Adhyaya 11

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । अहो महत्पुण्यतमा विशिष्टा क्षयं न याता इह या युगान्ते । तस्मात्सदा सेव्यतमा मुनीन्द्रैर्ध्यानार्चनस्नानपरायणैश्च

യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു— അഹോ! ഇത് അത്യന്തം പുണ്യപ്രദവും വിശിഷ്ടവും ആകുന്നു; യുഗാന്തത്തിലും ഇവിടെ ഇതിന് ക്ഷയം സംഭവിക്കുകയില്ല. അതിനാൽ ധ്യാനം, ആരാധനം, തീർത്ഥസ്നാനം എന്നിവയിൽ പരായണരായ മുനീന്ദ്രന്മാർ ഇതിനെ സദാ സേവിക്കേണ്ടതാണ്.

Verse 2

यामाश्रित्य गता मोक्षमृषयो धर्मवत्सलाः । ये त्वयोक्तास्तु नियमा ऋषीणां वेदनिर्मिताः

ഏതിനെ ആശ്രയിച്ച് ധർമ്മവത്സലരായ ഋഷികൾ മോക്ഷം പ്രാപിച്ചുവോ; നീ പറഞ്ഞ ആ ശാസനങ്ങൾ ഋഷികളുടെ വേദനിർമ്മിത നിയമായങ്ങൾ—

Verse 3

मोक्षावाप्तिर्भवेद्येषां नियमैश्च पृथग्विधैः । दशद्वादशभिर्वापि षड्भिरष्टाभिरेव वा

വിവിധവിധമായ നിയമായങ്ങൾ അനുഷ്ഠിക്കുന്നവർക്ക് മോക്ഷപ്രാപ്തി സാധ്യമാകുന്നു—പത്ത് ആയാലും, പന്ത്രണ്ട് ആയാലും, അല്ലെങ്കിൽ ആറോ എട്ടോ ആയാലും.

Verse 4

त्रिभिस्तथा चतुर्भिर्वा वर्षैर्मासैस्तथैव च । मुच्यन्ते कलिदोषैस्ते देवेशानसमर्चनात्

മൂന്നോ നാലോ വർഷങ്ങളിൽ—അഥവാ അതുപോലെ ചില മാസങ്ങളിലുമെങ്കിലും—ദേവേശനായ ഈശാനനെ സമ്യകായി ആരാധിക്കുന്നതാൽ അവർ കലിദോഷങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതരാകുന്നു.

Verse 5

ब्रह्माणं वा सुरश्रेष्ठ केशवं वा जगद्गुरुम् । अर्चयन्पापमखिलं जहात्येव न संशयः

ഹേ ദേവശ്രേഷ്ഠാ! ബ്രഹ്മാവെയോ ജഗദ്ഗുരുവായ കേശവനെയോ ആരാധിക്കുന്നവൻ നിസ്സംശയം സകല പാപങ്ങളും ഉപേക്ഷിക്കുന്നു।

Verse 6

एतद्विस्तरतः सर्वं कथयस्व ममानघ । यस्मिन्संसारगहने निमग्नाः सर्वजन्तवः । ते कथं त्रिदिवं प्राप्ता इति मे संशयो वद

ഹേ അനഘാ! ഇതെല്ലാം എനിക്ക് വിശദമായി പറയുക. സംസാരമെന്ന ഘനവനത്തിൽ സർവ്വജീവികളും മുങ്ങിക്കിടക്കുമ്പോൾ അവർ എങ്ങനെ സ്വർഗ്ഗത്തെ പ്രാപിച്ചു? എന്റെ സംശയം നീക്കുക।

Verse 7

श्रीमार्कण्डेय उवाच । जन्मान्तरैरनेकैस्तु मानुष्यमुपलभ्यते । भक्तिरुत्पद्यते चात्र कथंचिदपि शङ्करे

ശ്രീ മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—അനേകം ജന്മാന്തരങ്ങൾക്ക് ശേഷം മനുഷ്യജന്മം ലഭിക്കുന്നു; ഇവിടെ എങ്ങനെയോ ശങ്കരനിൽ (ശിവനിൽ) ഭക്തിയും ഉദിക്കുന്നു।

Verse 8

तीर्थदानोपवासानां यज्ञैर्देवद्विजार्चनैः । अवाप्तिर्जायते पुंसां श्रद्धया परया नृप

ഹേ രാജാവേ! തീർത്ഥം, ദാനം, ഉപവാസം, യജ്ഞം, ദേവ-ദ്വിജാരാധന—ഇവയുടെ യഥാർത്ഥ ഫലം മനുഷ്യർക്കു പരമശ്രദ്ധയാൽ മാത്രമേ ലഭിക്കൂ।

Verse 9

तस्माच्छ्रद्धा प्रकर्तव्या मानवैर्धर्मवत्सलैः । ईशोऽपि श्रद्धया साध्यस्तेन श्रद्धा विशिष्यते

അതുകൊണ്ട് ധർമ്മവത്സലരായ മനുഷ്യർ ശ്രദ്ധയെ വളർത്തണം; കാരണം ഈശ്വരനും ശ്രദ്ധയാൽ മാത്രമേ പ്രാപ്യമാകൂ—അതുകൊണ്ട് ശ്രദ്ധയാണ് ശ്രേഷ്ഠം।

Verse 10

अन्यथा निष्फलं सर्वं श्रद्धाहीनं तु भारत । तस्मात्समाश्रयेद्भक्तिं रुद्रस्य परमेष्ठिनः

അല്ലെങ്കിൽ, ഹേ ഭാരതാ, ശ്രദ്ധയില്ലാതെ ചെയ്തതെല്ലാം നിഷ്ഫലമാണ്. അതിനാൽ പരമേശ്വരനായ രുദ്രന്റെ ഭക്തിയിൽ ശരണം പ്രാപിക്കണം.

Verse 11

। अध्याय

അധ്യായ-ചിഹ്നം: ‘അധ്യായ’. ഇത് പാഠവിഭാഗം സൂചിപ്പിക്കുന്ന പദമാണ്.

Verse 12

तामसी सर्वलोकस्य त्रिविधं च फलं लभेत् । ते कर्मफलसंयोगादावर्तन्ते पुनःपुनः

താമസിക പ്രവൃത്തിയാൽ ലോകത്തിലെ ജീവികൾ ത്രിവിധ ഫലം നേടുന്നു; കർമഫലബന്ധം മൂലം അവർ വീണ്ടും വീണ്ടും ചുറ്റുന്നു.

Verse 13

जन्मान्तरशतैस्तेषां ज्ञानिनां देवयाजिनाम् । देवत्रये भवेद्भक्तिः क्षयात्पापस्य कर्मणः

ദേവാരാധന ചെയ്യുന്ന ആ ജ്ഞാനികൾക്ക്, നൂറുകണക്കിന് ജന്മങ്ങൾക്കു ശേഷം, പാപകർമ്മം ക്ഷയിക്കുമ്പോൾ ദേവത്രയത്തോടു ഭക്തി ഉദിക്കുന്നു.

Verse 14

ईशानात्तु पुनर्मोक्षो जायते छिन्नसंशयः । ये पुनर्नर्मदातीरमाश्रित्य द्विजपुंगवाः

എന്നാൽ ഈശാനൻ (ശിവൻ) നിന്നുതന്നെ മോക്ഷം ലഭിക്കുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല. നർമദാതീരം ആശ്രയിക്കുന്ന ദ്വിജശ്രേഷ്ഠർ…

Verse 15

त्रयीमार्गमसन्दिग्धास्ते यान्ति परमां गतिम् । एकाग्रमनसो ये तु शङ्करं शिवमव्ययम्

ത്രയീ-വേദമാർഗത്തിൽ സംശയമില്ലാതെ സ്ഥിരരായവർ പരമഗതി പ്രാപിക്കുന്നു. ഏകാഗ്രമനസ്സോടെ അവ്യയനായ ശിവൻ—ശങ്കരനിൽ ലീനരായവർ…

Verse 16

अर्चयन्तीह निरताः क्षिप्रं सिध्यन्ति ते जनाः । कालेन महता सिद्धिर्जायतेऽन्यत्र देहिनाम्

ഇവിടെ നിരന്തരം ആരാധനയിൽ നിരതരായവർ शीഘ്രം സിദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നു. മറ്റിടങ്ങളിൽ ദേഹികള്ക്ക് സിദ്ധി മഹാകാലത്തിനു ശേഷം മാത്രമേ ഉണ്ടാകൂ.

Verse 17

नर्मदायाः पुनस्तीरे क्षिप्रं सिद्धिरवाप्यते । षड्भिर्वर्षैस्तु सिध्यन्ति ये तु सांख्यविदो जनाः

നർമദയുടെ അപ്പുറത്തീരത്ത് शीഘ്രം സിദ്ധി ലഭിക്കുന്നു. സാംഖ്യവിദന്മാരായ ജനങ്ങളും അവിടെ ആറു വർഷത്തിനകം സിദ്ധരാകുന്നു.

Verse 18

वैष्णवा ज्ञानसम्पन्नास्तेऽपि सिध्यन्ति चाग्रतः । सर्वयोगविदो ये च समुद्रमिव सिन्धवः

ജ്ഞാനസമ്പന്ന വൈഷ്ണവരും അവിടെ അഗ്രമായി സിദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നു. സർവയോഗവിദന്മാർ നദികൾ സമുദ്രത്തിൽ ലയിക്കുന്നതുപോലെ പൂർണ്ണതയെ എത്തുന്നു.

Verse 19

एकीभवन्ति कल्पान्ते योगे माहेश्वरे गताः । सर्वेषामेव योगानां योगो माहेश्वरो वरः

മാഹേശ്വരയോഗത്തിൽ പ്രവേശിച്ചവർ കല്പാന്തത്തിൽ ഏകത്വം പ്രാപിക്കുന്നു. എല്ലാ യോഗങ്ങളിലുമെല്ലാം മാഹേശ്വരയോഗം ശ്രേഷ്ഠമെന്നു പ്രഖ്യാപിതം.

Verse 20

तमासाद्य विमुच्यन्ते येऽपि स्युः पापयोनयः । शिवमर्च्य नदीकूले जायन्ते ते न योनिषु

ആ പുണ്യസ്ഥാനത്തെ പ്രാപിച്ചാൽ പാപയോനിയിൽ ജനിച്ചവരും മോചിതരാകും. നദീതീരത്ത് ശിവനെ ആരാധിച്ചാൽ അവർ വീണ്ടും സാധാരണ യോനികളിൽ ജനിക്കുകയില്ല.

Verse 21

गतिरेषा दुरारोहा सर्वपापक्षयंकरी । मुच्यन्ते मङ्क्षु संसाराद्रेवामाश्रित्य जन्तवः

ഈ ഗതി (മാർഗം) കയറാൻ ദുഷ്കരമാണെങ്കിലും അത് സർവ്വപാപനാശിനിയാണ്. റേവയെ ആശ്രയിക്കുന്ന ജീവികൾ ക്ഷിപ്രം സംസാരബന്ധത്തിൽ നിന്ന് മോചിതരാകും.

Verse 22

तस्मात्स्नायी भवेन्नित्यं तथा भस्मविलेपनः । नर्मदातीरमासाद्य क्षिप्रं सिद्धिमवाप्नुयात्

അതുകൊണ്ട് നിത്യസ്നാനം ചെയ്യുകയും പവിത്രഭസ്മം ലേപിക്കുകയും വേണം. നർമദാതീരം പ്രാപിച്ചാൽ അവൻ ക്ഷിപ്രം സിദ്ധി (ആദ്ധ്യാത്മിക പരിപൂർണ്ണത) നേടും.

Verse 23

त्रिकालं पूजयेच्छान्तो यो नरो लिङ्गमादरात् । सर्वरोगविनिर्मुक्तः स याति परमां गतिम्

ശാന്തചിത്തനായി ദിനത്തിലെ മൂന്ന് കാലങ്ങളിലും ആദരത്തോടെ ലിംഗത്തെ പൂജിക്കുന്ന പുരുഷൻ സർവ്വരോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമുക്തനായി പരമഗതിയെ പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 24

षड्भिः सिध्यति मसैस्तु यद्यपि स्यात्स पापकृत् । ये पुनः शुद्धमनसो मासैः शुध्यन्ति ते त्रिभिः

അവൻ പാപകർമ്മി ആയാലും ആറുമാസത്തിനകം സിദ്ധി പ്രാപിക്കും. എന്നാൽ ശുദ്ധമനസ്സുള്ളവർ മൂന്നു മാസത്തിനകം തന്നെ ശുദ്ധരാകും.

Verse 25

यथा दिनकरस्पृष्टं हिमं शैलाद्विशीर्यन्ते । तद्वद्विलीयते पापं स्पृष्टं भस्मकणैः शुभैः

പർവതത്തിലെ ഹിമം സൂര്യസ്പർശത്തിൽ ഉരുകുന്നതുപോലെ, ശുഭമായ ഭസ്മകണങ്ങളുടെ സ്പർശത്തിൽ പാപം ലയിച്ചുപോകുന്നു।

Verse 26

वैनतेयभयत्रस्ता यथा नश्यन्ति पन्नगाः । तद्वत्पापानि नश्यन्ति भस्मनाभ्युक्षितानि ह

വൈനതേയൻ (ഗരുഡൻ) ഭയത്തിൽ വിറയ്ക്കുന്ന സർപ്പങ്ങൾ നശിക്കുന്നതുപോലെ, ഭസ്മം തളിക്കപ്പെട്ടാൽ പാപങ്ങൾ നശിക്കുന്നു।

Verse 27

नर्मदातोयपूतेन भस्मनोद्धूलयन्ति ये । सद्यस्ते पापसङ्घाच्च मुच्यन्ते नात्र संशयः

നർമദാജലത്തിൽ ശുദ്ധീകരിച്ച ഭസ്മം ദേഹത്തിൽ പുരട്ടുന്നവർ, ഉടൻ തന്നെ പാപസമൂഹത്തിൽ നിന്ന് മോചിതരാകുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല।

Verse 28

व्रतं पाशुपतं भक्तया यथोक्तं पालयन्ति ये । शूद्रान्नेन विहीनास्तु ते यान्ति परमां गतिम्

ഭക്തിയോടെ പാശുപതവ്രതം ശാസ്ത്രോക്തമായി പാലിക്കുകയും ശൂദ്രാന്നം ഒഴിവാക്കുകയും ചെയ്യുന്നവർ പരമഗതി പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 29

अमृतं ब्राह्मणस्यान्नं क्षत्रियान्नं पयः स्मृतम् । वैश्यान्नमन्नमेव स्याच्छूद्रान्नं रुधिरं स्मृतम्

ബ്രാഹ്മണന്റെ അന്നം അമൃതമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു; ക്ഷത്രിയന്റെ അന്നം പാലായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു; വൈശ്യന്റെ അന്നം സാധാരണ അന്നമേ; ശൂദ്രന്റെ അന്നം രക്തമായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 30

शूद्रान्नरससंपुष्टा ये म्रियन्ते द्विजोत्तमाः । ते तपोज्ञानहीनास्तु काका गृध्रा भवन्ति ते

ശൂദ്രൻ നൽകിയ അന്നത്തിന്റെ രസത്തിൽ പോഷിതരായി മരിക്കുന്ന ‘ദ്വിജോത്തമർ’ തപസ്സും ആത്മജ്ഞാനവും നഷ്ടപ്പെടുത്തി കാക്കയും കഴുകനും ആയി മാറുന്നു.

Verse 31

दुष्कृतं हि मनुष्याणामन्नमाश्रित्य तिष्ठति । यो यस्यान्नं समश्नाति स तस्याश्नाति किल्बिषम्

മനുഷ്യരുടെ ദുഷ്കൃത്യം അന്നത്തെ ആശ്രയിച്ചാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്. ആരുടെ അന്നം ആരെങ്കിലും കഴിക്കുമോ, അവൻ സത്യത്തിൽ അവന്റെ പാപവും കഴിക്കുന്നു.

Verse 32

विशेषाद्यतिधर्मेण तपोलौल्यं समाश्रिताः । नरकं यान्त्यसन्दिग्धमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत्

പ്രത്യേകമായി യതി-ധർമ്മം സ്വീകരിച്ചിട്ടും തപസ്സിനോടുള്ള ലോഭാസക്തിയിൽ കുടുങ്ങുന്നവർ സംശയമില്ലാതെ നരകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു—ഇങ്ങനെ ശങ്കരൻ അരുളിച്ചെയ്തു.

Verse 33

ईदृग्रूपाश्च ये विप्राः पाशुपत्ये व्यवस्थिताः । ते महत्पापसंघातं दहन्त्येव न संशयः

ഇത്തരത്തിലുള്ള വിപ്രർ പാശുപത മാർഗത്തിൽ ദൃഢമായി നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, അവർ മഹാപാപസഞ്ചയം ദഹിപ്പിക്കുന്നു—സംശയമില്ല.

Verse 34

विडम्बेन च संयुक्ता लौलुप्येन च पीडिताः । असंग्राह्या इत्येवं श्रुतिनोदना

കപടതയോട് ചേർന്നും ലോഭത്താൽ പീഡിതരുമായവർ ‘അസംഗ്രാഹ്യർ’—ഇതാണ് ശ്രുതിയുടെ ഉപദേശം/മുന്നറിയിപ്പ്.

Verse 35

मातापितृकृतैर्दोषैरन्ये केचित्स्वकर्मजैः । नष्टा ज्ञानावलेपेन अहङ्कारेणऽपरे

ചിലർ മാതാപിതാക്കൾ ചെയ്ത ദോഷങ്ങളാൽ നശിക്കുന്നു; ചിലർ സ്വന്തം കർമ്മജന്യ ദോഷങ്ങളാൽ. മറ്റുചിലർ ജ്ഞാനാഭിമാനത്താൽ, ചിലർ അഹങ്കാരത്താൽ വിനശിക്കുന്നു.

Verse 36

शाङ्करे प्रस्थिता धर्मे ये स्मृत्यर्थबहिष्कृताः । क्लिश्यमानास्तु कलेन ते यान्ति परमां गतिम्

ശാങ്കര ധർമ്മപഥത്തിൽ പ്രസ്ഥാനം ചെയ്യുന്നവർ—സ്മൃതിവിധികളുടെ പേരിൽ പുറത്താക്കപ്പെട്ടാലും—കലിയുഗക്ലേശത്തിൽ പീഡിതരായിട്ടും പരമഗതിയെ പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 37

अश्रद्दधानाः पुरुषा मूर्खा दम्भविवर्धिताः । न सिध्यन्ति दुरात्मानः कुदृष्टान्तार्थकीर्तनाः

ശ്രദ്ധയില്ലാത്ത, മൂഢരായ, ദംഭം വളർത്തിയ മനുഷ്യർ സിദ്ധി പ്രാപിക്കുകയില്ല. വികൃത ദൃഷ്ടാന്തങ്ങളും വളഞ്ഞ അർത്ഥങ്ങളും ഉച്ചരിക്കുന്ന ദുഷ്ടമനസ്സുകാർ ഒരിക്കലും ആത്മസാഫല്യം നേടുകയില്ല.

Verse 38

महाभाग्येऽपि तीर्थस्य शाङ्करं व्रतमास्थिताः । वियोनिं यान्त्यसन्दिग्धं लौलुप्येन समन्विताः

അത്യന്തം ഭാഗ്യശാലിയായ തീർത്ഥസ്ഥാനത്തിലും, ലൗലുപ്യത്തോടെ ശൈവ (ശാങ്കര) വ്രതം ആചരിക്കുന്നവർ നിസ്സന്ദേഹമായി അയോഗ്യ യോനിയിൽ—നീചജന്മത്തിൽ—പതിക്കുന്നു.

Verse 39

न तीर्थैर्न च दानैश्च दुष्कृतं हि विलुप्यते । अज्ञानाच्च प्रमादाच्च कृतं पापं विनश्यति

തീർത്ഥയാത്രയാലോ ദാനങ്ങളാലോ മാത്രം ദുഷ്കൃത്യം യഥാർത്ഥത്തിൽ മായുകയില്ല. എന്നാൽ അജ്ഞാനവും പ്രമാദവും മൂലം ചെയ്ത പാപം—വിവേകവും സംയമവും ഉണർന്നാൽ—നശിക്കാം.

Verse 40

एवं ज्ञात्वा तु विधिना वर्तितव्यं द्विजातिभिः । परं ब्रह्म जपद्भिश्च वार्तितव्यं मुहुर्मुहुः

ഇതു അറിഞ്ഞ് ദ്വിജന്മാർ വിധിപ്രകാരം ആചരിക്കണം. പരബ്രഹ്മത്തെ ജപിക്കുന്നവർ ആ പരതത്ത്വത്തെ വീണ്ടും വീണ്ടും നിരന്തരം ധ്യാനിച്ച് മനനം ചെയ്യണം.

Verse 41

ऊर्ध्वरूपं विरूपाक्षं योऽधीते रुद्रमेव च । ईशानं पश्यते साक्षात्षण्मासात्सङ्गवर्जितः

‘ഊർധ്വരൂപ’ ‘വിരൂപാക്ഷ’ സ്തോത്രങ്ങളും റുദ്രപാഠവും പഠിച്ച്, ലോകാസക്തി വിട്ട് നിൽക്കുന്നവൻ—ആറ് മാസത്തിനകം സാക്ഷാൽ ഈശാനൻ (ശിവൻ) ദർശനം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 42

संहिताया दशावृत्तीर्यः करोति सुसंयतः । नर्मदातटमाश्रित्य स मुच्येत्सर्वपातकैः

സുസംയമത്തോടെ നർമദാതീരം ആശ്രയിച്ച് സംഹിത പത്ത് പ്രാവശ്യം ആവർത്തിക്കുന്നവൻ—അവൻ എല്ലാ പാതകങ്ങളിൽ നിന്നും വിമുക്തനാകുന്നു.

Verse 43

पुराणसंहितां वापि शैवीं वा वैष्णवीमपि । यः पठेन्नर्मदातीरे शिवाग्रे स शिवात्मकः

പുരാണസംഹിതയായാലും, ശൈവമായാലും, വൈഷ്ണവമായാലും—നർമദാതീരത്ത് ശിവന്റെ സന്നിധിയിൽ അത് പാരായണം ചെയ്യുന്നവൻ ശിവസ്വരൂപനാകുന്നു.

Verse 44

आ भूतसंक्षयं यावत्स्वर्गलोके महीयते । संसाख्यसनं हातुं पुरा प्रोक्तं तु नन्दिना

ഭൂതസംക്ഷയം (പ്രളയം) വരെയും അവൻ സ്വർഗ്ഗലോകത്തിൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സംസാഖ്യാസനം’—സംസാരബന്ധം ഉപേക്ഷിക്കുന്ന ശാസനം—പുരാതനമായി നന്ദി ഉപദേശിച്ചതാണ്.

Verse 45

देवर्षिसिद्धगन्धर्वसमवाये शिवालये । नन्दिगीतामिमां राजञ्छृणुष्वैकमनाः शुभाम्

ശിവാലയത്തിൽ ദേവർഷി, സിദ്ധ, ഗന്ധർവ്വരുടെ സമവായത്തിനിടയിൽ, ഹേ രാജാവേ, ഏകാഗ്രചിത്തത്തോടെ നന്ദിയുടെ ഈ ശുഭഗാനം ശ്രവിക്കൂ।

Verse 46

स्वर्गमोक्षप्रदां पुण्यां संसारभयनाशिनीम्

ഇത് പുണ്യപ്രദം; സ്വർഗ്ഗവും മോക്ഷവും നൽകുന്നതും, സംസാരഭയം നശിപ്പിക്കുന്നതുമാണ്।

Verse 47

संसारगह्वरगुहां प्रविहातुमेतां चेदिच्छथ प्रतिपदं भवतापखिन्नाः । नानाविधैर्निजकृतैर्बहुकर्मपाशैर्बद्धाः सुखाय शृणुतैकहितं मयोक्तम्

ഓരോ പടിയിലും സംസാരതാപത്തിൽ ക്ഷീണിച്ച് ഈ ഗഹനമായ സംസാരഗുഹയിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടാൻ നിങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ—സ്വയം ചെയ്ത നാനാവിധ കർമങ്ങളുടെ അനേകം കർമപാശങ്ങളിൽ ബന്ധിതരായിരുന്നാലും—നിങ്ങളുടെ മംഗലത്തിനും ശാന്തിക്കും വേണ്ടി ഞാൻ പറയുന്ന ഈ ഏക ഹിതോപദേശം ശ്രവിക്കൂ।

Verse 48

शक्र वक्रगतिं मा गा मा कृथा यम यातनाम् । चेतः प्रचेतः शमय लौलुप्यं त्यज वित्तप

ഹേ ശക്രാ, വക്രപഥത്തിലേക്ക് പോകരുത്; യമലോകയാതന നീ തന്നെ ഉണ്ടാക്കരുത്। ഹേ മനസ്സേ, ജാഗ്രതയോടെ ഇരിക്ക; ശമിക്ക; ഹേ ധനാധിപാ, ലോഭം ഉപേക്ഷിക്കൂ।

Verse 49

दीनानाथविशिष्टेभ्यो धनं सर्वं परित्यज । यदि संसारजलधेर्वीचीप्रेङ्खोल्लनातुरः

സംസാരസമുദ്രത്തിന്റെ തരംഗങ്ങൾ തള്ളിയുലയ്ക്കുന്നതാൽ നീ വ്യാകുലനായാൽ, ദീനരും അനാഥരും—പ്രത്യേകിച്ച് അത്തരം നിരാശ്രിതർക്കു—നിന്റെ സകല ധനവും ദാനമായി വിട്ടുകൊടുക്കുക।

Verse 50

जन्मोद्विग्नं मृतेस्त्रस्तं ग्रस्तं कामादिभिर्नरम् । स्रस्तं यो न यमादिभ्यः पिनाकी पाति पावनः

ജന്മഭീതിയിൽ വ്യാകുലനും, മരണഭയത്തിൽ ത്രസ്തനും, കാമാദി വികാരങ്ങളിൽ ഗ്രസ്തനുമായ മനുഷ്യനെ പാവനനായ പിനാകീ ശിവൻ യമാദികളുടെ കൈയിൽ വീഴാതെ കാത്തുരക്ഷിക്കുന്നു।

Verse 51

मा धेहि गर्वं कीनाश हास्यं यास्यसि पीडयन् । प्राणिनं सर्वशरणं तद्भावि शरणं तव

ഹേ കൃപണാ, അഹങ്കാരം ധരിക്കരുത്; ജീവിയെ പീഡിപ്പിച്ചാൽ നീ പരിഹാസപാത്രമാകും. സർവ്വജീവികൾക്കും ശരണമായവൻ അവസാനം നിനക്കും ശരണമായിരിക്കും।

Verse 52

कालः करालको बालः को मृत्युः को यमाधमः । शिवविष्णुपराणां हि नराणां किं भयं भवेत्

ശിവ-വിഷ്ണുപരായണരായ മനുഷ്യർക്കു ഭീകരമായ കാലവും ബാലനെപ്പോലെ ആകുന്നു; പിന്നെ മരണം എന്ത്, അധമനായ യമൻ എന്ത്? അവർക്കെങ്ങനെ ഭയം ഉണ്ടാകും?

Verse 53

भवभारार्तजन्तूनां रेवातीरनिवासिनाम् । भर्गश्च भगवांश्चैव भवभीतिविभेदनौ

സംസാരഭാരത്തിൽ പീഡിതരായ ജീവികൾക്ക്, പ്രത്യേകിച്ച് രേവാതീരവാസികൾക്ക്, ഭർഗൻ (ശിവൻ)യും ഭഗവാൻ (വിഷ്ണു)യും—ഈ ഇരുവരും ഭവഭീതിയെ ഭേദിച്ച് നീക്കുന്നു।

Verse 54

शिवं भज शिवं ध्याय शिवं स्तुहि शिवं यज । शिवं नम वराक त्वं ज्ञानं मोक्षं यदीच्छसि

ശിവനെ ഭജിക്ക, ശിവനെ ധ്യാനിക്ക, ശിവനെ സ്തുതിക്ക, ശിവനോടു യജ്ഞം അർപ്പിക്ക; ഹേ ദീനനേ, ശിവനോട് നമസ്കരിക്ക—ജ്ഞാനവും മോക്ഷവും ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ।

Verse 55

पठ पञ्चाननं शास्त्रं मन्त्रं पञ्चाक्षरं जप । धेहि पञ्चात्मकं तत्त्वं यज पञ्चाननं परम्

പഞ്ചാനന പ്രഭുവിന്റെ ശാസ്ത്രം പാരായണം ചെയ്‌ക; പഞ്ചാക്ഷര മന്ത്രം ജപിക്ക; പഞ്ചാത്മക തത്ത്വം ധ്യാനിക്ക; പരമ പഞ്ചാനന ശിവനെ ആരാധിക്ക।

Verse 56

किं तैः कर्मगणैः शोच्यैर्नानाभावविशेषितैः । यदि पञ्चाननः श्रीमान् सेव्यते सर्वथा शिवः

നാനാഭാവഭേദങ്ങളാൽ വ്യത്യസ്തമായ ആ ദയനീയ കർമ്മക്കൂട്ടങ്ങൾ എന്തിന്? ശ്രീമാൻ പഞ്ചാനന ശിവനെ സർവ്വഥാ ഭക്തിയോടെ സേവിച്ചാൽ മതി।

Verse 57

किं संसारगजोन्मत्तबृंहितैर्निभृतैरपि । यदि पञ्चाननो देवो भावगन्धोपसेवितः

സംസാരമെന്ന ഉന്മത്ത ആനയുടെ ഗർജ്ജനത്തിന്റെ പ്രതിധ്വനി മാത്രമായ നിയന്ത്രിത ഗൗരവവചനങ്ങൾ എന്തിന്? പഞ്ചാനന ദേവനെ അന്തർഭക്തിയുടെ സുഗന്ധത്തോടെ ഉപസേവിക്കാത്തപക്ഷം।

Verse 58

रे मूढ किं विषादेन प्राप्य कर्मकदर्थनाम् । भवानीवल्लभं भीमं जप त्वं भयनाशनम्

ഹേ മൂഢാ! നിന്റെ കർമ്മങ്ങളാൽ വന്ന അപമാനാവസ്ഥ ലഭിച്ചിട്ടും എന്തിന് വിഷാദം? ഭവാനിയുടെ വല്ലഭൻ, ഭയനാശകൻ ഭീമനെ ജപിക്ക।

Verse 59

नर्मदातीरनिलयं दुःखौघविलयंकरम् । स्वर्गमोक्षप्रदं भर्गं भज मूढ सुरेश्वरम्

ഹേ മോഹിതാ! നർമദാതീരനിവാസി, ദുഃഖപ്രവാഹങ്ങളെ ലയിപ്പിക്കുന്നവൻ, സ്വർഗ്ഗവും മോക്ഷവും നൽകുന്ന ദേവേശ്വരൻ ഭർഗനെ ഭജിക്ക।

Verse 60

विहाय रेवां सुरसिन्धुसेव्यां तत्तीरसंस्थं च हरं हरिं च । उन्मत्तवद्भावविवर्जितस्त्वं क्व यासि रे मूढ दिगन्तराणि

ദേവന്മാരാൽ സേവിക്കപ്പെടുന്ന രേവാനദിയേയും അതിന്റെ തീരത്തുള്ള ഹരനേയും ഹരിയേയും ഉപേക്ഷിച്ച്, ഹേ മൂഢാ! ഭ്രാന്തനെപ്പോലെ വിവേകമില്ലാതെ നീ എങ്ങോട്ടാണ് പോകുന്നത്?

Verse 61

भज रेवाजलं पुण्यं यज रुद्रं सनातनम् । जप पञ्चाक्षरीं विद्यां व्रज स्थानं च वाञ्छितम्

പുണ്യമായ രേവാജലത്തെ ഭജിക്കുക, സനാതനനായ രുദ്രനെ പൂജിക്കുക, പഞ്ചാക്ഷരീ മന്ത്രം ജപിക്കുക, അങ്ങനെ ആഗ്രഹിച്ച പദം പ്രാപിക്കുക.

Verse 62

क्लेशयित्वा निजं कायमुपायैर्बहुभिस्तु किम् । भज रेवां शिवं प्राप्य सुखसाध्यं परं पदम्

പലതരം ഉപായങ്ങളാൽ സ്വന്തം ശരീരത്തെ ക്ലേശിപ്പിക്കുന്നതുകൊണ്ട് എന്തു ഫലം? രേവയേയും ശിവനേയും ഭജിച്ച് സുഖസാധ്യമായ പരമപദം നേടുക.

Verse 63

एवं कैलासमासाद्य नदीं स शिवसन्निधौ । जगौ यल्लोकपालानां तन्मयोक्तं तवाधुना

ഇപ്രകാരം കൈലാസത്തിലെത്തി ആ നദി (നർമ്മദ) ശിവസന്നിധിയിൽ വെച്ച് ലോകപാലന്മാരോട് എന്താണോ പറഞ്ഞത്, അത് ഞാൻ ഇപ്പോൾ നിനക്ക് പറഞ്ഞുതന്നു.

Verse 64

मार्कण्डेय उवाच । स्नानदानपरो यस्तु नित्यं धर्ममनुव्रतः । नर्मदातीरमाश्रित्य मुच्यते सर्वपातकैः

മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു: ആരാണോ നർമ്മദാതീരത്തെ ആശ്രയിച്ച് നിത്യവും സ്നാനദാനങ്ങളിൽ മുഴുകുകയും ധർമ്മം അനുഷ്ഠിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത്, അവൻ സർവ്വ പാപങ്ങളിൽ നിന്നും മുക്തനാകുന്നു.

Verse 65

विधिहीनो जपेन्नित्यं वेदान्सर्वाञ्छतं समाः । मृत्युलाङ्गलजाप्येन समो योऽप्यधिको गुणैः

വിധിയില്ലാതെയെങ്കിലും ഒരാൾ നിത്യമായി നൂറുവർഷം സർവ്വവേദങ്ങളും ജപിച്ചാലും, ‘മൃത്യു-ലാങ്ഗല’ മന്ത്രജപത്തിൽ ലഭിക്കുന്ന പുണ്യത്തോടു സമമാത്രമേ ആകൂ; ആ ജപം ഗുണങ്ങളിൽ അതിലും ശ്രേഷ്ഠമാണ്।

Verse 66

बीजयोन्यविशुद्धस्तु यथा रुद्रं न विन्दति । तथा लाङ्गलमन्त्रोऽपि न तिष्ठति गतायुषि

ബീജവും വംശവും അശുദ്ധമായവൻ രുദ്രനെ പ്രാപിക്കാത്തതുപോലെ, ആയുസ്സ്/ആത്മികബലം ക്ഷയിച്ചവനിൽ ലാങ്ഗല-മന്ത്രവും നിലനിൽക്കുകയില്ല; ഫലം തരുകയുമില്ല।

Verse 67

गायत्रीजपसंयुक्तः संयमी ह्यधिको गुणैः । अग्निमीडे इषेत्वो वा अग्न आयाहि नित्यदा

ഗായത്രീജപത്തിൽ യുക്തനായി സംയമമുള്ളവൻ ഗുണങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠനാകുന്നു. അല്ലെങ്കിൽ ‘അഗ്നിമീളേ’, ‘ഇഷേത്വോ’ അല്ലെങ്കിൽ ‘അഗ്ന ആയാഹി’ മുതലായ വൈദിക മന്ത്രങ്ങളും നിത്യമായി ജപിക്കണം—പ്രതിദിനം ചെയ്യേണ്ടത്।

Verse 68

शन्नो देवीति कूलस्थो जपेन्मुच्येत किल्बिषैः

നദീതീരത്ത് നിന്നുകൊണ്ട് ‘ശം നോ ദേവീ…’ എന്ന് ആരംഭിക്കുന്ന മന്ത്രം ജപിക്കണം; അങ്ങനെ ചെയ്താൽ പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചനം ലഭിക്കും।

Verse 69

साङ्गोपाङ्गांस्तथा वेदाञ्जपन्नित्यं समाहितः । न तत्फलमवाप्नोति गायत्र्या संयमी यथा

അംഗോപാംഗങ്ങളോടുകൂടി വേദങ്ങളെ നിത്യമായി ഏകാഗ്രതയോടെ ജപിച്ചാലും, ഗായത്രിയിൽ സംയമമുള്ളവൻ നേടുന്ന ഫലത്തോട് തുല്യമായ ഫലം ലഭിക്കുകയില്ല।

Verse 70

रुद्राध्यायं सकृज्जप्त्वा विप्रो वेदसमन्वितः । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति

വേദവിദ്യയിൽ നിഷ്ഠനായ ബ്രാഹ്മണൻ രുദ്രാധ്യായം ഒരിക്കൽ ജപിച്ചാൽ പോലും, സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനായി വിഷ്ണുലോകം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 71

अन्यद्वै जप्यसंस्थानं सूक्तमारण्यकं तथा । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति

അതുപോലെ, മറ്റു നിശ്ചിത ജപപാഠങ്ങൾ—വേദസൂക്തങ്ങളും ആരണ്യകഭാഗങ്ങളും—ജപിച്ചാലും സർവ്വപാപമോചനം നേടി വിഷ്ണുലോകം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 72

यत्किंचित्क्रियते जाप्यं यच्च दानं प्रदीयते । नर्मदाजलमाश्रित्य तत्सर्वं चाक्षयं भवेत्

ഏതൊരു ജപം ചെയ്താലും, ഏതൊരു ദാനം നൽകിയാലും—നർമദാജലത്തെ ആശ്രയിച്ച് ചെയ്താൽ—അത് എല്ലാം അക്ഷയപുണ്യമായി ഭവിക്കുന്നു।

Verse 73

एवंविधैर्व्रतैर्नित्यं नर्मदां ये समाश्रिताः । ते मृता वैष्णवं यान्ति पदं वा शैवमव्ययम्

നിത്യം നർമദയെ ആശ്രയിച്ച് ഇത്തരത്തിലുള്ള വ്രതങ്ങൾ നിരന്തരം അനുഷ്ഠിക്കുന്നവർ, മരണാനന്തരം അവ്യയമായ പദം—വൈഷ്ണവമോ ശൈവമോ—പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 74

सत्यलोकं नराः केचित्सूर्यलोकं तथापरे । अप्सरोगणसंवीता यावदाभूतसम्प्लवम्

ചിലർ സത്യലോകം പ്രാപിക്കുന്നു, മറ്റുചിലർ സൂര്യലോകം; അപ്സരാഗണങ്ങളുടെ സാന്നിധ്യത്തോടെ, ഭൂതസമ്പ്ലവ പ്രളയകാലം വരെ അവിടെ വസിക്കുന്നു।

Verse 75

एवं वै वर्तमानेऽस्मिंल्लोके तु नृपपुंगव । ऋषीणां दशकोट्यस्तु कुरुक्षेत्रनिवासिनाम्

ഹേ നൃപശ്രേഷ്ഠാ! ഈ ലോകം ഇങ്ങനെ തന്നെ തുടരുമ്പോഴും, കുരുക്ഷേത്രത്തിൽ വസിക്കുന്ന ഋഷിമാർ ദശകോടിയെന്ന് പ്രസിദ്ധമാണ്.

Verse 76

मया सह महाभाग नर्मदातटमाश्रिताः । फलमूलकृताहारा अर्चयन्तः स्थिताः शिवम्

ഹേ മഹാഭാഗാ! അവർ എനോടൊപ്പം നർമദാതീരത്ത് ആശ്രയം പ്രാപിച്ച്, ഫലമൂലാഹാരം കഴിച്ച്, അവിടെ തന്നെ നിലകൊണ്ട് ശിവനെ ആരാധിക്കുന്നു.

Verse 77

तच्च वर्षशतं दिव्यं कालसंख्यानुमानतः । षड्विंशतिसहस्राणि तानि मानुषसंख्यया

ദിവ്യകാലഗണന പ്രകാരം ആ നൂറുവർഷത്തെ കാലം, മനുഷ്യഗണനയിൽ ഇരുപത്താറായിരം വർഷങ്ങളാകുന്നു.

Verse 78

ततस्तस्यामतीतायां सन्ध्यायां नृपसत्तम । शेषं मानुष्यमेकं तु काले वर्षशतं स्थितम्

അതിനുശേഷം, ഹേ നൃപസത്തമാ! ആ സന്ധ്യാകാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ ഒരു മനുഷ്യകാലം മാത്രമേ ശേഷിച്ചിരുന്നുള്ളൂ; എങ്കിലും കാലപ്രവാഹത്തിൽ അത് നൂറുവർഷം നിലനിന്നു.

Verse 79

ततोऽभवदनावृष्टिर्लोकक्षयकरी तदा । यया यातं जगत्सर्वं क्षयं भूयो हि दारुणम्

അതിനുശേഷം ലോകക്ഷയകരമായ അനാവൃഷ്ടി ഉണ്ടായി; അതിനാൽ സർവ്വജഗത്തും വീണ്ടും അത്യന്തം ദാരുണമായ നാശത്തിലേക്ക് നീങ്ങി.

Verse 80

ये पूर्वमिह संसिद्धा ऋषयो वेदपारगाः । तेषां प्रभावाद्भगवान् ववर्ष बलवृत्रहा

ഇവിടെ മുമ്പ് സിദ്ധി നേടിയ വേദപാരഗന്മാരായ ഋഷികളുടെ തപഃപ്രഭാവത്താൽ ഭഗവാൻ ബലവൃത്രഹൻ മഴ പെയ്യിച്ചു।

Verse 81

महती भूरिसलिला समन्ताद्वृष्टिराहिता । ततो वृष्ट्या तु तेषां वै वर्तनं समजायत

എല്ലാദിക്കിലും ധാരാളം ജലത്തോടെ മഹാവൃഷ്ടി പെയ്തു; ആ മഴയാൽ അവരുടെ ഉപജീവനവും ജീവിതധാരയും വീണ്ടും നിലനിന്നു।

Verse 82

पुनर्युगान्ते सम्प्राप्ते किंचिच्छेषे कलौ युगे । निःशेषमभवत्सर्वं शुष्कं स्थावरजङ्गमम्

വീണ്ടും യുഗാന്തം വന്നപ്പോൾ, കലിയുഗത്തിൽ അല്പം മാത്രം ശേഷിക്കെ, സ്ഥാവര-ജംഗമമൊക്കെയും പൂർണ്ണമായി ഉണങ്ങി പോയി।

Verse 83

निर्वृक्षौषधगुल्मं च तृणवीरुद्विवर्जितम् । अनावृष्टिहतं सर्वं भूमण्डलमभूद्भृशम्

വൃക്ഷ-ഔഷധി-ഗുല്മങ്ങളില്ലാതെ, തൃണ-വള്ളികളില്ലാതെ, അനാവൃഷ്ടിയാൽ പീഡിതമായ ഭൂമണ്ഡലം അത്യന്തം ക്ഷീണിച്ചു।

Verse 84

ततस्ते ऋषयः सर्वे क्षुत्तृषार्ताः सहस्रशः । युगस्वभावमाविष्टा हीनसत्त्वा अभवन्नृप

അപ്പോൾ ആയിരക്കണക്കിന് ഋഷികൾ ക്ഷുധ-തൃഷ്ണകളാൽ പീഡിതരായി യുഗസ്വഭാവത്തിന് കീഴടങ്ങി; ഹേ നൃപ, അവരുടെ സത്ത്വബലം ക്ഷയിച്ചു।

Verse 85

नष्टहोमस्वधाकारे युगान्ते समुपस्थिते । किं कार्यं क्व नु यास्यामः कोऽस्माकं शरणं भवेत्

യുഗാന്തം സമീപിച്ച് ഹോമവും സ്വധാ-അർപ്പണവും ലോപിച്ചപ്പോൾ ഞങ്ങൾ എന്തു ചെയ്യണം? എവിടെ പോകണം? ഞങ്ങൾക്ക് ശരണം ആരാകും?

Verse 86

तानहं प्रत्युवाचेदं मा भैष्टेति पुनःपुनः । ईदृग्विधा मया दृष्टा बहवः कालपर्ययाः

ഞാൻ അവരോട് വീണ്ടും വീണ്ടും പറഞ്ഞു—“ഭയപ്പെടേണ്ട.” കാലത്തിന്റെ ഇത്തരത്തിലുള്ള അനേകം മാറ്റങ്ങളും മറിച്ചുകളികളും ഞാൻ കണ്ടിട്ടുണ്ട്.

Verse 87

नर्मदातीरमाश्रित्य ते सर्वे गमिता मया । एषा हि शरणं देवी सम्प्राप्ते हि युगक्षये

നർമദാതീരത്തെ ആശ്രയിച്ച് ഞാൻ അവരെ എല്ലാവരെയും ഇവിടെ എത്തിച്ചു. യുഗക്ഷയം വന്നാൽ ഈ ദേവി നർമദ തന്നെയാണ് യഥാർത്ഥ ശരണം.

Verse 88

नान्या गतिरिहास्माकं विद्यते द्विजसत्तमाः । जनित्री सर्वभूतानां विशेषेण द्विजोत्तमाः

ഹേ ദ്വിജസത്തമന്മാരേ, ഇവിടെ ഞങ്ങൾക്ക് മറ്റൊരു ഗതിയോ ആശ്രയമോ ഇല്ല. അവൾ സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ ജനനി—വിശേഷിച്ച് ഹേ ദ്വിജോത്തമന്മാരേ.

Verse 89

पितामहा ये पितरो ये चान्ये प्रपितामहाः । ते समस्ता गताः स्वर्गं समाश्रित्य महानदीम्

പിതാമഹന്മാർ, പിതാക്കന്മാർ, മറ്റ് പ്രപിതാമഹന്മാർ—അവർ എല്ലാവരും മഹാനദിയെ ആശ്രയിച്ച് സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു.

Verse 90

भृग्वाद्याः सप्त ये त्वासन्मम पूर्वपितामहाः । धौमृणी च महाभागा मम भार्या शुचिस्मिता । मनस्वती च या मता भार्गवोऽङ्गिरसस्तथा

ഭൃഗു മുതലായ ഏഴ് ഋഷിമാർ എന്റെ പുരാതന പിതാമഹന്മാർ; മഹാഭാഗ്യവതി ധൗമൃണീ—ശുചിസ്മിതയുള്ള എന്റെ ഭാര്യ; പരമ്പരാസ്മൃതിയിൽ പ്രസിദ്ധയായ മനസ്വതി; അതുപോലെ ഭാര്ഗവനും ആംഗിരസനും—ഇവരെല്ലാം ഈ പുണ്യസിദ്ധിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവർ.

Verse 91

पुलस्त्यः पुलहश्चैव वसिष्ठात्रेयकाश्यपाः । तथान्ये च महाभागा नियमव्रतचारिणः । अन्ये च शतसाहस्रा अत्र सिद्धिं समागताः

പുലസ്ത്യൻ, പുലഹൻ, വസിഷ്ഠൻ, അത്രി, കാശ്യപൻ; കൂടാതെ നിയമവും വ്രതവും അനുഷ്ഠിക്കുന്ന മറ്റ് മഹാഭാഗന്മാർ—ഇനിയും ലക്ഷക്കണക്കിന് പേർ ഇവിടെ സിദ്ധി പ്രാപിച്ചിട്ടുണ്ട്.

Verse 92

तस्मादियं महाभागा न मोक्तव्या कदाचन । नान्या काचिन्नदी शक्ता लोकत्रयफलप्रदा

അതുകൊണ്ട് ഈ മഹാഭാഗ്യവതി (നദി) ഒരിക്കലും ഉപേക്ഷിക്കരുത്. ത്രിലോകഫലം നൽകാൻ മറ്റൊരു നദിക്കും ശക്തിയില്ല.

Verse 93

द्वन्द्वैरनेकैर्बहुभिः क्षुत्तृषाद्यैर्महाभयैः । मुच्यन्ते ते नराः सद्यो नर्मदातीरवासिनः

നർമദാതീരവാസികൾ അനേകം ദ്വന്ദ്വങ്ങളും കഷ്ടങ്ങളും—വിശപ്പ്, ദാഹം മുതലായ മഹാഭയങ്ങൾ—ഇവയിൽ നിന്ന് ഉടൻ തന്നെ മോചിതരാകുന്നു.

Verse 94

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सेवितव्या सरिद्वरा । वाञ्छद्भिः परमं श्रेय इह लोके परत्र च

അതിനാൽ ഇഹലോകത്തും പരലോകത്തും പരമ ശ്രേയസ് ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ, സർവ്വശ്രമത്തോടെയും ഈ ശ്രേഷ്ഠ നദിയെ സേവിച്ച് ആരാധിക്കണം.