Adhyaya 172

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । अथ ते ऋषयः सर्वे देवाश्चेन्द्रपुरोगमाः । माण्डव्यस्याश्रमे पुण्ये समीयुर्नर्मदातटे

ശ്രീ മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—അനന്തരം ആ എല്ലാ ഋഷിമാരും, ഇന്ദ്രൻ മുൻപന്തിയിലുള്ള ദേവഗണങ്ങളും, നർമദാതീരത്തിലെ മാണ്ഡവ്യന്റെ പുണ്യാശ്രമത്തിൽ ഒന്നിച്ചുകൂടി।

Verse 2

शङ्खदुन्दुभिनादेन दीपिकाज्वलनेन च । अप्सरोगीतनादेन नृत्यन्त्यो वारयोषितः

ശംഖ-ദുന്ദുഭി നാദത്താൽ, ദീപങ്ങളുടെ ജ്വലനത്താൽ, അപ്സരകളുടെ ഗാനധ്വനിയാൽ ദിവ്യസ്ത്രീകൾ നൃത്തം ചെയ്തു.

Verse 3

कथानकैः स्तुवत्यन्ये तस्य शूलाग्रधारिणः । अष्टाशीतिसहस्राणि स्नातकानां तपस्विनाम्

മറ്റുള്ളവർ ശൂലാഗ്രധാരിയായ ഭഗവാനെ പുണ്യകഥകളാൽ സ്തുതിച്ചു; അവിടെ തപസ്വികളായ സ്നാതകർ എൺപത്തിയെട്ടായിരം പേർ ഉണ്ടായിരുന്നു.

Verse 4

समाजे त्रिदशैः सार्द्धं तत्र ते च दिदृक्षया । ब्रह्मविष्णुमहेशानास्तत्र हर्षात्समागताः

ആ പുണ്യസഭയിൽ ത്രിദശന്മാരോടൊപ്പം അവരും ദർശനാഭിലാഷത്തോടെ വന്നു; ആനന്ദത്തോടെ ബ്രഹ്മാ, വിഷ്ണു, മഹേശൻ അവിടെ എത്തി.

Verse 5

मातरो मल्लिकाद्याश्च क्षेत्रपाला विनायकाः । दिक्पाला लोकपालाश्च गङ्गाद्याश्च सरिद्वराः

മല്ലിക മുതലായ ദിവ്യമാതാക്കൾ വന്നു; ക്ഷേത്രപാലകർ, വിനായകർ, ദിക്‌പാല-ലോകപാലകർ, ഗംഗ മുതലായ ശ്രേഷ്ഠ നദികളും എത്തി.

Verse 6

ऋषिदेवसमाजे तु नित्यं हर्षप्रमोदने । तत्र राजा समायातः पौरजानपदैः सह

ഋഷി-ദേവസഭയിൽ നിത്യം ഹർഷവും പ്രമോദവും നിറഞ്ഞിരുന്നു; അവിടെ രാജാവ് നഗരവാസികളും ജനപദവാസികളും കൂടെ എത്തി.

Verse 7

दृष्ट्वा कौतूहलं तत्र व्याकुलीकृतमानसम् । वित्रस्तमनसो भूत्वा भयात्सर्वे समास्थिताः

അവിടെ ഉണ്ടായ വിചിത്ര കലഹം കണ്ടപ്പോൾ അവരുടെ മനസ്സുകൾ വ്യാകുലമായി. ഭയത്താൽ ഹൃദയം വിറച്ചു, എല്ലാവരും അവിടെയേയ്ക്ക് നിശ്ചലമായി നിന്നു.

Verse 8

तस्मिन्समागमे दिव्ये ब्रह्मविष्ण्वीशमब्रुवन् । भो माण्डव्य महासत्त्व वरदास्तेऽमरैः सह

ആ ദിവ്യസമാഗമത്തിൽ ബ്രഹ്മാ, വിഷ്ണു, മഹേശ്വരൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ മാണ്ഡവ്യ മഹാസത്ത്വാ! അമരന്മാരോടുകൂടെ ഞങ്ങൾ നിനക്ക് വരങ്ങൾ നൽകാൻ വന്നിരിക്കുന്നു.”

Verse 9

अनेककष्टतपसा तव सिद्धिर्भविष्यति । प्रार्थयस्व यथाकामं यस्ते मनसि रोचते

അനേകം കഷ്ടങ്ങൾ സഹിച്ച തപസ്സിലൂടെ നിന്റെ സിദ്ധി പൂർണ്ണമാകും. നിന്റെ മനസ്സിന് ഇഷ്ടമായതു യഥേച്ഛം പ്രാർത്ഥിക്കൂ.

Verse 10

अनादित्यमयं लोकं निर्वषट्कारमाकुलम् । नष्टधर्मं विजानीहि प्रकृतिस्थं कुरुष्व च । अनुग्रहं तु शाण्डिल्याः प्रार्थयाम द्विजोत्तम

“ഈ ലോകം സൂര്യരഹിതവും വഷട്കാരശൂന്യവും കലുഷിതവുമാണെന്ന് അറിക; ധർമ്മം ക്ഷയിച്ചിരിക്കുന്നു—അതിനെ സ്വാഭാവികക്രമത്തിൽ സ്ഥാപിക്ക. കൂടാതെ, ഹേ ദ്വിജോത്തമാ, ശാണ്ഡില്യയ്ക്കു അനുകമ്പ കാണിക്കണമെന്നു ഞങ്ങൾ പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു.”

Verse 11

एष ते कष्टदो राजा समायातस्तवाग्रतः । संभूषयस्व विप्रर्षे जनं देवासुरं गणम्

“നിനക്ക് കഷ്ടം വരുത്തിയ ആ രാജാവ് നിന്റെ മുമ്പിൽ എത്തിയിരിക്കുന്നു. ഹേ വിപ്രർഷേ, ദേവാസുരഗണങ്ങളായ ഈ സമസ്തസഭയെ യഥോചിതമായി സൽകരിക്കൂ.”

Verse 12

माण्डव्य उवाच । यदि प्रसन्ना मे देवाः समायाताः सुरैः सह । त्रिकालमत्र तीर्थे च स्थातव्यमृषिभिः सह

മാണ്ടവ്യൻ പറഞ്ഞു—ദേവഗണം എന്നിൽ പ്രസന്നരായി ദേവന്മാരോടുകൂടെ ഇവിടെ വന്നിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, നിങ്ങൾ ഋഷികളോടുകൂടെ ഈ തീർത്ഥത്തിൽ ത്രികാലവും വസിക്കണം।

Verse 13

भवतां तु प्रसादेन रुजा मे शाम्यतां सदा । एवमस्त्विति देवेशा यावज्जल्पन्ति पाण्डव

നിങ്ങളുടെ പ്രസാദത്താൽ എന്റെ വേദന എപ്പോഴും ശമിക്കട്ടെ. അത് കേട്ട് ദേവേശന്മാർ “ഏവമസ്തു” എന്നു മറുപടി പറഞ്ഞു, ഹേ പാണ്ഡവ, അവർ സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നത്രയും നേരം।

Verse 14

तावद्रक्षो गृहीत्वाऽग्रे कन्यां कामप्रमोदिनीम् । उवाच भगवञ्छापं पुरा दत्त्वोर्वशी मम

അപ്പോൾ ആ രാക്ഷസൻ കാമപ്രമോദിനിയായ കന്യയെ പിടിച്ച് മുന്നിൽ നിർത്തി പറഞ്ഞു—“ഭഗവൻ, പണ്ടൊരിക്കൽ ഉർവശി എനിക്ക് ഒരു ശാപം നൽകിയിരുന്നു।”

Verse 15

यदा कन्यां हरे रक्षःशापान्तस्ते भविष्यति । तेन मे गर्हितं कर्म शापेनाकृतबुद्धिना

“രാക്ഷസൻ കന്യയെ അപഹരിക്കുമ്പോൾ നിന്റെ ശാപം അവസാനിക്കും.” ആ ശാപം മൂലം എന്റെ ബുദ്ധി വികൃതമായി, ഞാൻ ഈ നിന്ദ്യകർമ്മത്തിലേക്ക് തള്ളപ്പെട്ടു।

Verse 16

क्षन्तव्यमिति चोक्त्वा च गतश्चादर्शनं पुनः । गते चैव तु सा कन्या दृष्ट्वा पद्मदलेक्षणा

“ക്ഷമിക്കണം” എന്നു പറഞ്ഞ് അവൻ വീണ്ടും അദൃശനായി. അവൻ പോയശേഷം, പദ്മദലനേത്രിയായ ആ കന്യ ഇതെല്ലാം കണ്ടു…

Verse 17

मन्त्रयित्वा सुरैः सर्वैर्दत्ता माण्डव्यधीमते । तां वज्रशूलिकां प्लाव्य पवित्रैर्नर्मदोदकैः

സകല ദേവന്മാരോടും ആലോചിച്ച് അവളെ ജ്ഞാനിയായ മാണ്ഡവ്യന് അർപ്പിച്ചു. പിന്നെ ആ വജ്രശൂലികയെ നർമദയുടെ പവിത്രജലത്തിൽ സ്നാനിപ്പിച്ചു.

Verse 18

माण्डव्यमृषिमुत्तार्य जयशब्दादिमङ्गलैः । विवाहयित्वा तां कन्यां माण्डव्यर्षिपुंगवः

‘ജയം’ തുടങ്ങിയ മംഗളഘോഷങ്ങളോടുകൂടി മാണ്ഡവ്യ ഋഷിയെ മുന്നോട്ട് നയിച്ച്, ഋഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ മാണ്ഡവ്യൻ ആ കന്യയെ വിധിപൂർവ്വം വിവാഹം ചെയ്തു.

Verse 19

अभिवाद्य च तान् सर्वान् दानसन्मानगौरवैः । अथ राजा समीपस्थो रत्नैश्च विविधैरपि

ദാനം, സന്മാനം, ഗൗരവം എന്നിവയോടെ എല്ലാവരെയും വന്ദിച്ച്, പിന്നെ സമീപത്ത് നിന്ന രാജാവും വിവിധ രത്നങ്ങളാൽ അവരെ ആദരിച്ചു.

Verse 20

धिग्वादैर्निन्दितः सर्वैस्तैर्जनैर्भूषितः पुनः । राज्ञा च ब्राह्मणाः सर्वे भूषणाच्छादनाशनैः

എല്ലാവരും ‘ധിക്’ എന്ന നിന്ദാവാക്കുകളാൽ അവനെ കുറ്റപ്പെടുത്തിയിട്ടും, അവൻ വീണ്ടും ആദരിക്കപ്പെട്ടു. രാജാവും എല്ലാ ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും ആഭരണങ്ങൾ, വസ്ത്രങ്ങൾ, അന്നം എന്നിവ നൽകി പൂജിച്ചു.

Verse 21

सुवर्णकोटिदानेन तुष्टान्कृत्वा क्षमापिताः । वृत्ते विवाह आहूय शाण्डिलीं तामथाब्रवीत्

കോടി സ്വർണ്ണദാനം നൽകി അവരെ സന്തുഷ്ടരാക്കി ക്ഷമ നേടുകയുണ്ടായി. വിവാഹം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ ആ ശാണ്ഡിലിയെ വിളിപ്പിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 22

मानयस्व इमान् विप्रान्मोचयस्व दिवाकरम् । अपहृत्य तमो येन कृपा सद्यः प्रवर्तते

ഈ വിപ്രന്മാരെ ആദരിക്കൂ; ദിവാകരനെ മോചിപ്പിക്കൂ. അന്ധകാരം നീങ്ങി കൃപ ഉടൻ തന്നെ പ്രവഹിക്കട്ടെ.

Verse 23

ऋषीणां वचनं श्रुत्वा शाण्डिली दुःखिताब्रवीत् । उदितेऽर्के तु मे भर्ता मृत्युं यास्यति भो द्विजाः

ഋഷികളുടെ വചനം കേട്ട് ശാണ്ഡിലി ദുഃഖത്തോടെ പറഞ്ഞു—ഹേ ദ്വിജന്മാരേ! സൂര്യൻ ഉദിച്ചാൽ എന്റെ ഭർത്താവ് നിശ്ചയമായി മരണത്തിലേക്ക് പോകും.

Verse 24

तं कथं मोचयामीह ह्यात्मनोऽनिष्टसिद्धये । क्रियाप्रवर्तनाच्चाद्य किं कार्यं मे महर्षयः

എനിക്ക് അനിഷ്ടസിദ്ധി വരാതെ, അവനെ ഇവിടെ ഞാൻ എങ്ങനെ മോചിപ്പിക്കും? ക്രിയ (വിധി) കൊണ്ടല്ലേ കാര്യങ്ങൾ പ്രവൃത്തിയിലാകുന്നത്—ഹേ മഹർഷിമാരേ, ഇനി ഞാൻ എന്ത് ചെയ്യണം?

Verse 25

निःपुंसी स्त्री ह्यनाथाहं भवामि भवतो मतम् । तिष्ठ त्वमन्धकारे तु नेच्छामि रविणोदयम्

എന്റെ ഭർത്താവ് നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ ഞാൻ ആശ്രയമില്ലാത്ത അനാഥ സ്ത്രീയാകും—ഇതാണ് നിങ്ങളുടെ വിധി. അതിനാൽ നീ അന്ധകാരത്തിൽ തന്നെ നിലകൊള്ളുക; എനിക്ക് രവിയുടെ ഉദയം വേണ്ട.

Verse 26

तेन वाक्येन ते सर्वे देवासुरमहर्षयः । शिरःसंचालनाः सर्वे साधु साध्विति चाब्रुवन्

ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് ദേവന്മാർ, അസുരന്മാർ, മഹർഷിമാർ—എല്ലാവരും തലകുലുക്കി സമ്മതിച്ച് “സാധു! സാധു!” എന്നു പറഞ്ഞു.

Verse 27

पतिव्रते महाभागे शृणु वाक्यं तपोधने । मन्यसे यदि नः सर्वान्कुरुष्व वचनं च यत्

ഹേ പതിവ്രതേ, ഹേ മഹാഭാഗ്യവതീ, ഹേ തപോധനേ—ഞങ്ങളുടെ വാക്ക് ശ്രവിക്കൂ. നീ ഞങ്ങളെയെല്ലാം അംഗീകരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ഞങ്ങൾ പറയുന്നതുപോലെ ചെയ്യുക.

Verse 28

शाण्डिल्युवाच । येन मे न मरेद्भर्ता येन सत्यं मुनेर्वचः । तत्कुरुध्वं विचार्याशु येन संवर्धते सुखम्

ശാണ്ഡില്യാ പറഞ്ഞു—എന്റെ ഭർത്താവ് മരിക്കാതെയും മുനിയുടെ വാക്ക് സത്യമായും നിലനില്ക്കാതെയും ചെയ്യുന്ന ഉപായം വേഗം ആലോചിച്ച് ചെയ്യുക; അതിലൂടെ സുഖക്ഷേമം വർധിക്കട്ടെ.

Verse 29

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स्वप्नावस्थाकृतो हृषिः । अन्तर्हितो मुहूर्तं च शाण्डिल्याश्च प्रपश्य ताम्

അവളുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട മുനി സ്വപ്നാവസ്ഥയിൽ ആക്കപ്പെട്ടവനെന്നപോലെ ആനന്ദിച്ചു. പിന്നെ ഒരു നിമിഷം അദൃശനായിത്തീർന്നു; ശാണ്ഡില്യാ നോക്കി നിന്നു.

Verse 30

पुनरादाय ते सर्वे कृत्वा निर्व्रणसत्तनुं स्नापितो नर्मदातोये शाण्डिल्यायै समर्पितः

പിന്നീട് അവർ എല്ലാവരും അവനെ വീണ്ടും എടുത്തുയർത്തി, ശരീരം മുറിവില്ലാത്ത ശുദ്ധാവസ്ഥയാക്കി. നർമദാജലത്തിൽ സ്നാനം കഴിപ്പിച്ച് ശാണ്ഡില്യയ്ക്ക് ഏല്പിച്ചു.

Verse 31

ततः सा हृष्टमनसा पतिं दृष्ट्वा तु तैजसम् । प्रणम्य तानृषीन् देवान् विमलार्कं जगत्कृतम्

അപ്പോൾ അവൾ ഹർഷഭരിതമായ മനസ്സോടെ തേജസ്സുള്ള ഭർത്താവിനെ കണ്ടു. ആ ഋഷിമാരെയും ദേവന്മാരെയും പ്രണാമം ചെയ്ത്, ലോകത്തിന്റെ കർത്താവും ധർത്താവുമായ നിർമല സൂര്യനെയും നമസ്കരിച്ചു.

Verse 32

क्रियाप्रवर्तिताः सर्वे देवगन्धर्वमानुषाः । हृष्टतुष्टा गताः सर्वे स्वमाश्रमपदं महत्

ആ ക്രിയാവിധിയാൽ പ്രേരിതരായി ദേവന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, മനുഷ്യർ—എല്ലാവരും ഹർഷതൃപ്തരായി തത്തത്ത മഹത്തായ ആശ്രമധാമങ്ങളിലേക്കു പോയി.

Verse 33

पतिव्रता स्वभर्त्रा सा मासमेवाश्रमे स्थिता । माण्डव्येनाप्यनुज्ञाता ययौ नत्वा स्वमाश्रमम्

ആ പതിവ്രതയായ ഭാര്യ ഭർത്താവിനോടൊപ്പം ആശ്രമത്തിൽ ഒരു മാസം താമസിച്ചു. പിന്നെ മാണ്ഡവ്യന്റെ അനുമതിയും ലഭിച്ച് നമസ്കരിച്ചു സ്വന്തം ആശ്രമത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.

Verse 34

गतेषु तेषु सर्वेषु स्थापयामास चाच्युतम् । माण्डव्येश्वरनामानं नारायण इति स्मृतम्

എല്ലാവരും പോയ ശേഷം അദ്ദേഹം അവിടെ അച്യുതനായ ഭഗവാനെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചു—നാരായണനെന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്ന, ‘മാണ്ഡവ്യേശ്വരൻ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധൻ.

Verse 35

दिव्यं वर्षसहस्रं तु पूजयामास भारत । गतोऽसावृषिसङ्घैश्च सहितोऽमरपर्वतम्

ഹേ ഭാരതാ! അദ്ദേഹം അവിടെ ദിവ്യമായ ആയിരം വർഷം പൂജ ചെയ്തു. പിന്നെ ഋഷിസംഘങ്ങളോടൊപ്പം അമരപർവതത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.

Verse 36

तपस्तपन्तौ तौ तत्र ह्यद्यापि किल भारत । भ्रातरौ संयतात्मानौ ध्यायतः परमं पदम्

ഹേ ഭാരതാ! ആ രണ്ടു സഹോദരന്മാർ അവിടെ തപസ്സു ചെയ്തു കൊണ്ടു ഇന്നും ഉണ്ടെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു—ആത്മസംയമത്തോടെ പരമപദത്തെ ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ട്.

Verse 37

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः । पितरस्तस्य तृप्यन्ति पिण्डदानाद्दशाब्दिकम्

ആ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് പിതൃദേവതകൾക്ക് തർപ്പണം അർപ്പിക്കുന്നവന്റെ പിതാക്കന്മാർ, പത്ത് വർഷം പിണ്ഡദാനം ചെയ്തതുപോലെ തൃപ്തരാകുന്നു।

Verse 38

देवगृहे तु पक्षादौ यः करोति विलेपनम् । गोदानशतसाहस्रे दत्ते भवति यत्फलम्

ദേവാലയത്തിൽ പക്ഷാരംഭത്തിൽ പവിത്ര ലേപനം ചെയ്യുന്നവന്‍, ഒരു ലക്ഷം ഗോദാനം നൽകിയതിനു തുല്യമായ ഫലം ലഭിക്കുന്നു।

Verse 39

उपलेपनेन द्विगुणमर्चने तु चतुर्गुणम् । दीपप्रज्वलने पुण्यमष्टधा परिकीर्तितम्

ഉപലേപനം ചെയ്താൽ പുണ്യം ഇരട്ടിയാകും, അർച്ചന ചെയ്താൽ നാലിരട്ടി; ദീപം തെളിയിച്ചാൽ പുണ്യം എട്ടിരട്ടിയെന്ന് പ്രസിദ്ധമാണ്।

Verse 40

दिव्यनेत्रधरो भूत्वा त्रैलोक्ये सचराचरे । दध्ना मधुघृतैर्देवं पयसा नर्मदोदकैः

ദിവ്യദൃഷ്ടി ധരിച്ചവനായി, ത്രിലോകത്തിലെ ചരാചരങ്ങളിൽ വ്യാപ്തനായ ദേവനെ തൈര്‍, തേൻ, നെയ്യ്‍, പാൽ, നർമദാജലം എന്നിവകൊണ്ട് സ്നാപനം ചെയ്യണം।

Verse 41

स्नपनं ये प्रकुर्वन्ति पुष्पमालाविलेपनैः । येऽर्चयन्ति विरूपाक्षं देवं नारायणं हरिम्

പുഷ്പമാലകളും പവിത്ര ലേപനങ്ങളും സഹിതം ഭഗവാനെ സ്നാപനം ചെയ്യുന്നവരും, വിരൂപാക്ഷൻ, നാരായണൻ, ഹരി എന്ന ദേവനെ അർച്ചിക്കുന്നവരും,

Verse 42

तेऽपि दिव्यविमानेन क्रीडन्ते कल्पसंख्यया । दीपाष्टकं तु यः कुर्यादष्टमीं च चतुर्दशीम्

അവരും ദിവ്യവിമാനത്തിൽ കല്പസംഖ്യകാലം ക്രീഡിക്കുന്നു. അഷ്ടമിയും ചതുര്ദശിയും തിഥികളിൽ ദീപാഷ്ടകം അർപ്പിക്കുന്നവൻ—

Verse 43

एकादश्यां तु कृष्णस्य न पश्यन्ति यमं तु ते । फलैर्नानाविधैः शुभ्रैर्यः कुर्याल्लिङ्गपूरणम्

കൃഷ്ണപക്ഷ ഏകാദശിയിൽ അവർ യമനെ കാണുന്നില്ല. വിവിധ ശുദ്ധഫലങ്ങളാൽ ലിംഗപൂരണം (പൂർണ്ണ അർപ്പണം) ചെയ്യുന്നവൻ—

Verse 44

तेऽपि यान्ति विमानेन सिद्धचारणसेविताः । घण्टा चैव पताका च विमाने पुष्पमालिका

അവരും സിദ്ധ-ചാരണരുടെ സേവയോടെ ദിവ്യവിമാനത്തിൽ യാത്രചെയ്യുന്നു. ആ വിമാനത്തിൽ ഘണ്ട, പതാക, പുഷ്പമാലിക എന്നിവയുണ്ട്—

Verse 45

वादित्राणि यथार्हाणि प्रान्ते च गच्छते शिवम् । देवालयं तु यः कुर्याद्वैष्णवं माण्डवेश्वरम्

യഥോചിതമായ വാദ്യനാദങ്ങളോടെ ജീവിതാന്ത്യത്തിൽ അവൻ ശിവനെ പ്രാപിക്കുന്നു. മാണ്ഡവേശ്വരത്തിൽ വൈഷ്ണവ ദേവാലയം സ്ഥാപിക്കുന്നവൻ—

Verse 46

स्वर्गे वसति धर्मात्मा यावदाभूतसम्प्लवम् । माण्डव्यनारायणाख्ये विप्रान् भोजयतेऽग्रतः

ധർമ്മാത്മാവ് മഹാപ്രളയം വരെ സ്വർഗ്ഗത്തിൽ വസിക്കുന്നു. ‘മാണ്ഡവ്യ-നാരായണ’ എന്ന പുണ്യസ്ഥാനത്ത് അവൻ ആദ്യം ബ്രാഹ്മണരെ ഭോജനിപ്പിക്കുന്നു—

Verse 47

एकस्मिन् भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजिता । आश्विने मासि सम्प्राप्ते शुक्लपक्षे चतुर्दशीम्

ഒരു ബ്രാഹ്മണനെ ഭോജനിപ്പിച്ചാൽ പോലും, അത് കോടി ബ്രാഹ്മണരെ ഭോജനിപ്പിച്ചതിന് തുല്യമായ ഫലം നൽകുന്നു. ആശ്വിന മാസത്തിൽ, ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ ചതുര്ദശി തിഥി വന്നാൽ—ഈ സമയം അത്തരം പുണ്യത്തിന് പരമ പ്രഭാവമുള്ളതെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 48

कृतोपवासनियमो रात्रौ जागरणेन च । दीपमालां चतुर्दिक्षु पूजां कृत्वा तु शक्तितः

ഉപവാസനിയമം സ്വീകരിച്ച്, രാത്രിയിൽ ജാഗരണം ചെയ്ത്, നാലു ദിക്കുകളിലും ദീപമാലകൾ നിരത്തി, തൻ്റെ ശേഷിയനുസരിച്ച് പൂജ നടത്തണം.

Verse 49

नारी वा पुरुषो वापि नृत्यगीतप्रवादनैः । प्रभाते विमले सूर्ये स्नानादिकविधिं नृप

സ്ത്രീയായാലും പുരുഷനായാലും, നൃത്ത-ഗീത-വാദ്യങ്ങളോടെ (ഉത്സവം നടത്തി); പിന്നെ പ്രഭാതത്തിൽ നിർമ്മല സൂര്യൻ ഉദിച്ചപ്പോൾ, ഹേ രാജാവേ, സ്നാനാദി വിധികൾ അനുഷ്ഠിക്കണം.

Verse 50

अभिनिर्वर्त्य मौनेन पश्यते देवमीदृशम् । सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोके महीयते

മൗനത്തോടെ വ്രതം സമാപിപ്പിച്ച്, അവൻ അത്തരം ദേവനെ ദർശിക്കുന്നു; സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്നു വിമുക്തനായി, രുദ്രലോകത്തിൽ മഹിമപ്പെടുന്നു.

Verse 51

अथवा मार्गशीर्षे च चैत्रवैशाखयोरपि । श्रावणे वा महाराज सर्वकालेऽथवापि च

അല്ലെങ്കിൽ മാർഗശീർഷത്തിൽ; അതുപോലെ ചൈത്രവും വൈശാഖവും മാസങ്ങളിലും; അല്ലെങ്കിൽ ശ്രാവണത്തിൽ, ഹേ മഹാരാജാവേ—അഥവാ ഏതു കാലത്തും—ഈ പുണ്യാനുഷ്ഠാനം നടത്താം; തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമ ഒരിക്കലും ക്ഷയിക്കുകയില്ല.

Verse 52

शिवरात्रिसमं पुण्यमित्येवं शिवभाषितम् । वाजपेयाश्वमेधाभ्यां फलं भवति नान्यथा

“ശിവരാത്രിയോടു തുല്യമായ പുണ്യം”—എന്ന് സ്വയം ശിവൻ പ്രസ്താവിച്ചു. ഇതിന്റെ ഫലം വാജപേയവും അശ്വമേധവും യാഗഫലത്തോടു സമം; നിശ്ചയം, മറ്റല്ല।

Verse 53

दुर्भगा दुःखिता वन्ध्या दरिद्रा च मृतप्रजा । स्नाति रुद्रघटैर्या स्त्री सर्वान्कामानवाप्नुयात्

ദുര്ഭാഗ്യവതി, ദുഃഖിത, വന്ധ്യ, ദരിദ്ര, അല്ലെങ്കിൽ സന്താനനാശം വന്ന സ്ത്രീ—അവൾ രുദ്രഘടങ്ങളാൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ, എല്ലാ അഭിലഷിതഫലങ്ങളും പ്രാപിക്കും।

Verse 54

कृमिकीटपतङ्गाश्च तस्मिंस्तीर्थे तु ये मृताः । स्वर्गं प्रयान्ति ते सर्वे दिव्यरूपधरा नृप

ഹേ രാജാവേ! ആ തീർത്ഥത്തിൽ മരിക്കുന്ന കൃമി, കീട, പതംഗാദികൾ എല്ലാവരും സ്വർഗത്തിലേക്ക് പോകുകയും ദിവ്യരൂപം ധരിക്കുകയും ചെയ്യും।

Verse 55

अनाशके जलेऽग्नौ तु ये मृता व्याधिपीडिताः । अनिवर्तिका गतिस्तेषां रुद्रलोके ह्यसंशयम्

രോഗപീഡിതരായി അവിടെ ഉപവാസത്തിൽ, ജലത്തിൽ അല്ലെങ്കിൽ അഗ്നിയിൽ മരിക്കുന്നവർക്ക് ഗതി തിരികെയില്ലാത്തതാണ്; അവർ സംശയമില്ലാതെ രുദ്രലോകം പ്രാപിക്കും।

Verse 56

नित्यं नमति यो राज शिवनारायणावुभौ । गोदानफलमाप्नोति तस्य तीर्थप्रभावतः

ഹേ രാജാവേ! ആരെങ്കിലും നിത്യമായി ശിവനെയും നാരായണനെയും—ഇരുവരെയും നമസ്കരിച്ചാൽ, ആ തീർത്ഥപ്രഭാവത്താൽ ഗോദാനഫലം പ്രാപിക്കും।

Verse 57

देवालये तु राजेन्द्र यश्च कुर्यात्प्रदक्षिणाम् । प्रदक्षिणीकृता तेन ससागरधरा धरा

ഹേ രാജേന്ദ്രാ! ദേവാലയത്തിൽ ആരെങ്കിലും പ്രദക്ഷിണം ചെയ്താൽ, അവൻ സമുദ്രങ്ങളോടുകൂടിയ സമഗ്ര ഭൂമിയെയെല്ലാം പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തതുപോലെ ആകുന്നു।

Verse 58

सार्द्धं शतं च तीर्थानि मल्लिकाभवनाद्बहिः । तस्य तीर्थप्रमाणं तु विस्तरं राजसत्तम

ഹേ രാജസത്തമാ! മല്ലികാഭവനത്തിന് പുറത്തായി നൂറ്റിയമ്പത് തീർത്ഥങ്ങൾ ഉണ്ട്; ഇപ്പോൾ ആ തീർത്ഥത്തിന്റെ അളവും വ്യാപ്തിയും വിശദമായി കേൾക്കുക।

Verse 59

सूत्रेण वेष्टयेत्क्षेत्रमथवा शिवमन्दिरम् । अथवा शिवलिङ्गं च तस्य पुण्यफलं शृणु

ആരെങ്കിലും നൂൽകൊണ്ട് ക്ഷേത്രമോ, ശിവമന്ദിരമോ, അല്ലെങ്കിൽ ശിവലിംഗമോ ചുറ്റി വലയമിടുകയാണെങ്കിൽ, ആ കർമ്മത്തിൽ നിന്നുള്ള പുണ്യഫലം കേൾക്കുക।

Verse 60

जम्बूद्वीपश्च कृतस्नश्च शाल्मली कुशक्रौञ्चकौ । शाकपुष्करगोमेदैः सप्तद्वीपा वसुंधरा

ജംബൂദ്വീപം, കൃതസ്നം, ശാല്മലീ, കുശവും ക്രൗഞ്ചവും, കൂടാതെ ശാകം, പുഷ്കരം, ഗോമേദം—ഇങ്ങനെ വസുന്ധര ഏഴ് ദ്വീപങ്ങളാൽ ഘടിതമാണ്।

Verse 61

भूषिता तेन राजेन्द्र सशैलवनकानना । रेवायां दक्षिणे भागे शिवक्षेत्रात्समीपतः

ഹേ രാജേന്ദ്രാ! പർവ്വതങ്ങളും വനങ്ങളും ഉപവനങ്ങളും കൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ഈ ഭൂമി, രേവയുടെ ദക്ഷിണഭാഗത്ത്, ശിവക്ഷേത്രത്തിന് സമീപത്താണ്।

Verse 62

देवखातं महापुण्यं निर्मितं त्रिदशैरपि । तस्मिन् यः कुरुते स्नानं मुच्यते सर्वपातकैः

ദേവഖാതം എന്ന മഹാപുണ്യപ്രദമായ കുളം ത്രിദശദേവന്മാർ പോലും നിർമ്മിച്ചതാണ്. അതിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവൻ സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്നു മോചിതനാകും.

Verse 63

पूर्णिमायाममावस्यां व्यतीपातेऽर्कसंक्रमे । श्राद्धं च संग्रहे कुर्यात्स गच्छेत्परमां गतिम्

പൗർണ്ണമി, അമാവാസി, വ്യതീപാതം, സൂര്യസംക്രമണം എന്നീ സമയങ്ങളിൽ ആ പുണ്യസംഗമസ്ഥാനത്ത് ശ്രാദ്ധം ചെയ്യണം; അങ്ങനെ ചെയ്യുന്നവൻ പരമഗതി പ്രാപിക്കും.

Verse 64

देवखाते त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । तिष्ठन्ति ऋषिभिः सार्द्धं पितृदेवगणैः सह

ദേവഖാതത്തിൽ ബ്രഹ്മാ, വിഷ്ണു, മഹേശ്വരൻ എന്നീ ത്രിദേവന്മാർ ഋഷികളോടും പിതൃഗണങ്ങളോടും ദേവഗണങ്ങളോടും കൂടെ വസിക്കുന്നു.

Verse 65

तत्र तीर्थेऽश्विने मासि चतुर्दश्यां विशेषतः । वायुमार्गे स्थितः शक्रस्तिष्ठते दैवतैः सह

ആ തീർത്ഥത്തിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് ആശ്വിന മാസത്തിലെ ചതുര്ദശിയിൽ, വായുമാർഗത്തിൽ (അന്തരീക്ഷത്തിൽ) നിലകൊള്ളുന്ന ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) മറ്റ് ദേവന്മാരോടൊപ്പം അവിടെ വസിക്കുന്നു.

Verse 66

पृथिव्यां यानि तीर्थानि सरितः सागरास्तथा । विंशति तानि सर्वाणि देवखाते दिनद्वयम्

ഭൂമിയിലെ എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളും—നദികളും സമുദ്രങ്ങളും ഉൾപ്പെടെ—അവയെല്ലാം ഇരുപതും, രണ്ടു ദിവസത്തേക്ക് ദേവഖാതത്തിൽ ഒരുമിച്ച് സന്നിഹിതമായിരിക്കുന്നതുപോലെ ആകുന്നു.

Verse 67

गयाशिरे च यत्पुण्यं प्रयागे मकरकण्टके । प्रयागे सोमतीर्थे च तत्पुण्यं माण्डवेश्वरे

ഗയാശിരത്തിൽ ഉള്ള പുണ്യം, പ്രയാഗത്തിലെ മകരകണ്ഠകത്തിൽ ഉള്ള പുണ്യം, പ്രയാഗത്തിലെ സോമതീർത്ഥത്തിലെ പുണ്യം—അതേ പുണ്യം മാണ്ഡവേശ്വരത്തിൽ ലഭിക്കുന്നു.

Verse 68

पट्टबन्धेन यत्पुण्यं मात्रायां लकुलेश्वरे । आश्विन्यामश्विनीयोगे तत्पुण्यं माण्डवेश्वरे

മാത്രയിലെ ലകുലീശ്വരത്തിൽ പട്ടബന്ധവിധിയാൽ ലഭിക്കുന്ന പുണ്യം, ആശ്വിന മാസത്തിൽ അശ്വിനീയോഗം നിലനിൽക്കുമ്പോൾ ലഭിക്കുന്ന പുണ്യം—അതേ പുണ്യം മാണ്ഡവേശ്വരത്തിൽ ലഭിക്കുന്നു.

Verse 69

उज्जयिन्यां महाकाले वाराणस्यां त्रिपुष्करे । संनिहत्यां रविग्रस्ते माण्डव्याख्ये सनातनम्

ഉജ്ജയിനിയിലെ മഹാകാലം, വാരാണസിയിലെ ത്രിപുഷ്കരം, സന്നിഹത്യയും രവിഗ്രസ്തവും, മാണ്ഡവ്യമെന്ന സനാതന ക്ഷേത്രവും—ഇവയുടെ പുണ്യമഹിമ (ഇവിടെ) പ്രസിദ്ധമാണ്.

Verse 70

इति ज्ञात्वा महाराज सर्वतीर्थेषु चोत्तमम् । पित्ःन्देवान् समभ्यर्च्य स्नानदानादिपूजनैः

മഹാരാജാവേ! ഇത് സർവ്വതീർത്ഥങ്ങളിലും ഉത്തമമെന്ന് അറിഞ്ഞ്, അവിടെ സ്നാനം, ദാനം മുതലായ പൂജാകർമങ്ങളാൽ പിതൃകളെയും ദേവന്മാരെയും വിധിപൂർവ്വം ആരാധിക്കണം.

Verse 71

चतुर्दश्यां निराहारः स्थितो भूत्वा शुचिव्रतः । पूजयेत्परया भक्त्या रात्रौ जागरणे शिवम्

ചതുര്ദശിയിൽ നിരാഹാരനായി, സ്ഥിരചിത്തനായി ശുചിവ്രതം അനുഷ്ഠിച്ച്, രാത്രിജാഗരണത്തിൽ പരമഭക്തിയോടെ ശിവനെ പൂജിക്കണം.

Verse 72

स्नानैश्च विविधैर्देवं पुष्पागरुविलेपनैः । प्रभाते पौर्णमास्यां तु स्नानादिविधितर्पणैः

വിവിധവിധ പുണ്യസ്നാനങ്ങളാലും പുഷ്പങ്ങളും അഗരു-ലേപനാദി സുഗന്ധാർപ്പണങ്ങളാലും ദേവനെ സമാരാധിക്കണം. പൗർണ്ണമിയുടെ പ്രഭാതത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് വിധിപൂർവ്വം തർപ്പണാദി കർമങ്ങളും ചെയ്യണം.

Verse 73

श्राद्धेन हव्यकव्येन शिवपूजार्चनेन च । अग्निष्टोमादियज्ञैश्च विधिवच्चाप्तदक्षिणैः

ഹവ്യ-കവ്യസഹിതമായ ശ്രാദ്ധംകൊണ്ടും, ശിവപൂജാ-അർച്ചനകൊണ്ടും, അഗ്നിഷ്ടോമാദി യജ്ഞങ്ങൾ വിധിപൂർവ്വം യഥോചിത ദക്ഷിണയോടെ സമാപിപ്പിക്കുന്നതുകൊണ്ടും (പുണ്യം ലഭിക്കുന്നു).

Verse 74

धौतपापो विशुद्धात्मा फलते फलमुत्तमम् । गोसहस्रप्रदानेन दत्तं भवति भारत

പാപങ്ങൾ കഴുകിപ്പോയി അന്തഃകരണം വിശുദ്ധമായവൻ പരമോത്തമ ഫലം പ്രാപിക്കുന്നു. ഹേ ഭാരത, ഇത് ആയിരം പശുക്കൾ ദാനം ചെയ്തതുപോലെ ഫലപ്രദമാകുന്നു.

Verse 75

स्नानाद्यैर्विधिवत्तत्र तद्दिने शिवसन्निधौ । हिरण्यं वृषभं धेनुं भूमिं गोमिथुनं हयम्

അവിടെ സ്നാനാദി കർമങ്ങൾ വിധിപൂർവ്വം ചെയ്ത്, അതേ ദിവസം ശിവസന്നിധിയിൽ സ്വർണം, വൃഷഭം, ധേനു, ഭൂമി, ഗോ-മിഥുനം, അശ്വം എന്നിവ ദാനമായി നൽകണം.

Verse 76

शिवमुद्दिश्य वै वस्त्रयुग्मे दद्यात्सुरूपिणे । पादुकोपानहौ छत्रं भाजनं रक्तवाससी

ശിവനെ ഉദ്ദേശിച്ച് സൂപാത്രനും സുന്ദരരൂപനും ആയവന് വസ്ത്രയുഗ്മം ദാനമായി നൽകണം. കൂടാതെ പാദുക-ഉപാനഹം, ഛത്രം, ഭാജനം, രക്തവസ്ത്രങ്ങളും നൽകണം.

Verse 77

होमं जाप्यं तथा दानमक्षयं सर्वमेव तत् । ऋचमेकां तु ऋग्वेदे यजुर्वेदे यजुस्तथा

ഹോമം, ജപം, ദാനം—ഇവയൊക്കെയും അക്ഷയമാകുന്നു. ഋഗ്വേദത്തിൽ നിന്ന് ഒരു ഋചയും, യജുർവേദത്തിൽ നിന്ന് ഒരു യജുസ്‌മന്ത്രവും ജപിക്കണം.

Verse 78

सामैकं सामवेदे तु जपेद्देवाग्रसंस्थितः । सम्यग्वेदफलं तस्य भवेद्वै नात्र संशयः

സാമവേദത്തിലെ ഒരു സാമം, ദേവാഗ്രസ്ഥാനത്ത് (പരമദേവന്റെ സന്നിധിയിൽ) നിലകൊണ്ട് ജപിക്കണം; അവന് വേദത്തിന്റെ പൂർണ്ണഫലം ലഭിക്കും—ഇതിൽ സംശയമില്ല.

Verse 79

गायत्रीजाप्यमात्रस्तु वेदत्रयफलं लभेत् । कुलकोटिशतं साग्रं लभते तु शिवार्चनात्

ഗായത്രി ജപം മാത്രം ചെയ്താൽ ത്രിവേദഫലം ലഭിക്കുന്നു; ശിവാർചനയാൽ സ്വന്തം കുലത്തിലെ നൂറുകോടി പേര്ക്കും പൂർണ്ണ മംഗളവും മോക്ഷോപകാരവും ലഭിക്കുന്നു.

Verse 80

स्नाने दाने तथा श्राद्धे जागरे गीतवादिते । अनिवर्तिका गतिस्तस्य शिवलोकात्कदाचन

സ്നാനം, ദാനം, ശ്രാദ്ധം, രാത്രിജാഗരണം, വാദ്യസഹിത ഭജന-കീർത്തനം എന്നിവകൊണ്ട് അവന്റെ ഗതി അനിവർത്തനീയമാകുന്നു; ശിവലോകത്തിൽ നിന്ന് അവൻ ഒരിക്കലും മടങ്ങിവരികയില്ല.

Verse 81

कालेन महताविष्टो मर्त्यलोके समाविशेत् । राजा भवति मेधावी सर्वव्याधिविवर्जितः

ദീർഘകാലം കഴിഞ്ഞ ശേഷം അവൻ വീണ്ടും മർത്ത്യലോകത്തിൽ പ്രവേശിച്ചാൽ, അവൻ രാജാവാകും—മേധാവിയും സർവ്വരോഗവിമുക്തനും.

Verse 82

जीवेद्वर्षशतं साग्रं पुत्रपौत्रधनान्वितः । तच्च तीर्थं पुनः स्मृत्वा लीयमानो महेश्वरे

അവൻ പുത്ര‑പൗത്രസഹിതവും ധനസമ്പത്തോടും കൂടി നൂറുവർഷത്തിലധികം ജീവിക്കുന്നു; ആ തീർത്ഥം വീണ്ടും സ്മരിച്ച് അവസാനം മഹേശ്വരനിൽ ലയിക്കുന്നു.

Verse 83

उपास्ते यस्तु वै सन्ध्यां तस्मिंस्तीर्थे च पर्वणि । साङ्गोपाङ्गैश्चतुर्वेदैर्लभते फलमुत्तमम्

ആ തീർത്ഥത്തിൽ പർവ്വദിനത്തിൽ സന്ധ്യോപാസന ചെയ്യുന്നവൻ, സാംഗോപാംഗ ചതുര്‍വേദാധ്യയനത്തോടു തുല്യമായ ഉത്തമഫലം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 84

तत्र सर्वं शिवक्षेत्राच्छरपातं समन्ततः । न संचरेद्भयोद्विग्ना ब्रह्महत्या नराधिप

ഹേ നരാധിപാ! അവിടെ ശിവക്ഷേത്രത്തെ ചുറ്റി എല്ലാദിക്കിലും അമ്പ് വീഴുന്ന ദൂരമോളം, ഭയത്തോടെ വിറയ്ക്കുന്ന ബ്രഹ്മഹത്യാപാപം സഞ്ചരിക്കുകയില്ല.

Verse 85

यत्र तत्र स्थितो वृक्षान् पश्यते तीर्थतत्परः । विविधैः पातकैर्मुक्तो मुच्यते नात्र संशयः

തീർത്ഥനിഷ്ഠനായ തീർത്ഥാടകൻ എവിടെ നിന്നാലും അവിടെയുള്ള വൃക്ഷങ്ങളെ ദർശിച്ചാൽ മാത്രം, വിവിധ പാതകങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല.

Verse 86

श्वभ्री तत्र महाराज जलमध्ये प्रदृश्यते । कथानिका पुराणोक्ता वानरी तीर्थसेवनात्

ഹേ മഹാരാജാ! അവിടെ ജലത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ ‘ശ്വഭ്രീ’ എന്ന പേരിലുള്ള ഒരു കുഴി/കുണ്ഡം കാണപ്പെടുന്നു. പുരാണത്തിൽ പറയുന്ന കഥ പ്രകാരം, ഒരു വാനരി തീർത്ഥസേവനത്തിലൂടെ ശുദ്ധി പ്രാപിച്ചു.

Verse 87

तत्र कूपो महाराज तिष्ठते देवनिर्मितः । शिवस्य पश्चिमे भागे शिवक्षेत्रमनुत्तमम्

അവിടെ, മഹാരാജാവേ, ദേവന്മാർ നിർമ്മിച്ച ഒരു കിണർ നിലകൊള്ളുന്നു. ശിവന്റെ പടിഞ്ഞാറ് ഭാഗത്ത് അനുത്തമമായ ശിവക്ഷേത്രം ഉണ്ട്.

Verse 88

वृषोत्सर्गं तु यः कुर्यात्तस्मिंस्तीर्थे नराधिप । क्रीडन्ति पितरस्तस्य स्वर्गलोके यदृच्छया

ഹേ നരാധിപാ! ആ തീർത്ഥത്തിൽ ആരെങ്കിലും വൃഷോത്സർഗം ചെയ്താൽ, അവന്റെ പിതൃകൾ സ്വർഗ്ഗലോകത്തിൽ ഇഷ്ടംപോലെ ക്രീഡിക്കുന്നു.

Verse 89

अगम्यागमने पापमयाज्ययाजने कृते । स्तेयाच्च ब्रह्मगोहत्यागुरुघाताच्च पातकम् । तत्सर्वं नश्यते पापं वृषोत्सर्गे कृते तु वै

അഗമ്യഗമനം, അയോഗ്യനുവേണ്ടി യാഗം നടത്തിക്കൽ, മോഷണം, ബ്രാഹ്മണഹത്യ, ഗോഹത്യ, ഗുരുഹത്യ എന്നിവയിൽ നിന്നുള്ള പാതകം—വൃഷോത്സർഗം ചെയ്താൽ അതെല്ലാം നശിക്കുന്നു.

Verse 90

माण्डव्यतीर्थमाहात्म्यं यः शृणोति समाधिना । मुच्यते सर्वपापेभ्यो नात्र कार्या विचारणा

സമാധിഭാവത്തോടെ മാണ്ഡവ്യതീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം ശ്രവിക്കുന്നവൻ സർവപാപങ്ങളിൽ നിന്നു മോചിതനാകുന്നു; ഇവിടെ സംശയം വേണ്ട.

Verse 172

अध्याय

‘അധ്യായ’—അധ്യായ സമാപ്തി അല്ലെങ്കിൽ മാറ്റം സൂചിപ്പിക്കുന്ന പദം.