്ഥദാനങ്ങളുടെ കീർത്തനവും മധു-കതൃതീയാ വ്രതവിധിയും പ്രസ്തുതമാണ്।

Verse 24

अप्सरेश्वरतीर्थं च देहक्षेपे विधिस्ततः । तीर्थं ज्वालेश्वरं नाम ज्वालायाः सङ्गमस्तथा

അപ്സരേശ്വര തീർത്ഥവും, തുടർന്ന് ദേഹക്ഷേപ (അന്ത്യേഷ്ടി) വിധിയും; ജ്വാലേശ്വരനാമ തീർത്ഥവും ജ്വാലാ നദിയുടെ സംഗമവും പ്രസ്തുതമാണ്।

Verse 25

शक्रतीर्थं कुशावर्तं हंसतीर्थं तथैव च । अम्बरीषस्य तीर्थं च महाकालेश्वरं तथा

ശക്രതീർത്ഥം, കുശാവർത്തം, ഹംസതീർത്ഥം; കൂടാതെ അംബരീഷന്റെ തീർത്ഥവും മഹാകാലേശ്വര ധാമവും പ്രസ്തുതമാണ്।

Verse 26

मातृकेश्वरतीर्थं च भृगुतुङ्गानुवर्णनम् । तत्र भैरवमाहात्म्यं चपलेश्वरकीर्तनम्

മാതൃകേശ്വര തീർത്ഥവും ഭൃഗുതുങ്ഗത്തിന്റെ വിവരണവും; അവിടെ ഭൈരവമാഹാത്മ്യവും ചപലേശ്വരകീർത്തനവും പ്രസ്തുതമാണ്।

Verse 27

चण्डपाणेश्च माहात्म्यं कावेरीसङ्गमस्तथा । कुबेरेश्वरतीर्थं च वाराहीसङ्गमस्तथा

ചണ്ഡപാണിയുടെ മാഹാത്മ്യവും, കാവേരി സംഗമവും; കുബേരേശ്വര തീർത്ഥവും വാർാഹീ സംഗമവും കൂടി വർണ്ണിതമാണ്।

Verse 28

सङ्गमश्चण्डवेगायास्तीर्थं चण्डेश्वरं तथा । एरण्डीसङ्गमः पुण्य एरण्डेश्वरमुत्तमम्

ചണ്ഡവേഗയുടെ സംഗമവും, ചണ്ഡേശ്വരനാമ തീർത്ഥവും അവിടെയുണ്ട്. ഏരണ്ടിയുടെ സംഗമം പരമപുണ്യകരം; ഏരണ്ടേശ്വരൻ അത്യുത്തമൻ.

Verse 29

पितृतीर्थं च तत्रैव ओङ्कारस्य च सम्भवम् । माहात्म्यं पञ्चलिङ्गानामोङ्कारस्य मुनीश्वराः

അവിടെയേ പിതൃതീർത്ഥവും, ഓങ്കാരത്തിന്റെ ഉദ്ഭവസ്ഥാനവും ഉണ്ട്. ഹേ മുനീശ്വരന്മാരേ, പഞ്ചലിംഗങ്ങളുടെ മഹിമയും ഓങ്കാരത്തിന്റെ മഹാത്മ്യവും അവിടെ പ്രസിദ്ധമാണ്.

Verse 30

कोटितीर्थस्य माहात्म्यं तीर्थं काकह्रदं तथा । जम्बुकेश्वरतीर्थं च सारस्वतमतः परम्

കോടിതീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം; കാകഹ്രദം എന്ന തീർത്ഥവും; ജംബുകേശ്വര-തീർത്ഥവും; അതിനുശേഷം സാരസ്വത പരമ്പരയായി പ്രസിദ്ധമായ അത്യുത്തമ വിവരണവും (ഉപദേശിക്കുന്നു).

Verse 31

कपिलासङ्गमस्तद्वत्तीर्थं च कपिलेश्वरम् । दैत्यसूदनतीर्थं च चक्रतीर्थं च वामनम्

കപിലയുടെ സംഗമവും, കപിലേശ്വരനാമ തീർത്ഥവും ഉണ്ട്. ദൈത്യസൂദന-തീർത്ഥം, ചക്രതീർത്ഥം, വാമനന്റെ പുണ്യക്ഷേത്രവും ഉണ്ട്.

Verse 32

तीर्थलक्षं विदुः पूर्वे कपिलायास्तु सङ्गमे । स्वर्गस्य नरकस्यापि लक्षणं मुनिभाषितम्

പൂർവ്വർ കപിലാ-സംഗമത്തിൽ തീർത്ഥലക്ഷണം അറിഞ്ഞിരുന്നു. സ്വർഗത്തിന്റെയും നരകത്തിന്റെയും ലക്ഷണങ്ങളും മുനിമാർ പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 33

व्यवस्थानं शरीरस्य गोप्रदानानुवर्णनम् । अशोकवनिकातीर्थं मतङ्गाश्रमवर्णनम्

ഇവിടെ ശരീരത്തിന്റെ യഥാവ്യവസ്ഥയും സദാചാരവിധാനവും, ഗോദാനത്തിന്റെ വിവരണവും; കൂടാതെ അശോകവനികാ തീർത്ഥവും മതംഗ ഋഷിയുടെ ആശ്രമവർണനയും പറയുന്നു।

Verse 34

अशोकेश्वरतीर्थं च मतङ्गेश्वरमुत्तमम् । तथा मृगवनं पुण्यं तत्र तीर्थं मनोरथम्

അശോകേശ്വര തീർത്ഥവും, ഉത്തമമായ മതംഗേശ്വരനും; അതുപോലെ പുണ്യമായ മൃഗവനം, അവിടെ ‘മനോരഥ’ എന്ന തീർത്ഥവും ഉണ്ട്।

Verse 35

सङ्गमोऽङ्गारगर्ताया अङ्गारेश्वरमुत्तमम् । तथा मेघवनं तीर्थं देव्या नामानुकीर्तनम्

അംഗാരഗർത്തയുടെ സംഗമവും, ഉത്തമമായ അംഗാരേശ്വരനും; അതുപോലെ ‘മേഘവനം’ എന്ന തീർത്ഥവും, ദേവിയുടെ നാമങ്ങളുടെ ഭക്തിപൂർവ്വമായ അനുകീർത്തനവും ഉണ്ട്।

Verse 36

सङ्गमश्चापि कुब्जायास्तीर्थं कुब्जेश्वरं तथा । बिल्वाम्रकं तथा तीर्थं पूर्णद्वीपमतः परम्

കുബ്ജയുടെ സംഗമവും, ‘കുബ്ജേശ്വര’ തീർത്ഥവും; കൂടാതെ ‘ബില്വാമ്രകം’ എന്ന തീർത്ഥവും, അതിന് ശേഷം പൂർണ്ണദ്വീപവും (വരുന്നു)।

Verse 37

तथा हिरण्यगर्भायाः सङ्गमः पुण्यकीर्तनः । द्वीपेश्वरं नाम तीर्थं पुण्यं यज्ञेश्वरं तथा

അതുപോലെ ഹിരണ്യഗർഭയുടെ സംഗമം—പുണ്യകീർത്തിയാൽ പ്രസിദ്ധം; ‘ദ്വീപേശ്വര’ എന്ന പുണ്യ തീർത്ഥവും, ‘യജ്ഞേശ്വര’വും പവിത്രം।

Verse 38

माण्डव्याश्रमतीर्थं च विशोकासङ्गमस्तथा । वागीश्वरं नाम तीर्थं पुण्यो वै वागुसङ्गमः

അവിടെ മാണ്ഡവ്യാശ്രമതീർത്ഥവും, അതുപോലെ വിശോകാ-സംഗമവും; ‘വാഗീശ്വര’ നാമതീർത്ഥവും, പുണ്യമായ വാഗു-സംഗമവും ഉണ്ട്.

Verse 39

सहस्रावर्तकं तत्र तीर्थं सौगन्धिकं तथा । सङ्गमश्च सरस्वत्या ईशानं तीर्थमुत्तमम्

അവിടെ സഹസ്രാവർത്തക തീർത്ഥവും, സൗഗന്ധിക തീർത്ഥവും; ശരസ്വതീ-സംഗമവും ‘ഈശാന’ എന്ന ഉത്തമ തീർത്ഥവും ഉണ്ട്.

Verse 40

देवतात्रयतीर्थं च शूलखातं ततः परम् । ब्रह्मोदं शाङ्करं सौम्यं सारस्वतमतः परम्

അടുത്തതായി ദേവതാത്രയ തീർത്ഥവും, അതിനുശേഷം ശൂലഖാതയും; അതിനപ്പുറം ബ്രഹ്മോദ, ശാങ്കര, സൗമ്യ, പിന്നെ സാരസ്വത തീർത്ഥവും ഉണ്ട്.

Verse 41

सहस्रयज्ञतीर्थं च कपालमोचनं तथा । आग्नेयमदितीशं च वाराहं तीर्थमुत्तमम्

സഹസ്ര-യജ്ഞ തീർത്ഥവും കപാലമോചനവും ഉണ്ട്; തുടർന്ന് ആഗ്നേയ, അദിതീശ, കൂടാതെ ഉത്തമമായ വാരാഹ തീർത്ഥവും ഉണ്ട്.

Verse 42

तथा देवपथं तीर्थं तीर्थं यज्ञसहस्रकम् । शुक्लतीर्थं दीप्तिकेशं विष्णुतीर्थं च योधनम्

അതുപോലെ ദേവപഥ തീർത്ഥവും ‘യജ്ഞ-സഹസ്രക’ എന്ന തീർത്ഥവും ഉണ്ട്; തുടർന്ന് ശുക്ല തീർത്ഥം, ദീപ്തികേശം, കൂടാതെ ‘യോധന’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന വിഷ്ണു തീർത്ഥവും ഉണ്ട്.

Verse 43

नर्मदेश्वरतीर्थं च वरुणेशं च मारुतम् । योगेशं रोहिणीतीर्थं दारुतीर्थं च सत्तमाः

ഹേ സത്തമന്മാരേ! അവിടെ നർമദേശ്വര തീർത്ഥം, വരുണേശൻ, മാരുതൻ; കൂടാതെ യോഗേശൻ, രോഹിണീ തീർത്ഥം, ദാരു തീർത്ഥവും ഉണ്ട്.

Verse 44

ब्रह्मावर्तं च पत्त्रेशं वाह्नं सौरं च कीर्त्यते । मेघनादं दारुतीर्थं देवतीर्थं गुहाश्रयम्

ബ്രഹ്മാവർത്തം, പത്ത്രേശൻ, വാഹ്നൻ, സൗരൻ എന്നിവയും കീര്ത്തിക്കപ്പെടുന്നു; കൂടാതെ മേഘനാദൻ, ദാരു തീർത്ഥം, ഗുഹാശ്രയമായ ദേവതീർത്ഥവും പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 45

नर्मदेश्वरसंज्ञं तत्कपिलातीर्थमुत्तमम् । करञ्जेशं कुण्डलेशं पिप्पलादमतः परम्

ആ ഉത്തമ കപിലാ തീർത്ഥം ‘നർമദേശ്വര’ എന്ന നാമത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്നു. അതിന് അപ്പുറം കരഞ്ജേശൻ, കുണ്ഡലേശൻ, പിന്നെ പിപ്പലാദൻ ഉണ്ട്.

Verse 46

विमलेश्वरतीर्थं च पुष्करिण्याश्च सङ्गमः । प्रशंसा शूलभेदस्य तत्रैवान्धकविक्रमः

വിമലേശ്വര തീർത്ഥവും പുണ്യ പുഷ്കരിണിയുമായുള്ള സംഗമവും ഉണ്ട്. അവിടെയാണ് ശൂലഭേദത്തിന്റെ മഹിമാപ്രശംസ ആരംഭിക്കുന്നത്; അവിടെയേ അന്ധകന്റെ വിക്രമവും വിവരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 47

देवाश्वासनदानं च तथैवान्धकनिग्रहः । शूलभेदस्य चोत्पत्तिस्तथा पात्रपरीक्षणम्

ദേവന്മാർക്ക് ആശ്വാസം നൽകിയ ദാനവും, അതുപോലെ അന്ധകന്റെ നിഗ്രഹവും; ശൂലഭേദത്തിന്റെ ഉത്ഭവവും, യോഗ്യപാത്രപരീക്ഷണവും (ഇവിടെ) വിവരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 48

प्रशंसा दानधर्मस्य ऋषिशृङ्गानुभावनम् । स्वर्गतिं दीर्घतपसो भानुमत्यास्तथेङ्गितम्

ഇവിടെ ദാനധർമ്മത്തിന്റെ പ്രശംസ, ഋഷിശൃംഗന്റെ തപോബലപ്രഭാവവിവരണം, ദീർഘതപസ്സാൽ ലഭിച്ച സ്വർഗ്ഗഗതി, അതുപോലെ ഭാനുമതിയുടെ പ്രസംഗവും പ്രതിപാദിക്കുന്നു।

Verse 49

शबरस्वर्गगमनं माहात्म्यं शूलभेदजम् । कपिलेश्वरतीर्थं च मोक्षतीर्थमतः परम्

ശബരന്റെ സ്വർഗ്ഗഗമനം ശൂലഭേദത്തിൽ നിന്നുജനിച്ച മഹാത്മ്യമായി വിവരിക്കുന്നു. കപിലേശ്വര തീർത്ഥം ഉണ്ട്; അതിനപ്പുറം മോക്ഷതീർത്ഥം നിലകൊള്ളുന്നു।

Verse 50

सङ्गमो मोक्षनद्याश्च तीर्थं च विमलेश्वरम् । तथैवोलूकतीर्थं च पुष्करिण्याश्च सङ्गमः

ഇവിടെ മോക്ഷനദിയുടെ സംഗമം, വിമലേശ്വര തീർത്ഥം; അതുപോലെ ഓലൂക തീർത്ഥം, പുഷ്കരിണിയുടെ സംഗമവും വിവരിക്കുന്നു।

Verse 51

आदित्येश्वरतीर्थं च तीर्थं वै सङ्गमेश्वरम् । सङ्गमो भीमकुल्यायास्तीर्थं भीमेश्वरं शुभम्

ആദിത്യേശ്വര തീർത്ഥവും സംഗമേശ്വര തീർത്ഥവും ഉണ്ട്. ഭീമകുല്യയുടെ സംഗമവും, ശുഭമായ ഭീമേശ്വര തീർത്ഥവും വിവരിക്കുന്നു।

Verse 52

मार्कण्डेश्वरतीर्थं च तथा वै पिप्पलेश्वरम् । करोटीश्वरतीर्थं च तीर्थमिन्द्रेश्वरं शुभम्

മാർകണ്ഡേശ്വര തീർത്ഥം, അതുപോലെ പിപ്പലേശ്വര ക്ഷേത്രം; കരോട്ടീശ്വര തീർത്ഥവും ശുഭമായ ഇന്ദ്രേശ്വര തീർത്ഥവും വിവരിക്കുന്നു।

Verse 53

अगस्त्येशं कुमारेशं व्यासेश्वरमनुत्तमम् । वैद्यनाथं च केदारमानन्देश्वरसंज्ञितम्

അഗസ്ത്യേശൻ, കുമാരേശൻ, അതുല്യനായ വ്യാസേശ്വരൻ; കൂടാതെ വൈദ്യനാഥൻ, കേദാരൻ, ‘ആനന്ദേശ്വരൻ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായ ക്ഷേത്രവും ഉണ്ട്.

Verse 54

मातृतीर्थं च मुण्डेशं चौरं कामेश्वरं तथा । सङ्गमश्चानुदुह्या वै तीर्थे भीमार्जुनाह्वये । तीर्थं धर्मेश्वरं नाम लुङ्केश्वरमतः परम्

മാതൃതീർത്ഥം, മുണ്ഡേശൻ, ചൗരൻ, കാമേശ്വരൻ എന്നിവയുണ്ട്; ‘ഭീമാർജുന’ എന്ന തീർത്ഥത്തിൽ അനുദുഹ്യാ നദിയുടെ സംഗമവും ഉണ്ട്. തുടർന്ന് ‘ധർമേശ്വര’ തീർത്ഥം, പിന്നെ ലുങ്കേശ്വരൻ.

Verse 55

ततो धनदतीर्थं च जटेशं मङ्गलेश्वरम् । कपिलेश्वरतीर्थं च गोपारेश्वरमुत्तमम्

അതിനുശേഷം ധനദ-തീർത്ഥം, ജടേശൻ, മംഗളേശ്വരൻ; കൂടാതെ കപിലേശ്വര-തീർത്ഥവും ഉത്തമനായ ഗോപാരേശ്വരനും (ഉണ്ട്).

Verse 56

मणिनागेश्वरं नाम मणिनद्याश्च सङ्गमः । तिलकेश्वरतीर्थं च गौतमेशमतः परम्

‘മണിനാഗേശ്വരൻ’ എന്ന പേരിലുള്ള (ക്ഷേത്രം) ഉണ്ട്; മണി നദിയുടെ സംഗമവും ഉണ്ട്; കൂടാതെ തിലകേശ്വര-തീർത്ഥം, തുടർന്ന് ഗൗതമേശൻ (ഉണ്ട്).

Verse 57

तत्रैव मातृतीर्थं च मुनिनोक्तं मुनीश्वराः । शङ्खचूडं च केदारं पाराशरमतः परम्

അവിടെയേ തന്നെ മാതൃതീർത്ഥവും ഉണ്ട്, മുനികൾ പറഞ്ഞതുപോലെ, ഹേ മുനീശ്വരന്മാരേ; കൂടാതെ ശംഖചൂഡനും കേദാരനും, തുടർന്ന് പാരാശരൻ (ഉണ്ട്).

Verse 58

भीमेश्वरं च चन्द्रेशमश्ववत्याश्च सङ्गमः । बह्वीश्वरं नारदेशं वैद्यनाथं कपीश्वरम्

ഭീമേശ്വരനും ചന്ദ്രേശ്വരനും, അശ്വവതീ നദിയുടെ സംഗമവും; കൂടാതെ ബഹ്വീശ്വരം, നാരദേശം, വൈദ്യനാഥൻ, കപീശ്വരം (എന്നിവയും).

Verse 59

कुम्भेश्वरं च मार्कण्डं रामेशं लक्ष्मणेश्वरम् । मेघेश्वरं मत्स्यकेशमप्सराह्रदसंज्ञकम्

കുംഭേശ്വരവും മാർകണ്ഡേയന്റെ സ്ഥാനവും; രാമേശനും ലക്ഷ്മണേശ്വരനും; മേഘേശ്വരനും മത്സ്യകേശനും; കൂടാതെ ‘അപ്സരാഹ്രദം’ എന്നറിയപ്പെടുന്ന തീർത്ഥം।

Verse 60

दधिस्कन्दं मधुस्कन्दं नन्दिकेशं च वारुणम् । पावकेश्वरतीर्थं च तथैव कपिलेश्वरम्

ദധിസ്കന്ദം, മധുസ്കന്ദം എന്ന തീർത്ഥങ്ങൾ; നന്ദികേശനും വാരുണവും; അതുപോലെ പാവകേശ്വര തീർത്ഥവും കപിലേശ്വരവും।

Verse 61

नारायणाह्वयं तीर्थं चक्रतीर्थमनुत्तमम् । चण्डादित्यं परं तीर्थं चण्डिकातीर्थमुत्तमम्

നാരായണൻ എന്നറിയപ്പെടുന്ന തീർത്ഥവും, അതുല്യമായ ചക്രതീർത്ഥവും; ചണ്ഡാദിത്യന്റെ പരമ തീർത്ഥവും, ഉത്തമമായ ചണ്ഡികാതീർത്ഥവും।

Verse 62

यमहासाह्वयं तीर्थं तथा गङ्गेश्वरं शुभम् । नन्दिकेश्वरसंज्ञं च नरनारायणाह्वयम्

യമഹാസ എന്ന തീർത്ഥവും, ശുഭമായ ഗംഗേശ്വരവും; നന്ദികേശ്വരം എന്നറിയപ്പെടുന്ന സ്ഥലവും, നര-നാരായണൻ എന്ന തീർത്ഥവും।

Verse 63

नलेश्वरं च मार्कण्डं शुक्लतीर्थमतः परम् । व्यासेश्वरं परं तीर्थं तत्र सिद्धेश्वरं तथा

അവിടെ നലേശ്വരനും മാർകണ്ഡനും ഉണ്ട്; അതിന് അപ്പുറം ശുക്ലതീർത്ഥം. വ്യാസേശ്വരം പരമ തീർത്ഥം; അവിടെയേ സിദ്ധേശ്വരനും ഉണ്ട്.

Verse 64

कोटितीर्थं प्रभातीर्थं वासुकीश्वरमुत्तमम् । सङ्गमश्च करञ्जाया मार्कण्डेश्वरमुत्तमम्

കോടിതീർത്ഥം, പ്രഭാതീർത്ഥം, ഉത്തമ വാസുകീശ്വരം ഉണ്ട്; കരഞ്ജയുടെ സംഗമവും ഉണ്ട്; ഉത്തമ മാർകണ്ഡേശ്വരനും ഉണ്ട്.

Verse 65

तीर्थं कोटीश्वरं नाम तथा संकर्षणाह्वयम् । कनकेशं मन्मथेशं तीर्थं चैवानसूयकम्

കോടീശ്വരം എന്ന പേരിലുള്ള തീർത്ഥം ഉണ്ട്; സംകർഷണം എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നതും ഉണ്ട്. കനകേശൻ, മന്മഥേശൻ, കൂടാതെ അനസൂയാ-തീർത്ഥവും ഉണ്ട്.

Verse 66

एरण्डीसङ्गमः पुण्यो मातृतीर्थं च शोभनम् । तीर्थं स्वर्णशलाकाख्यं तथा चैवाम्बिकेश्वरम्

എരണ്ടീയുടെ സംഗമം പുണ്യപ്രദം; ശോഭനമായ മാതൃതീർത്ഥവും ഉണ്ട്. സ്വർണശലാകാ എന്ന തീർത്ഥവും, അംബികേശ്വരനും ഉണ്ട്.

Verse 67

करञ्जेशं भारतेशं नागेशं मुकुटेश्वरम् । सौभाग्यसुन्दरी तीर्थं धनदेश्वरमुत्तमम्

കരഞ്ജേശൻ, ഭാരതേശൻ, നാഗേശൻ, മുകുടേശ്വരൻ ഉണ്ട്; സൗഭാഗ്യസുന്ദരീ-തീർത്ഥവും ഉത്തമ ധനദേശ്വരനും ഉണ്ട്.

Verse 68

रोहिण्यं चक्रतीर्थं च उत्तरेश्वरसंज्ञितम् । भोगेश्वरं च केदारं निष्कलङ्कमतः परम्

(അവിടെ) രോഹിണീ തീർത്ഥം, ചക്രതീർത്ഥം, ‘ഉത്തരേശ്വര’ എന്ന നാമധേയമുള്ള സ്ഥലവും ഉണ്ട്. ഭോഗേശ്വരവും കേദാരവും ഉണ്ട്; ഇവയ്ക്കപ്പുറം നിഷ്കലങ്ക തീർത്ഥം ഉണ്ട്.

Verse 69

मार्कण्डं धौतपापं च तीर्थमाङ्गिरसेश्वरम् । कोटवीसङ्गमः पुण्यं कोटितीर्थं च तत्र वै

(അവിടെ) മാർകണ്ഡ തീർത്ഥം, ധൗതപാപ തീർത്ഥം, ആംഗിരസേശ്വര തീർത്ഥവും ഉണ്ട്. കോടവീ സംഗമം പുണ്യമയം; അവിടെയേ കോടി തീർത്ഥവും ഉണ്ട്.

Verse 70

अयोनिजं परं तीर्थमङ्गारेश्वरमुत्तमम् । स्कान्दं च नार्मदं ब्राह्मं वाल्मीकेश्वरसंज्ञितम्

പരമവും അയോനിജവും സ്വയംപ്രകടവുമായ അത്യുത്തമ അങ്കാരേശ്വരമാണ് ശ്രേഷ്ഠ തീർത്ഥം. (അവിടെ) സ്കാന്ദ തീർത്ഥം, നാർമദ തീർത്ഥം, ബ്രാഹ്മ തീർത്ഥം, വാൽമീകേശ്വരമെന്നറിയപ്പെടുന്ന തീർത്ഥവും ഉണ്ട്.

Verse 71

कोटितीर्थं कपालेशं पाण्डुतीर्थं त्रिलोचनम् । कपिलेशं कम्बुकेशं प्रभासं कोहनेश्वरम्

(അവിടെ) കോടി തീർത്ഥം, കപാലേശൻ, പാണ്ഡു തീർത്ഥം, ത്രിലോചനൻ (ത്രിനേത്രധാരി പ്രഭു), കപിലേശൻ, കംബുകേശൻ, പ്രഭാസം, കോഹനേശ്വരൻ എന്നിവയുണ്ട്.

Verse 72

इन्द्रेशं वालुकेशं च देवेशं शक्रमेव च । नागेश्वरं गौतमेशमहल्यातीर्थमुत्तमम्

(അവിടെ) ഇന്ദ്രേശൻ, വാലുകേശൻ, ദേവേശൻ, ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) എന്നിവയും ഉണ്ട്. നാഗേശ്വരൻ, ഗൗതമേശൻ, അത്യുത്തമ അഹല്യാ തീർത്ഥവും ഉണ്ട്.

Verse 73

रामेश्वरं मोक्षतीर्थं तथा कुशलवेश्वरौ । नर्मदेशं कपर्दीशं सागरेशमतः परम्

(അവിടെ) രാമേശ്വരം, മോക്ഷതീർത്ഥം, കൂടാതെ കുശലേശ്വരനും ലവേശ്വരനും ഉണ്ട്. (അവിടെ) നർമദേശൻ, കപർദീശൻ, ഇവയ്ക്കപ്പുറം സാഗരേശനും ഉണ്ട്.

Verse 74

धौरादित्यं परं तीर्थं तीर्थं चापरयोनिजम् । पिङ्गलेश्वरतीर्थ च भृग्वीश्वरमनुत्तमम्

(അവിടെ) ധൗരാദിത്യൻ പരമ തീർത്ഥമാണ്; കൂടാതെ മറ്റൊരു സ്വയംഭൂ തീർത്ഥവും ഉണ്ട്. (അവിടെ) പിംഗലേശ്വര-തീർത്ഥവും അനുത്തമ ഭൃഗ്വീശ്വരനും ഉണ്ട്.

Verse 75

दशाश्वमेधिकं तीर्थं कोटितीर्थं च सत्तमाः । मार्कण्डं ब्रह्मतीर्थं च आदिवाराहमुत्तमम्

ഹേ സത്തമന്മാരേ! (അവിടെ) ദശാശ്വമേധിക-തീർത്ഥവും കോടിതീർത്ഥവും ഉണ്ട്; (അവിടെ) മാർകണ്ഡ-തീർത്ഥം, ബ്രഹ്മതീർത്ഥം, കൂടാതെ ഉത്തമ ആദിവരാഹ (സ്ഥലവും) ഉണ്ട്.

Verse 76

आशापूराभिधं तीर्थं कौबेरं मारुतं तथा । वरुणेशं यमेशं च रामेशं कर्कटेश्वरम्

(അവിടെ) ആശാപൂരാ എന്ന തീർത്ഥം, കൗബേരവും മാരുതവും (തീർത്ഥങ്ങൾ) ഉണ്ട്. (അവിടെ) വരുണേശൻ, യമേശൻ, കൂടാതെ രാമേശനും കർക്കടേശ്വരനും ഉണ്ട്.

Verse 77

शक्रेशं सोमतीर्थं च नन्दाह्रदमनुत्तमम् । वैष्णवं चक्रतीर्थं च रामकेशवसंज्ञितम्

(അവിടെ) ശക്രേശൻ, സോമതീർത്ഥം, കൂടാതെ അനുത്തമ നന്ദാ-ഹ്രദം (തടാകം) ഉണ്ട്. (അവിടെ) വൈഷ്ണവ ചക്രതീർത്ഥവും ഉണ്ട്; അത് രാമ-കേശവ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധം.

Verse 78

तथैव रुक्मिणीतीर्थं शिवतीर्थमनुत्तमम् । जयवाराहर्तीर्थं च तीर्थमस्माहकाह्वयम्

അതുപോലെ രുക്മിണീ-തീർത്ഥവും അത്യുത്തമമായ ശിവ-തീർത്ഥവും ഉണ്ട്. കൂടാതെ ജയ-വാരാഹ-തീർത്ഥവും ‘അസ്മാഹക’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായ തീർത്ഥവും ഉണ്ട്.

Verse 79

अङ्गारेशं च सिद्धेशं तपेश्वरमतः परम् । पुनः सिद्धेश्वरं नामतीर्थं च वरुणेश्वरम्

അംഗാരേശനും സിദ്ധേശനും, അതിനുശേഷം തപേശ്വരനും ഉണ്ട്. വീണ്ടും ‘സിദ്ധേശ്വര’ എന്ന നാമത്തിലുള്ള തീർത്ഥവും വരുണേശ്വരനും ഉണ്ട്.

Verse 80

पराशरेश्वरं पुण्यं कुसुमेशमनुत्तमम् । कुण्डलेश्वरतीर्थं च तथा कलकलेश्वरम्

പുണ്യമായ പരാശരേശ്വരനും, അനുത്തമ കുസുമേശനും, കുണ്ഡലേശ്വര-തീർത്ഥവും, അതുപോലെ കലകലേശ്വരനും ഉണ്ട്.

Verse 81

न्यङ्कुवाराहसंज्ञं च अङ्कोलं तीर्थमुत्तमम् । श्वेतवाराहतीर्थं च भार्गलं सौरमुत्तमम्

ന്യങ്കുവാരാഹ എന്നറിയപ്പെടുന്ന സ്ഥലം, ഉത്തമ അങ്കോല-തീർത്ഥം, ശ്വേതവാരാഹ-തീർത്ഥം, കൂടാതെ ‘ഭാർഗല’ എന്ന പരമ മംഗളകരമായ സൗര-ധാമവും ഉണ്ട്.

Verse 82

हुङ्कारस्वामितीर्थं च शुक्लतीर्थं च शोभनम् । सङ्गमो मधुमत्याश्च तीर्थं वै सङ्गमेश्वरम्

ഹുങ്കാരസ്വാമി-തീർത്ഥവും ശോഭനമായ ശുക്ല-തീർത്ഥവും ഉണ്ട്. കൂടാതെ മധുമതീ നദിയുടെ സംഗമം—അതുതന്നെ നിശ്ചയമായി സംഗമേശ്വര-തീർത്ഥമാണ്.

Verse 83

नर्मदेश्वरसंज्ञं च नदीत्रितयसङ्गमः । अनेकेश्वरतीर्थं च शर्भेशं मोक्षसंज्ञितम्

നർമദേശ്വര എന്ന ദേവാലയം, മൂന്ന് നദികളുടെ സംഗമം, അനേകേശ്വര തീർത്ഥം, കൂടാതെ മോക്ഷദായകനായി പ്രസിദ്ധനായ ശർഭേശൻ।

Verse 84

कावेरीसङ्गमः पुण्यस्तीर्थं गोपेश्वराह्वयम् । मार्कण्डेशं च नागेशमुदम्बर्याश्च सङ्गमः

കാവേരിയുടെ സംഗമം മഹാപുണ്യകരം; ഗോപേശ്വര എന്ന തീർത്ഥം, മാർകണ്ഡേശനും നാഗേശനും; കൂടാതെ ഉദംബരിയുടെ സംഗമവും।

Verse 85

साम्बादित्याह्वयं तीर्थमुदम्बर्याश्च सङ्गमः । सिद्धेश्वरं च मार्कण्डं तथा सिद्धेश्वरीकृतम्

സാംബാദിത്യ എന്ന തീർത്ഥം, ഉദംബരിയുടെ സംഗമം, സിദ്ധേശ്വരനും മാർകണ്ഡനും, കൂടാതെ സിദ്ധേശ്വരീ പവിത്രമാക്കിയ സ്ഥലം।

Verse 86

गोपेशं कपिलेशं च वैद्यनाथमनुत्तमम् । पिङ्गलेश्वरतीर्थं च सैन्धवायतनं महत्

ഗോപേശനും കപിലേശനും, അനുത്തമനായ വൈദ്യനാഥൻ, പിംഗലേശ്വര തീർത്ഥം, കൂടാതെ സൈന്ധവായതന എന്ന മഹാസന്നിധി।

Verse 87

भूतीश्वराह्वयं तीर्थं गङ्गावाहमतः परम् । गौतमेश्वरतीर्थं च दशाश्वमेधिकं तथा

ഭൂതീശ്വര എന്ന തീർത്ഥം; അതിന് ശേഷം ഗംഗാവാഹ; ഗൗതമേശ്വര തീർത്ഥം, കൂടാതെ പത്ത് അശ്വമേധയാഗഫലത്തോട് തുല്യമായി പ്രസിദ്ധമായ സ്ഥലം।

Verse 88

भृगुतीर्थं तथा पुण्यं ख्याता सौभाग्यसुन्दरी । वृषखातं च तत्रैव केदारं धूतपातकम्

അവിടെ പുണ്യമായ ഭൃഗുതീർത്ഥവും, പ്രസിദ്ധമായ സൗഭാഗ്യസുന്ദരിയും ഉണ്ട്; അതേ സ്ഥലത്ത് വൃഷഖാതവും പാപം കഴുകിമാറ്റുന്ന കേദാരവും ഉണ്ട്।

Verse 89

तीर्थं धूतेश्वरीसङ्गमेरण्डीसंज्ञकं तथा । तीर्थं च कनकेश्वर्या ज्वालेश्वरं ततः परम्

ധൂതേശ്വരിയുടെ സംഗമത്തിൽ എരണ്ടീ എന്ന പേരിലുള്ള തീർത്ഥമുണ്ട്; കനകേശ്വരിയുടെ തീർത്ഥവും ഉണ്ട്; അതിനപ്പുറം ജ്വാലേശ്വരവും ഉണ്ട്।

Verse 90

शालग्रामाह्वयं तीर्थं सोमनाथमनुत्तमम् । तथैवोदीर्णवाराहं तीर्थं चन्द्रप्रभासकम्

ശാലഗ്രാമം എന്ന പേരിലുള്ള തീർത്ഥവും, അനുത്തമമായ സോമനാഥക്ഷേത്രവും ഉണ്ട്; അതുപോലെ ഉദീർണ-വാരാഹം എന്ന പുണ്യസ്ഥലവും ചന്ദ്രപ്രഭാസക തീർത്ഥവും ഉണ്ട്।

Verse 91

द्वादशादित्यतीर्थं च तथा सिद्धेश्वराभिधम् । कपिलेश्वरतीर्थं च तथा त्रैविक्रमं शुभम्

ദ്വാദശാദിത്യ തീർത്ഥവും ഉണ്ട്, സിദ്ധേശ്വരം എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായ സ്ഥലവും ഉണ്ട്; കപിലേശ്വര തീർത്ഥവും, ശുഭമായ ത്രൈവിക്രമവും ഉണ്ട്।

Verse 92

विश्वरूपाह्वयं तीर्थं नारायणकृतं तथा । मूलश्रीपतितीर्थं च चौलश्रीपतिसंज्ञकम्

വിശ്വരൂപം എന്ന തീർത്ഥമുണ്ട്; അത് നാരായണൻ സ്ഥാപിച്ചതാണ്; മൂല-ശ്രീപതി തീർത്ഥവും, ചൗല-ശ്രീപതി എന്ന പേരിലുള്ള സ്ഥലവും ഉണ്ട്।

Verse 93

देवतीर्थं हंसतीर्थ प्रभासं तीर्थमुत्तमम् । मूलस्थानं च कण्ठेशमट्टहासमतः परम्

അവിടെ ദേവതീർത്ഥം, ഹംസതീർത്ഥം, ഉത്തമമായ പ്രഭാസതീർത്ഥം എന്നിവയുണ്ട്; കൂടാതെ മൂലസ്ഥാനം, കണ്ഠേശൻ, പിന്നെ പരമമായ ‘അട്ടഹാസ’ എന്ന സ്ഥലം ഉണ്ട്.

Verse 94

भूर्भुवेश्वरतीर्थं च ख्याता शूलेश्वरी तथा । सारस्वतं दारुकेशमश्विनोस्तीर्थमुत्तमम्

അവിടെ ഭൂർഭുവേശ്വരതീർത്ഥവും പ്രസിദ്ധയായ ശൂലേശ്വരിയും ഉണ്ട്; സാരസ്വതതീർത്ഥം, ദാരുകേശൻ, ഉത്തമമായ അശ്വിനോസ്തീർത്ഥവും ഉണ്ട്.

Verse 95

सावित्रीतीर्थमतुलं वालखिल्येश्वरं तथा । नर्मदेशं मातृतीर्थं देवतीर्थमनुत्तमम्

അവിടെ അതുല്യമായ സാവിത്രീതീർത്ഥവും, അതുപോലെ വാലഖില്യേശ്വരനും ഉണ്ട്; നർമദേശവും മാതൃതീർത്ഥവും അനുത്തമ ദേവതീർത്ഥവും അവിടെയുണ്ട്.

Verse 96

मच्छकेश्वरतीर्थं च शिखितीर्थं च शोभनम् । कोटितीर्थं मुनिश्रेष्ठास्तत्र कोटीश्वरी मृडा

അവിടെ മച്ചകേശ്വരതീർത്ഥവും ശോഭനമായ ശിഖിതീർത്ഥവും ഉണ്ട്; കൂടാതെ കോടിതീർത്ഥവും ഉണ്ട്, ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ—അവിടെ കൃപാമയിയായ കോടീശ്വരി ദേവി വിരാജിക്കുന്നു.

Verse 97

तीर्थं पैतामहं नाम माण्डव्ये श्वरसंज्ञितम् । तत्र नारायणेशं च अक्रूरेशमतः परम्

അവിടെ ‘പൈതാമഹ’ എന്ന പേരിലുള്ള തീർത്ഥമുണ്ട്; അത് മാണ്ഡവ്യേശ്വര എന്ന നാമത്താലും പ്രസിദ്ധം; അവിടെ നാരായണേശനും ഉണ്ട്, പിന്നെ അക്രൂരേശ എന്ന ധാമം ഉണ്ട്.

Verse 98

देवखातं सिद्धरुद्रं वैद्यनाथमनुत्तमम् । तथैव मातृतीर्थं च उत्तरेशमतः परम्

അവിടെ ദേവഖാതം, സിദ്ധരുദ്രൻ, അതുല്യനായ വൈദ്യനാഥൻ എന്നിവരുണ്ട്; അതുപോലെ മാതൃതീർത്ഥവും, അതിന് ശേഷം ഉത്തരേശന്റെ സ്ഥാനവും ഉണ്ട്.

Verse 99

तथैव नर्मदेशां च मातृतीर्थं तथा पुनः । तथा च कुररीतीर्थं ढौण्ढेशं दशकन्यकम्

അതുപോലെ നർമദേശാ ഉണ്ട്; വീണ്ടും മാതൃതീർത്ഥവും ഉണ്ട്; കൂടാതെ കുരരീതീർത്ഥം, ഢൗൺഢേശൻ, ദശകന്യകയുടെ ധാമവും ഉണ്ട്.

Verse 100

सुवर्णबिन्दुतीर्थं च ऋणपापप्रमोचनम् । भारभूतेश्वरं तीर्थं तथा मुण्डीश्वरं विदुः

സുവർണബിന്ദു എന്ന തീർത്ഥം ഉണ്ട്; അത് ഋണജന്യ പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചനം നൽകുന്നു; ഭാരഭൂതേശ്വര തീർത്ഥവും മുണ്ഡീശ്വര തീർത്ഥവും പ്രസിദ്ധമാണ്.

Verse 101

एकशालं डिण्डिपाणिं तीर्थं चाप्सरसं परम् । मुन्यालयं च मार्कण्डं गणितादेवताह्वयम्

ഏകശാലം, ഡിണ്ഡിപാണി, പരമമായ അപ്സരസാ-തീർത്ഥം എന്നിവയും പറയുന്നു; മുന്യാലയം, മാർകണ്ഡം, കൂടാതെ ‘ഗണിതാദേവതാ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായ സ്ഥലവും ഉണ്ട്.

Verse 102

आमलेश्वरतीर्थं च तीर्थं कन्थेश्वरं तथा । आषाढीतीर्थमित्याहुः शृङ्गीतीर्थं तथैव च

ആമലേശ്വര-തീർത്ഥവും കന്തേശ്വര തീർത്ഥവും ഉണ്ട്; ഒരു സ്ഥലത്തെ ആശാഢീ-തീർത്ഥം എന്ന് വിളിക്കുന്നു; അതുപോലെ ശൃംഗീ-തീർത്ഥവും ഉണ്ട്.

Verse 103

बकेश्वरतीर्थं च कपालेशं तथैव च । मार्कण्डं कपिलेशं च एरण्डीसङ्गमस्तथा

അവിടെ ബകേശ്വര-തീർത്ഥവും, അതുപോലെ കപാലേശവും; കൂടാതെ മാർകണ്ഡവും കപിലേശവും ഉണ്ട്; അതുപോലെ എരണ്ടീ-സംഗമം എന്ന സംഗമ-തീർത്ഥവും ഉണ്ട്.

Verse 104

एरण्डीदेवतातीर्थं रामतीर्थमतःपरम् । जमदग्नेः परं तीर्थं रेवासागरसङ्गमः

അതിനുശേഷം എരണ്ടീദേവതാ-തീർത്ഥം, പിന്നെ രാമ-തീർത്ഥം. അതിനപ്പുറം ജമദഗ്നിയുടെ തീർത്ഥം; തുടർന്ന് റേവാ-സാഗര-സംഗമം, അഥവാ റേവ നദിയുടെ സമുദ്രസംഗമം.

Verse 105

लोटनेश्वरतीर्थ तल्लुङ्केशनामकं तथा । वृषरखातं तत्र कुण्डं तथैव ऋषिसत्तमाः

അവിടെ ലോടനേശ്വര-തീർത്ഥം ഉണ്ട്; അത് തല്ലുങ്കേശ എന്ന പേരിലും പ്രസിദ്ധം. ഹേ ഋഷിശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, അവിടെ വൃഷരഖാതം എന്നൊരു കുണ്ഡവും ഉണ്ട്.

Verse 106

तथा हंसेश्वरंनाम तिलादं वासवेश्वरम् । तथा कोटीश्वरं तीर्थमलिकातीर्थमुत्तमम् । विमलेश्वरतीर्थं च रेवासागरसङ्गमे

അതുപോലെ ഹംസേശ്വരം, തിലാദം, വാസവേശ്വരം; അതുപോലെ കോടീശ്വര-തീർത്ഥം, ഉത്തമമായ അലികാ-തീർത്ഥം; കൂടാതെ റേവാ-സാഗര-സംഗമത്തിൽ വിമലേശ്വര-തീർത്ഥവും ഉണ്ട്.

Verse 107

एवं तीर्थावलिः पुण्या मया प्रोक्ता महर्षयः । तीर्थसुक्तावलिः पुण्या ग्रथिता तटरज्जुना

ഹേ മഹർഷിമാരേ, ഇങ്ങനെ പുണ്യമായ തീർത്ഥമാല ഞാൻ പ്രസ്താവിച്ചു; പുണ്യമായ തീർത്ഥസൂക്തമാല തീരത്തിലെ രജ്ജുവുപോലെ കോർത്തിണക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 108

नर्मदानीरनिर्णिक्ता मार्कण्डेयविनिर्मिता । मण्डनायेह साधूनां सर्वलोकहिताय च

നർമദാജലത്തിൽ നന്നായി ശുദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ടതും മാർകണ്ഡേയൻ നിർമ്മിച്ചതുമായ ഇത് ഇവിടെ സദ്ജനങ്ങളുടെ അലങ്കാരമായും സർവ്വലോകഹിതത്തിനായും നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 109

दरितध्वान्तशमनीधार्या धर्मार्थिभिः सदा । अहोरात्रकृतं पापं सकृज्जप्त्वाशु नाशयेत्

ഇത് ചിതറിയ അന്ധകാരം ശമിപ്പിക്കുന്നതാണ്; ധർമ്മം തേടുന്നവർ ഇതിനെ സദാ ധരിക്കണം. ഒരിക്കൽ ജപിച്ചാൽ പോലും പകലും രാത്രിയും ചെയ്ത പാപം വേഗം നശിക്കും.

Verse 110

त्रिकालं जप्त्वा मासोत्थं शिवाग्रे च त्रिमासिकम् । मासं जप्त्वाथ वर्षोत्थं वर्षं जप्त्वा शताब्दिकम्

ത്രികാലം ജപിച്ചാൽ മാസോത്ഭവ പുണ്യം ലഭിക്കും; ശിവസന്നിധിയിൽ മൂന്ന് മാസം ജപിച്ചാൽ ത്രൈമാസിക വ്രതഫലം ലഭിക്കും. ഒരു മാസം ജപിച്ചാൽ വാർഷിക പുണ്യം, ഒരു വർഷം ജപിച്ചാൽ ശതാബ്ദിക കർമ്മഫലം സിദ്ധിക്കും.

Verse 111

श्राद्धकाले च विप्राणां भुञ्जतां पुरतः स्थितः । पठंस्तीर्थावलिं पुण्यां गयाश्राद्धप्रदो भवेत्

ശ്രാദ്ധകാലത്ത് ഭോജനത്തിലിരിക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണരുടെ മുമ്പിൽ നിന്നുകൊണ്ട് ഈ പുണ്യ ‘തീർത്ഥാവലി’ പാരായണം ചെയ്യുന്നവൻ ഗയാശ്രാദ്ധഫലം നൽകുന്നവനാകുന്നു.

Verse 112

पूजाकाले च देवानां श्रद्धया पुरतः पठन् । प्रीणयेत्सर्वदेवांश्च पुनाति सकलं कुलम्

ദേവപൂജാകാലത്ത് ശ്രദ്ധയോടെ അവരുടെ സന്നിധിയിൽ ഇത് പാരായണം ചെയ്യുന്നവൻ സർവ്വദേവന്മാരെയും പ്രസന്നരാക്കി തന്റെ സമഗ്രകുലത്തെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു.

Verse 113

एवं तीर्थावलिः पुण्या रेवातीरद्वयाश्रिता । मया प्रोक्ता मुनिश्रेष्ठास्तथैवशृणुतानघाः

ഇങ്ങനെ രേവയുടെ ഇരുകരകളെയും ആശ്രയിച്ച ഈ പുണ്യ തീർത്ഥാവലി ഞാൻ പ്രസ്താവിച്ചു. ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, ഹേ നിർമലന്മാരേ, അതുപോലെ തന്നെ ഇനി കൂടി ശ്രവിക്കുവിൻ.