Adhyaya 181

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि भृगुतीर्थस्य विस्तरम् । यं श्रुत्वा ब्रह्महा गोघ्नो मुच्यते सर्वपातकैः

ശ്രീ മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—ഇനി ഞാൻ ഭൃഗുതീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമയെ വിശദമായി പ്രസ്താവിക്കും; അത് ശ്രവിച്ചാൽ ബ്രഹ്മഹത്യ ചെയ്തവനും ഗോഹത്യ ചെയ്തവനും പോലും സർവ മഹാപാതകങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും।

Verse 2

तत्र तीर्थे तु विख्यातं वृषखातमिति श्रुतम् । भृगुणा तत्र राजेन्द्र तपस्तप्तं पुरा किल

ആ തീർത്ഥത്തിൽ ‘വൃഷഖാതം’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായൊരു സ്ഥലം ശ്രുതമാണ്. ഹേ രാജേന്ദ്ര, പുരാതനകാലത്ത് അവിടെ ഭൃഗുമുനി തപസ്സു ചെയ്തു.

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । भृगुकच्छे स विप्रेन्द्रो निवसन् केन हेतुना । तपस्तप्त्वा सुविपुलं परां सिद्धिमुपागतः

യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മുനിവര്യാ, ആ വിപ്രേന്ദ്രൻ ഭൃഗുകച്ചയിൽ ഏതു കാരണത്താൽ വസിച്ചു? അത്യന്തം വിപുലമായ തപസ്സു ചെയ്ത് അദ്ദേഹം പരമസിദ്ധി എങ്ങനെ പ്രാപിച്ചു?

Verse 4

को वा वृष इति प्रोक्तस्तत्खातं येन खानितम् । एतत्सर्वं यथान्यायं कथयस्व ममानघ

‘വൃഷ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നത് ആരാണ്? ആ ‘ഖാതം’ ആരാണ് കുഴിച്ചത്? ഹേ അനഘാ, ഇതെല്ലാം യഥാന്യായം ക്രമമായി എനിക്കു പറയുക.

Verse 5

श्रीमार्कण्डेय उवाच । एष प्रश्नो महाराज यस्त्वया परिपृच्छितः । तत्सर्वं कथयिष्यामि शृणुष्वैकमना नृप

ശ്രീ മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാരാജാ, നീ ചോദിച്ച ഈ ചോദ്യം സംബന്ധിച്ച എല്ലാം ഞാൻ പറയാം. ഹേ നൃപാ, ഏകാഗ്രമനസ്സോടെ ശ്രവിക്കൂ.

Verse 6

षष्ठस्तु ब्रह्मणः पुत्रो मानसो भृगुसत्तमः । तपश्चचार विपुलं श्रीवृते क्षेत्र उत्तमे

ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആറാമത്തെ പുത്രൻ, മാനസജനായ ഋഷിശ്രേഷ്ഠൻ ഭൃഗു ‘ശ്രീവൃത’ എന്ന ഉത്തമ ക്ഷേത്രത്തിൽ അതിവിപുലമായ തപസ്സു അനുഷ്ഠിച്ചു.

Verse 7

दिव्यं वर्षसहस्रं तु संशुष्को मुनिसत्तमः । निराहारो निरानन्दः काष्ठपाषाणवत्स्थितः

ദിവ്യമായ ആയിരം വർഷം ആ മുനിശ്രേഷ്ഠൻ ശുഷ്കകൃശദേഹനായി, നിരാഹാരനും നിരാനന്ദനും ആയി, കട്ടയും കല്ലുംപോലെ നിശ്ചലനായി നിലകൊണ്ടു।

Verse 8

ततः कदाचिद्देवेशो विमानवरमास्थितः । उमया सहितः श्रीमांस्तेन मार्गेण चागतः

പിന്നീട് ഒരിക്കൽ ദേവേശ്വരൻ ശ്രീമാനായി ശ്രേഷ്ഠ വിമാനം അധിരോഹിച്ച്, ഉമയോടുകൂടെ അതേ മാർഗ്ഗത്തിലൂടെ അവിടെ എത്തി।

Verse 9

दृष्ट्वा तत्र महाभागं भृगुं वल्मीकवत्स्थितम् । उवाच देवी देवेशं किमिदं दृश्यते प्रभो

അവിടെ വൽമീകത്തിനുള്ളിൽ ഇരിക്കുന്നവനെപ്പോലെ നിലകൊണ്ട മഹാഭാഗൻ ഭൃഗുവിനെ കണ്ട ദേവി ദേവേശ്വരനോട് പറഞ്ഞു— “പ്രഭോ, ഇതെന്ത് അത്ഭുത ദൃശ്യം?”

Verse 10

ईश्वर उवाच । भृगुर्नाम महादेवि तपस्तप्त्वा सुदारुणम् । दिव्यं वर्षसहस्रं तु मम ध्यानपरायणः

ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു— “മഹാദേവി, ഇവൻ ഭൃഗു എന്ന ഋഷിയാണ്. അത്യന്തം ദാരുണമായ തപസ്സു ചെയ്ത്, ദിവ്യമായ ആയിരം വർഷം മുഴുവൻ എന്റെ ധ്യാനത്തിൽ പരായണനായി ഇരിക്കുന്നു.”

Verse 11

जलबिन्दु कुशाग्रेण मासे मासे पिबेच्च सः । संवत्सरशतं साग्रं तिष्ठते च वरानने

“മാസംതോറും അവൻ കുശാഗ്രത്തിൽ നിന്നൊരു ജലബിന്ദു മാത്രമേ പാനം ചെയ്തുള്ളൂ; ഹേ വരാനനേ, ഇങ്ങനെ അവൻ നൂറു വർഷത്തേക്കാൾ അല്പം അധികം കാലം നിലകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.”

Verse 12

तच्छ्रुत्वा वचनं गौरी क्रोधसंवर्तितेक्षणा । उवाच देवी देवेशं शूलपाणिं महेश्वरम्

ആ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ ഗൗരിയുടെ കണ്ണുകൾ കോപത്തിൽ ജ്വലിച്ചു; അപ്പോൾ ദേവി ദേവേശനായ ത്രിശൂലധാരി മഹേശ്വരനോട് പറഞ്ഞു।

Verse 13

सत्यमुग्रोऽसि लोके त्वं ख्यापितो वृषभध्वज । निष्कारुण्यो दुराराध्यः सर्वभूतभयंकरः

സത്യമാണ്, ഹേ വൃഷഭധ്വജാ! ലോകത്തിൽ നീ ഉഗ്രനെന്നു പ്രസിദ്ധൻ—കരുണയില്ലാത്തവൻ, ദുരാരാധ്യൻ, സർവ്വഭൂതങ്ങൾക്കും ഭയങ്കരൻ।

Verse 14

दिव्यं वर्षसहस्रं तु ध्यायमानस्य शङ्करम् । ब्राह्मणस्य वरं कस्मान्न प्रयच्छसि शंस मे

ഹേ ശങ്കരാ! ആ ബ്രാഹ്മണൻ ദിവ്യമായ ആയിരം വർഷം നിന്നെ ധ്യാനിക്കുന്നു; പിന്നെ നീ അവനു വരം നൽകാത്തത് എന്തുകൊണ്ട്? എനിക്കു പറയുക।

Verse 15

एवमुक्तोऽथ देवेशः प्रहस्य गिरिनन्दिनीम् । उवाच नरशार्दूल मेघगम्भीरया गिरा

ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ ദേവേശൻ പുഞ്ചിരിച്ച്, ഹേ നരശാർദൂലാ, മേഘഗംഭീരമായ സ്വരത്തിൽ ഗിരിനന്ദിനിയോട് പറഞ്ഞു।

Verse 16

स्त्री विनश्यति गर्वेण तपः क्रोधेन नश्यति । गावो दूरप्रचारेण शूद्रान्नेन द्विजोत्तमाः

സ്ത്രീ അഹങ്കാരത്താൽ നശിക്കുന്നു, തപസ് കോപത്താൽ നശിക്കുന്നു; പശുക്കൾ ദൂരെയായി മേയുന്നതാൽ ക്ഷതം പ്രാപിക്കുന്നു, ശൂദ്രാന്നം കൊണ്ടു ദ്വിജോത്തമരുടെ ശ്രേഷ്ഠത ക്ഷയിക്കുന്നു।

Verse 17

क्रोधान्वितो द्विजो गौरी तेन सिद्धिर्न विद्यते । वर्षायुतैस्तथा लक्षैर्न किंचित्कारणं प्रिये

ഹേ ഗൗരീ! ക്രോധം നിറഞ്ഞ ദ്വിജന് സിദ്ധി ഉദിക്കുകയില്ല. പ്രിയേ, അയുതങ്ങളും ലക്ഷങ്ങളും വർഷങ്ങൾ കഴിഞ്ഞാലും വിജയത്തിന് യഥാർത്ഥ കാരണമൊന്നുമാകില്ല.

Verse 18

एवम्भूतस्य तस्यापि क्रोधस्य चरितं महत् । एवमुक्त्वा ततः शम्भुर्वृषं दध्यौ च तत्क्षणे

ഇങ്ങനെയത്രേ ക്രോധത്തിന്റെ മഹത്തായ പ്രഭാവവും പരിണാമവും. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് ശംഭു ആ ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ തന്റെ വൃഷഭത്തെ ധ്യാനിച്ചു.

Verse 19

वृषो हि भगवन्ब्रह्मा वृषरूपी महेश्वरः । ध्यानप्राप्तः क्षणादेव गर्जयन् वै मुहुर्मुहुः

ആ വൃഷഭം തന്നെയായിരുന്നു ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാ; മഹേശ്വരൻ സ്വയം വൃഷരൂപം ധരിച്ചു ധ്യാനബലത്തിൽ ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ എത്തി—വീണ്ടും വീണ്ടും ഗർജ്ജിച്ചുകൊണ്ട്.

Verse 20

किं करोमि सुरश्रेष्ठ ध्यातः केनैव हेतुना । करोमि कस्य निधनमकाले परमेश्वर

ഹേ സുരശ്രേഷ്ഠാ! ഞാൻ എന്തു ചെയ്യണം? ഏതു കാരണത്താൽ ധ്യാനത്തിലൂടെ എന്നെ വിളിച്ചു? ഹേ പരമേശ്വരാ, ആരുടെ അകാലമരണം വരുത്തണം?

Verse 21

ईश्वर उवाच । कोपयस्व द्विजश्रेष्ठं गत्वा त्वं भृगुसत्तमम् । येन मे श्रद्दधत्येषा गौरी लोकैकसुन्दरी

ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—നീ ചെന്നു ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനും ഋഷിശ്രേഷ്ഠനും ആയ ഭൃഗുവിനെ കോപിപ്പിക്ക; അങ്ങനെ ലോകൈകസുന്ദരി ഗൗരീ എന്നിൽ ശ്രദ്ധ സ്ഥാപിക്കും.

Verse 22

एतच्छ्रुत्वा वृषो गत्वा धर्षणार्थं द्विजोत्तमम् । नर्मदायास्तटे रम्ये समीपे चाश्रमे भृगुः

ഇതുകേട്ട് ആ കാള ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠനെ അപമാനിക്കാനായി പുറപ്പെട്ടു. നർമ്മദാ നദിയുടെ മനോഹരമായ തീരത്ത്, ഭൃഗു മഹർഷിയുടെ ആശ്രമത്തിന് സമീപം അത് എത്തിച്ചേർന്നു.

Verse 23

ततः शृङ्गैर्गृहीत्वा तु प्रक्षिप्तो नर्मदाजले । ततः क्रुद्धो भृगुस्तत्र दण्डहस्तो महामुनिः

പിന്നീട് കൊമ്പുകൾ കൊണ്ട് പിടിച്ച് അദ്ദേഹത്തെ നർമ്മദാ നദിയിലെ വെള്ളത്തിലേക്ക് എറിഞ്ഞു. അപ്പോൾ കയ്യിൽ ദണ്ഡുമേന്തി മഹാമുനിയായ ഭൃഗു അവിടെ അത്യന്തം കോപിഷ്ഠനായി.

Verse 24

पशुवत्ते वधिष्यामि दण्डघातेन मस्तके । शिखायज्ञोपवीते च परिधानं वरासने

മൃഗത്തെപ്പോലെ വടിയുടെ അടിയാൽ നിന്റെ തല തകർത്ത് ഞാൻ നിന്നെ കൊല്ലും. ശിഖയും പൂണൂലും ധരിച്ച്, ഉത്തമ വസ്ത്രങ്ങൾ അണിഞ്ഞ് ഞാൻ ഇരിക്കുന്നു.

Verse 25

सुसंवृतं कृतं तेन धावन्वै पृष्ठतो ब्रवीत्

ഇപ്രകാരം നിശ്ചയിച്ച്, അദ്ദേഹം പിന്നാലെ ഓടിക്കൊണ്ട് വിളിച്ചു പറഞ്ഞു.

Verse 26

भृगुरुवाच । पापकर्मन्दुराचार कथं यास्यसि मे वृष । अवमानं समुत्पाद्य कृत्वा गर्तं खुरैस्तथा

ഭൃഗു പറഞ്ഞു: 'ഹേ പാപകർമ്മീ! ദുരാചാരിയായ കാളേ! എന്നെ അപമാനിക്കുകയും കുളമ്പുകൾ കൊണ്ട് കുഴിയുണ്ടാക്കുകയും ചെയ്തിട്ട് നീ എന്നിൽ നിന്ന് എങ്ങനെ രക്ഷപ്പെടും?'

Verse 27

गर्जयित्वा महानादं ततो विप्रमपातयत् । आत्मानं पातितं ज्ञात्वा वृषेण परमेष्ठिना

മഹാനാദത്തോടെ ഗർജിച്ച് അവൻ പിന്നെ ആ ബ്രാഹ്മണനെ നിലത്തടിച്ചു വീഴ്ത്തി. താൻ പരമേഷ്ഠിയുടെ വൃഷഭംകൊണ്ട് തന്നെ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടുവെന്ന് അറിഞ്ഞപ്പോൾ—

Verse 28

भृगुः क्रोधेन जज्वाल हुताहुतिरिवानलः । करे गृह्य महादण्डं ब्रह्मदण्डमिवापरम्

ഭൃഗു ക്രോധത്തോടെ ആഹുതികളാൽ പോഷിതമായ അഗ്നിപോലെ ജ്വലിച്ചു. അവൻ കൈയിൽ ഒരു മഹാദണ്ഡം പിടിച്ചു—മറ്റൊരു ബ്രഹ്മദണ്ഡംപോലെ.

Verse 29

हन्तुकामो वृषं विप्रोऽभ्यधावत युधिष्ठिर । धावमानं ततो दृष्ट्वा स वृषः पूर्वसागरे

ഹേ യുധിഷ്ഠിര, വൃഷഭത്തെ കൊല്ലണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ ആ ബ്രാഹ്മണൻ അതിന്റെ പിന്നാലെ ഓടി. അവൻ പിന്തുടരുന്നത് കണ്ട വൃഷഭം കിഴക്കൻ സമുദ്രത്തോട്ടു ഓടിപ്പോയി.

Verse 30

जम्बूद्वीपं कुशां क्रौञ्चं शाल्मलिं शाकमेव च । गोमेदं पुष्करं प्राप्तः पूर्वतो दक्षिणापथम्

അവൻ ജംബൂദ്വീപം, കുശ, ക്രൗഞ്ച, ശാല്മലി, ശാക—അതുപോലെ ഗോമേദവും പുഷ്കരവും—എല്ലാം പ്രാപിച്ചു; കിഴക്കിൽ നിന്ന് ദക്ഷിണപഥത്തിലേക്ക് നീങ്ങി.

Verse 31

उत्तरं पश्चिमं चैव द्वीपाद्द्वीपं नरेश्वर । पातालं सुतलं पश्चाद्वितलं च तलातलम्

ഹേ നരേശ്വരാ, അവൻ വടക്കും പടിഞ്ഞാറും ദ്വീപിൽ നിന്ന് ദ്വീപിലേക്കു സഞ്ചരിച്ചു; പിന്നെ പാതാളവും സുതലവും, അതിനുശേഷം വിതലവും തലാതലവും പ്രാപിച്ചു.

Verse 32

तामिस्रमन्धतामिस्रं पातालं सप्तमं ययौ । ततो जगाम भूर्लोकं प्राणार्थी स वृषोत्तमः

അവൻ താമിസ്രവും അന്ധതാമിസ്രവും എന്ന നരകങ്ങളിലേക്കു പോയി ഏഴാം പാതാളത്തെയും എത്തി. പിന്നെ ജീവൻ രക്ഷിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ ആ ശ്രേഷ്ഠ വൃഷഭൻ ഭൂലോകത്തിലേക്ക് മടങ്ങി വന്നു।

Verse 33

भुवः स्वश्चैव च महस्तपः सत्यं जनस्तथा । अनुगम्यमानो विप्रेण न शर्म लभते क्वचित्

അവൻ ഭുവഃ, സ്വഃ, മഹഃ, തപഃ, സത്യം, ജനലോകം എന്നിവിടങ്ങളിലേക്കും പോയി; എന്നാൽ ബ്രാഹ്മണൻ പിന്തുടർന്നതിനാൽ അവന് എവിടെയും ശാന്തി ലഭിച്ചില്ല।

Verse 34

पापं कृत्वैव पुरुषः कामक्रोधबलार्दितः । ततो जगाम शरणं ब्रह्माणं विष्णुमेव च

കാമക്രോധങ്ങളുടെ ബലത്തിൽ പീഡിതനായി പാപം ചെയ്ത മനുഷ്യൻ തുടർന്ന് ശരണത്തിനായി ബ്രഹ്മാവിനെയും വിഷ്ണുവിനെയും സമീപിച്ചു।

Verse 35

इन्द्रं चन्द्रं तथादित्यैर्याम्यवारुणमारुतैः । यदा सर्वैः परित्यक्तो लोकालोकैः सुरेश्वरैः

അവൻ ഇന്ദ്രനെയും ചന്ദ്രനെയും ആദിത്യന്മാരെയും, യമ-വരുണ-മരുത്‌കളുടെ അധിപന്മാരെയും സമീപിച്ചു. എന്നാൽ ലോകങ്ങളുടെയും ദിക്കുകളുടെയും എല്ലാ ദേവാധിപതികളും അവനെ ഉപേക്ഷിച്ചപ്പോൾ...

Verse 36

तदा देवं नमस्कृत्वा रक्ष रक्षस्व चाब्रवीत् । वध्यमानं महादेवो भृगुणा परमेष्ठिना

അപ്പോൾ അവൻ ദേവനെ നമസ്കരിച്ചു കരഞ്ഞു—“രക്ഷിക്കണേ, രക്ഷിക്കണേ!” പരമേഷ്ഠിയായ ഭൃഗുവാൽ വധിക്കപ്പെടുന്ന വേളയിൽ മഹാദേവൻ അവനെ കണ്ടു।

Verse 37

सर्वलोकैः परित्यक्तमनाथमिव तं प्रभो । दृष्ट्वा श्रान्तं वृषं देवः पतितं चरणाग्रतः

പ്രഭോ! സർവ്വലോകങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച അനാഥനുപോലെ ക്ഷീണിച്ച ആ വൃഷഭം തന്റെ പാദാഗ്രത്തിൽ വീണുകിടക്കുന്നത് കണ്ട ദേവൻ കരുണയാൽ പ്രതികരിച്ചു।

Verse 38

ततः प्रोवाच भगवान् स्मितपूर्वमिदं वचः

അനന്തരം ഭഗവാൻ ആദ്യം മന്ദസ്മിതം ചെയ്ത് ഈ വചനം ഉച്ചരിച്ചു।

Verse 39

ईश्वर उवाच । पश्य देवि महाभागे शमं विप्रस्य सुन्दरि

ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ മഹാഭാഗ്യവതിയായ സുന്ദരി ദേവീ! നോക്കുക, ഈ വിപ്രന്റെ ശമം നിരീക്ഷിക്കൂ।

Verse 40

पार्वत्युवाच । यावद्विप्रो न चास्माकं कुप्यते परमेश्वर । तावद्वरं प्रयच्छाशु यदि चेच्छसि मत्प्रियम्

പാർവതി പറഞ്ഞു—ഹേ പരമേശ്വരാ! ഈ വിപ്രൻ നമ്മോടു കോപിക്കാതിരിക്കുമ്പോൾ തന്നെ, എനിക്ക് പ്രിയം ചെയ്യുവാൻ ഇച്ഛിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, അവനു शीഘ്രം വരം നൽകുക।

Verse 41

ततो भस्मी जटी शूली चन्द्रार्धकृतशेखरः । उमार्द्धदेहो भगवान्भूत्वा विप्रमुवाच ह

അപ്പോൾ ഭസ്മലിപ്തൻ, ജടാധാരി, ശൂലധാരി, അർദ്ധചന്ദ്രശേഖരൻ, ഉമാർദ്ധദേഹനായ ഭഗവാൻ ആയി മാറി, ആ വിപ്രനോടു അരുളിച്ചെയ്തു।

Verse 42

भोभो द्विजवरश्रेष्ठ क्रोधस्ते न शमं गतः । यस्मात्तस्मादिदं तात क्रोधस्थानं भविष्यति

ഹേ ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജവര! നിന്റെ ക്രോധം ഇനിയും ശമിച്ചിട്ടില്ല. അതിനാൽ, താതാ, ഈ സ്ഥലം ‘ക്രോധസ്ഥാനം’—ക്രോധത്തിന്റെ വാസസ്ഥലം—എന്ന് പ്രസിദ്ധമാകും.

Verse 43

ततो दृष्ट्वा च तं शम्भुं भृगुः श्रेष्ठं त्रिलोचनम् । जानुभ्यामवनिं गत्वा इदं स्तोत्रमुदैरयत्

അപ്പോൾ ശ്രേഷ്ഠ ത്രിനേത്രനായ ശംഭുവിനെ കണ്ട ഭൃഗു മുട്ടുകുത്തി ഭൂമിയിൽ വീണു നമസ്കരിച്ചു ഈ സ്തോത്രം ഉച്ചരിച്ചു.

Verse 44

भृगुरुवाच । प्रणिपत्य भूतनाथं भवोद्भवं भूतिदं भयातीतम् । भवभीतो भुवनपते विज्ञप्तुं किंचिदिच्छामि

ഭൃഗു പറഞ്ഞു—ഹേ ഭൂതനാഥാ, ഭവോദ്ഭവാ, സമൃദ്ധിദായകാ, ഭയാതീതാ! ഞാൻ സംസാരഭവഭീതനായി, ഹേ ഭുവനപതേ, ഒരു ചെറു അപേക്ഷ സമർപ്പിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

Verse 45

त्वद्गुणनिकरान्वक्तुं का शक्तिर्मानुषस्यास्य । वासुकिरपि न तावद्वक्तुं वदनसहस्रं भवेद्यस्य

നിന്റെ ഗുണസമൂഹം വർണ്ണിക്കാൻ ഈ ചെറു മനുഷ്യനിൽ എന്തു ശക്തി? ആയിരം വായുള്ള വാസുകിക്കും അതെല്ലാം പൂർണ്ണമായി പറയാൻ കഴിയില്ല.

Verse 46

भक्त्या तथापि शङ्कर शशिधर करजालधवलिताशेष । स्तुतिमुखरस्य महेश्वर प्रसीद तव चरणनिरतस्य

എങ്കിലും ഭക്തിയോടെ, ഹേ ശങ്കരാ! ഹേ ശശിധരാ, നിന്റെ കിരണജാലം എല്ലാം ധവളമാക്കുന്നു! ഹേ മഹേശ്വരാ! പ്രസന്നനാകണമേ—ഞാൻ നിന്റെ ചരണങ്ങളിൽ നിരതൻ; എന്റെ മുഖം സ്തുതിയാൽ മുഴങ്ങുന്നു.

Verse 47

सत्त्वं रजस्तमस्त्वं स्थित्युत्पत्तिविनाशनं देव । भवभीतो भुवनपते भुवनेश शरणनिरतस्य

ഹേ ദേവാ! നീ തന്നെയാണ് സത്ത്വം, രജസ്, തമസ്; നിലനിൽപ്പ്, സൃഷ്ടി, ലയം എന്നിവയുടെ ദിവ്യശക്തിയും നീ തന്നേ. ഹേ ഭുവനപതേ, ഹേ ഭുവനേശ്വരാ! സംസാരഭയത്തോടെ ശരണം പ്രാപിച്ച എന്നോട് കൃപ കാണിക്കണമേ.

Verse 48

यमनियमयज्ञदानं वेदाभ्यासश्च धारणायोगः । त्वद्भक्तेः सर्वमिदं नार्हन्ति वै कलासहस्रांशम्

യമ-നിയമങ്ങൾ, യജ്ഞ-ദാനം, വേദാധ്യയനം, ധാരണാ-യോഗം—ഇവയൊന്നും നിന്റെ ഭക്തിയുടെ ആയിരത്തിൽ ഒരു ഭാഗത്തിനും തുല്യമല്ല.

Verse 49

उत्कृष्टरसरसायनखड्गां जनविवरपादुकासिद्धिः । चिह्नं हि तव नतानां दृश्यत इह जन्मनि प्रकटम्

നിനക്കു നമസ്കരിക്കുന്നവരിൽ നിന്റെ കൃപയുടെ അടയാളങ്ങൾ ഈ ജന്മത്തിൽ തന്നേ പ്രകടമാകുന്നു—ഉത്തമ രസ-രസായനങ്ങൾ, വിജയഖഡ്ഗം, ജനക്കൂട്ടത്തിൽ തടസ്സമില്ലാത്ത ഗമനം, പാദുകാ-സിദ്ധി പോലുള്ള അത്ഭുതസിദ്ധികൾ।

Verse 50

शाठ्येन यदि प्रणमति वितरसि तस्यापि भूतिमिच्छया देव । भवति भवच्छेदकरी भक्तिर्मोक्षाय निर्मिता नाथ

ഹേ ദേവാ! ആരെങ്കിലും കപടത്തോടെയും—ലൗകിക സമൃദ്ധി മാത്രം ആഗ്രഹിച്ചു—നമസ്കരിച്ചാലും, അവനുമേ നീ അതു നൽകുന്നു. എന്നാൽ ഹേ നാഥാ! ഭക്തി മോക്ഷത്തിനായാണ് നിർമ്മിതം; അതാണ് സംസാരച്ചേദകമായത്।

Verse 51

परदारपरस्वरतं परपरिभवदुःखशोकसंतप्तम् । परवदनवीक्षणपरं परमेश्वर मां परित्राहि

ഞാൻ പരസ്ത്രീയിലും പരധനത്തിലും ആസക്തനാണ്; മറ്റുള്ളവരുടെ അപമാനത്തിൽ നിന്നുയർന്ന ദുഃഖ-ശോകത്തിൽ ദഗ്ധനാണ്; പരരുടെ മുഖം നോക്കുന്നതിൽ അടിമപ്പെട്ടവനാണ്. ഹേ പരമേശ്വരാ! എന്നെ രക്ഷിക്കണമേ.

Verse 52

अधिकाभिमानमुदितं क्षणभङ्गुरविभवविलसन्तम् । क्रूरं कुपथाभिमुखं शङ्कर शरणागतं परित्राहि

എൻ ഉള്ളിൽ അത്യധിക അഹങ്കാരം ഉയരുന്നു; ക്ഷണഭംഗുരമായ വൈഭവത്തിൽ ഞാൻ തിളങ്ങുന്നു. ഞാൻ ക്രൂരനും കുപഥാഭിമുഖനും ആകുന്നു. ഹേ ശങ്കരാ, ശരണാഗതനായ എന്നെ രക്ഷിക്കേണമേ.

Verse 53

दीनं द्विजं वरार्थे बन्धुजने नैव पूरिता ह्याशा । छिन्द्धि महेश्वर तृष्णां किं मूढं मां विडम्बयसि

ഞാൻ ദീനനായ ദ്വിജൻ, വരം തേടുന്നവൻ; ബന്ധുജനങ്ങളിൽ പോലും എന്റെ ആശകൾ നിറവേറ്റപ്പെട്ടില്ല. ഹേ മഹേശ്വരാ, എന്റെ തൃഷ്ണ മുറിച്ചുകളയേണമേ; മൂഢനായ എന്നെ ആഗ്രഹം എന്തിന് പരിഹസിക്കുന്നു?

Verse 54

तृष्णां हरस्व शीघ्रं लक्ष्मीं दद हृदयवासिनीं नित्यम् । छिन्द्धि मदमोहपाशं मामुत्तारय भवाच्च देवेश

എന്റെ തൃഷ്ണ വേഗം അകറ്റേണമേ; ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്ന നിത്യലക്ഷ്മി ദാനം ചെയ്യേണമേ. മദ-മോഹ പാശം മുറിച്ചുകളയേണമേ; ഹേ ദേവേശാ, എന്നെ സംസാരത്തിൽ നിന്ന് കടത്തിക്കൊള്ളുക.

Verse 55

करुणाभ्युदयं नाम स्तोत्रमिदं सर्वसिद्धिदं दिव्यम् । यः पठति भृगुं स्मरति च शिवलोकमसौ प्रयाति देहान्ते

‘കരുണാഭ്യുദയം’ എന്ന നാമത്തിലുള്ള ഈ ദിവ്യസ്തോത്രം സർവ്വസിദ്ധിദായകം. ഇത് പാരായണം ചെയ്ത് ഭൃഗുവിനെ സ്മരിക്കുന്നവൻ ദേഹാന്തത്തിൽ ശിവലോകം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 56

एतच्छ्रुत्वा महादेवः स्तोत्रं च भृगुभाषितम् । उवाच वरदोऽस्मीति देव्या सह वरोत्तमम्

ഭൃഗു ഉച്ചരിച്ച ഈ സ്തോത്രം കേട്ട മഹാദേവൻ—‘ഞാൻ വരദാതാവാണ്’ എന്നു അരുളി; ദേവിയോടൊപ്പം ഉത്തമ വരം നൽകാൻ സന്നദ്ധനായി.

Verse 57

भृगुरुवाच । प्रसन्नो देवदेवेश यदि देयो वरो मम । सिद्धिक्षेत्रमिदं सर्वं भविता मम नामतः

ഭൃഗു പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവദേവേശ്വരാ! നിങ്ങൾ പ്രസന്നനായി എനിക്ക് വരം നൽകുവാൻ ഇച്ഛിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ഈ സമസ്ത പ്രദേശവും എന്റെ നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായ ‘സിദ്ധിക്ഷേത്രം’ ആകട്ടെ।

Verse 58

भवद्भिः सन्निधानेन स्थातव्यं हि सहोमया । देवक्षेत्रमिदं पुण्यं येन सर्वं भविष्यति

നിങ്ങളുടെ സന്നിധാനത്താൽ—ഉമയോടുകൂടി—നിങ്ങൾ ഇവിടെ തന്നെ വസിക്കണം; അതിനാൽ ഈ പുണ്യസ്ഥലം ‘ദേവക്ഷേത്രം’ ആയി സർവമംഗളദായകമാകും।

Verse 59

अत्र स्थाने महास्थानं करोमि जगदीश्वर । तव प्रसादाद्देवेश पूर्यन्तां मे मनोरथाः

ഹേ ജഗദീശ്വരാ! ഈ സ്ഥലത്തുതന്നെ ഞാൻ മഹാപീഠം സ്ഥാപിക്കും. ഹേ ദേവേശാ! നിങ്ങളുടെ പ്രസാദത്താൽ എന്റെ മനോരഥങ്ങൾ നിറവേറട്ടെ।

Verse 60

ईश्वर उवाच । श्रिया कृतमिदं पूर्वं किं न ज्ञातं त्वया द्विज । अनुमान्य श्रियं देवीं यदीयं मन्यते भवान्

ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ ദ്വിജാ! ഇത് മുൻപേ ശ്രീദേവി നിർവഹിച്ചു കഴിഞ്ഞതാണ്; നിനക്കത് അറിയായിരുന്നില്ലേ? അതിനാൽ, നിനക്കിത് യുക്തമെന്നു തോന്നുന്നുവെങ്കിൽ ശ്രീദേവിയെ വിധിപൂർവ്വം ആദരിക്ക.

Verse 61

कुरुष्व यदभिप्रेतं त्वत्कृतं नः तदन्यथा । एवमुक्त्वा गते देवे स्नात्वा गत्वा भृगुः श्रियम्

നിനക്കഭിപ്രേതമായതുതന്നെ ചെയ്യുക; നീ ചെയ്തതു മറ്റെങ്ങനെ ആകുകയില്ല—വിഫലമാകുകയുമില്ല. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ദേവൻ പോയശേഷം, ഭൃഗു സ്നാനം ചെയ്ത് ശ്രീദേവിയിലേക്കു പോയി।

Verse 62

कृत्वा च पारणं तत्र वसन्विप्रस्तया सह । श्रिया च सहितः काल इदं वचनमब्रवीत्

അവിടെ പാരണ പൂർത്തിയാക്കി, ബ്രാഹ്മണന്റെ ഭാര്യയോടൊപ്പം വസിച്ചുകൊണ്ട്, ശ്രീസഹിതനായ കാലൻ ഈ വചനങ്ങൾ അരുളിച്ചെയ്തു।

Verse 63

भृगुरुवाच । यदि ते रोचते भद्रे दुःखासीनं च ते यदि । त्वया वृते महाक्षेत्रे स्वीयं स्थानं करोम्यहम्

ഭൃഗു പറഞ്ഞു—ഹേ ഭദ്രേ! നിനക്കിത് ഇഷ്ടമാണെങ്കിൽ, ദുഃഖശമനം ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, നീ തിരഞ്ഞെടുത്ത ഈ മഹാക്ഷേത്രത്തിൽ ഞാൻ എന്റെ പുണ്യസ്ഥാനത്തെ സ്ഥാപിക്കും।

Verse 64

श्रीरुवाच । मम नाम्ना तु विप्रर्षे तव नाम्ना तु शोभनम् । स्थानं कुरुष्वाभिप्रेतमविरोधेन मे मतिः

ശ്രീ പറഞ്ഞു—ഹേ വിപ്രശ്രേഷ്ഠാ! ആ സ്ഥലം എന്റെ നാമത്താലും നിന്റെ നാമത്താലും വിളിക്കപ്പെടുന്നത് ശോഭനമാണ്. നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നപോലെ പുണ്യസ്ഥാനം സ്ഥാപിക്ക; എന്റെ മനസ്സിൽ വിരോധമില്ല।

Verse 65

भृगुरुवाच । कच्छपाधिष्ठितं ह्येतत्तस्य पृष्ठिगतं रमे । संमन्त्र्य सहितं तेन शोभनं भवती कुरु

ഭൃഗു പറഞ്ഞു—ഹേ രമേ! ഈ സ്ഥലം കച്ഛപനിൽ അധിഷ്ഠിതമായി, അവന്റെ പൃഷ്ഠത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. അതിനാൽ അവനുമായി ആലോചിച്ച്, അവനോടൊത്തു ചേർന്ന് നീ ശുഭമായതു ചെയ്യുക।