Adhyaya 227

Verse 1

मार्कण्डेय उवाच । एतानि तव संक्षेपात्प्राधान्यात्कथितानि च । न शक्तो विस्तराद्वक्तुं संख्यां तीर्थेषु पाण्डव

മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പാണ്ഡവാ! ഇവയെ ഞാൻ നിനക്കു സംക്ഷേപമായി, അവയുടെ പ്രാധാന്യം അനുസരിച്ച് മാത്രമേ പറഞ്ഞിട്ടുള്ളൂ. തീർത്ഥങ്ങളുടെ എണ്ണം വിശദമായി പറയാൻ എനിക്ക് കഴിയില്ല.

Verse 2

एषा पवित्रा विमला नदी त्रैलोक्यविश्रुता । नर्मदा सरितां श्रेष्ठा महादेवस्य वल्लभा

ഈ നദി പവിത്രവും നിർമ്മലവും ആയി ത്രിലോകത്തും പ്രസിദ്ധമാണ്. നർമദാ നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയും മഹാദേവനു പ്രിയങ്കരിയും ആകുന്നു.

Verse 3

मनसा संस्मरेद्यस्तु नर्मदां सततं नृप । चान्द्रायणशतस्याशु लभते फलमुत्तमम्

ഹേ രാജാവേ! മനസ്സിൽ നിരന്തരം നർമദയെ സ്മരിക്കുന്നവൻ, നൂറു ചാന്ദ്രായണ വ്രതങ്ങളുടെ തുല്യമായ ഉത്തമഫലം शीഘ്രം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 4

अश्रद्दधानाः पुरुषा नास्तिकाश्चात्र ये स्थिताः । पतन्ति नरके घोरे प्राहैवं परमेश्वरः

ഇവിടെ വിശ്വാസമില്ലാതെ താമസിക്കുന്നവരും നാസ്തികരുമായ പുരുഷന്മാർ ഭയങ്കര നരകത്തിൽ പതിക്കും—എന്ന് പരമേശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു.

Verse 5

नर्मदां सेवते नित्यं स्वयं देवो महेश्वरः । तेन पुण्या नदी ज्ञेया ब्रह्महत्यापहारिणी

സ്വയം ദേവൻ മഹേശ്വരൻ നിത്യം നർമദയെ സേവിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് അവൾ പരമ പുണ്യനദി, ബ്രഹ്മഹത്യാപാപവും ഹരിക്കുന്നവൾ എന്നു അറിയണം.

Verse 6

इयं माहेश्वरी गङ्गा महेश्वरतनूद्भवा । प्रोक्ता दक्षिणगङ्गेति भारतस्य युधिष्ठिर

ഇത് മാഹേശ്വരീ ഗംഗയാണ്, മഹേശ്വരന്റെ ദേഹത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ചവൾ; ഹേ ഭാരതനന്ദന യുധിഷ്ഠിരാ, ഇവൾ ‘ദക്ഷിണ ഗംഗ’ എന്നു പ്രസിദ്ധയായി പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 7

जाह्नवी वैष्णवी गङ्गा ब्राह्मी गङ्गा सरस्वती । इयं माहेश्वरी गङ्गा रेवा नास्त्यत्र संशयः

ജാഹ്നവീ വൈഷ്ണവീ ഗംഗയും, സരസ്വതി ബ്രാഹ്മീ ഗംഗയും ആകുന്നു; ഈ റേവ തന്നെയാണ് മാഹേശ്വരീ ഗംഗ—ഇതിൽ സംശയമില്ല.

Verse 8

यथा हि पुरुषे देवस्त्रैमूर्तत्वमुपाश्रितः । ब्रह्मविष्णुमहेशाख्यं न भेदस्तत्र वै यथा । तथा सरित्त्रये पार्थ भेदं मनसि मा कृथाः

ഒരു ദൈവം പുരുഷനിൽ അധിഷ്ഠിതനായി ബ്രഹ്മാ, വിഷ്ണു, മഹേശൻ എന്ന ത്രിമൂർത്തി രൂപം സ്വീകരിച്ചാലും അവിടെ യഥാർത്ഥ ഭേദമില്ല; അതുപോലെ, ഹേ പാർഥ, മൂന്നു പുണ്യനദികളിൽ മനസ്സിൽ ഭേദം വരുത്തരുത്.

Verse 9

कोटिशो ह्यत्र तीर्थानि लक्षशश्चापि भारत । तथा सहस्रशो रेवातीरद्वयगतानि तु

ഹേ ഭാരതാ, ഇവിടെ തീർത്ഥങ്ങൾ കോടികളായും ലക്ഷങ്ങളായും ഉണ്ട്; അതുപോലെ റേവയുടെ ഇരുകരകളിലും അവ ആയിരങ്ങളായി സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.

Verse 10

वृक्षान्तरिक्षसंस्थानि जलस्थलगतानि च । कः शक्तस्तानि निर्णेतुं वागीशो वा महेश्वरः

ചില തീർത്ഥങ്ങൾ വൃക്ഷങ്ങളിൽ, ചിലത് ആകാശമധ്യേ സ്ഥാപിതം; ചിലത് ജലത്തിൽ, ചിലത് നിലത്ത്. അവയെല്ലാം ആരാണ് എണ്ണിത്തീർക്കുക—വാക്കിന്റെ അധിപൻ വാഗീശനോ, അല്ലെങ്കിൽ സ്വയം മഹേശ്വരനോ?

Verse 11

स्मरणाज्जन्मजनितं दर्शनाच्च त्रिजन्मजम् । सप्तजन्मकृतं नश्येत्पापं रेवावगाहनात्

രേവയെ സ്മരിച്ചാൽ ഈ ജന്മജനിത പാപം നശിക്കുന്നു; അവളെ ദർശിച്ചാൽ മൂന്ന് ജന്മങ്ങളുടെ പാപം ക്ഷയിക്കുന്നു; രേവയിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ ഏഴ് ജന്മങ്ങളിൽ സഞ്ചിതമായ പാപവും പൂർണ്ണമായി നശിക്കുന്നു।

Verse 12

देवकार्यं कृतं तेन अग्नयो विधिवद्धुताः । वेदा अधीताश्चत्वारो येन रेवावगाहिता

വിധിപൂർവ്വം രേവയിൽ സ്നാനം ചെയ്തവൻ ചെയ്തതുകൊണ്ട് ദേവകാര്യങ്ങൾ ചെയ്തതുപോലെ തന്നെയാകും; അഗ്നികൾ വിധിവത് ഹോമം ലഭിച്ചതുപോലെയും, നാലു വേദങ്ങൾ പഠിച്ചതുപോലെയും ഫലം ലഭിക്കും।

Verse 13

प्राधान्याच्चापि संक्षेपात्तीर्थान्युक्तानि ते मया । न शक्यो विस्तरः पार्थ श्रोतुं वक्तुं च वै मया

ഹേ പാർഥാ, പ്രധാന്യമനുസരിച്ച് ഞാൻ തീർത്ഥങ്ങളെ സംക്ഷേപമായി പറഞ്ഞു; അവയുടെ വിപുലവിവരം ഞാൻ പൂർണ്ണമായി പറയാനും കഴിയില്ല, പൂർണ്ണമായി കേൾക്കാനും കഴിയില്ല।

Verse 14

युधिष्ठिर उवाच । विधानं च यमांश्चैव नियमांश्च वदस्व मे । प्रायश्चित्तार्थगमने को विधिस्तं वदस्व मे

യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—വിധാനവും യമങ്ങളും നിയമങ്ങളും എനിക്ക് പറയുക. പ്രായശ്ചിത്താർത്ഥമായി പുറപ്പെടുന്നതിനുള്ള നിയമം ഏത്? അത് എനിക്ക് വിശദീകരിക്കുക।

Verse 15

श्रीमार्कण्डेय उवाच । साधु पृष्टं महाराज यच्छ्रेयः पारलौकिकम् । शृणुष्वावहितो भूत्वा यथाज्ञानं वदामि ते

ശ്രീ മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ, നീ നല്ല ചോദ്യം ചോദിച്ചു; ഇത് പരലോകസംബന്ധമായ പരമ ശ്രേയസ്സിന്റെ വിഷയമാണ്. ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുക; എന്റെ അറിവിനനുസരിച്ച് ഞാൻ നിനക്കു പറയുന്നു।

Verse 16

अध्रुवेण शरीरेण ध्रुवं कर्म समाचरेत् । अवश्यमेव यास्यन्ति प्राणाः प्राघूर्णिका इव

ഈ അനിത്യ ശരീരത്താലും നിത്യമായ ധർമ്മകർമ്മം ആചരിക്കണം; കാരണം പ്രാണൻ ലട്ടുവുപോലെ ചുറ്റി തീർച്ചയായും വിട്ടുപോകുന്നു।

Verse 17

दानं वित्तादृतं वाचः कीर्तिधर्मौ तथा ख्युषः । परोपकरणं कायादसारात्सारमुद्धरेत्

ധനത്തിൽ നിന്ന് ദാനം, വാക്കിൽ നിന്ന് സത്യം സ്വീകരിക്കണം; ജീവിതത്തിൽ നിന്ന് കീർത്തിയും ധർമ്മവും നേടണം; ഈ നശ്വര ദേഹത്തിൽ നിന്ന് പരോപകാരത്തിന്റെ സാരം പിഴിഞ്ഞെടുക്കണം।

Verse 18

अस्मिन्महामोहमये कटाहे सूर्याग्निना रात्रिदिवेन्धनेन । मासर्तुदर्वीपरिघट्टनेन भूतानि कालः पचतीति वार्ता

ഈ മഹാമോഹമയ കടായിൽ സൂര്യൻ അഗ്നി, രാവും പകലും ഇന്ധനം; മാസം-ഋതുക്കളുടെ കരണ്ടി ഇളക്കുമ്പോൾ കാലൻ സർവ്വഭൂതങ്ങളെയും ‘പാകം’ ചെയ്യുന്നു—ഇതുതന്നെ സത്യവാർത്ത।

Verse 19

ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि । नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः

ശാസ്ത്രവിധാനത്തിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്ന കര്‍മ്മം അറിഞ്ഞ് ഇവിടെ ചെയ്യണം; കാരണം സംശയാത്മാവിന് ഈ ലോകവും ഇല്ല, പരലോകവും ഇല്ല, സുഖവും ഇല്ല।

Verse 20

मन्त्रे तीर्थे द्विजे देवे दैवज्ञे भेषजे गुरौ । यादृशी भावना यस्य सिद्धिर्भवति तादृशी

മന്ത്രത്തിൽ, തീർത്ഥത്തിൽ, ദ്വിജനിൽ, ദേവനിൽ, ദൈവജ്ഞനിൽ, ഔഷധത്തിൽ, ഗുരുവിൽ—ആരുടെയെന്ത് ഭാവനയോ അതുപോലെ തന്നെയാണ് സിദ്ധി ലഭിക്കുന്നത്।

Verse 21

अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् । असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह

ഹേ പാർഥാ! ശ്രദ്ധയില്ലാതെ ചെയ്ത ഹോമം, ദാനം, തപസ്സ് എന്നിവ ‘അസത്’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; അതിന് ഇഹലോകത്തും പരലോകത്തും ഫലം ഇല്ല.

Verse 22

यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः । न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम्

ശാസ്ത്രവിധി ഉപേക്ഷിച്ച് വെറും ഇച്ഛയും സ്വേച്ഛയും അനുസരിച്ച് നടക്കുന്നവൻ—സിദ്ധിയും സുഖവും പരമഗതിയും പ്രാപിക്കുകയില്ല.

Verse 23

सन्तीह विविधोपाया नृणां देहविशोधनाः । तीर्थसेवासमं नास्ति स्वशरीरस्य शोधनम्

മനുഷ്യർക്കു ദേഹശുദ്ധിക്കായി പല മാർഗങ്ങളുണ്ടെങ്കിലും, സ്വന്തം ശരീരശുദ്ധിക്ക് തീർത്ഥസേവയ്‌ക്ക് തുല്യം ഒന്നുമില്ല.

Verse 24

कृच्छ्रचान्द्रायणाद्यैर्वा द्वितीयं तीर्थसेवया । यदा तीर्थं समुद्दिश्य प्रयाति पुरुषो नृप । तदा देवाश्च पितरस्तं व्रजन्त्यनु खेचराः

കൃച്ഛ്ര, ചാന്ദ്രായണാദി കഠിനതപസ്സുകളാലും ശുദ്ധി ലഭിക്കും; എന്നാൽ രണ്ടാമത്തേതും (ശ്രേഷ്ഠവുമായ) മാർഗം തീർത്ഥസേവയാണ്. ഹേ രാജാവേ! ഒരാൾ തീർത്ഥത്തെ ലക്ഷ്യമാക്കി പുറപ്പെടുമ്പോൾ, ദേവന്മാരും പിതൃഗണങ്ങളും ആകാശചര ദിവ്യസത്തകളോടൊപ്പം അവനെ അനുഗമിക്കുന്നു.

Verse 25

परमा मोदपूर्णास्ते प्रयान्त्यस्यानुयायिनः । कृत्वाभ्युदयिकं श्राद्धं समापृच्छय तु देवताम्

അവനെ അനുഗമിക്കുന്ന സഹചാരികൾ പരമാനന്ദം നിറഞ്ഞ് മുന്നോട്ട് പോകുന്നു—അഭ്യുദയിക ശ്രാദ്ധം നടത്തി, ദേവതയോട് വിധിപൂർവ്വം വിടപറഞ്ഞ്.

Verse 26

इष्टबन्धूंश्च विष्णुं च शङ्करं सगणेश्वरम् । व्रजेद्द्विजाभ्यनुज्ञातो गृहीत्वा नियमानपि

പ്രിയബന്ധുക്കൾക്ക് നമസ്കരിച്ചു, വിഷ്ണുവിനെയും ഗണേശസഹിതനായ ശങ്കരനെയും ഭക്തിയോടെ ആരാധിക്കണം. തുടർന്ന് ദ്വിജന്മാരുടെ (ബ്രാഹ്മണരുടെ) അനുമതി നേടി, നിശ്ചിതനിയമങ്ങൾ സ്വീകരിച്ച് യാത്രയ്ക്ക് പുറപ്പെടണം.

Verse 27

एकाशनं ब्रह्मचर्यं भूशय्यां सत्यवादिताम् । वर्जनं च परान्नस्य प्रतिग्रहविवर्जनम्

ഒരിക്കൽ മാത്രം ഭക്ഷണം, ബ്രഹ്മചര്യം, നിലത്തു ശയനം, സത്യവചനം—ഇവ ആചരിക്കണം. മറ്റുള്ളവർ നൽകുന്ന അന്നം ഒഴിവാക്കി, ദാനഗ്രഹണവും വെടിയണം.

Verse 28

वर्जयित्वा तथा द्रोहवञ्चनादि नृपोत्तम । साधुवेषं समास्थाय विनयेन विभूषितः

ഹേ നൃപോത്തമാ! ദ്രോഹം, വഞ്ചന മുതലായവ ഉപേക്ഷിച്ച്, സാദ്ധുവിന്റെ ആചാരം സ്വീകരിച്ച്, വിനയത്താൽ അലങ്കൃതനായി ഇരിക്കണം.

Verse 29

दम्भाहङ्कारमुक्तो यः स तीर्थफलमश्नुते । यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम्

ദംഭവും അഹങ്കാരവും വിട്ടവനേ തീർത്ഥഫലം അനുഭവിക്കുന്നു—അവന്റെ കൈകളും കാലുകളും മനസ്സും സുസംയമിതമായിരിക്കുമ്പോൾ.

Verse 30

विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते । अक्रोधनश्च राजेन्द्र सत्यशीलो दृढव्रतः

വിദ്യ, തപസ്സ്, കീർത്തി—ഇവയുള്ളവൻ തീർത്ഥഫലം പ്രാപിക്കുന്നു. ഹേ രാജേന്ദ്രാ! അവൻ ക്രോധരഹിതൻ, സത്യശീലൻ, വ്രതത്തിൽ ദൃഢൻ.

Verse 31

आत्मोपमश्च भूतेषु स तीर्थफलमश्नुते । मुण्डनं चोपवासश्च सर्वतीर्थेष्वयं विधिः

സകല ജീവികളെയും ആത്മസമമായി കാണുന്നവൻ തീർത്ഥഫലം സത്യമായി പ്രാപിക്കുന്നു. മുണ്ഡനംയും ഉപവാസവും—ഇത് എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിലും വിധിക്കപ്പെട്ട നിയമമാണ്.

Verse 32

वर्जयित्वा कुरुक्षेत्रं विशालां विरजां गयाम् । स्नानं सुरार्चनं चैव श्राद्धे वै पिण्डपातनम्

കുരുക്ഷേത്രം, വിശാലാ, വിരജാ, ഗയാ എന്നിവ ഒഴികെ മറ്റു സ്ഥലങ്ങളിൽ സ്നാനവും ദേവാരാധനയും ചെയ്യണം; ശ്രാദ്ധകാലത്ത് പിണ്ഡദാനം തീർച്ചയായും വിധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 33

विप्राणां भोजनं शक्त्या सर्वतीर्थेष्वयं विधिः । प्रायश्चित्तनिमित्तं च यो व्रजेद्यतमानसः

എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിലും ഈ നിയമം—ശക്തിയനുസരിച്ച് വിപ്രന്മാർക്ക് ഭോജനം നൽകുക. പ്രായശ്ചിത്താർത്ഥം നിയന്ത്രിത മനസ്സോടെ തീർത്ഥയാത്ര ചെയ്യുന്നവൻ ഈ വിധാനമേ പാലിക്കുന്നു.

Verse 34

तस्यापि च विधिं वक्ष्ये शृणु पार्थ समाहितः । एकाशनं ब्रह्मचर्यमक्षारलवणाशनम्

അതിന്റെ വിധിയും ഞാൻ പറയുന്നു—ഹേ പാർഥ, ഏകാഗ്രമായി കേൾക്കുക. ദിവസത്തിൽ ഒരിക്കൽ മാത്രം ആഹാരം, ബ്രഹ്മചര്യപാലനം, കൂടാതെ ക്ഷാരവും ലവണവും ഇല്ലാത്ത ഭക്ഷണം സ്വീകരിക്കണം.

Verse 35

स्नात्वा तीर्थाभिगमनं हविष्यैकान्नभोजनम् । वर्जयेत्पतितालापं बहुभाषणमेव च

സ്നാനം ചെയ്ത് തീർത്ഥസ്ഥാനത്തേക്ക് ചെന്നു ഹവിഷ്യപ്രകാരമുള്ള ലളിതമായ പവിത്ര അന്നമേ ഭുജിക്കണം. പതിതരോടുള്ള സംഭാഷണവും അത്യധികം സംസാരവും—ഇരണ്ടും ഒഴിവാക്കണം.

Verse 36

परीवादं परान्नं च नीचसङ्गं विवर्जयेत् । व्रजेच्च निरुपानत्को वसानो वाससी शुचिः

പരനിന്ദയും പരാന്നവും നീചസംഗവും ഒഴിവാക്കണം. പാദരക്ഷയില്ലാതെ, ശുദ്ധവസ്ത്രം ധരിച്ചു, പരിശുദ്ധനായി മുന്നോട്ട് പോകണം.

Verse 37

संकल्पं मनसा कृत्वा ब्राह्मणानुज्ञया व्रजेत् । तीर्थे गत्वा तथा स्नात्वा कृत्वा चैव सुरार्चनम्

മനസ്സിൽ സംकल्पം ചെയ്ത് ബ്രാഹ്മണരുടെ അനുവാദത്തോടെ പുറപ്പെടണം. തീർത്ഥത്തിലെത്തി സ്നാനം ചെയ്ത് ദേവാരാധന നടത്തണം.

Verse 38

दुष्कर्मतो विमुक्तः स्यादनुतापी भवेद्यदि । वेदे तीर्थे च देवे च दैवज्ञे चौषधे गुरौ

ആത്മാർത്ഥമായ അനുതാപം ഉണ്ടെങ്കിൽ ദുഷ്കർമ്മങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചനം ലഭിക്കുന്നു—വേദം, തീർത്ഥം, ദേവൻ, ദൈവജ്ഞൻ, ഔഷധം, ഗുരു എന്നിവയോടുള്ള ശ്രദ്ധയാൽ.

Verse 39

यादृशी भावना यस्य सिद्धिर्भवति तादृशी । उक्ततीर्थफलानां च पुराणेषु स्मृतिष्वपि

ആർക്കെങ്ങനെ ഭാവനയുണ്ടോ, അങ്ങനെ തന്നെയാണ് സിദ്ധിയും ലഭിക്കുന്നത്. തീർത്ഥഫലങ്ങൾ പുരാണങ്ങളിലും സ്മൃതികളിലും പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 40

अर्थवादभवां शङ्कां विहाय भरतर्षभ । कृत्वा विचारं शास्त्रोक्तं परिकल्प्य यथोचितम्

ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ, ഇതിനെ വെറും അർഥവാദം (സ്തുതിമാത്രം) എന്നു കരുതി ഉയരുന്ന സംശയം ഉപേക്ഷിക്കണം. ശാസ്ത്രപ്രകാരം വിചാരിച്ച് യഥോചിതമായി സ്വീകരിക്കണം.

Verse 41

कायेन कृच्छ्रचरणे ह्यशक्तानां विशुद्धये । ज्ञात्वा तीर्थाविशेषं हि प्रायश्चित्तं समाचरेत्

ശരീരബലത്തോടെ കഠിന കൃച്ഛ്രതപസ് ചെയ്യാൻ അശക്തരായവർ, തീർത്ഥത്തിന്റെ പ്രത്യേക മഹിമ അറിഞ്ഞ് വിധിപൂർവ്വം പ്രായശ്ചിത്തം ആചരിച്ചാൽ ശുദ്ധി ലഭിക്കും.

Verse 42

तच्छृणुष्व महाराज नर्मदायां यथोचितम् । चतुर्विंशतिसंख्येभ्यो योजनेभ्यो व्रजेन्नरः

മഹാരാജാവേ, നർമദയെ സംബന്ധിച്ച യഥോചിതമായത് കേൾക്കുക—ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം മനുഷ്യൻ ഇരുപത്തിനാലു യോജന അളവിൽ യാത്ര ചെയ്യണം.

Verse 43

चतुर्विंशतिकृच्छ्राणां फलमाप्नोति शोभनम् । अत ऊर्ध्वं योजनेषु पादकृच्छ्रमुदाहृतः

അവൻ ഇരുപത്തിനാലു കൃച്ഛ്രവ്രതങ്ങളുടെ തുല്യമായ മംഗളഫലം പ്രാപിക്കുന്നു. അതിനുമേൽ ഓരോ യോജനയ്ക്കും ‘പാദകൃച്ഛ്രം’ (കൃച്ഛ്രത്തിന്റെ നാലിലൊന്ന്) എന്ന ഫലം പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 44

तन्मध्ये च महाराज यो व्रजेच्छुद्धिकाङ्क्षया । योजने योजने तस्य प्रायश्चित्तं विदुर्बुधाः

ആ തീർത്ഥയാത്രയ്ക്കുള്ളിൽ, മഹാരാജാവേ, ശുദ്ധി ആഗ്രഹിച്ച് ആരാണ് മുന്നേറുന്നത്—അവന് ഓരോ യോജനയിലും പ്രായശ്ചിത്ത-ശുദ്ധിയുടെ ഫലം ഉണ്ടെന്ന് പണ്ഡിതർ അറിയുന്നു.

Verse 45

प्रणवाख्ये महाराज तथा रेवोरिसंगमे । भृगुक्षेत्रे तथा गत्वा फलं तद्द्विगुणं स्मृतम्

മഹാരാജാവേ, ‘പ്രണവ’ എന്ന സ്ഥലത്തും, റേവാ-ഓരി സംഗമത്തിലും, ഭൃഗുക്ഷേത്രത്തിൽ എത്തുമ്പോഴും—ആ വ്രതഫലം ഇരട്ടിയാകുന്നു എന്ന് സ്മൃതിയിൽ പറയുന്നു.

Verse 46

सङ्गमे देवनद्याश्च शूलभेदे नृपोत्तम । द्विगुणं पादहीनं स्यात्करजासंगमे तथा

ദേവനദിയുടെ സംഗമത്തിലും ശൂലഭേദത്തിലും, ഹേ നൃപോത്തമാ, ഫലം ‘ദ്വിഗുണം എങ്കിലും പാദഹീനം’ ആകുന്നു; കരജാ-സംഗമത്തിലും അതുപോലെ തന്നെ.

Verse 47

एरण्डीसङ्गमे तद्वत्कपिलायाश्च संगमे । केचित्त्रिगुणितं प्राहुः कुब्जारेवोत्थसङ्गमे

എരണ്ടീ-സംഗമത്തിലും കപിലാ-സംഗമത്തിലും അതുപോലെ തന്നെ. കുബ്ജാ റേവോത്ഥ പ്രവാഹവുമായി ചേരുന്ന സംഗമത്തിൽ ഫലം ത്രിഗുണമെന്ന് ചിലർ പറയുന്നു.

Verse 48

ओंकारे च महाराज तदपि स्यात्समञ्जसम् । सङ्गमेषु तथान्यासां नदीनां रेवया सह

ഓംകാരത്തിലും, ഹേ മഹാരാജാ, ആ കണക്കുകൂട്ടൽ യുക്തമാണ്. റേവയോടുകൂടി മറ്റു നദികളുടെ സംഗമങ്ങളിലും അതുപോലെ തന്നെ.

Verse 49

प्राहुस्ते सार्धकृच्छ्रं वै फलं पूर्वं युधिष्ठिर । त्रिगुणं कृच्छ्रमाप्नोति रेवासागरसङ्गमे

ഹേ യുധിഷ്ഠിര, മുമ്പ് നിന്നോട് ഫലം ‘സാർദ്ധ-കൃച്ഛ്രം’ എന്നു പറഞ്ഞിരുന്നു. എന്നാൽ റേവാ-സാഗര സംഗമത്തിൽ കൃച്ഛ്രഫലം ത്രിഗുണമായി ലഭിക്കുന്നു.

Verse 50

कृच्छ्रं चतुर्गुणं प्रोक्तं शुक्लतीर्थे युधिष्ठिर । योजने योजने गत्वा चतुर्विंशतियोजनम् । तत्र तत्र वसेद्यस्तु सुचिरं नृवरोत्तम

ഹേ യുധിഷ്ഠിര, ശുക്ലതീർത്ഥത്തിൽ കൃച്ഛ്രഫലം ചതുര്ഗുണമെന്ന് പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിനാലു യോജന വരെ യോജന-യോജനയായി സഞ്ചരിച്ചു, ഓരോ സ്ഥലത്തും ദീർഘകാലം വസിക്കുന്നവൻ—ഹേ നരവരോത്തമ—തന്റെ വ്രതഫലം ദൃഢമായ പുണ്യമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു.

Verse 51

रेवासेवासमाचारः संयुक्तः शुद्धबुद्धिमान् । दम्भाहङ्काररहितः शुद्ध्यर्थं स विमुच्यते

രേവാദേവിയുടെ സേവനത്തിന് യോജ്യമായ ആചാരം അനുഷ്ഠിച്ച്, ശുദ്ധബുദ്ധിയോടെ, ദംഭവും അഹങ്കാരവും ഇല്ലാത്തവൻ—ശുദ്ധിക്കായി പാപഭാരത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകുന്നു.

Verse 52

इति ते कथितं पार्थ प्रायश्चित्तार्थलक्षणम् । रेवायात्राविधानं च गुह्यमेतद्युधिष्ठिर

ഹേ പാർഥാ! ഇങ്ങനെ പ്രായശ്ചിത്തത്തിന്റെ ലക്ഷണവും ഉദ്ദേശവും നിന്നോട് പറഞ്ഞു; കൂടാതെ രേവാ-യാത്രാവിധാനവും—ഹേ യുധിഷ്ഠിരാ! ഇത് ഗുഹ്യമായ (പവിത്ര) ഉപദേശമാണ്.

Verse 53

युधिष्ठिर उवाच । योजनस्य प्रमाणं मे वद त्वं मुनिसत्तम । यज्ज्ञात्वा निश्चितं मे स्यान्मनःशुद्धेस्तु कारणम्

യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ! യോജനയുടെ യഥാർത്ഥ അളവ് എനിക്ക് പറഞ്ഞുതരുക. അത് അറിഞ്ഞാൽ എന്റെ മനസ്സ് നിശ്ചയപ്പെടുകയും മനഃശുദ്ധിക്ക് കാരണമാകുകയും ചെയ്യും.

Verse 54

मार्कण्डेय उवाच । शृणु पाण्डव वक्ष्यामि प्रमाणं योजनस्य यत् । तथा यात्राविशेषेण विशेषं कृच्छ्रसम्भवम्

മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പാണ്ഡവാ! കേൾക്കുക; യോജനയുടെ അളവ് ഞാൻ പറയുന്നു. കൂടാതെ യാത്രയുടെ പ്രത്യേകതകളാൽ കൃച്ഛ്രവ്രതവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പ്രത്യേക ഫലഭേദം എങ്ങനെ ഉണ്ടാകുന്നു എന്നും വിശദീകരിക്കും.

Verse 55

तिर्यग्यवोदराण्यष्टावूर्ध्वा वा व्रीहयस्त्रयः । प्रमाणमङ्गुलस्याहुर्वितस्तिर्द्वादशांगुला

കുറുകെ വെച്ച എട്ട് യവധാന്യങ്ങൾ—അല്ലെങ്കിൽ നേരെ നിർത്തി വെച്ച മൂന്ന് അരിമണികൾ—ഇതാണ് ഒരു അങ്കുലത്തിന്റെ അളവെന്ന് പറയുന്നു. വിതസ്തി പന്ത്രണ്ട് അങ്കുലമാണ്.

Verse 56

वितस्तिद्वितयं हस्तश्चतुर्हस्तं धनुः स्मृतम् । स एव दण्डो गदितो विशेषज्ञैर्युधिष्ठिर

രണ്ട് വിതസ്തികൾ ചേർന്നാൽ ഒരു ഹസ്തം (ക്യൂബിറ്റ്) ആകുന്നു; നാല് ഹസ്തങ്ങൾ ധനു (ധനുര്മാനം) എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. അതേ അളവിനെ മാനവിദഗ്ധർ ‘ദണ്ഡം’ എന്നും പറയുന്നു, ഹേ യുധിഷ്ഠിര।

Verse 57

धनुःसहस्रे द्वे क्रोशश्चतुःक्रोशं च योजनम् । एतद्योजनमानं ते कथितं भरतर्षभ

രണ്ട് ആയിരം ധനുക്കൾ ചേർന്നാൽ ഒരു ക്രോശം; നാല് ക്രോശങ്ങൾ ചേർന്നാൽ ഒരു യോജന. ഇങ്ങനെ, ഹേ ഭാരതവൃഷഭാ, നിനക്ക് യോജനമാനം വിശദീകരിച്ചു പറഞ്ഞു.

Verse 58

येन यात्रां व्रजन् वेत्ति फलमानं निजार्जितम् । उक्तं कृच्छ्रफलं तीर्थे जलरूपे नृपोत्तम

ഈ മാനത്താൽ തീർത്ഥയാത്രയ്ക്കു പോകുന്നവൻ താൻ സമ്പാദിച്ച പുണ്യഫലത്തിന്റെ അളവ് അറിയാൻ കഴിയും. ഇനി, ഹേ നൃപോത്തമ, ജലരൂപമായ തീർത്ഥങ്ങളെ സംബന്ധിച്ച് കൃച്ഛ്രവ്രതഫലം വിവരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 59

यथाविशेषं ते वच्मि पूर्वोक्ते तत्र तत्र च । तन्मे शृणु महीपाल श्रद्दधानाय कथ्यते

വ്യത്യാസങ്ങൾക്കനുസരിച്ച്, മുൻപ് പറഞ്ഞ സൂചനപ്രകാരം, സ്ഥലസ്ഥലമായി ഞാൻ നിനക്കു വിവരിക്കും. അതുകൊണ്ട് കേൾക്കുക, ഹേ മഹീപാല; ഇത് ശ്രദ്ധയുള്ളവനോടാണ് പറയുന്നത്.

Verse 60

यस्मिंस्तीर्थे हि यत्प्रोक्तं फलं कृच्छ्रादिकं नृप । तत्राप्युपोषणात्कृच्छ्रफलं प्राप्नोत्यथाधिकम्

ഹേ നൃപ, ഏത് തീർത്ഥത്തിൽ കൃച്ഛ്രാദി അനുഷ്ഠാനങ്ങളുടെ ഫലം പ്രസ്താവിച്ചിട്ടുണ്ടോ, അവിടെയും ഉപോഷണം (ഉപവാസം) കൊണ്ടു കൃച്ഛ്രഫലവും, അതിലും അധികവും, ലഭിക്കുന്നു.

Verse 61

दिनजाप्याच्च लभते फलं कृच्छ्रस्य शक्तितः । तत्र विख्यातदेवेशं स्नात्वा दृष्ट्वाभिपूज्य च

പകൽ ജപം ചെയ്താലും, സ്വന്തം ശേഷിയനുസരിച്ച്, കൃച്ഛ്രവ്രതഫലം ലഭിക്കുന്നു. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത്, പ്രസിദ്ധ ദേവേശ്വരനെ ദർശിച്ച്, വിധിപൂർവ്വം പൂജിച്ച്…

Verse 62

प्रणम्य लभते पार्थ फलं कृच्छ्रभवं सुधीः । तीर्थे मुख्यफलं स्नानाद्द्वितीयं चाप्युपोषणात्

ഹേ പാർഥാ! നമസ്കരിച്ച് ജ്ഞാനി കൃച്ഛ്രജന്യ ഫലം പ്രാപിക്കുന്നു. തീർത്ഥത്തിൽ മുഖ്യഫലം സ്നാനത്തിൽ നിന്നാണ്; രണ്ടാമത്തേത് ഉപവാസത്തിലൂടെയും ലഭിക്കുന്നു.

Verse 63

तृतीयं ख्यातदेवस्य दर्शनाभ्यर्चनादिभिः । चतुर्थं जाप्ययोगेन देहशक्त्या त्वहर्निशम्

മൂന്നാമത്തെ (അനുഷ്ഠാനക്രമം) പ്രസിദ്ധ ദേവന്റെ ദർശനം, അർച്ചന മുതലായ ഭക്തികർമങ്ങളാൽ ലഭിക്കുന്നു. നാലാമത്തേത് ശരീരശേഷിയനുസരിച്ച് പകൽ-രാത്രി ജപയോഗനിയമത്തോടെ സിദ്ധിക്കുന്നു.

Verse 64

पञ्चमं सर्वतीर्थेषु कल्पनीयं हि दूरतः । तीरस्थो योजनादर्वाग्दशांशं लभते फलम्

അഞ്ചാമത്തെ (ഫലക്രമം) എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിലും ദൂരത്തുനിന്നും പോലും ആശയമായി ഗ്രഹിക്കാവുന്നതാണ്. തീരത്ത്, ഒരു യോജനയ്ക്കുള്ളിൽ നിലകൊള്ളുന്നവൻ ഫലത്തിന്റെ പത്തിലൊന്ന് പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 65

उक्ततीर्थफलात्पार्थ नात्र कार्या विचारणा

ഹേ പാർഥാ! പ്രസ്താവിച്ച തീർത്ഥഫലത്തെക്കുറിച്ച് ഇവിടെ ഇനി കൂടുതൽ വിചാരം ആവശ്യമില്ല.

Verse 66

उपवासेन सहितं महानद्यां हि मज्जनम् । अप्यर्वाग्योजनात्पार्थ दद्यात्कृच्छ्रफलं नृणाम्

ഹേ പാർഥാ! ഉപവാസസഹിതമായി മഹാനദിയിൽ ചെയ്യുന്ന സ്നാന-മജ്ജനം, ഒരു യോജനയ്ക്കും കുറവ് ദൂരത്തിൽ ചെയ്താലും, മനുഷ്യർക്കു കൃച്ഛ്രവ്രതസമമായ പുണ്യഫലം നൽകുന്നു।

Verse 67

षड्योजनवहा कुल्य नद्योऽल्पा द्वादशैव च । चतुर्विंशतिगा नद्यो महानद्यस्ततोऽधिकाः

ആറ് യോജന വരെ ഒഴുകുന്ന ജലധാരയെ ‘കുല്യാ’ എന്നു പറയുന്നു; പന്ത്രണ്ട് യോജന വരെ ഉള്ള നദികൾ ‘അൽപ നദികൾ’. ഇരുപത്തിനാല് യോജന വരെ എത്തുന്നവ ‘മഹാനദികൾ’; അതിലധികം ഉള്ളവ അതിലും മഹത്തരം।