Adhyaya 53

Verse 1

उत्तानपाद उवाच । आश्रमे वसतस्तस्य स दीर्घतपसो मुनेः । कनीयांस्तनयो देव कथं मृत्युमुपागतः

ഉത്താനപാദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവാ! ദീർഘതപസ്സുള്ള മുനിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ വസിക്കുമ്പോൾ അവന്റെ ഇളയ പുത്രൻ എങ്ങനെ മരണത്തെ പ്രാപിച്ചു?

Verse 2

ईश्वर उवाच । शृणुष्वैकमना भूत्वा कथां दिव्यां महीपते । श्रवणादेव यस्यास्तु मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

ഈശ്വരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹീപതേ! ഏകാഗ്രമനസ്സോടെ ഈ ദിവ്യകഥ ശ്രവിക്ക; ഇതിന്റെ ശ്രവണമാത്രത്താൽ സകല പാപങ്ങളിൽ നിന്നുമുള്ള മോചനം ലഭിക്കുന്നു.

Verse 3

काशीराजो महावीर्यो महाबलपराक्रमः । चित्रसेन इति ख्यातां धरण्यां स नराधिप

കാശിയിലെ ഒരു രാജാവുണ്ടായിരുന്നു—മഹാവീര്യനും മഹാബലനും പരാക്രമശാലിയും. ഭൂമിയിൽ ‘ചിത്രസേനൻ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനായ ആ നരാധിപൻ.

Verse 4

तस्य राज्ये सदा धर्मो नाधर्मो विद्यते क्वचित् । वेदधर्मरतो नित्यं प्रजा धर्मेण पालयन्

അവന്റെ രാജ്യത്തിൽ സദാ ധർമ്മം മാത്രമേ നിലനിന്നിരുന്നുള്ളൂ; എവിടെയും അധർമ്മം ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. നിത്യം വേദധർമ്മത്തിൽ രതനായി ധർമ്മത്താൽ പ്രജകളെ പരിപാലിച്ചു.

Verse 5

स्वधर्मनिरतश्चैव युद्धातिथ्यप्रियः सदा । क्षत्रधर्मं समाश्रित्य भोगान्भुङ्क्ते स कामतः

അവൻ സ്വധർമ്മത്തിൽ സ്ഥിരനായി, യുദ്ധത്തെയും അതിഥി-സത്കാരത്തെയും സദാ പ്രിയപ്പെട്ടതാക്കി. ക്ഷത്രധർമ്മത്തെ ആശ്രയിച്ച് ഇഷ്ടാനുസാരം ധാർമ്മികമായ ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിച്ചു.

Verse 6

कोशस्यान्तो न विद्येत हस्त्यश्वरथपत्तिमान् । इतिहासपुराणज्ञैः पण्डितैः सह संकथाम्

അവന്റെ ഖജനാവിന് അറ്റമില്ലായിരുന്നു; ആന, കുതിര, രഥം, പാദസൈന്യം എന്നിവകൊണ്ട് അവൻ സമൃദ്ധനായിരുന്നു. ഇതിഹാസപുരാണജ്ഞരായ പണ്ഡിതന്മാരോടൊപ്പം അവൻ ധർമ്മസംഭാഷണം നടത്തി.

Verse 7

कथयन्राजते राजा कैलास इव शङ्करः । एवं स पालयन्राज्यं राजा मन्त्रिणमब्रवीत्

സംഭാഷണം നടത്തുമ്പോൾ രാജാവ് കൈലാസസ്ഥ ശങ്കരനെപ്പോലെ ദീപ്തനായി തിളങ്ങി. ഇങ്ങനെ രാജ്യം പാലിച്ചുകൊണ്ട് രാജാവ് മന്ത്രിയോട് പറഞ്ഞു.

Verse 8

मृगयायां गमिष्यामि तिष्ठध्वं राज्यपालने । गम्यतां सचिवैः प्रोक्ते गतोऽसौ वसुधाधिपः

രാജാവ് പറഞ്ഞു—“ഞാൻ മൃഗയയ്ക്ക് (വേട്ടയ്ക്ക്) പോകുന്നു; നിങ്ങൾ രാജ്യം കാക്കുന്നതിൽ നിലകൊള്ളുക.” മന്ത്രിമാർ “പോകുക” എന്നു പറഞ്ഞപ്പോൾ ആ ഭൂധിപൻ പുറപ്പെട്ടു.

Verse 9

अश्वारूढाश्च धावन्तो राजानो मण्डलाधिपाः । छत्रैश्छत्राणि घृष्यन्तोऽनुजग्मुः काननं प्रति

കുതിരകളിൽ കയറി വേഗത്തിൽ പായുന്ന, തത്തത്ത മണ്ഡലങ്ങളുടെ അധിപതികളായ രാജാക്കന്മാർ, കുടകൾ തമ്മിൽ തട്ടിക്കൊണ്ടു, അവനെ അനുഗമിച്ച് കാനനത്തിലേക്ക് പോയി.

Verse 10

रजस्तत्रोत्थितं भौमं गजवाजिपदाहतम् । तेनैतच्छादितं सर्वं सदिङ्मार्तण्डमंलम्

അവിടെ ആനകളുടെയും കുതിരകളുടെയും പാദാഘാതത്തിൽ ഭൂമിയിൽ നിന്ന് പൊടി ഉയർന്നു; ആ പൊടിയാൽ എല്ലാം മൂടപ്പെട്ടു—ദിക്കുകളും, സൂര്യമണ്ഡലവും പോലും.

Verse 11

न तत्र दृश्यते सूर्यो न काष्ठा न च चन्द्रमाः । पादपाश्च न दृश्यन्ते गिरिशृङ्गाणि सर्वतः

അവിടെ സൂര്യനും ദിക്കുകളും ചന്ദ്രനും പോലും ദൃശ്യമല്ലായിരുന്നു. എല്ലാടവും വൃക്ഷങ്ങളും പർവ്വതശിഖരങ്ങളും കാണപ്പെട്ടില്ല.

Verse 12

परस्परं न पश्यन्ति निशार्द्धे वार्षिके यथा । तत्रासौ सुमहद्यूथं मृगाणां समलक्ष्यत

മഴക്കാല രാത്രിയുടെ നടുവിൽപോലെ അവിടെ അവർ പരസ്പരം കാണാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. അപ്പോൾ അവൻ മൃഗങ്ങളുടെ അതിവലിയ കൂട്ടത്തെ ശ്രദ്ധിച്ചു.

Verse 13

अधावत्सहितः सर्वैः स राजा राजपुत्रकैः । वृन्दास्फोटोऽभवत्तेषां शीघ्रं जग्मुर्दिशो दश

ആ രാജാവ് എല്ലാ രാജകുമാരന്മാരോടും കൂടി ഓടി; എന്നാൽ അവരുടെ സംഘം ആശയക്കുഴപ്പത്തിൽ ചിതറി, അവർ വേഗത്തിൽ പത്തു ദിക്കുകളിലേക്കു പിരിഞ്ഞുപോയി.

Verse 14

एकमार्गगतो राजा चित्रसेनो महीपतिः । एकाकी स गतस्तत्र यत्र यत्र च ते मृगाः

ഭൂമിപതി ചിത്രസേന രാജാവ് ഒരേയൊരു പാത സ്വീകരിച്ചു. ആ മൃഗങ്ങൾ എവിടെയെവിടെയോ പോയതുപോലെ അവൻ ഒറ്റയ്ക്കായി അവിടെയവിടെ ചെന്നു.

Verse 15

प्रविष्टोऽसौ ततो दुर्गं काननं गिरिगह्वरम् । वल्लीगुल्मसमाकीर्णं स्थितो यत्र न लक्ष्यते

പിന്നീട് അവൻ കടക്കാൻ ദുഷ്കരമായ കാനനത്തിലേക്ക്—പർവ്വതഗുഹകളും ഘനവനവും നിറഞ്ഞിടത്തേക്ക്—പ്രവേശിച്ചു. വള്ളികളും കുറ്റിച്ചെടികളും നിറഞ്ഞ ആ സ്ഥലത്ത് നിൽക്കുന്നവനും എളുപ്പത്തിൽ ദൃശ്യമാകില്ലായിരുന്നു.

Verse 16

अदृश्यांस्तु मृगान्मत्वा दिशो राजा व्यलोकयत् । कां दिशं नु गमिष्यामि क्व मे सैन्यसमागमः

മൃഗങ്ങൾ കാഴ്ചയിൽ നിന്ന് അപ്രത്യക്ഷമായെന്ന് കരുതി രാജാവ് എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും നോക്കി— “ഇപ്പോൾ ഞാൻ ഏതു ദിക്കിലേക്കു പോകണം? എന്റെ സൈന്യവുമായി സംഗമം എവിടെ?” എന്നു പറഞ്ഞു.

Verse 17

एवं कष्टं गतो राजा चित्रसेनो नराधिपः । वृक्षच्छायां समाश्रित्य विश्राममकरोन्नृपः

ഇങ്ങനെ കഷ്ടത്തിലായ നരാധിപൻ രാജാവ് ചിത്രസേനൻ ഒരു വൃക്ഷത്തിന്റെ നിഴൽ ആശ്രയിച്ച് വിശ്രമം ചെയ്തു.

Verse 18

क्षुत्तृषार्तो भ्रमन्दुर्गे कानने गिरिगह्वरे । ततोऽपश्यत्सरो दिव्यं पद्मिनीखण्डमण्डितम्

ക്ഷുധയും ദാഹവും കൊണ്ട് പീഡിതനായി ദുർഗ്ഗമമായ കാട്ടിൽ, പർവ്വതഗഹ്വരങ്ങളിൽ അലഞ്ഞുതിരിഞ്ഞപ്പോൾ, പദ്മിനീക്കൂട്ടങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ഒരു ദിവ്യ സരോവരം അവൻ കണ്ടു.

Verse 19

हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् । ततो दृष्ट्वा स राजेन्द्रः सम्प्रहृष्टतनूरुहः

അത് ഹംസങ്ങളും കാരണ്ഡവ പക്ഷികളും നിറഞ്ഞതും ചക്രവാക പക്ഷികളാൽ ശോഭിതവുമായിരുന്നു; അത് കണ്ട രാജേന്ദ്രന്റെ ദേഹത്തിൽ ആനന്ദരോമാഞ്ചം പടർന്നു.

Verse 20

कमलानि गृहीत्वा तु ततः स्नानं समाचरत् । तर्पयित्वा पितृदेवान्मनुष्यांश्च यथाविधि

താമരപ്പൂക്കൾ എടുത്തുകൊണ്ട് അവൻ അവിടെ സ്നാനം ചെയ്തു; വിധിപ്രകാരം പിതൃകൾക്കും ദേവന്മാർക്കും മനുഷ്യർക്കും കൂടി തർപ്പണം അർപ്പിച്ച് തൃപ്തിപ്പെടുത്തി.

Verse 21

आच्छाद्य शतपत्रैश्च पूजयामास शङ्करम् । ययौ पानीयममलं यथावत्स समाहितः

ശതദള പദ്മങ്ങളാൽ പൂജാസ്ഥലം ആച്ഛാദനം ചെയ്ത് അവൻ ശങ്കരനെ യഥാവിധി പൂജിച്ചു. പിന്നെ സമാഹിതചിത്തനായി നിർമലജലത്തിങ്കൽ ചെന്നു വിധിപൂർവം പാനം ചെയ്തു.

Verse 22

उत्तीर्य सलिलात्तीरे दृष्ट्वा वृक्षं समीपगम् । उत्तरीयमधः कृत्वोपविष्टो धरणीतले

ജലത്തിൽ നിന്ന് കയറി തീരത്തെത്തി സമീപവൃക്ഷം കണ്ടു, തന്റെ ഉത്തരീയമടിയിൽ വിരിച്ച് ഭൂമിയിൽ ഇരുന്നു.

Verse 23

चिन्तयन्नुपविष्टोऽसौ किमद्य प्रकरोम्यहम् । तत्रासीनो ददर्शाथ वनोद्देशे मृगान्बहून्

അവൻ ഇരുന്നുകൊണ്ട് ‘ഇന്ന് ഞാൻ എന്ത് ചെയ്യണം?’ എന്ന് ചിന്തിച്ചു. അങ്ങനെ ഇരിക്കുമ്പോൾ വനപ്രദേശത്ത് അനേകം മൃഗങ്ങളെ അവൻ കണ്ടു.

Verse 24

केचित्पूर्वमुखास्तत्र चापरे दक्षिणामुखाः । वारुण्यमिमुखाः केचित्केचित्कौबेरदिङ्मुखाः

അവിടെ ചിലർ കിഴക്കോട്ടും ചിലർ തെക്കോട്ടും മുഖം തിരിച്ചിരുന്നു. ചിലർ വരുണന്റെ പടിഞ്ഞാറുദിശയിലേക്കും ചിലർ കുബേരന്റെ വടക്കുദിശയിലേക്കും മുഖം വെച്ചിരുന്നു.

Verse 25

केचिन्निद्रापराः केचिदूर्ध्वकर्णाः स्थिताः परे । मृगमध्ये स्थितो योगी ऋक्षशृङ्गो महातपाः

ചിലർ നിദ്രാവശരായിരുന്നു; ചിലർ ചെവികൾ ഉയർത്തി നിൽക്കുകയായിരുന്നു. മൃഗങ്ങളുടെ മദ്ധ്യേ മഹാതപസ്വിയായ യോഗി ഋക്ഷശൃംഗൻ നിലകൊണ്ടിരുന്നു.

Verse 26

मृगान्दृष्ट्वा ततो राजा आहारार्थमचिन्तयत् । हत्वैतेषु मृगं कंचिद्भक्षयामि यदृच्छया

മാനുകളെ കണ്ട രാജാവ് ആഹാരാർത്ഥം മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ചു—“ഇവയിൽ നിന്നൊരു മാൻ യദൃച്ഛയായി വധിച്ച് അതിന്റെ മാംസം ഭക്ഷിക്കാം।”

Verse 27

स्वस्थावस्थो भविष्यामि मृगमांसस्य भक्षणात् । काशीं प्रति गमिष्यामि मार्गमन्विष्य यत्नतः

മാൻമാംസം ഭക്ഷിച്ചതാൽ ഞാൻ ആരോഗ്യം വീണ്ടെടുക്കും; പിന്നെ പരിശ്രമത്തോടെ വഴി അന്വേഷിച്ച് കാശിയിലേക്കു പോകും।

Verse 28

विचिन्त्यैवं ततो राजा वृक्षमूलमुपाश्रितः । चापं गृह्य कराग्रेण स शरं संदधे ततः

ഇങ്ങനെ തീരുമാനിച്ച് രാജാവ് വൃക്ഷമൂലത്തിൽ ആശ്രയം നേടി. കൈകൊണ്ട് വില്ലെടുത്തു അതിൽ അമ്പ് ഘടിപ്പിച്ചു।

Verse 29

विचिक्षेप शरं तत्र यत्र ते बहवो मृगाः । तेषां मध्ये स वै विद्ध ऋक्षशृङ्गो महातपाः

അനവധി മാനുകൾ ഉണ്ടായിരുന്നിടത്തേക്ക് അവൻ അമ്പെറിഞ്ഞു; എന്നാൽ അവരുടെ നടുവിൽ മഹാതപസ്വിയായ ഋക്ഷശൃംഗനാണ് വേദനയേറ്റത്।

Verse 30

जग्मुस्त्रस्तास्तु ते सर्वे शब्दं कृत्वा वनौकसः । स ऋषिः पतितस्तत्र कृष्ण कृष्णेति चाब्रवीत्

ഭീതരായ ആ വനവാസികൾ എല്ലാവരും വലിയ ശബ്ദം ഉണ്ടാക്കി ഓടിപ്പോയി. ആ ഋഷി അവിടെ വീണുകിടന്ന് ‘കൃഷ്ണ! കൃഷ്ണ!’ എന്നു വിളിച്ചു।

Verse 31

हाहा कष्टं कृतं तेन येनाहं घातितोऽधुना । कस्यैषा दुर्मतिर्जाता पापबुद्धेर्ममोपरि

അയ്യോ! എന്നെ ഇപ്പോൾ വധിച്ചവൻ കൊടിയ പാപമാണ് ചെയ്തത്. ആരുടെ പാപബുദ്ധിയാണ് എനിക്കെതിരെ ഉണ്ടായത്?

Verse 32

मृगमध्ये स्थितश्चाहं न कंचिदुपरोधये । तां वाचं मानुषीं श्रुत्वा स राजा विस्मयान्वितः

ഞാൻ മാനുകൾക്കിടയിൽ നിൽക്കുകയായിരുന്നു, ആരെയും ഉപദ്രവിച്ചിരുന്നില്ല. ആ മനുഷ്യശബ്ദം കേട്ട് രാജാവ് അത്ഭുതപ്പെട്ടു.

Verse 33

शीघ्रं गत्वा ततोऽपश्यद्ब्राह्मणं ब्रह्मतेजसा । हाहा कष्टं कृतं मेऽद्य येनासौ घातितो द्विजः

വേഗത്തിൽ ചെന്ന് ബ്രഹ്മതേജസ്സുള്ള ഒരു ബ്രാഹ്മണനെ അവൻ കണ്ടു. 'അയ്യോ! ഇന്ന് ഞാൻ കൊടിയ പാപം ചെയ്തുപോയി, ഈ ബ്രാഹ്മണൻ വധിക്കപ്പെട്ടല്ലോ.'

Verse 34

चित्रसेन उवाच । अकामाद्घातितस्त्वं तु मृगभ्रान्त्या मयानघ । गृहीत्वा बहुदारूणि स्वतनुं दाहयाम्यहम्

ചിത്രസേനൻ പറഞ്ഞു: 'ഹേ പാപരഹിതാ! മാനാണെന്ന് തെറ്റിദ്ധരിച്ച് അറിയാതെയാണ് ഞാൻ അങ്ങയെ വധിച്ചത്. ഇനി ധാരാളം വിറകുകൾ ശേഖരിച്ച് ഞാൻ എന്റെ ശരീരം ദഹിപ്പിക്കും.'

Verse 35

दृष्टादृष्टं तु यत्किंचिन्न समं ब्रह्महत्यया । अन्यथा ब्रह्महत्यायाः शुद्धिर्मे न भविष्यति

ഈ ലോകത്തോ പരലോകത്തോ ഉള്ളതൊന്നും ബ്രഹ്മഹത്യയെന്ന പാപത്തിന് തുല്യമല്ല. അല്ലാത്തപക്ഷം ബ്രഹ്മഹത്യയിൽ നിന്ന് എനിക്ക് ശുദ്ധി ലഭിക്കുകയില്ല.

Verse 36

ऋक्षशृङ्ग उवाच । न ते सिद्धिर्भवेत्काचिन्मयि पञ्चत्वमागते । बह्व्यो हत्या भविष्यन्ति विनाशे मम साम्प्रतम्

ഋക്ഷശൃംഗൻ പറഞ്ഞു: 'ഞാൻ മരിച്ചാൽ നിനക്ക് ഒരു സിദ്ധിയും ലഭിക്കുകയില്ല. എന്റെ നാശത്താൽ ഇപ്പോൾ പല കൊലപാതകങ്ങളും സംഭവിക്കും.'

Verse 37

जननी मे पिता वृद्धो भ्रातरश्च तपस्विनः । भ्रातृजाया मरिष्यन्ति मयि पञ्चत्वमागते

എന്റെ അമ്മ, വൃദ്ധനായ അച്ഛൻ, തപസ്വികളായ സഹോദരങ്ങൾ, അവരുടെ ഭാര്യമാർ എന്നിവരെല്ലാം ഞാൻ മരിച്ചാൽ മരിക്കും.

Verse 38

एता हत्या भविष्यन्ति कथं शुद्धिर्भवेत्तव । उपायं कथयिष्यामि तं कर्तुं यदि मन्यसे

ഈ കൊലപാതകങ്ങൾ നടന്നാൽ നിനക്ക് എങ്ങനെ ശുദ്ധി ലഭിക്കും? നിനക്ക് സമ്മതമാണെങ്കിൽ ഞാൻ ഒരു ഉപായം പറഞ്ഞുതരാം.

Verse 39

चित्रसेन उवाच । उपायः कथ्यतां मेऽद्य यस्ते मनसि वर्तते । करिष्ये तमहं सर्वं यत्नेनापि महामुने

ചിത്രസേനൻ പറഞ്ഞു: 'ഹേ മഹാമുനേ! അങ്ങയുടെ മനസ്സിലുള്ള ഉപായം ഇന്ന് എന്നോട് പറഞ്ഞാലും. ഞാൻ അത് പ്രയത്നത്തോടെ ചെയ്തുകൊള്ളാം.'

Verse 40

ऋक्षशृङ्ग उवाच । पृच्छामि त्वां कथं को वा कुतस्त्वमिह चागतः । ब्रह्मक्षत्रविशां मध्ये को भवानुत शूद्रजः

ഋക്ഷശൃംഗൻ പറഞ്ഞു: 'ഞാൻ നിന്നോട് ചോദിക്കുന്നു—നീ ആരാണ്, എവിടെ നിന്ന്, എങ്ങനെ ഇവിടെ എത്തി? ബ്രാഹ്മണൻ, ക്ഷത്രിയൻ, വൈശ്യൻ എന്നിവരിൽ നീ ആരാണ്, അതോ ശൂദ്രനാണോ?'

Verse 41

चित्रसेन उवाच । नाहं शूद्रोऽस्मि भोस्तात न वैश्यो ब्राह्मणो न वा । न चान्त्यजोऽस्मि विप्रेन्द्र क्षत्रियोऽस्मि महामुने

ചിത്രസേനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ താതാ! ഞാൻ ശൂദ്രനല്ല, വൈശ്യനല്ല, ബ്രാഹ്മണനും അല്ല. ഹേ വിപ്രേന്ദ്രാ, ഞാൻ അന്ത്യജനുമല്ല; ഹേ മഹാമുനേ, ഞാൻ ക്ഷത്രിയൻ.

Verse 42

धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सर्वसत्त्वहिते रतः । अकामात्पातकं जातं कथं शुद्धिर्भविष्यति

ഞാൻ ധർമ്മജ്ഞനും കൃതജ്ഞനും സർവ്വജീവഹിതത്തിൽ രതനുമാണ്. എങ്കിലും അകാമമായി എന്നിൽ നിന്നു പാപം സംഭവിച്ചു—ഇനി ശുദ്ധി എങ്ങനെ ലഭിക്കും?

Verse 43

ऋक्षशृङ्ग उवाच । मां गृहीत्वा आश्रमं गच्छ यत्र तौ पितरौ मम । आवेदयस्व चात्मानं पुत्रघातिनमातुरम्

ഋക്ഷശൃംഗൻ പറഞ്ഞു—എന്നെ കൂട്ടിക്കൊണ്ട് എന്റെ ഇരുപിതാമാതാക്കൾ ഉള്ള ആശ്രമത്തിലേക്ക് പോകുക. അവിടെ നിന്നെ വെളിപ്പെടുത്തുക—പുത്രഘാതപാപത്തിൽ വ്യാകുലനായവനായി.

Verse 44

ते दृष्ट्वा मां करिष्यन्ति कारुण्यं च तवोपरि । उपायं कथयिष्यन्ति येन शान्तिर्भविष्यति

അവർ എന്നെ കണ്ടാൽ നിനക്കു മേൽ തീർച്ചയായും കരുണ കാണിക്കും. ഏതു ഉപായത്തിലൂടെ ശാന്തി ലഭിക്കുമോ, ആ മാർഗം അവർ പറയും.

Verse 45

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चित्रसेनो नृपोत्तम । स्कन्धे कृत्वा तु तं विप्रं जगामाश्रमसन्निधौ

അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് നൃപോത്തമനായ രാജാവ് ചിത്രസേനൻ ആ വിപ്രനെ തോളിൽ എടുത്തുകൊണ്ട് ആശ്രമസന്നിധിയിലേക്കു പോയി.

Verse 46

न शक्नोति यदा वोढुं विश्राम्यति पुनःपुनः । तावत्पश्यति तं विप्रं मूर्छितं विकलेन्द्रियम्

അവന് ഭാരമേറ്റു കൊണ്ടുപോകാൻ കഴിയാതെ വീണ്ടും വീണ്ടും വിശ്രമിക്കുമ്പോൾ, ആ ബ്രാഹ്മണൻ മൂർച്ചിതനായി ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ക്ഷീണിച്ച നിലയിൽ കിടക്കുന്നതു അവൻ കണ്ടു।

Verse 47

मुमोच चित्रसेनस्तं छायायां वटभूरुहः । वस्त्रं चतुर्गुणं कृत्वा चक्रे वातं मुहुर्मुहुः

ചിത്രസേനൻ അവനെ ആൽമരത്തിന്റെ നിഴലിൽ ഇറക്കി കിടത്തിയിട്ട്, തന്റെ വസ്ത്രം നാലായി മടക്കി വീണ്ടും വീണ്ടും വീശി കാറ്റടിപ്പിച്ചു।

Verse 48

पश्यतस्तस्य राजेन्द्र ऋक्षशृङ्गो महातपाः । पञ्चत्वमगमच्छीघ्रं ध्यानयोगेन योगवित्

ഹേ രാജേന്ദ്രാ! അവൻ നോക്കി നിൽക്കേ മഹാതപസ്വിയും യോഗവിദുമായ ഋക്ഷശൃംഗൻ ധ്യാനയോഗബലത്തിൽ വേഗത്തിൽ പഞ്ചത്വം (മരണം) പ്രാപിച്ചു।

Verse 49

दाहयामास तं विप्रं विधिदृष्टेन कर्मणा । स्नानं कृत्वा स शोकार्तो विललाप मुहुर्मुहुः

അവൻ വിധിപ്രകാരം ആ ബ്രാഹ്മണന്റെ ദാഹസംസ്കാരം നടത്തി; പിന്നെ സ്നാനം ചെയ്ത് ദുഃഖാർത്തനായി വീണ്ടും വീണ്ടും വിലപിച്ചു।

Verse 53

। अध्याय

ഇതി അധ്യായം സമാപ്തം.