Adhyaya 57

Verse 1

ईश्वर उवाच । भानुमती द्विजान्भोज्य बुभुजे भुक्तशेषतः । भुक्त्वा सुसुखमास्थाय तदन्नं परिणाम्य च

ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഭാനുമതി ദ്വിജന്മാർക്ക് ഭോജനം നൽകി ശേഷിച്ച അന്നം കഴിച്ചു. കഴിച്ച ശേഷം അവൾ അത്യന്തം സുഖത്തോടെ വിശ്രമിച്ചു; അന്നം നന്നായി ജീർണ്ണിച്ചു.

Verse 2

त्रयोदश्यां ततो गत्वा मदनाख्यतिथौ तदा । मार्कण्डस्य ह्रदे स्नात्वानर्च्य देवं गुहाशयम्

പിന്നീട് ത്രയോദശിയിൽ, ‘മദന’ എന്നു വിളിക്കുന്ന തിഥിയിൽ, അവൾ അവിടെ ചെന്നു. മാർകണ്ഡഹ്രദത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ഗുഹാവാസിയായ ദേവനെ ആരാധിച്ചു.

Verse 3

कृतोपवासनियमा स्नापयित्वा महेश्वरम् । पञ्चामृतसुगन्धेन धूपदीपनिवेदनैः

ഉപവാസനിയമങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ച് അവൾ മഹേശ്വരനെ സ്നാനിപ്പിച്ചു; സുഗന്ധ പഞ്ചാമൃതംകൊണ്ട് അഭിഷേകം ചെയ്ത് ധൂപം, ദീപം, നൈവേദ്യം അർപ്പിച്ചു।

Verse 4

आर्चयद्विविधैः पुष्पैर्नैवेद्यैश्च सुशोभनैः । क्षपाजागरणं कृत्वा श्रुत्वा पौराणिकीं कथाम्

അവൾ വിവിധ പുഷ്പങ്ങളും മനോഹര നൈവേദ്യങ്ങളും കൊണ്ട് ആരാധിച്ചു; രാത്രി മുഴുവൻ ജാഗരണം ചെയ്ത് പൗരാണിക കഥ ശ്രവിച്ചു।

Verse 5

नृत्यगीतैस्तथा स्तोत्रैर्दध्यौ देवं महेश्वरम् । अन्नं विस्तारितं सर्वं देवस्याग्रे यथाविधि

നൃത്തം, ഗാനം, സ്തോത്രങ്ങൾ എന്നിവയോടെ അവൻ മഹേശ്വരദേവനെ ധ്യാനിച്ചു; വിധിപ്രകാരം ദേവന്റെ മുമ്പിൽ എല്ലാ അന്നനൈവേദ്യങ്ങളും വിരിച്ചു വെച്ചു।

Verse 6

चातुर्वर्ण्यसुताः सर्वे भोजिताः सपरिच्छदाः । चतुर्दश्यां दिनं यावत्सम्पूज्य वृषभध्वजम्

നാലു വർണങ്ങളിലെ പുത്രന്മാരെല്ലാവർക്കും ആവശ്യമായ ഉപകരണങ്ങളോടുകൂടെ ഭോജനം നൽകി; ചതുര്ദശി ദിനം മുഴുവൻ വൃഷഭധ്വജനായ ശിവനെ സമ്യക് പൂജിച്ചു।

Verse 7

शङ्खवादित्रभेरीभिः पटहध्वनिनादितम् । क्षपाजागरणं कृत्वा प्रभूतजनसंकुलम्

ശംഖം, വാദ്യങ്ങൾ, ഭേരി, പടഹം എന്നിവയുടെ മുഴങ്ങുന്ന നാദത്തോടെ, മഹാജനസമൂഹത്തിനിടയിൽ അവൻ രാത്രി ജാഗരണം നടത്തി।

Verse 8

नृत्यगीतैस्तथा स्तोत्रैः प्रेरिता सा निशा तदा । प्रभाते भोजिता विप्राः पायसैर्मधुसर्पिषा

അപ്പോൾ നൃത്തഗീതങ്ങളും സ്തോത്രങ്ങളും പ്രേരിപ്പിച്ചതിനാൽ ആ രാത്രി കടന്നു. പ്രഭാതത്തിൽ വിപ്രന്മാർക്ക് പായസം, തേൻ, നെയ്യ് എന്നിവകൊണ്ട് ഭോജനം നൽകി.

Verse 9

दत्त्वा दानानि विप्रेभ्यः शक्त्या विप्रानुसारतः । अर्चयित्वा महापुष्पैः सुगन्धैर्मदनेन च

സ്വശക്തിയനുസരിച്ച് വിപ്രന്മാരുടെ യോഗ്യതയ്ക്കൊത്തു ദാനങ്ങൾ നൽകി, പിന്നെ മഹാപുഷ്പങ്ങൾ, സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ, ധൂപം എന്നിവകൊണ്ട് അർച്ചന ചെയ്തു.

Verse 10

विचित्रैः सूक्ष्मवस्त्रैश्च देवः सम्पूज्य वेष्टितः । स्रग्दामलम्बमानैश्च बहुदीपसमुज्ज्वलैः

സമ്പൂർണ്ണമായി പൂജിക്കപ്പെട്ട ദേവനെ വർണ്ണവൈവിധ്യമുള്ള സൂക്ഷ്മവസ്ത്രങ്ങളാൽ പൊതിഞ്ഞു അലങ്കരിച്ചു; തൂങ്ങുന്ന മാലകളും അനേകം ദീപങ്ങളുടെ പ്രകാശവും കൊണ്ട് അദ്ദേഹം ദീപ്തനായി.

Verse 11

पक्वान्नैर्विविधैर्भक्ष्यैः सुवृत्तैर्मोदकादिभिः । ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे वेदाध्ययनतत्पराः

വിവിധ പക്വാന്നങ്ങളും നന്നായി തയ്യാറാക്കിയ ഭക്ഷ്യങ്ങൾ—മോദകാദികൾ—കൊണ്ട്; തുടർന്ന് വേദാധ്യയനത്തിൽ തത്പരരായ ആ ബ്രാഹ്മണർ എല്ലാവരും (യഥാവിധി ആദരിക്കപ്പെട്ടു).

Verse 12

तत्पर्व कीर्तयांश्चक्रुः पद्मकं नाम नामतः । आदित्यस्य दिनं त्वद्य तिथिः पञ्चदशी तथा

അവർ ആ പർവ്വത്തെ പേരോടെ ‘പദ്മക’ എന്ന് പ്രസിദ്ധപ്പെടുത്തി; പിന്നെ പറഞ്ഞു—‘ഇന്ന് ആദിത്യന്റെ ദിനം (ഞായർ), തിഥിയും പഞ്ചദശിയാണ്.’

Verse 13

त्वाष्ट्रमेव च नक्षत्रं संक्रान्तिर्विषुवन्तथा । व्यतीपातस्तथा योगः करणविष्टिरेव च

ഇവിടെ ത്വാഷ്ടൃ നക്ഷത്രം; സംക്രാന്തിയും വിഷുവും ഉണ്ട്. വ്യതീപാതവും ശുഭയോഗവും ഉണ്ട്; കരണം വിഷ്ടി എന്നും പറയുന്നു.

Verse 14

पद्मकं नाम पर्वैतदयनादिचतुर्गुणम् । अत्र दत्तं हुतं जप्तं सर्वं भवति चाक्षयम्

ഈ പർവ്വത്തിന് ‘പദ്മക’ എന്ന നാമം; അയനാദി ഘടകങ്ങളാൽ നാലിരട്ടി ഫലം നൽകുന്നു. ഇവിടെ നൽകിയ ദാനം, ഹോമത്തിൽ അർപ്പിച്ച ആഹുതി, അല്ലെങ്കിൽ ചെയ്ത ജപം—എല്ലാം അക്ഷയമാകുന്നു.

Verse 15

ते द्विजा भानुमत्याथ शूलभेदं गताः सह । ददृशुः शबरं कुण्डे भार्यया सह संस्थितम्

പിന്നീട് ആ ദ്വിജന്മാർ ഭാനുമതിയോടൊപ്പം ശൂലഭേദത്തിലേക്ക് പോയി. അവിടെ കുണ്ഡത്തിനരികെ ഭാര്യയോടൊപ്പം നിന്നിരുന്ന ഒരു ശബരനെ അവർ കണ്ടു.

Verse 16

ऐशानीं स दिशं गत्वा पर्वते भृगुमूर्धनि । पतितुं च समारूढो भार्यया सह पार्थिव

ഹേ രാജാവേ, അവൻ ഈശാന ദിശയിലേക്കു പോയി ഭൃഗുമൂർധൻ എന്ന പർവ്വതത്തിൽ കയറി; ഭാര്യയോടൊപ്പം അവിടെ നിന്ന് വീണ് പ്രാണത്യാഗം ചെയ്യാൻ ഒരുങ്ങി.

Verse 17

भानुमत्युवाच । तिष्ठ तिष्ठ महासत्त्व शृणुष्व वचनं मम । किमर्थं त्यजसि प्राणानद्यापि च युवा भवान्

ഭാനുമതി പറഞ്ഞു—നിർത്തൂ, നിർത്തൂ, ഹേ മഹാസത്ത്വമേ! എന്റെ വാക്ക് കേൾക്കൂ. നീ ഇനിയും യുവാവാണ്; എങ്കിൽ എന്തിന് പ്രാണത്യാഗം ചെയ്യുന്നു?

Verse 18

कः सन्तापः क उद्वेगः किं दुःखं व्याधिरेव च । शिशुः संदृश्यसेऽद्यापि कारणं कथ्यतामिदम्

ഇത് എന്തു സന്താപം, എന്തു ഉദ്വേഗം? ഏതു ദുഃഖമോ രോഗമോ നിന്നെ പീഡിപ്പിക്കുന്നു? നീ ഇന്നും ബാലനുപോലെ തന്നെയുണ്ട്; ഇതിന്റെ കാരണം പറയുക.

Verse 19

शबर उवाच । कारणं नास्ति मे किंचिन्न दुःखं किंचिदेव तु । संसारभयभीतोऽहं नान्या बुद्धिः प्रवर्तते

ശബരൻ പറഞ്ഞു—എനിക്ക് പ്രത്യേക കാരണമൊന്നുമില്ല, പ്രത്യേക ദുഃഖവും ഇല്ല. എന്നാൽ ഞാൻ സംസാരഭയത്തിൽ ഭീതനാണ്; മറ്റൊരു ബുദ്ധി എനിക്കു പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല.

Verse 20

दुःखेन लभ्यते यस्मान्मानुष्यं जन्म भाग्यतः । मानुष्यं जन्म चासाद्य या न धर्मं समाचरेत्

കാരണം മനുഷ്യജന്മം ദുഃഖം സഹിച്ചും ഭാഗ്യവശാലും മാത്രമേ ലഭിക്കൂ. മനുഷ്യജന്മം ലഭിച്ചിട്ടും ധർമ്മം ആചരിക്കാത്തവൻ…

Verse 21

स गच्छेन्निरयं घोरमात्मदोषेण सुन्दरि । तस्मात्पतितुमिच्छामि तीर्थेऽस्मिन्पापनाशने

…അവൻ തന്റെ തന്നെ ദോഷം മൂലം, ഹേ സുന്ദരി, ഭയങ്കര നരകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു. അതുകൊണ്ട് പാപനാശകമായ ഈ തീർത്ഥത്തിൽ വീഴാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

Verse 22

राज्ञ्युवाच । अद्यापि वर्तते कालो धर्मस्योपार्जने तव । कृतापकृतकर्मा वै व्रतदानैर्विशुध्यति

രാജ്ഞി പറഞ്ഞു—ഇപ്പോഴും നിനക്ക് ധർമ്മം സമ്പാദിക്കാനുള്ള സമയം ഉണ്ട്. ശുഭവും അശുഭവും ചെയ്തവനും വ്രതവും ദാനവുംകൊണ്ട് നിശ്ചയം ശുദ്ധിയാകുന്നു.

Verse 23

अहं दास्यामि धान्यं वा वासांसि द्रविणं बहु । नित्यमाचर धर्मं त्वं ध्यायन्नित्यं महेश्वरम्

ഞാൻ നിനക്കു ധാന്യവും വസ്ത്രങ്ങളും അത്യധിക ധനവും നൽകാം. നീ പ്രതിദിനം ധർമ്മം ആചരിച്ച് നിത്യവും മഹേശ്വരനെ ധ്യാനിക്കൂ।

Verse 24

शबर उवाच । नैवाहं कामये वित्तं न धान्यं वस्त्रमेव च । यो यस्यैवान्नमश्नाति स तस्याश्नाति किल्बिषम्

ശബരൻ പറഞ്ഞു—എനിക്ക് ധനവും വേണ്ട, ധാന്യവും വേണ്ട, വസ്ത്രവും പോലും വേണ്ട. ആരുടെ ആഹാരം ആരെങ്കിലും കഴിക്കുമോ, അവൻ സത്യത്തിൽ അവന്റെ പാപഭാഗം തന്നെയാണ് കഴിക്കുന്നത്।

Verse 25

राज्ञ्युवाच । कन्दमूलफलाहारो भ्रमित्वा भैक्ष्यमुत्तमम् । अवगाह्य सुतीर्थानि सर्वपापैः प्रमुच्यते

രാജ്ഞി പറഞ്ഞു—കിഴങ്ങും വേരും ഫലവും ആഹാരമാക്കി, ഉത്തമ ഭിക്ഷയ്ക്കായി സഞ്ചരിച്ച്, ഈ ശ്രേഷ്ഠ തീർത്ഥങ്ങളിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവൻ സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്നു മോചിതനാകും।

Verse 26

ततो विमुक्तपापस्तु यत्किंचित्कुरुते शुचिः । कर्मणा तेन पूतस्त्वं सद्गतिं प्राप्स्यसि ध्रुवम्

അതിനുശേഷം പാപമുക്തനായി ശുദ്ധനായവൻ എന്ത് പ്രവർത്തി ചെയ്താലും, ആ കർമം കൊണ്ടുതന്നെ നീ പവിത്രനായി, തീർച്ചയായും സദ്ഗതി പ്രാപിക്കും।

Verse 27

शबर उवाच । अन्नमद्य मया त्यक्तं प्राणेभ्योऽपि महत्तरम् । सत्यं न लोपयेद्देवि निश्चितात्र मतिर्मम

ശബരൻ പറഞ്ഞു—ഇന്ന് ഞാൻ അന്നം ഉപേക്ഷിച്ചു; അത് പ്രാണനേക്കാൾ പോലും പ്രിയമാണ്. ദേവീ, ഞാൻ സത്യം ഉപേക്ഷിക്കില്ല; ഈ കാര്യത്തിൽ എന്റെ നിശ്ചയം ദൃഢമാണ്।

Verse 28

प्रसादः क्रियतां देवि क्षमस्वाद्य जनैः सह । अर्धोत्तरीयवस्त्रेण संयम्यात्मानमुद्यतः

ഹേ ദേവീ, പ്രസാദം അരുളേണമേ; ഇന്ന് ജനങ്ങളോടുകൂടെ എന്റെ അപരാധം ക്ഷമിക്കണമേ. അർദ്ധോത്തരീയ വസ്ത്രം ധരിച്ചു സ്വയം സംയമിപ്പിച്ച് അവൻ സന്നദ്ധനായി നിന്നു.

Verse 29

भार्यया सहितो व्याधो हरिं ध्यात्वा पपात ह । नगार्धात्पतितो यावद्गतजीवो नराधिप

ഭാര്യയോടുകൂടെ ആ വ്യാധൻ ഹരിയെ ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ട് വീണു. പർവ്വതത്തിന്റെ ചരിവിൽ നിന്ന് വീണതുമാത്രം അവൻ പ്രാണം വിട്ടു, ഹേ നരാധിപാ.

Verse 30

चूर्णीभूतौ हि तौ दृष्ट्वा कुण्डस्योपरि भूमिप । त्रिमुहूर्ते गते काले शबरो भार्यया सह

ഹേ ഭൂമിപാ, കുണ്ഡത്തിന്റെ മീതെ ആ ഇരുവരും ചൂർണ്ണമായി കിടക്കുന്നതു കണ്ടിട്ട്, മൂന്ന് മുഹൂർത്തം സമയം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, ശബരൻ ഭാര്യയോടുകൂടെ (തതഃ)…

Verse 31

दिव्यं विमानमारूढो गतश्चानुत्तमां गतिम्

ദിവ്യ വിമാനം കയറി അവൻ അനുത്തമമായ ഗതിയെ പ്രാപിച്ചു.

Verse 57

। अध्याय

‘അധ്യായ’—അധ്യായാന്തം സൂചിപ്പിക്കുന്ന പദം.