Adhyaya 231

Verse 1

श्रीसूत उवाच । तथैव तीर्थस्तबकान् वक्ष्येऽहमृषिसत्तमाः । यैस्तु तीर्थावलीगुम्फः पूर्वोक्तैरेकतः कृतः

ശ്രീസൂതൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഋഷിസത്തമന്മാരേ, അതുപോലെ ഞാൻ തീർത്ഥങ്ങളുടെ ‘സ്തബകങ്ങൾ’ (കുലകൾ) വിവരിക്കും; അവയാൽ മുൻപ് പറഞ്ഞ തീർത്ഥാവലി ഒരൊറ്റ സമഗ്രമാലയായി ഗൂഢമായി നെയ്യപ്പെടുന്നു.

Verse 2

विभक्तो भक्तलोकानामानन्दप्रथनः शुभः । मृकण्डतनयः पूर्वं प्राह पार्थाय पृच्छते

ഭക്തജനസമൂഹത്തിൽ ആനന്ദം പരത്തുന്ന, ശുഭവും ഹിതകരവുമായ ഈ വിഷയങ്ങൾ മൃകണ്ഡുവിന്റെ പുത്രൻ (മാർക്കണ്ഡേയൻ) മുൻപ് ചോദിച്ച പാർഥനോട് പറഞ്ഞു.

Verse 3

यथा तथाहं वक्ष्यामि तीर्थानां स्तबकानिह । शिवाम्बुपानजा पुण्या रेवा कल्पलता किल

അതനുസരിച്ച് ഞാൻ ഇവിടെ തീർത്ഥങ്ങളുടെ സ്തബകങ്ങൾ വിവരിക്കും. പുണ്യമായ രേവ ശിവന്റെ ജലപാനത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച, ആഗ്രഹങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്ന കൽപലതയെന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്.

Verse 4

तीरद्वयोद्भूततीर्थप्रसूनैः पुष्पिता शुभा । यत्पुण्यगन्धलक्ष्म्या वै त्रैलोक्यं सुरभीकृतम्

അവൾ ശുഭദേവി; ഇരുകരകളിൽ നിന്നുയരുന്ന തീർത്ഥരൂപ പുഷ്പങ്ങളാൽ പുഷ്പിതയാണ്. അവളുടെ പുണ്യസുഗന്ധ-ലക്ഷ്മിയുടെ പ്രഭയാൽ ത്രിലോകവും സുവാസിതമാകുന്നു.

Verse 5

तत्पुष्पमकरन्दस्य रसास्वादविदुत्तमः । भ्रमरः खलु मार्कण्डो मुनिर्मतिमतां वरः

ആ തീർത്ഥരൂപ പുഷ്പങ്ങളുടെ മകരന്ദരസം ആസ്വദിക്കുന്നതിൽ പരമ നിപുണൻ; വിവേകികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ മുനി മാർകണ്ഡേയൻ സത്യത്തിൽ ഭ്രമരനെപ്പോലെയാണ്.

Verse 6

तत्पुष्पमालां हृदये तीर्थस्तबकचित्रिताम् । दधाति सततं पुण्यां मुनिर्भृगुकुलोद्वहः । तस्याः स्तबकसंस्थानं वक्ष्येऽहमृषिसत्तमाः

തീർത്ഥസ്തബകങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ആ പുണ്യമയ പുഷ്പമാലയെ ഭൃഗുകുലത്തിന്റെ അഭിമാനമായ മുനി നിരന്തരം തന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ധരിക്കുന്നു. ഹേ ഋഷിശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, ഇനി ആ ഗുച്ഛങ്ങളുടെ ക്രമം ഞാൻ വിവരിക്കും.

Verse 7

ओङ्कारतीर्थमारभ्य यावत्पश्चिमसागरम् । संगमाः पञ्चत्रिंशद्वै नदीनां पापनाशनाः

ഓങ്കാരതീർത്ഥത്തിൽ നിന്ന് പടിഞ്ഞാറൻ സമുദ്രം വരെ നദികളുടെ പാപനാശകമായ മുപ്പത്തിയഞ്ച് സംഗമങ്ങൾ ഉണ്ട്.

Verse 8

दशैकमुत्तरे तीरे सत्रिविंशति दक्षिणे । पञ्चत्रिंशत्तमः श्रेष्ठो रेवासागरसङ्गमः

വടക്കൻ തീരത്ത് പതിനൊന്ന്, തെക്കൻ തീരത്ത് ഇരുപത്തിയേഴ് (സംഗമങ്ങൾ) ഉണ്ട്; മുപ്പത്തിയഞ്ചാമത്തെയും ശ്രേഷ്ഠവുമായത് റേവാ-സമുദ്ര സംഗമമാണ്.

Verse 9

सङ्गमः सहितान्येवं रेवातीरद्वयेऽपि च । चतुःशतानि तीर्थानि प्रसिद्धानि द्विजोत्तमाः

ഇങ്ങനെ സംഗമങ്ങളോടുകൂടി റേവാനദിയുടെ ഇരുകരകളിലും നാലുനൂറ് തീർത്ഥങ്ങൾ പ്രസിദ്ധമാണ്, ഹേ ദ്വിജോത്തമന്മാരേ.

Verse 10

त्रिशतं शिवतीर्थानि त्रयीस्त्रिंशत्समन्वितम् । तत्रापि व्यक्तितो वक्ष्ये शृणुध्वं तानि सत्तमाः

ശിവതീർത്ഥങ്ങൾ മൂന്നു നൂറ്; കൂടെ മുപ്പത്തിമൂന്നും ചേർന്നിരിക്കുന്നു. അവയിൽ നിന്നും ഞാൻ വ്യക്തമായി വിവരിക്കും—ഹേ സത്തമന്മാരേ, ശ്രവിക്കുവിൻ।

Verse 11

मार्कण्डेश्वरतीर्थानि दश तेषु मुनीश्वराः । दशादित्यभवान्यत्र नवैव कपिलेश्वराः

ഹേ മുനീശ്വരന്മാരേ, അവയിൽ മാർകണ്ഡേശ്വരതീർത്ഥങ്ങൾ പത്ത്. ഇവിടെ ആദിത്യസംബന്ധമായ പത്ത് സ്ഥാനങ്ങൾ ഉണ്ട്; കപിലേശ്വരങ്ങൾ ഒമ്പതേ ഉള്ളൂ।

Verse 12

सोमसंस्थापितान्यष्टौ तावन्तो नर्मदेश्वराः । कोटितीर्थान्यथाष्टौ च सप्त सिद्धेश्वरास्तथा

സോമൻ സ്ഥാപിച്ചവ എട്ട്; അത്ര തന്നെ നർമദേശ്വരങ്ങളും ഉണ്ട്. തുടർന്ന് കോടിതീർത്ഥങ്ങൾ എട്ട്, കൂടാതെ സിദ്ധേശ്വരങ്ങൾ ഏഴും ഉണ്ട്।

Verse 13

नागेश्वराश्च सप्तैव रेवातीरद्वयेऽपि तु । सप्तैव वह्निविहितान्यथाप्यावर्तसप्तकम्

രേവയുടെ ഇരുകരകളിലും നാഗേശ്വരങ്ങൾ ഏഴേ ഉള്ളൂ. വഹ്നി (അഗ്നി) സ്ഥാപിച്ചതും ഏഴ്; അതുപോലെ ആവർത്ത-സപ്തകം എന്ന ചുഴി-തീർത്ഥങ്ങളുടെ സമുച്ചയവും ഉണ്ട്।

Verse 14

केदारेश्वरतीर्थानि पञ्च पञ्चेन्द्रजानि च । वरुणेशाश्च पञ्चैव पञ्चैव धनदेश्वराः

കേദാരേശ്വരതീർത്ഥങ്ങൾ അഞ്ച്; ഇന്ദ്രജ (ഇന്ദ്രസംബന്ധ) സ്ഥാനങ്ങളും അഞ്ച്. വരുണേശങ്ങളും അഞ്ച്; ധനദേശ്വരങ്ങളും അഞ്ചേ ഉള്ളൂ।

Verse 15

देवतीर्थानि पञ्चैव चत्वारो वै यमेश्वराः । वैद्यनाथाश्च चत्वारश्चत्वारो वानरेश्वराः

ദേവതീർത്ഥങ്ങൾ അഞ്ചാണ്; യമേശ്വരങ്ങൾ നാലാണ്. വൈദ്യനാഥങ്ങളും നാലാണ്; വാനരേശ്വരങ്ങളും നാലാണ്.

Verse 16

अङ्गारेश्वरतीर्थानि तावन्त्येव मुनीश्वराः । सारस्वतानि चत्वारि चत्वारो दारुकेश्वराः

ഹേ മുനീശ്വരന്മാരേ! അങ്കാരേശ്വര-തീർത്ഥങ്ങളും അതേ എണ്ണത്തിലാണ്. സാരസ്വത-തീർത്ഥങ്ങൾ നാലും, ദാരുകേശ്വരങ്ങളും നാലും.

Verse 17

गौतमेश्वरतीर्थानि त्रीणि रामेश्वरास्त्रयः । कपालेश्वरतीर्थानि त्रीणि हंसकृतानि च

ഗൗതമേശ്വര-തീർത്ഥങ്ങൾ മൂന്ന്; രാമേശ്വരങ്ങളും മൂന്ന്. കപാലേശ്വര-തീർത്ഥങ്ങൾ മൂന്ന്; ഹംസകൃത (ഹംസ സ്ഥാപിച്ച) പുണ്യസ്ഥാനങ്ങളും മൂന്ന്.

Verse 18

त्रीण्येव मोक्षतीर्थानि त्रयो वै विमलेश्वराः । सहस्रयज्ञतीर्थानि त्रीण्येव मुनिरब्रवीत्

മുനി അരുളിച്ചെയ്തു—മോക്ഷം നൽകുന്ന തീർത്ഥങ്ങൾ കൃത്യമായി മൂന്ന്; വിമലേശ്വരങ്ങളും മൂന്ന്. സഹസ്രയജ്ഞ-തീർത്ഥങ്ങളും കൃത്യമായി മൂന്നാണെന്ന് പറഞ്ഞു.

Verse 19

भीमेश्वरास्त्रयः ख्याताः स्वर्णतीर्थानि त्रीणि च । धौतपापद्वयं प्रोक्तं करञ्जेशद्वयं तथा

ഭീമേശ്വരങ്ങൾ മൂന്ന് പ്രസിദ്ധം; സ്വർണ-തീർത്ഥങ്ങളും മൂന്ന്. ധൗതപാപ എന്ന പേരിലുള്ള രണ്ട് സ്ഥലങ്ങൾ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതുപോലെ കരഞ്ജേശവും രണ്ട്.

Verse 20

ऋणमोचनतीर्थे द्वे तथा स्कन्देश्वरद्वयम् । दशाश्वमेधतीर्थे द्वे नन्दीतीर्थद्वयं द्विजाः

ഹേ ദ്വിജന്മാരേ! ഇവിടെ ഋണമോചന-തീർത്ഥങ്ങൾ രണ്ട്; അതുപോലെ സ്കന്ദേശ്വര ക്ഷേത്രങ്ങളും രണ്ട്. ദശാശ്വമേധ-തീർത്ഥങ്ങളും രണ്ട്; നന്ദീ-തീർത്ഥങ്ങളുടെ ഒരു ജോഡിയുമുണ്ട്.

Verse 21

मन्मथेशद्वयं चैव भृगुतीर्थद्वयं तथा । पराशरेश्वरौ द्वौ च अयोनीसंभवद्वयम्

മന്മഥേശ്വര ക്ഷേത്രങ്ങളും രണ്ട്; അതുപോലെ ഭൃഗു-തീർത്ഥങ്ങളും രണ്ട്. പരാശരേശ്വരത്തിന്റെ രണ്ട് സ്ഥാനങ്ങൾ പറയപ്പെടുന്നു; ‘അയോണീസംഭവ’ എന്നറിയപ്പെടുന്ന ജോഡിയുമുണ്ട്.

Verse 22

व्यासेश्वरद्वयं प्रोक्तं पितृतीर्थद्वयं तथा । नन्दिकेश्वरतीर्थे द्वे द्वौ च गोपेश्वरौ स्मृतौ

വ്യാസേശ്വര ക്ഷേത്രങ്ങൾ രണ്ട് എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു; പിതൃ-തീർത്ഥങ്ങളും രണ്ട്. നന്ദികേശ്വര-തീർത്ഥങ്ങൾ രണ്ട്; ഗോപേശ്വരത്തിന്റെ രണ്ട് സ്ഥാനങ്ങളും സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 23

मारुतेशद्वयं तद्वद्द्वौ च ज्वालेश्वरौ स्मृतौ । शुक्लतीर्थद्वयं पुण्यमप्सरेशद्वयं तथा

അതുപോലെ മാരുതേശ്വര ക്ഷേത്രങ്ങൾ രണ്ട്; ജ്വാലേശ്വരത്തിന്റെ രണ്ട് സ്ഥാനങ്ങളും സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. ശുക്ല-തീർത്ഥങ്ങളുടെ ജോഡി പുണ്യമയമാണ്; അപ്സരേശ്വരത്തിന്റെ ജോഡിയുമുണ്ട്.

Verse 24

पिप्पलेश्वरतीर्थे द्वे माण्डव्येश्वरसंज्ञिते । द्वीपेश्वरद्वयं चैव प्राह तद्वद्भृगूद्वहः । उत्तरेश्वरतीर्थे द्वे अशोकेशद्वयी तथा

പിപ്പലേശ്വര-തീർത്ഥങ്ങൾ രണ്ട്; അവ മാണ്ഡവ്യേശ്വര എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു. അതുപോലെ ഭൃഗുവംശ-ശ്രേഷ്ഠൻ ദ്വീപേശ്വര ക്ഷേത്രങ്ങളുടെ ജോഡിയെയും പ്രസ്താവിച്ചു. ഇതുപോലെ ഉത്തരേശ്വര-തീർത്ഥങ്ങൾ രണ്ട്; അശോകേശ്വരത്തിന്റെ ജോഡിയുമുണ്ട്.

Verse 25

द्वे योधनपुरे चैव रोहिणीतीर्थकद्वयम् । लुङ्केश्वरद्वयं ख्यातमाख्यानं मुनिना तथा

യോധനപുരത്തിലും രണ്ട് തീർത്ഥങ്ങളുണ്ട്; രോഹിണീ-തീർത്ഥങ്ങളുടെ ഒരു ജോടിയും ഉണ്ട്. ലുങ്കേശ്വരക്ഷേത്രങ്ങളുടെ ജോടി പ്രസിദ്ധം—എന്ന് മുനി ആഖ്യാനത്തിൽ പറയുന്നു.

Verse 26

सैकोनविंशतिशतं तीर्थान्येकैकशो द्विजाः । स्तबकेषु कृतं तीर्थं द्विशतं सचतुर्दशम्

ഹേ ദ്വിജന്മാരേ! ഓരോന്നായി എണ്ണിയാൽ തീർത്ഥങ്ങൾ നൂറ്റിപ്പത്തൊമ്പത്. ‘സ്തബക’ (കൂട്ടങ്ങൾ)യിൽ സ്ഥാപിതമായ തീർത്ഥങ്ങൾ ഇരുനൂറ്റി പതിനാലാണ്.

Verse 27

शैवान्येतानि तीर्थानि वैष्णवानि च सत्तमाः । शृणुध्वं प्रोच्यमानानि ब्राह्मशाक्तानि च क्रमात्

ഹേ സത്തമന്മാരേ! ഇവ ശൈവ തീർത്ഥങ്ങളും വൈഷ്ണവ തീർത്ഥങ്ങളും ആകുന്നു. ഇനി ക്രമമായി ബ്രാഹ്മ (ബ്രഹ്മാ-ബന്ധിത)യും ശാക്ത (ദേവീ-ബന്ധിത)യും ആയ തീർത്ഥങ്ങൾ വിവരിക്കപ്പെടുന്നു; ശ്രവിക്കൂ.

Verse 28

अष्टविंशतितीर्थानि वैष्णवान्यब्रवीन्मुनिः । तेषु वाराहतीर्थानि षडेव मुनिसत्तमाः

മുനി പ്രസ്താവിച്ചു: വൈഷ്ണവ തീർത്ഥങ്ങൾ ഇരുപത്തെട്ട്. അവയിൽ, ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, ആറു പ്രത്യേകമായി വരാഹ-തീർത്ഥങ്ങളാണ്.

Verse 29

चत्वारि चक्रतीर्थानि शेषाण्यष्टादशैव हि । विष्णुनाधिष्ठितान्येव प्राह पूर्वं मृकण्डजः

നാല് ചക്ര-തീർത്ഥങ്ങൾ; ശേഷിക്കുന്നവ നിശ്ചയമായും പതിനെട്ട്. ഇവ എല്ലാം വിഷ്ണുവാൽ അധിഷ്ഠിതമായവ—എന്ന് മുൻപ് മൃകണ്ഡജ (മാർകണ്ഡേയ) പറഞ്ഞു.

Verse 30

तथैव ब्रह्मणा सिद्ध्यै सप्ततीर्थान्यवीवदत् । त्रिषु च ब्रह्मणः पूजा ब्रह्मेशाश्चतुरोऽपरे । अष्टाविंशन्मया ख्याता यथासङ्ख्यं यथाक्रमम्

അതുപോലെ ബ്രഹ്മന്റെ സിദ്ധി പ്രാപ്തിക്കായി ബ്രഹ്മാവ് ഏഴ് തീർത്ഥങ്ങളെ പ്രസ്താവിച്ചു. മൂന്ന് സ്ഥലങ്ങളിൽ ബ്രഹ്മപൂജ നടത്തപ്പെടുന്നു; മറ്റൊരു നാല് ബ്രഹ്മേശ-തീർത്ഥങ്ങളായി പ്രസിദ്ധം. ഇങ്ങനെ എണ്ണംയും ക്രമവും അനുസരിച്ച് ഞാൻ ഇരുപത്തെട്ടും വിവരിച്ചു.

Verse 31

एतत्पवित्रमतुलं ह्येतत्पापहरं परम् । नर्मदाचरितं पुण्यं माहात्म्यं मुनिभाषितम्

ഇത് അതുല്യമായ പവിത്രം; ഇത് പരമ പാപഹരം. നർമദയുടെ ഈ പുണ്യചരിതം—ഈ മഹാത്മ്യം—മുനി പ്രസ്താവിച്ചതാണ്.

Verse 32

सूत उवाच । एवमुद्देशतः प्रोक्तो रेवातीर्थक्रमो मया । यथा पार्थाय संक्षेपान्मार्कण्डो मुनिरब्रवीत्

സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ സംക്ഷേപമായി റെവാ തീർത്ഥങ്ങളുടെ ക്രമം ഞാൻ പ്രസ്താവിച്ചു; മുനി മാർകണ്ഡേയൻ ഒരിക്കൽ പാർഥനോട് (അർജുനനോട്) സംക്ഷേപമായി പറഞ്ഞതുപോലെ.

Verse 33

अवान्तराणि तीर्थानि तेषु गुप्तान्यनेकशः । यत्र यावत्प्रमाणानि तान्याकर्णयतानघाः

അവയിൽ അനേകം അവാന്തര (ഉപ) തീർത്ഥങ്ങൾ ഉണ്ട്; അവയിൽ പലതും ഗുപ്തമാണ്. ഹേ നിർമലരേ, അവ എവിടെയൊക്കെയാണെന്നും അവയുടെ പരിധി എത്രയെന്നുമിപ്പോൾ കേൾക്കുക.

Verse 34

ओङ्कारतीर्थपरितः पर्वतादमरकण्टात् । क्रोशद्वये सर्वदिक्षु सार्धकोटीत्रयी मता

അമരകണ്ഠ പർവ്വതത്തിൽ നിന്ന് ഓങ്കാര-തീർത്ഥത്തിന്റെ ചുറ്റിലും, എല്ലാ ദിക്കുകളിലും രണ്ട് ക്രോശ പരിധിക്കുള്ളിൽ, മൂന്നു മുക്കാൽ കോടി (തീർത്ഥങ്ങളുടെ) പുണ്യസംഖ്യയായി കരുതപ്പെടുന്നു.

Verse 35

तीर्थानां संख्यया गुप्तप्रकटानां द्विजोत्तमाः । कोटिरेका तु तीर्थानां कपिलासङ्गमे पृथक्

ഹേ ദ്വിജോത്തമന്മാരേ! ഗുപ്തവും പ്രകടവുമായ തീർത്ഥങ്ങളുടെ എണ്ണമനുസരിച്ച്, കപിലാ-സംഗമത്തിൽ മാത്രം തീർത്ഥങ്ങൾ പ്രത്യേകം കണക്കിൽ ഒരു കോടി കൂടാതെ ഒന്ന് എന്നു പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 36

अशोकवनिकायाश्च तीर्थं लक्षं प्रतिष्ठितम् । शतमं गारगर्तायाः सङ्गमे मुनिसत्तमाः

അശോക-വനികയിലും ഒരു ലക്ഷം തീർത്ഥങ്ങൾ പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്. ഗാരഗർത്താ-സംഗമത്തിൽ, ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, നൂറ് തീർത്ഥങ്ങൾ ഉണ്ട്.

Verse 37

तीर्थानामयुतं तद्वत्कुब्जायाः सङ्गमे स्थितम् । शतं हिरण्यगर्भायाः सङ्गमे समवस्थितम्

കുബ്ജാ-സംഗമത്തിലും അതുപോലെ പത്തായിരം തീർത്ഥങ്ങൾ നിലകൊള്ളുന്നു; ഹിരണ്യഗർഭാ-സംഗമത്തിൽ നൂറ് തീർത്ഥങ്ങൾ ദൃഢമായി പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്.

Verse 38

तीर्थानामष्टषष्टिश्च विशोकासङ्गमे स्थिता । तथा सहस्रं तीर्थानां संस्थितं वागुसङ्गमे

വിശോകാ-സംഗമത്തിൽ അറുപത്തെട്ട് തീർത്ഥങ്ങൾ ഉണ്ട്; അതുപോലെ വാഗു-സംഗമത്തിൽ ആയിരം തീർത്ഥങ്ങൾ പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്.

Verse 39

शतं सरस्वतीसङ्गे शुक्लतीर्थे शतद्वयम् । सहस्रं विष्णुतीर्थेषु महिष्मत्यामथायुतम्

സരസ്വതീ-സംഗമത്തിൽ നൂറ് തീർത്ഥങ്ങൾ; ശുക്ല-തീർത്ഥത്തിൽ ഇരുനൂറ്. വിഷ്ണു-തീർത്ഥങ്ങളിൽ ആയിരം; മഹീഷ്മതിയിൽ പിന്നെയും പത്തായിരം തീർത്ഥങ്ങൾ ഉണ്ട്.

Verse 40

शूलभेदे च तीर्थानां साग्रं लक्षं स्थितं द्विजाः । देवग्रामे सहस्रं च तीर्थानां मुनिरब्रवीत्

ഹേ ദ്വിജന്മാരേ! ശൂലഭേദത്തിൽ തീർത്ഥങ്ങൾ സാഗ്രം ലക്ഷം (ഒരു ലക്ഷത്തിലധികം) നിലകൊള്ളുന്നു. ദേവഗ്രാമത്തിൽ തീർത്ഥങ്ങൾ സഹസ്രമെന്നു മുനി പ്രസ്താവിച്ചു.

Verse 41

लुङ्केश्वरे च तीर्थानां साग्रा सप्तशती स्थिता । तीर्थान्यष्टोत्तरशतं मणिनद्याश्च सङ्गमे । वैद्यनाथे च तीर्थानां शतमष्टाधिकं विदुः

ലുങ്കേശ്വരത്തിൽ തീർത്ഥങ്ങൾ സാഗ്ര സപ്തശതി (ഏഴുനൂറിലധികം) നിലകൊള്ളുന്നു. മണിനദിയുടെ സംഗമത്തിൽ നൂറ്റെട്ട് തീർത്ഥങ്ങളുണ്ട്. വൈദ്യനാഥത്തിലും തീർത്ഥങ്ങൾ നൂറ്റെട്ടെന്നു അറിയപ്പെടുന്നു.

Verse 42

एवं तावत्प्रमाणानि तीर्थे कुम्भेश्वरे द्विजाः । साग्रं लक्षं च तीर्थानां स्थितं रेवोरसङ्गमे

ഹേ ദ്വിജന്മാരേ! കുംഭേശ്വര തീർത്ഥത്തിൽ ഇതുവരെ ഇത്രയേറെ എന്നാണു പ്രമാണം (ഗണന) പറഞ്ഞത്. റേവോര സംഗമത്തിലും തീർത്ഥങ്ങൾ സാഗ്രം ലക്ഷം (ഒരു ലക്ഷത്തിലധികം) നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 43

ततश्चाप्यधिकानि स्युरिति मार्कण्डभाषितम् । अष्टाशीतिसहस्राणि व्यासद्वीपाश्रितानि च

ഇവയ്ക്ക് പുറമേ ഇനിയും അധികം (തീർത്ഥങ്ങൾ) ഉണ്ടെന്നു മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു. വ്യാസദ്വീപത്തെ ആശ്രയിച്ച തീർത്ഥങ്ങൾ എൺപത്തെട്ട് ആയിരമെന്നും പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 44

सङ्गमे च करञ्जायाः स्थितमष्टोत्तरायुतम् । एरण्डीसङ्गमे तद्वत्तीर्थान्यष्टाधिकं शतम्

കരഞ്ജാ സംഗമത്തിൽ പത്തായിരത്തി എട്ട് (10008) തീർത്ഥങ്ങൾ നിലകൊള്ളുന്നു. എരണ്ഡീ സംഗമത്തിലും അതുപോലെ നൂറ്റെട്ട് തീർത്ഥങ്ങളുണ്ട്.

Verse 45

धूतपापे च तीर्थानां षष्टिरष्टाधिका स्थिता । स्कन्दतीर्थे शतं पुण्यं तीर्थानां मुनिरुक्तवान्

ധൂതപാപത്തിൽ അറുപത്തെട്ട് തീർത്ഥങ്ങൾ സ്ഥാപിതമാണ്. സ്കന്ദതീർത്ഥത്തിൽ നൂറ് പുണ്യ തീർത്ഥങ്ങൾ ഉണ്ടെന്ന് മുനി പ്രസ്താവിച്ചു.

Verse 46

कोहनेश च तीर्थानां षष्टिरष्टाधिका स्थिता । सार्धकोटी च तीर्थानां स्थिता वै कोरिलापुरे

കോഹനേശത്തിൽ അറുപത്തെട്ട് തീർത്ഥങ്ങൾ സ്ഥാപിതമാണ്. കോരിലാപുരത്തിൽ തീർച്ചയായും ഒന്നര കോടി തീർത്ഥങ്ങൾ വസിക്കുന്നു എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 47

रामकेशवतीर्थे च सहस्रं साग्रमुक्तवान् । अस्माहके सहस्रं च तीर्थानि निवसन्ति हि

രാമകേശവതീർത്ഥത്തിൽ അദ്ദേഹം ആയിരത്തിലധികം തീർത്ഥങ്ങൾ ഉണ്ടെന്ന് പറഞ്ഞു. അസ്മാഹകത്തിലും തീർച്ചയായും ആയിരം തീർത്ഥങ്ങൾ വസിക്കുന്നു.

Verse 48

लक्षाष्टकं सहस्रे द्वे शुक्लतीर्थे द्विजोत्तमाः । तीर्थानि कथयामास पुरा पार्थाय भार्गवः

ഹേ ദ്വിജോത്തമന്മാരേ, ശുക്ലതീർത്ഥത്തിൽ ഭാർഗവൻ പുരാതനകാലത്ത് പാർഥനോട്—എട്ട് ലക്ഷം കൂടാതെ രണ്ടായിരം തീർത്ഥങ്ങൾ ഉണ്ടെന്ന് വിവരിച്ചു.

Verse 49

शतमष्टाधिकं प्राह प्रत्येकं सङ्गमेषु च । नदीनामवशिष्टानां कावेरीसङ्गमं विना

കാവേരി സംഗമം ഒഴികെ ശേഷിക്കുന്ന നദികളുടെ ഓരോ സംഗമത്തിലും അദ്ദേഹം ഓരോന്നിലും നൂറ്റെട്ട് തീർത്ഥങ്ങൾ ഉണ്ടെന്ന് പറഞ്ഞു.

Verse 50

कावेर्याः सङ्गमे विप्राः स्थिता पञ्चशती तथा । तीर्थानां पर्वसु तथा विशेषो मुनिनोदितः

ഹേ വിപ്രന്മാരേ, കാവേരിയുടെ സംഗമത്തിൽ അഞ്ചുനൂറ് തീർത്ഥങ്ങൾ സ്ഥാപിതമാണ്. അതുപോലെ പർവ്വദിനങ്ങളിലും പുണ്യകാലങ്ങളിലും തീർത്ഥങ്ങൾക്ക് പ്രത്യേക മഹിമയുണ്ടെന്ന് മുനി പ്രസ്താവിച്ചു.

Verse 51

मोक्षतीर्थं हि सत्प्राहुः पुराणपुरुषाश्रितम् । भृगोः क्षेत्रे च तीर्थानां कोटिरेका समाश्रिता

സത്പുരുഷന്മാർ ഇതിനെ ‘മോക്ഷതീർത്ഥം’ എന്നു വിളിക്കുന്നു; ഇത് ആദിപുരുഷന്റെ ആശ്രയത്തിലാണ്. ഭൃഗുവിന്റെ ക്ഷേത്രപ്രദേശത്ത് ഒരു കോടി ഒന്ന് തീർത്ഥങ്ങൾ സ്ഥാപിതമാണെന്നും പറയുന്നു.

Verse 52

साधिकानामृषिश्रेष्ठा वक्तुं शक्तो हि को भवेत् । सर्वामराश्रयं प्रोक्तं सर्वतीर्थाश्रयं तथा

ഹേ ഋഷിശ്രേഷ്ഠാ, അവയെ പൂർണ്ണമായി വിവരണം ചെയ്യാൻ ആര്‍ക്കാകും? ഈ പ്രദേശം സർവ്വ ദേവന്മാരുടെ ആശ്രയവും, അതുപോലെ സർവ്വ തീർത്ഥങ്ങളുടെ ആശ്രയവും ആണെന്ന് പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 53

त्रिषु लोकेषु विख्यातं पूजितं सिद्धिसाधनम् । भारभूत्यां च तीर्थानां स्थितमष्टोत्तरं शतम्

ഇത് ത്രിലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധവും പൂജ്യവും സിദ്ധി നേടാനുള്ള ഉപായവുമാണ്. ഭാരഭൂതിയിലും നൂറ്റെട്ട് തീർത്ഥങ്ങൾ സ്ഥാപിതമാണ്.

Verse 54

अक्रूरेश्वरतीर्थे च सार्धं तीर्थशतं स्थितम् । विमलेश्वरतीर्थे तु रेवासागरसङ्गमे । दशायुतानि तीर्थानां साधिकान्यब्रवीन्मुनिः

അക്രൂരേശ്വര തീർത്ഥത്തിൽ നൂറമ്പത് തീർത്ഥങ്ങൾ സ്ഥിതമാണ്. എന്നാൽ രേവാ-സാഗര സംഗമത്തിലെ വിമലേശ്വര തീർത്ഥത്തിൽ പത്തായിരം തീർത്ഥങ്ങൾ, അതിലും അധികം, ഉണ്ടെന്ന് മുനി പ്രസ്താവിച്ചു.

Verse 231

अध्याय

അധ്യായം. (അധ്യായ-ചിഹ്നം)