Adhyaya 180

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल दशाश्वमेधिकं परम् । तीर्थं सर्वगुणोपेतं महापातकनाशनम्

ശ്രീ മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം, ഹേ മഹീപാലാ! പരമമായ ദശാശ്വമേധിക തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകണം; അത് സർവ്വഗുണസമ്പന്നവും മഹാപാതകനാശിനിയും ആകുന്നു।

Verse 2

यत्र गत्वा महाराज स्नात्वा सम्पूज्य चेश्वरम् । दशानामश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः

ഹേ മഹാരാജാ! അവിടെ ചെന്നു സ്നാനം ചെയ്ത്, ഈശ്വരനെ യഥാവിധി പൂജിച്ചാൽ, മനുഷ്യൻ പത്ത് അശ്വമേധ യാഗങ്ങളുടെ ഫലം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । अश्वमेधो महायज्ञो बहुसम्भारदक्षिणः । अशक्यः प्राकृतैः कर्तुं कथं तेषां फलं लभेत्

യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—അശ്വമേധം മഹായജ്ഞമാണ്; അതിന് അനവധി സാമഗ്രികളും മഹാദക്ഷിണയും വേണം; സാധാരണർക്കത് ചെയ്യാൻ അസാധ്യം. എന്നാൽ അവർ അതിന്റെ ഫലം എങ്ങനെ പ്രാപിക്കും?

Verse 4

अत्याश्चर्यमिदं तत्त्वं त्वयोक्तं वदता सता । यथा मे जायते श्रद्धा दीर्घायुस्त्वं तथा वद

ഹേ സത്യവാദി മുനിയേ! നിങ്ങൾ പറഞ്ഞ ഈ തത്ത്വം അത്യന്തം അത്ഭുതകരമാണ്. ഹേ ദീർഘായുസ്സുള്ളവനേ, എന്റെ ഉള്ളിൽ ശ്രദ്ധ ഉദിക്കുവാൻ വിധം അത് വിശദമായി പറയുക.

Verse 5

मार्कण्डेय उवाच । इदमाश्चर्यभूतं हि गौर्या पृष्टस्त्रियम्बकः । तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि पृच्छते निपुणाय वै

മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—ഈ അത്ഭുതകരമായ കാര്യം ഒരിക്കൽ ഗൗരീ ത്ര്യംബകൻ (ശിവൻ)നോട് ചോദിച്ചതാണ്. നീ വിവേകത്തോടെ ചോദിക്കുന്നതിനാൽ ഞാൻ ഇത് നിനക്കു പൂർണ്ണമായി വിശദീകരിക്കുന്നു.

Verse 6

पुरा वृषस्थो देवेश ह्युमया सह शङ्करः । कदाचित्पर्यटन्पृथिवीं नर्मदातटमाश्रितः

പുരാതനകാലത്ത് വൃഷഭാരൂഢനായ ദേവേശൻ ശങ്കരൻ ഉമയോടൊപ്പം ഒരിക്കൽ ഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ട് നർമദാതീരത്ത് എത്തി ആശ്രയിച്ചു.

Verse 7

दशाश्वमेधिकं तीर्थं दृष्ट्वा देवो महेश्वरः । तीर्थं प्रत्यञ्जलिं बद्ध्वा नमश्चक्रे त्रिलोचनः

ദശാശ്വമേധിക തീർത്ഥം കണ്ട ത്രിലോചനനായ മഹേശ്വരൻ ആ തീർത്ഥത്തോടു അഞ്ജലി ചേർത്ത് നമസ്കരിച്ചു.

Verse 8

कृताञ्जलिपुटं देवं दृष्ट्वा देवीदमब्रवीत्

കൈകൂപ്പി ദേവനെ ദർശിച്ച ദേവി ഇങ്ങനെ വചനം അരുളിച്ചെയ്തു.

Verse 9

देव्युवाच । किमेतद्देवदेवेश चराचरनमस्कृत । प्रह्वनम्राञ्जलिं बद्ध्वा भक्त्या परमया युतः

ദേവി അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ ദേവദേവേശ, ചരാചരങ്ങളാൽ നമസ്കൃതനേ! പരമഭക്തിയോടെ നമ്രനായി കൈകൂപ്പി നിൽക്കുന്നതെന്തു കാര്യം?

Verse 10

एतदाश्चर्यमतुलं सर्वं कथय मे प्रभो

ഹേ പ്രഭോ, ഈ അതുല്യ അത്ഭുതത്തിന്റെ മുഴുവൻ വിവരണം എനിക്കു പറയണമേ.

Verse 11

ईश्वर उवाच । प्रत्यक्षं पश्य तीर्थस्य फलं मा विस्मिता भव । वियत्स्था मे भुविस्थस्य क्षणं देवि स्थिरा भव

ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഈ തീർത്ഥത്തിന്റെ ഫലം നിന്റെ കണ്ണാൽ തന്നെ കാണുക; വിസ്മയിക്കരുത്. നീ ആകാശസ്ഥ, ഞാൻ ഭൂമിസ്ഥ; ഹേ ദേവി, ഒരു ക്ഷണം സ്ഥിരയായി നിൽക്കുക.

Verse 12

एवमुक्त्वा तु देवेशो गौरवर्णो द्विजोऽभवत् । क्षुत्क्षामकण्ठो जटिलः शुष्को धमनिसंततः

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം ദേവേശൻ ഗൗരവർണ്ണനായ ദ്വിജനായി. വിശപ്പാൽ കണ്ഠം ക്ഷീണിച്ചു; ജടാധാരിയായി, ദേഹം വരണ്ടു, നാഡികൾ തെളിഞ്ഞുനിന്നു.

Verse 13

उपविश्य भुवः पृष्ठे सुस्वरं मन्त्रमुच्चरन् । क्रमप्रियो महादेवो माधुर्येण प्रमोदयन्

ഭൂമിയുടെ മേൽ ഉപവിഷ്ടനായി, ക്രമപ്രിയനായ മഹാദേവൻ സുമധുരസ്വരത്തിൽ മന്ത്രം ഉച്ചരിച്ചു; ആ മാധുര്യത്താൽ എല്ലാവരെയും ആനന്ദിപ്പിച്ചു।

Verse 14

श्रुत्वा तां मधुरां वाणीं स्वयं देवेन निर्मिताम् । संभ्रान्ता ब्राह्मणाः सर्वे स्नातुं ये तत्र चागताः

സ്വയം ദേവൻ നിർമ്മിച്ച ആ മധുരവാണി കേട്ടപ്പോൾ, അവിടെ സ്നാനത്തിനായി വന്ന എല്ലാ ബ്രാഹ്മണരും അത്ഭുതത്താൽ വിറച്ചു ഉണർന്നു।

Verse 15

नित्यक्रिया च सर्वेषां विस्मृता श्रुतिविभ्रमात् । तं दृष्ट्वा पठमानं तु क्षुत्पिपासाभिपीडितम्

ശ്രവണഭ്രമം മൂലം എല്ലാവരുടെയും നിത്യകർമ്മങ്ങൾ മറന്നു. അവനെ പാരായണം ചെയ്യുന്നതായി കണ്ടപ്പോൾ, (അവൻ) വിശപ്പും ദാഹവും കൊണ്ട് പീഡിതനാണെന്ന് തോന്നി।

Verse 16

द्विजोऽन्यमन्त्रयत्कश्चिद्भक्त्या तं भोजनाय वै । प्रसादः क्रियतां ब्रह्मन्भोजनाय गृहे मम

അപ്പോൾ ഒരു ബ്രാഹ്മണൻ ഭക്തിയോടെ അദ്ദേഹത്തെ ഭോജനത്തിനായി ക്ഷണിച്ചു— “ഹേ ബ്രഹ്മൻ, ദയചെയ്ത് പ്രസാദം സ്വീകരിക്കണമേ; എന്റെ ഗൃഹത്തിൽ ഭോജനം ചെയ്യുക।”

Verse 17

अद्य मे सफलं जन्म ह्यद्य मे सफलाः क्रियाः । सर्वान्कामान्प्रदास्यन्ति प्रीता मेऽद्य पितामहाः

ഇന്ന് എന്റെ ജന്മം സഫലമായി; ഇന്ന് എന്റെ ധാർമ്മികകർമ്മങ്ങൾ ഫലവത്തായി. ഇന്ന് പ്രസന്നരായ പിതൃകൾ എനിക്ക് എല്ലാ ഇഷ്ടഫലങ്ങളും നൽകും।

Verse 18

त्वयि भुक्ते द्विजश्रेष्ठ प्रसीद त्वं ध्रुवं मम । एवमुक्तो महादेवो द्विजरूपधरस्तदा

ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ! നിങ്ങൾ ഭോജനം ചെയ്താൽ തീർച്ചയായും എനിക്കു പ്രസാദിക്കും. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ മഹാദേവൻ അന്ന് ബ്രാഹ്മണരൂപം ധരിച്ചിരുന്നതായിരുന്നു.

Verse 19

प्रहस्य प्रत्युवाचेदं ब्राह्मणं श्लक्ष्णया गिरा । मया वर्षसहस्रं तु निराहारं तपः कृतम्

അവൻ പുഞ്ചിരിച്ച് മൃദുവായ വാക്കുകളിൽ ആ ബ്രാഹ്മണനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു—“ഞാൻ ആയിരം വർഷം നിരാഹാരമായി തപസ്സു ചെയ്തു.”

Verse 20

इदानीं तु गृहे तस्य करिष्ये द्विजसत्तम । दशभिर्वाजिमेधैश्च येनेष्टं पारणं तथा

“ഇപ്പോൾ, ഹേ ദ്വിജസത്തമാ! അവന്റെ ഗൃഹത്തിൽ തന്നെയാകും ഞാൻ അത് നടത്തുക—ദശ അശ്വമേധയാഗങ്ങളോടുകൂടിയ ആ അനുഷ്ഠാനം—അതിലൂടെ വിധിപൂർവ്വം പാരണ സമാപിക്കുന്നു.”

Verse 21

इत्युक्तो देवदेवेन ब्राह्मणो विस्मयान्वितः । उत्तमाङ्गं विधुन्वन्वै जगाम स्वगृहं प्रति

ദേവദേവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ആ ബ്രാഹ്മണൻ വിസ്മയഭരിതനായി; തലകുലുക്കി സ്വന്തം ഗൃഹത്തിലേക്ക് പോയി.

Verse 22

एवं ते बहवो विप्राः प्रत्याख्याते निमन्त्रणे । पुराणार्थमजानन्तो नास्तिका बहवो गताः

ഇങ്ങനെ ക്ഷണം നിരസിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, പുരാണാർത്ഥം അറിയാത്ത പല വിപ്രന്മാരും വിട്ടുപോയി; അവരിൽ പലരും നാസ്തികഭാവത്തിലേക്ക് വീണു.

Verse 23

अथ कश्चिद्द्विजो विद्वान्पुराणार्थस्य तत्त्ववित् । देवं निमन्त्रयामास द्विजरूपधरं शिवम्

അപ്പോൾ പുരാണാർത്ഥത്തിന്റെ തത്ത്വം അറിഞ്ഞിരുന്ന ഒരു വിദ്യാവാൻ ദ്വിജൻ, ബ്രാഹ്മണരൂപം ധരിച്ച ദേവനായ ശിവനെ ക്ഷണിച്ചു।

Verse 24

तथैव सोऽपि देवेन प्रोक्तः स प्राह तं पुनः । मनसा चिन्तयित्वा तु पुराणोक्तं द्विजोत्तमः

അതുപോലെ ദേവൻ പറഞ്ഞതുകേട്ട്, ആ ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജൻ പുരാണോക്തം മനസ്സിൽ ആലോചിച്ച്, വീണ്ടും അവനോട് പറഞ്ഞു।

Verse 25

स्मृतिवेदपुराणेषु यदुक्तं तत्तथा भवेत् । इति निश्चित्य तं विप्रमुवाच प्रहसन्निव

‘സ്മൃതി, വേദം, പുരാണം എന്നിവയിൽ പറഞ്ഞത് തീർച്ചയായും അങ്ങനെ തന്നെയാകും.’ എന്ന് നിശ്ചയിച്ച്, അദ്ദേഹം ആ ബ്രാഹ്മണനോട് പുഞ്ചിരിയോടെ പറഞ്ഞു।

Verse 26

भोभो विप्र प्रतीक्षस्व यावदागमनं पुनः । इत्युक्त्वा तु द्विजो गत्वा दशाश्वमेधिकं परम्

‘ഹേ വിപ്രാ! ഞാൻ വീണ്ടും വരുന്നതുവരെ കാത്തിരിക്കൂ.’ എന്ന് പറഞ്ഞിട്ട്, ആ ദ്വിജൻ ദശ അശ്വമേധപുണ്യപ്രസിദ്ധമായ പരമസ്ഥാനത്തേക്ക് പോയി।

Verse 27

स्नानं महालम्भनादि कृतं तेन द्विजन्मना । जपं श्राद्धं तथा दानं कृत्वा धर्मानुसारतः

ആ ദ്വിജന്മൻ മഹാലംഭനാദി കർമങ്ങളോടെ സ്നാനം ചെയ്തു; ധർമ്മാനുസരിച്ച് ജപം, ശ്രാദ്ധം, ദാനം എന്നിവയും നിർവഹിച്ചു।

Verse 28

संकल्प्य कपिलां तत्र पुराणोक्तविधानतः । समायात्त्वरितं तत्र यत्रासौ तिष्ठते द्विजः

അവിടെ പുരാണോക്തവിധിപ്രകാരം കപിലാ പശുവിനെ ദാനം ചെയ്യുവാൻ സംकल्पം ചെയ്ത്, ആ ദ്വിജൻ കാത്തുനിന്നിരുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് അവൻ വേഗത്തിൽ മടങ്ങിവന്നു।

Verse 29

अथागत्य द्विजं प्राह वाजिमेधः कृतो मया । उत्तिष्ठ मे गृहं रम्यं भोजनार्थं हि गम्यताम्

പിന്നീട് മടങ്ങിവന്ന് അവൻ ദ്വിജനോട് പറഞ്ഞു—“ഞാൻ അശ്വമേധയജ്ഞം നിർവഹിച്ചു. എഴുന്നേൽക്കൂ; ഭോജനാർത്ഥം എന്റെ മനോഹരഗൃഹത്തിലേക്ക് പോകാം।”

Verse 30

इत्युक्तः शङ्करस्तेन ब्राह्मणेनातिविस्मितः । उवाच ब्राह्मणं देव इदानीं त्वमितो गतः

ആ ബ്രാഹ്മണന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ശങ്കരൻ അത്യന്തം വിസ്മയിച്ചു. തുടർന്ന് ദേവൻ ബ്രാഹ്മണനോട്—“ഇപ്പോൾ പറയുക; നിങ്ങൾ ഇവിടെ എവിടെ നിന്നാണ് വന്നത്?” എന്നു പറഞ്ഞു।

Verse 31

द्विजवर्य कथं चेष्टा दश यज्ञा महाधनाः

“ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, എങ്ങനെ സാധിച്ചു—ഈ പത്ത് മഹാധനസാധ്യമായ യജ്ഞങ്ങൾ?”

Verse 32

द्विज उवाच । न विचारस्त्वया कार्यः कृता यज्ञा न संशयः । यदि वेदाः प्रमाणं तं भुवि देवा द्विजास्तथा

ദ്വിജൻ പറഞ്ഞു—“ഇതിനെക്കുറിച്ച് നിങ്ങൾ വിചാരിക്കേണ്ടതില്ല; യജ്ഞങ്ങൾ സംശയമില്ലാതെ നിർവഹിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. വേദങ്ങൾ തന്നെ പ്രമാണമെങ്കിൽ, ഭൂമിയിൽ ദേവന്മാരും ബ്രാഹ്മണന്മാരും ആ സത്യത്തിന്റെ സാക്ഷികളാണ്।”

Verse 33

दशाश्वमेधिकं तीर्थं तथा सत्यं द्विजोत्तम । यदि वेदपुराणोक्तं वाक्यं निःसंशयं भवेत्

ഹേ ദ്വിജോത്തമാ! ഇത് ‘ദശാശ്വമേധിക’ തീർത്ഥമാണ്—പത്ത് അശ്വമേധയജ്ഞസമം; വേദ‑പുരാണോക്ത വാക്യം സംശയമില്ലാതെ പ്രമാണമെന്നു അംഗീകരിച്ചാൽ ഇത് സത്യം.

Verse 34

तदा प्राप्तं मया सर्वं नात्र कार्या विचारणा । एवमुक्तस्तु देवेश आस्तिक्यं तस्य चेतसः

അപ്പോൾ എനിക്ക് എല്ലാം ലഭിച്ചു—ഇവിടെ ഇനി വിചാരണ വേണ്ട. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ദേവേശൻ അവന്റെ ഹൃദയത്തിലെ ദൃഢ ആസ്തിക്യം തിരിച്ചറിഞ്ഞു.

Verse 35

विमृश्य बहुभिः किंचिदुत्तरं न प्रपद्यत । जगाम तद्गृहं रम्यं पठन्ब्रह्म सनातनम्

പലവിധം ആലോചിച്ചിട്ടും അവന് മറുപടി ഒന്നും ലഭിച്ചില്ല. പിന്നെ സനാതന ബ്രഹ്മം ജപിച്ചുകൊണ്ട് ആ ബ്രാഹ്മണന്റെ മനോഹര ഗൃഹത്തിലേക്ക് പോയി.

Verse 36

सम्प्राप्तं तं द्विजं भक्त्या पाद्यार्घ्येण तमर्चयत् । षड्रसं भोजनं तेन दत्तं पश्चाद्यथाविधि

ആ ദ്വിജൻ എത്തിയപ്പോൾ ഭക്തിയോടെ പാദ്യവും അർഘ്യവും അർപ്പിച്ച് ആരാധിച്ചു. തുടർന്ന് വിധിപ്രകാരം ഷഡ്രസമുള്ള ഭോജനം നൽകി.

Verse 37

ततो भुक्ते महादेवे सर्वदेवमये शिवे । पुष्पवृष्टिः पपाताशु गगनात्तस्य मूर्धनि । तस्यास्तिक्यं तु संलक्ष्य तुष्टः प्रोवाच शङ्करः

സർവദേവമയനായ ശിവൻ—മഹാദേവൻ—ഭോജനം കഴിച്ചതോടെ ആകാശത്തിൽ നിന്ന് അവന്റെ ശിരസ്സിന് മേൽ വേഗത്തിൽ പുഷ്പവൃഷ്ടി വീണു. അവന്റെ അചഞ്ചല ആസ്തിക്യം കണ്ടു തൃപ്തനായ ശങ്കരൻ പറഞ്ഞു.

Verse 38

ईश्वर उवाच । किं तेऽद्य क्रियतां ब्रूहि वरदोऽहं द्विजोत्तम । अदेयमपि दास्यामि एकचित्तस्य ते ध्रुवम्

ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ ദ്വിജോത്തമാ! ഇന്ന് നിനക്കായി എന്ത് ചെയ്യേണ്ടതെന്ന് പറയുക. ഞാൻ വരദാതാവാണ്; നിന്റെ ഏകാഗ്രചിത്തത്വം കൊണ്ടു സാധാരണയായി അദേയമായതും നിശ്ചയമായി നിനക്കു ദാനം ചെയ്യും.

Verse 39

ब्राह्मण उवाच । यदि प्रीतोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम । अस्मिंस्तीर्थे महादेव स्थातव्यं सर्वदैव हि

ബ്രാഹ്മണൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവാ! നീ എനിക്കു പ്രസന്നനാണെങ്കിൽ, എനിക്കു വരം നൽകേണ്ടതാണെങ്കിൽ, ഹേ മഹാദേവാ, ഈ തീർത്ഥത്തിൽ തന്നെ നീ സദാ വസിക്കണം.

Verse 40

उपकाराय देवेश एष मे वर उत्तमः । एवमुक्तस्तु देवेन आरुरोह द्विजोत्तमः

ഹേ ദേവേശാ! എന്റെ ഈ ഉത്തമ വരം പരോപകാരത്തിനായാണ്. ദേവൻ ഇങ്ങനെ അരുളിച്ചെയ്തപ്പോൾ ആ ദ്വിജോത്തമൻ (വിമാനത്തിൽ) കയറി.

Verse 41

गन्धर्वाप्सरःसम्बाधं विमानं सार्वकामिकम् । पूज्यमानो गतस्तत्र यत्र लोका निरामयाः

ഗന്ധർവ-അപ്സരസ്സുകളാൽ നിറഞ്ഞ, സർവകാമപ്രദമായ വിമാനം എത്തി. പൂജിക്കപ്പെട്ടവനായി അവൻ അവിടേക്ക് പോയി, അവിടെ ലോകങ്ങൾ നിരാമയരായിരിക്കുന്നു.

Verse 42

मार्कण्डेय उवाच । एतदाश्चर्यमतुलं दृष्ट्वा देवी सुविस्मिता । विस्मयोत्फुल्लनयना पुनः पप्रच्छ शङ्करम्

മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—ഈ അതുല്യ അത്ഭുതം കണ്ടു ദേവി അത്യന്തം വിസ്മയിച്ചു; വിസ്മയത്തിൽ വിരിഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ അവൾ വീണ്ടും ശങ്കരനോട് ചോദിച്ചു.

Verse 43

पार्वत्युवाच । कथमेतद्भवेत्सत्यं यत्रेदमसमञ्जसम् । स्नानं कुर्वन्ति बहवो लोका ह्यत्र महेश्वर

പാർവതി പറഞ്ഞു—ഇത് എങ്ങനെ സത്യമാകും? ഇവിടെ കാര്യം അസമഞ്ജസമായി തോന്നുന്നു. ഹേ മഹേശ്വരാ, ഇവിടെ അനേകർ സ്നാനം ചെയ്യുന്നു.

Verse 44

तेषां तु स्वर्गगमनं यथैष स्वर्गतिं गतः । कथमेतत्समाचक्ष्व विस्मयः परमो मम

അപ്പോൾ ആ ജനങ്ങൾ എങ്ങനെ സ്വർഗ്ഗഗമനം പ്രാപിക്കുന്നു, ഈയാൾ സ്വർഗ്ഗഗതി നേടിയതുപോലെ? ദയവായി എനിക്ക് വിശദീകരിക്കൂ; എന്റെ വിസ്മയം അത്യന്തമാണ്.

Verse 45

एतच्छ्रुत्वा तु देवेशः प्रहसन्प्रत्युवाच ताम् । वेदवाक्ये पुराणार्थे स्मृत्यर्थे द्विजभाषिते

ഇത് കേട്ട് ദേവേശ്വരൻ പുഞ്ചിരിയോടെ അവളോട് മറുപടി പറഞ്ഞു—വേദവാക്യത്തിൽ, പുരാണങ്ങളുടെ താത്പര്യത്തിൽ, സ്മൃതികളുടെ ഉദ്ദേശത്തിൽ, ദ്വിജന്മാരുടെ വചനത്തിൽ പറയപ്പെട്ടതിനെ കേൾക്കുക.

Verse 46

विस्मयो हि न कर्तव्यो ह्यनुमानं हि तत्तथा । असंभाव्यं हि लोकानां पुराणे यत्प्रगीयते

വിസ്മയിക്കേണ്ടതില്ല; അനുമാന-തർക്കവും ഇതേപോലെ സമ്മതിക്കുന്നു. പുരാണങ്ങളിൽ പാടിപ്പറയുന്നതു സാധാരണ ജനങ്ങൾക്ക് അസംബവമായി തോന്നും.

Verse 47

यदि पक्षं पुरस्कृत्य लोकाः कुर्वन्ति पार्वति । तस्मान्न सिद्धिरेतेषां भवत्येको न विस्मयः

ഹേ പാർവതി, ആളുകൾ പക്ഷപാതം മുൻനിർത്തി പ്രവർത്തിച്ചാൽ അവർക്കു സിദ്ധി ലഭിക്കുകയില്ല; അതിൽ വിസ്മയിക്കേണ്ടതില്ല.

Verse 48

नास्तिका भिन्नमर्यादा ये निश्चयबहिष्कृताः । तेषां सिद्धिर्न विद्येत आस्तिक्याद्भवते ध्रुवम्

നാസ്തികരും മര്യാദാഭംഗം ചെയ്തവരും ദൃഢനിശ്ചയത്തിൽ നിന്ന് ബഹിഷ്കൃതരുമായവർക്ക് സിദ്ധി ഉണ്ടാകില്ല. ആസ്തിക്യത്തിൽ നിന്നാണ് നിശ്ചയമായും വിജയം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.

Verse 49

श्रुत्वाख्यानमिदं देवी ववन्दे तीर्थमुत्तमम् । सर्वपापहरं पुण्यं नर्मदायां व्यवस्थितम्

ഈ ആഖ്യാനം കേട്ട ദേവി, നർമദയിൽ സ്ഥിതമായ, പുണ്യമയവും സർവ്വപാപഹരവുമായ ആ പരമോത്തമ തീർത്ഥത്തെ വന്ദിച്ചു.

Verse 50

मार्कण्डेय उवाच । दशाश्वमेधं राजेन्द्र सर्वतीर्थोत्तमोत्तमम् । तीर्थं सर्वगुणोपेतं महापातकनाशनम्

മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജേന്ദ്രാ! ദശാശ്വമേധം സർവ്വതീർത്ഥങ്ങളിൽ ഉത്തമോത്തമം; ഇത് സർവ്വഗുണസമ്പന്നമായ തീർത്ഥം, മഹാപാതകനാശകം.

Verse 51

तत्रागता महाभागा स्नातुकामा सरस्वती । पुण्यानां परमा पुण्या नदीनामुत्तमा नदी

അവിടെ മഹാഭാഗ്യവതിയായ സരസ്വതി സ്നാനം ചെയ്യുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച് എത്തുന്നു—പുണ്യങ്ങളിൽ പരമപുണ്യം, നദികളിൽ ഉത്തമ നദി.

Verse 52

नाममात्रेण यस्यास्तु सर्वपापैः प्रमुच्यते । स्नातास्तत्र दिवं यान्ति ये मृतास्तेऽपुनर्भवाः

അവളുടെ നാമമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചനം ലഭിക്കുന്നു. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്തവർ സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് പോകുന്നു; അവിടെ മരിച്ചവർക്ക് പുനർജന്മമില്ല.

Verse 53

दशाश्वमेधे सा राजन्नियता ब्रह्मचारिणी । आराधयित्वा देवेशं परं निर्वाणमागतीः

ഹേ രാജാവേ, ദശാശ്വമേധ തീർത്ഥത്തിൽ അവൾ നിയമനിഷ്ഠയായ ബ്രഹ്മചാരിണിയായി ദേവേശ്വരനെ ആരാധിച്ച് പരമ നിർവാണം പ്രാപിച്ചു।

Verse 54

कालुष्यं ब्रह्मसम्भूता संवत्सरसमुद्भवम् । प्रक्षालयितुमायाति दशम्यामाश्विनस्य च

ബ്രഹ്മസംബൂതയായ ആ ദേവി വർഷം മുഴുവൻ സഞ്ചിതമായ കലുഷം കഴുകിനീക്കാൻ ആശ്വിന മാസത്തിലെ ദശമിയ്ക്ക് വരുന്നു।

Verse 55

उपोष्य रजनीं तां तु सम्पूज्य त्रिपुरान्तकम् । राजन्निष्कल्मषा यान्ति श्वोभूते शाश्वतं पदम्

ഹേ രാജാവേ, ആ രാത്രി ഉപവസിച്ച് ത്രിപുരാന്തകനെ സമ്യക് പൂജിച്ചാൽ അവർ കല്മഷരഹിതരായി, അടുത്ത ദിവസം ഉദയത്തിൽ ശാശ്വത പദം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 56

युधिष्ठिर उवाच । सरस्वती महापुण्या नदीनामुत्तमा नदी श्रीमार्कण्डेय उवाच । राजन्नाश्वयुजे मासि दशम्यां तद्विशिष्यते । पार्थिवेषु च तीर्थे तु सर्वेष्वेव न संशयः

യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—സരസ്വതി മഹാപുണ്യവതി, നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠ നദി. മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ, ആശ്വയുജ മാസത്തിലെ ദശമിയിൽ ആ തീർത്ഥാനുഷ്ഠാനം പ്രത്യേകമായി മഹിമപ്പെടുന്നു; ഭൂമിയിലെ എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിലും സംശയമില്ല।

Verse 57

दशाश्वमेधिके राजन्नित्यं हि दशमी शुभा । विशेषादाश्विने शुक्ला महापातकनाशिनी

ഹേ രാജാവേ, ദശാശ്വമേധിക തീർത്ഥത്തിൽ ദശമി എപ്പോഴും ശുഭമാണ്; പ്രത്യേകിച്ച് ആശ്വിന ശുക്ലപക്ഷ ദശമി മഹാപാതകനാശിനിയാണ്।

Verse 58

तस्या स्नात्वार्चयेद्देवानुपवासपरायणः । श्राद्धं कृत्वा विधानेन पश्चात्सम्पूजयेच्छिवम्

അവളുടെ (പുണ്യജലത്തിൽ) സ്നാനം ചെയ്ത് ഉപവാസപരനായിട്ട് ദേവന്മാരെ ആരാധിക്കണം. വിധിപ്രകാരം ശ്രാദ്ധം നടത്തി, പിന്നെ ശിവനെ സമ്പൂർണ്ണമായി പൂജിക്കണം.

Verse 59

तत्रस्थां पूजयेद्देवीं स्नातुकामां सरस्वतीम् । नमो नमस्ते देवेशि ब्रह्मदेहसमुद्भवे

അവിടെ വസിക്കുന്ന, സ്നാനം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ദേവി സരസ്വതിയെ പൂജിച്ച് ഇങ്ങനെ പ്രാർത്ഥിക്കണം— ‘നമോ നമസ്തേ ദേവേശി, ബ്രഹ്മദേഹസമുദ്ഭവേ।’

Verse 60

कुरु पापक्षयं देवि संसारान्मां समुद्धर । गन्धधूपैश्च सम्पूज्य ह्यर्चयित्वा पुनःपुनः

‘ഹേ ദേവീ, എന്റെ പാപങ്ങൾ ക്ഷയിപ്പിക്കണമേ; എന്നെ സംസാരത്തിൽ നിന്ന് ഉദ್ಧരിക്കണമേ।’ ഗന്ധവും ധൂപവും മുതലായവ അർപ്പിച്ച് സമ്യക് പൂജ നടത്തി, വീണ്ടും വീണ്ടും അർച്ചന ചെയ്യണം.

Verse 61

दश प्रदक्षिणा दत्त्वा सूत्रेण परिवेष्टयेत् । कपिलां तु ततो विप्रे दद्याद्विगतमत्सरः

പത്ത് പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, തുടർന്ന് സൂത്രം (യജ്ഞോപവീതം) കൊണ്ട് പരിവേഷ്ടനം ചെയ്യണം. പിന്നെ അസൂയ വിട്ട് ബ്രാഹ്മണന് കപിലാ പശുവിനെ ദാനം ചെയ്യണം.

Verse 62

सर्वलक्षणसम्पन्नां सर्वोपस्करसंयुताम् । दत्त्वा विप्राय कपिलां न शोचति कृताकृते

എല്ലാ ശുഭലക്ഷണങ്ങളാലും സമ്പന്നവും ആവശ്യമായ എല്ലാ ഉപസ്കരങ്ങളോടും കൂടിയ കപിലാ പശുവിനെ ബ്രാഹ്മണന് ദാനം ചെയ്താൽ, ചെയ്തതോ ചെയ്യാതിരുന്നതോ എന്നതിൽ ദുഃഖം ഉണ്ടാകില്ല.

Verse 63

पश्चाज्जागरणं कुर्याद्घृतेनाज्वाल्य दीपकम् । पुराणपठनेनैव नृत्यगीतविवादनैः

അതിനുശേഷം നെയ്യ് വിളക്ക് തെളിച്ച് രാത്രിജാഗരണം ചെയ്യണം; പുരാണപാരായണവും ഭക്തിനൃത്തം, ഗാനം, വാദ്യവാദനം എന്നിവയാലും രാത്രി കഴിക്കണം।

Verse 64

वेदोक्तैश्चैव पूजयेच्छशिशेखरम् । प्रभाते विमले पश्चात्स्नात्वा वै नर्मदाजले

വേദോക്തവിധികളാൽ ശശിശേഖരൻ (ചന്ദ്രമൗലി ശിവൻ)നെ പൂജിക്കണം; തുടർന്ന് നിർമ്മലമായ പ്രഭാതത്തിൽ നർമദാജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത്।

Verse 65

ब्राह्मणान् भोजयेद्भक्त्या शिवभक्तांश्च योगिनः । एवं कृते ततो राजन् सम्यक्तीर्थफलं लभेत्

ഭക്തിയോടെ ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് ഭോജനം നൽകണം; ശിവഭക്തരായ യോഗിമാർക്കും നൽകണം; ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ, ഹേ രാജാവേ, തീർത്ഥഫലം പൂർണ്ണമായി ലഭിക്കും।

Verse 66

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेच्छङ्करं नरः । दशाश्वमेधावभृथं लभते पुण्यमुत्तमम्

ആ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ശങ്കരനെ പൂജിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ, പത്ത് അശ്വമേധയാഗങ്ങളുടെ അവഭൃതസ്നാനത്തോട് തുല്യമായ ഉത്തമ പുണ്യം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 67

पूतात्मा तेन पुण्येन रुद्रलोकं स गच्छति । आरूढः परमं यानं कामगं च सुशोभनम्

ആ പുണ്യത്താൽ ശുദ്ധാത്മാവായ അവൻ രുദ്രലോകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു; അത്യന്തം ശോഭനവും ഇഷ്ടാനുസാരമായി സഞ്ചരിക്കുന്നതുമായ ദിവ്യയാനത്തിൽ ആരൂഢനാകുന്നു।

Verse 68

तत्र दिव्याप्सरोभिस्तु वीज्यमानोऽथ चामरैः । क्रीडते सुचिरं कालं जयशब्दादिमङ्गलैः

അവിടെ ദിവ്യ അപ്സരസ്സുകൾ ചാമരങ്ങളാൽ വീശിക്കൊണ്ടിരിക്കെ, ‘ജയം’ എന്ന മംഗളഘോഷങ്ങളാൽ ആരംഭിക്കുന്ന ആഘോഷങ്ങൾക്കിടയിൽ അവൻ ദീർഘകാലം ക്രീഡിക്കുന്നു।

Verse 69

ततोऽवतीर्णः कालेन इह राजा भवेद्ध्रुवम् । हस्त्यश्वरथसम्पन्नो महाभोगी परंतपः

പിന്നീട് കാലക്രമത്തിൽ വീണ്ടും ഇവിടെ അവതരിച്ച് അവൻ നിർഭാഗ്യവശാൽ അല്ല, നിശ്ചയമായി രാജാവാകും—ആന, കുതിര, രഥങ്ങളാൽ സമ്പന്നൻ; മഹാഭോഗിയും ശത്രുദമകനും।

Verse 70

दशाश्वमेधे यद्दानं दीयते शिवयोगिनाम् । दशाश्वमेधसदृशं भवेत्तन्नात्र संशयः

ദശാശ്വമേധ തീർത്ഥത്തിൽ ശിവയോഗികൾക്ക് നൽകുന്ന ദാനം, പുണ്യഫലത്തിൽ അശ്വമേധയാഗഫലത്തോട് സമമാകുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല।

Verse 71

सर्वेषामेव यज्ञानामश्वमेधो विशिष्यते । दुर्लभः स्वल्पवित्तानां भूरिशः पापकर्मणाम्

എല്ലാ യാഗങ്ങളിലും അശ്വമേധം ശ്രേഷ്ഠമാണ്; എന്നാൽ അല്പധനമുള്ളവർക്ക് അത് ദുർലഭം, പാപകർമ്മഭാരിതർക്കോ അതിന്റെ സമ്യക് അനുഷ്ഠാനം അനവധി തടസ്സങ്ങളാൽ മുടങ്ങുന്നു।

Verse 72

तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र दुर्लभोऽपि सुरासुरैः । प्राप्यते स्नानदानेन इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत्

ഹേ രാജേന്ദ്രാ! ആ തീർത്ഥത്തിൽ ദേവാസുരർക്കും ദുർലഭമായതും സ്നാനവും ദാനവും കൊണ്ടു ലഭിക്കുന്നു—ഇങ്ങനെ ശങ്കരൻ അരുളിച്ചെയ്തു।

Verse 73

अकामो वा सकामो वा मृतस्तत्र नरेश्वर । देवत्वं प्राप्नुयात्सोऽपि नात्र कार्या विचारणा

ഹേ നരേശ്വരാ! ആകാമനായാലും സകാമനായാലും—അവിടെ ദേഹത്യാഗം ചെയ്യുന്നവൻ ദേവത്വം പ്രാപിക്കുന്നു; ഇതിൽ കൂടുതൽ വിചാരം വേണ്ട।

Verse 74

अग्निप्रवेशं यः कुर्यात्तत्र तीर्थे नरोत्तम । अग्निलोके वसेत्तावद्यावदाभूतसम्प्लवम्

ഹേ നരോത്തമാ! ആ തീർത്ഥത്തിൽ അഗ്നിപ്രവേശം ചെയ്യുന്നവൻ ആഭൂതസമ്പ്ലവം വരെയും അഗ്നിലോകത്തിൽ വസിക്കും।

Verse 75

जलप्रवेशं यः कुर्यात्तत्र तीर्थे नराधिप । ध्यायमानो महादेवं वारुणं लोकमाप्नुयात्

ഹേ നരാധിപാ! ആ തീർത്ഥത്തിൽ ജലപ്രവേശം ചെയ്യുന്നവൻ മഹാദേവനെ ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ട് വരുണലോകം പ്രാപിക്കും।

Verse 76

दशाश्वमेधे यः कश्चिच्छूरवृत्त्या तनुं त्यजेत् । अक्षया नु गतिस्तस्य इत्येवं श्रुतिनोदना

ദശാശ്വമേധത്തിൽ ആരെങ്കിലും വീരവൃത്തിയോടെ ദേഹം ത്യജിച്ചാൽ, അവന്റെ ഗതി അക്ഷയമാണ്—ഇതാണു ശ്രുതിയുടെ പ്രബോധനം।

Verse 77

न तां गतिं यान्ति भृगुप्रपातिनो न दण्डिनो नैव च सांख्ययोगिनः । ध्वजाकुले दुन्दुभिशङ्खनादिते क्षणेन यां यान्ति महाहवे मृताः

ഭൃഗുപ്രപാതത്തിൽ വീഴുന്നവരും, ദണ്ഡധാരികളായ തപസ്വികളും, സാംഖ്യയോഗികളും പോലും ആ ഗതി പ്രാപിക്കില്ല; ധ്വജങ്ങൾ കുലുങ്ങി, ദുന്ദുഭി-ശംഖനാദം മുഴങ്ങുന്ന മഹായുദ്ധത്തിൽ മരിച്ചവർ ക്ഷണത്തിൽ പ്രാപിക്കുന്ന ഗതിയത്രേ അത്।

Verse 78

यत्र तत्र हतः शूरः शत्रुभिः परिवेष्टितः । अक्षयांल्लभते लोकान्यदि क्लीबं न भाषते

ശത്രുക്കൾ ചുറ്റിപ്പറ്റി എവിടെയായാലും വീരൻ ഹതനായാൽ, അവൻ ഭീരുവചനങ്ങൾ ഉച്ചരിക്കാതിരുന്നാൽ, അവൻ അക്ഷയ ലോകങ്ങൾ പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 79

दशाश्वमेधे संन्यासं यः करोति विधानतः । अनिवर्तिका गतिस्तस्य रुद्रलोकात्कदाचन

ദശാശ്വമേധത്തിൽ വിധിപൂർവ്വം സന്ന്യാസം സ്വീകരിക്കുന്നവന്റെ ഗതി അനിവർത്തിനിയാണ്; അവൻ ഒരിക്കലും രുദ്രലോകത്തിൽ നിന്ന് മടങ്ങിവരുകയില്ല।

Verse 80

दशाश्वमेधे यत्पुण्यं संक्षेपेण युधिष्ठिर । कथितं परया भक्त्या सर्वपापप्रणाशनम्

ഹേ യുധിഷ്ഠിരാ, പത്ത് അശ്വമേധയാഗങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള പുണ്യം ഇവിടെ പരമഭക്തിയോടെ സംക്ഷേപമായി പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു; അത് സർവപാപനാശകമാണ്।

Verse 180

अध्याय

അധ്യായം. (അധ്യായ ശീർഷകം)