Adhyaya 52

Verse 1

ईश्वर उवाच । अन्यदाख्यानकं वक्ष्ये पुरा वृत्तं नराधिप । सकुटुम्बो गतः स्वर्गं मुनिर्यत्र महातपाः

ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ നരാധിപാ, ഞാൻ മറ്റൊരു പുരാതനാഖ്യാനം പറയുന്നു. ആ പുണ്യസ്ഥാനത്ത് മഹാതപസ്വിയായ മുനി കുടുംബസഹിതം സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിച്ചു॥

Verse 2

उत्तानपाद उवाच । कथं नाकं गतो विप्रः सकुटुम्बो महानृषिः । कौतुकं परमं देव कथयस्व मम प्रभो

ഉത്താനപാദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവാ, ആ മഹർഷിയായ ബ്രാഹ്മണൻ കുടുംബസഹിതം എങ്ങനെ സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് പോയി? ഹേ പ്രഭോ, ഇതാണ് എന്റെ പരമ കൗതുകം; പറയുക॥

Verse 3

ईश्वर उवाच । चित्रसेन इति ख्यातः काशीराजः पुराभवत् । शूरो दाता सुधर्मात्मा सर्वकामसमृद्धिमान्

ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—പുരാതനകാലത്ത് കാശീരാജാവ് ‘ചിത്രസേനൻ’ എന്നു പ്രസിദ്ധനായിരുന്നു. അവൻ വീരൻ, ദാനശീലൻ, സദ്ധർമ്മനിഷ്ഠൻ, സർവ്വ കാമ്യസമൃദ്ധിയുമുള്ളവൻ॥

Verse 4

सा पुरी जनसंकीर्णा नानारत्नोपशोभिता । वाराणसीति विख्याता गङ्गातीरमुपाश्रिता

ആ പുരി ജനസമൂഹത്താൽ നിറഞ്ഞതും നാനാവിധ രത്നങ്ങളാൽ ശോഭിതവുമായിരുന്നു. ‘വാരാണസി’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായി, ഗംഗാതീരത്തെ ആശ്രയിച്ചു നിലകൊണ്ടിരുന്നു.

Verse 5

शरच्चन्द्रप्रतीकाशा विद्वज्जनविभूषिता । इन्द्रयष्टिसमाकीर्णा गोपगोकुलसंवृता

അത് ശരത്‌ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ദീപ്തമായിരുന്നു; പണ്ഡിതജനസമൂഹങ്ങളാൽ വിഭൂഷിതമായിരുന്നു. ഉയർന്ന ഇന്ദ്രയഷ്ടികളാൽ നിറഞ്ഞു, ഗോപരും ഗോകുലവും ചുറ്റിപ്പറ്റിയിരുന്നു.

Verse 6

बहुध्वजसमाकीर्णा वेदध्वनिनिनादिता । वणिग्जनैर्बहुविधैः क्रयविक्रयशालिनी

അത് അനേകം ധ്വജങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതും വേദപാരായണത്തിന്റെ നാദത്തിൽ മുഴങ്ങുന്നതുമായിരുന്നു. നാനാവിധ വണികജനങ്ങളാൽ സമൃദ്ധമായി, വാങ്ങൽ–വിൽപ്പനയുടെ വ്യാപാരത്തിൽ പ്രഭാസിച്ചു.

Verse 7

यन्त्रादानैः प्रतोलीभिरुच्चैश्चान्यैः सुशोभिता । देवतायतनैर्दिव्यैराश्रमैर्गहनैर्युता

അത് ഉയർന്ന പ്രത്തോളീദ്വാരങ്ങളും മറ്റു ഭവ്യ നിർമ്മിതികളും കൊണ്ട് അത്യന്തം ശോഭിതമായിരുന്നു. ദിവ്യ ദേവാലയങ്ങളും ഏകാന്തമായ ഗഹന ആശ്രമങ്ങളും അതിൽ സമ്പന്നമായി ഉണ്ടായിരുന്നു.

Verse 8

नानापुष्पफलैर्रम्या कदलीखण्डमण्डिता । पनसैर्बकुलैस्तालैरशोकैराम्रकैस्तथा

അത് നാനാവിധ പുഷ്പഫലങ്ങളാൽ രമണീയമായി, കദളിവനങ്ങളാൽ മണ്ടിതമായിരുന്നു. പനസം, ബകുലം, താളം, അശോകം, മാവും അവിടെ ശോഭിച്ചു.

Verse 9

राजवृक्षकपित्थैश्च दाडिमैरुपशोभिता । वेदाध्ययननिर्घोषैः पवित्रीकृतमङ्गला

അത് രാജവൃക്ഷം, കപിത്തം, ദാഡിമം (മാതളം) എന്നീ വൃക്ഷങ്ങളാൽ കൂടുതൽ ശോഭിച്ചു; വേദാധ്യയനത്തിന്റെ നിരന്തരഘോഷം അതിന്റെ മംഗളം പവിത്രമാക്കി।

Verse 10

तस्या उत्तरदिग्भागे आश्रमोऽभूत्सुशोभनः । तन्मन्दारवनं नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

അതിന്റേ ഉത്തരദിക്കുഭാഗത്ത് അത്യന്തം ശോഭനമായ ഒരു ആശ്രമം ഉണ്ടായിരുന്നു; ആ വനത്തിന് ‘മന്ദാരവനം’ എന്ന നാമം ത്രിലോകത്തിലും പ്രസിദ്ധമായിരുന്നു।

Verse 11

बहुमन्दारसंयुक्तं तेन मन्दारकं विदुः । विप्रो दीर्घतपा नाम सर्वदा तत्र तिष्ठति

അനവധി മന്ദാരവൃക്ഷങ്ങളാൽ സമൃദ്ധമായതിനാൽ അതിനെ ‘മന്ദാരകം’ എന്നു വിളിക്കുന്നു; അവിടെ ‘ദീർഘതപാ’ എന്നൊരു വിപ്രൻ സദാ വസിക്കുന്നു।

Verse 12

तपस्तपति सोऽत्यर्थं तेन दीर्घतपाः स्मृतः । स तिष्ठति सपत्नीकः ससुतः सस्नुषस्तथा

അവൻ അത്യന്തം തീവ്രമായി തപസ്സു ചെയ്യുന്നു; അതുകൊണ്ട് ‘ദീർഘതപാ’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു; അവൻ ഭാര്യയോടും പുത്രന്മാരോടും മരുമകളോടും കൂടെ അവിടെ തന്നെ വസിക്കുന്നു।

Verse 13

शुश्रूषन्ति सदा तस्य पुत्राः पञ्च प्रयत्नतः । तस्य पुत्रः कनीयांस्तु ऋक्षशृङ्गो महातपाः

അവന്റെ അഞ്ചു പുത്രന്മാർ സദാ പരിശ്രമത്തോടെ അവനെ ശുശ്രൂഷിക്കുന്നു; പുത്രന്മാരിൽ കനിഷ്ഠൻ ‘ഋക്ഷശൃംഗൻ’ എന്ന മഹാതപസ്വിയായിരുന്നു।

Verse 14

वेदाध्ययनसम्पन्नो ब्रह्मचारी गुणान्वितः । योगाभ्यासरतो नित्यं कन्दमूलफलाशनः

അവൻ വേദാധ്യയനത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവനും ബ്രഹ്മചാരിയും ഗുണസമ്പന്നനും ആയിരുന്നു. നിത്യം യോഗാഭ്യാസത്തിൽ രതനായി കന്ദ‑മൂല‑ഫലങ്ങളേ ആഹാരമാക്കി ജീവിച്ചു.

Verse 15

तिष्ठते मृगरूपेण मृगयूथचरस्तदा । दिनान्ते च दिनान्ते च मातापित्रोः समीपगः

അപ്പോൾ അവൻ മൃഗരൂപം ധരിച്ചു മൃഗങ്ങളുടെ കൂട്ടത്തിൽ സഞ്ചരിച്ചു. ഓരോ ദിവസാന്ത്യത്തിലും അവൻ മാതാപിതാക്കളുടെ സമീപത്തേക്ക് വരുമായിരുന്നു.

Verse 16

अभिवादयते नित्यं भक्तिमान्मुनिपुत्रकः । पुनर्गच्छति तत्रैव कानने गिरिगह्वरे

ഭക്തിയുള്ള ആ മുനിപുത്രൻ നിത്യം വന്ദനം അർപ്പിച്ചു. പിന്നെ വീണ്ടും അതേ കാട്ടിലേക്കും പർവതഗുഹാ‑കന്ദരങ്ങളിലേക്കും മടങ്ങിപ്പോയി.

Verse 17

क्रीडन्बालमृगैः सार्द्धं प्रत्यहं स मुनेः सुतः । कदाचिद्दैवयोगेन ऋक्षशृङ्गो ममार सः

ആ മുനിയുടെ പുത്രൻ പ്രതിദിനം ബാലമൃഗങ്ങളോടൊപ്പം കളിച്ചു. ഒരിക്കൽ ദൈവയോഗത്താൽ ആ ഋക്ഷശൃംഗൻ മരണത്തെ പ്രാപിച്ചു.

Verse 52

। अध्याय

ഇത് ദ്വിപഞ്ചാശത്തമ അധ്യായത്തിന്റെ സമാപ്തി സൂചിപ്പിക്കുന്ന അടയാളം—‘അധ്യായ’ (അധ്യായ-സമാപ്തി).