Adhyaya 54

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततश्चानन्तरं राजा जगामोद्वेगमुत्तमम् । कथं यामि गृहं त्वद्य वाराणस्यामहं पुनः

ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—അതിനു പിന്നാലെ രാജാവ് അത്യന്തം വ്യാകുലനായി. “ഇന്ന് ഞാൻ എങ്ങനെ വീട്ടിലേക്കു പോകും? പിന്നെയും എങ്ങനെ വാരാണസിയിലേക്കു മടങ്ങും?” എന്നു പറഞ്ഞു.

Verse 2

ब्रह्महत्यासमाविष्टो जुहोम्यग्नौ कलेवरम् । अथवा तस्य वाक्येन तं गच्छाम्याश्रमं प्रति

“ബ്രഹ്മഹത്യാപാപം എന്നെ ആവിഷ്ടനാക്കിയിരിക്കെ, അഗ്നിയിൽ എന്റെ ദേഹം ഹോമമായി അർപ്പിക്കണോ? അല്ലെങ്കിൽ അവന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് ആ ആശ്രമത്തിലേക്കു പോകണോ?”

Verse 3

कथयामि यथावृत्तं गत्वा तस्य महामुनेः । एवं संचिन्त्य राजासौ जगामाश्रमसन्निधौ

“ആ മഹാമുനിയുടെ അടുക്കൽ ചെന്നു സംഭവിച്ചതെല്ലാം യഥാർത്ഥമായി പറയും.” എന്ന് ചിന്തിച്ച് രാജാവ് ആശ്രമസന്നിധിയിലേക്കു പോയി.

Verse 4

ऋक्षशृङ्गस्य चास्थीनि गृहीत्वा स नृपोत्तमः । दृष्टिमार्गे स्थितस्तस्य महर्षेर्भावितात्मनः

ഋക്ഷശൃംഗന്റെ അസ്ഥികൾ കൈയിൽ എടുത്ത് ആ ശ്രേഷ്ഠരാജാവ്, ആത്മസംയമനവും ശുദ്ധിയും നേടിയ മഹർഷിയുടെ ദൃഷ്ടിപഥത്തിൽ നിന്നു.

Verse 5

दीर्घतपा उवाच । आगच्छ स्वागतं तेऽस्तु आसनेऽत्रोपविश्यताम् । अर्घं ददाम्यहं येन मधुपर्कं सविष्टरम्

ദീർഘതപാ പറഞ്ഞു—“വരിക, നിനക്കു സ്വാഗതം. ഇവിടെ ഈ ആസനത്തിൽ ഇരിക്കൂ. ഞാൻ നിനക്കു അർഘ്യം നൽകുന്നു; അതോടൊപ്പം അതിഥിസത്കാരവിധിയോടെ മധുപർക്കവും സമർപ്പിക്കുന്നു.”

Verse 6

चित्रसेन उवाच । अर्घस्यास्य न योग्योऽहं महर्षे नास्मि भाषणे । मृगमध्यस्थितो विप्रस्तव पुत्रो मया हतः

ചിത്രസേനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹർഷേ, ഈ അർഘ്യത്തിന് ഞാൻ യോഗ്യനല്ല; സംസാരിക്കുവാനും അർഹനല്ല. ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, മൃഗങ്ങളുടെ നടുവിൽ നിന്നിരുന്ന നിങ്ങളുടെ പുത്രനെ ഞാൻ വധിച്ചു।

Verse 7

पुत्रघ्नं विद्धि मां विप्र तीव्रदण्डेन दण्डय । मृगभ्रान्त्या हतो विप्र ऋक्षशृङ्गो महातपाः

ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, എന്നെ പുത്രഘ്നനെന്നു അറിയുക; കഠിന ദണ്ഡത്തോടെ എന്നെ ശിക്ഷിക്കൂ. ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, മൃഗമെന്നു ഭ്രമിച്ച് ആ മഹാതപസ്വിയായ ഋക്ഷശൃംഗനെ ഞാൻ വധിച്ചു।

Verse 8

इति मत्वा मुनिश्रेष्ठ कुरु मे त्वं यथोचितम् । माता तद्वचनं श्रुत्वा गृहान्निष्क्रम्य विह्वला

ഇങ്ങനെ കരുതി, ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ, എനിക്കു യഥോചിതമായതു ചെയ്യുക. ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് അമ്മ വിഹ്വലമായി വീട്ടിൽ നിന്നു പുറത്തേക്കു വന്നു।

Verse 9

हा हतास्मीत्युवाचेदं पपात धरणीतले । विललाप सुदुःखार्ता पुत्रशोकेन पीडिता

അവൾ ‘ഹാ, ഞാൻ ഹതയായി!’ എന്നു കരഞ്ഞുകൊണ്ട് ഭൂമിയിൽ വീണു. പുത്രശോകം കൊണ്ട് പീഡിതയായി, അത്യന്തം ദുഃഖാർത്തയായി അവൾ വിലപിച്ചു।

Verse 10

हा हता पुत्र पुत्रेति करुणं कुररी यथा । विललापातुरा माता क्व गतो मां विहाय वै । मुखं दर्शय चात्मीयं मातरं मां हि मानय

അവൾ ‘ഹാ, ഞാൻ ഹതയായി—മകനേ, മകനേ!’ എന്നു കുരരി പക്ഷിയെപ്പോലെ കരുണമായി കരഞ്ഞു. വ്യാകുലയായ അമ്മ വിലപിച്ചു—‘എന്നെ വിട്ട് നീ എവിടെ പോയി? നിന്റെ മുഖം കാണിക്കൂ; ഞാൻ നിന്റെ മാതാവാണ്, എന്നെ മാനിക്കൂ।’

Verse 11

श्रुताध्ययनसम्पन्नं जपहोमपरायणम् । आगतं त्वां गृहद्वारे कदा द्रक्ष्यामि पुत्रक

ഹേ പുത്രാ! ശ്രുതി-അധ്യയനത്തിൽ സമ്പന്നനായി, ജപവും ഹോമവും അനുഷ്ഠിക്കുന്നവനായി—നീ നമ്മുടെ ഗൃഹദ്വാരത്തിൽ വന്നെത്തുന്നതിനെ ഞാൻ എപ്പോൾ വീണ്ടും ദർശിക്കും?

Verse 12

लोकोक्त्या श्रूयते चैतच्चन्दनं किल शीतलम् । पुत्रगात्रपरिष्वङ्गश्चन्दनादपि शीतलः

ലോകോക്തിപ്രകാരം ചന്ദനം ശീതളമെന്നു കേൾക്കുന്നു; എന്നാൽ പുത്രദേഹത്തിന്റെ ആലിംഗനം ചന്ദനത്തേക്കാളും അധികം ശീതളമാണ്.

Verse 13

किं चन्दनेन पीयूपबिन्दुना किं किमिन्दुना

ഇപ്പോൾ ചന്ദനത്തിന് എന്തുപ്രയോജനം? അമൃതത്തിന്റെ ഒരു തുള്ളിയാൽ എന്ത്? ചന്ദ്രനും ഇനി എനിക്ക് എന്ത്?

Verse 14

पुत्रगात्रपरिष्वङ्गपात्रं गात्रं भवेद्यदि

ഈ ദേഹം പുത്രന്റെ അവയവങ്ങളെ ആലിംഗനം ചെയ്യാൻ യോഗ്യമായ പാത്രമാകുമെങ്കിൽ—അതേ എന്റെ ആഗ്രഹം.

Verse 15

परिष्वजितुमिच्छामि त्वामहं पुत्र सुप्रिय । पञ्चत्वमनुयास्यामि त्वद्विहीनाद्य दुःखिता

ഹേ പുത്രാ, ഹേ അതിപ്രിയാ! നിന്നെ ആലിംഗനം ചെയ്യാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഇന്ന് നിന്നില്ലാതെ ദുഃഖിതയായി ഞാൻ പഞ്ചത്വം—മരണപഥം അനുഗമിക്കും.

Verse 16

एवं विलपती दीना पुत्रशोकेन पीडिता । मूर्छिता विह्वला दीना निपपात महीतले

ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ആ ദീനസ്ത്രീ പുത്രശോകത്താൽ പീഡിതയായി, മൂർച്ചിച്ച്, വിഹ്വലയും നിർവശയും ആയി ഭൂമിയിൽ വീണു।

Verse 17

भार्यां च पतितां दृष्ट्वा पुत्रशोकेन पीडिताम् । चुकोप स मुनिस्तत्र चित्रसेनाय भूभृते

ഭാര്യ ഭൂമിയിൽ വീണുകിടന്ന് പുത്രശോകത്താൽ പീഡിതയായിരിക്കുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, ആ മുനി അവിടെ ദേശാധിപനായ ചിത്രസേനരാജാവിനോട് ക്രോധിച്ചു।

Verse 18

दीर्घतपा उवाच । याहि याहि महापाप मा मुखं दर्शयस्व मे । किं त्वया घातितो विप्रो ह्यकामाच्च सुतो मम

ദീർഘതപാ പറഞ്ഞു—“പോ, പോ, മഹാപാപീ! എന്റെ മുമ്പിൽ മുഖം കാണിക്കരുത്. വൈരമില്ലാത്ത എന്റെ ബ്രാഹ്മണപുത്രനെ നീ എന്തിന് കൊന്നു?”

Verse 19

ब्रह्महत्या भविष्यन्ति बह्व्यस्ते वसुधाधिप । सकुटुम्बस्य मे त्वं हि मृत्युरेष उपस्थितः

ഹേ വസുധാധിപാ! നിനക്കു മേൽ അനേകം ബ്രഹ്മഹത്യാപാപങ്ങൾ വരും; എന്റെ മുഴുവൻ കുടുംബത്തിനും നീ ഇവിടെ സാക്ഷാൽ മരണമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു।

Verse 20

एवमुक्त्वा ततो विप्रो विचिन्त्य च पुनःपुनः । परित्यज्य तदा क्रोधं मुनिभावाज्जगाद ह

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം ആ ബ്രാഹ്മണൻ വീണ്ടും വീണ്ടും ആലോചിച്ചു; പിന്നെ ക്രോധം ഉപേക്ഷിച്ച് മുനിഭാവത്തോടെ വീണ്ടും പറഞ്ഞു।

Verse 21

दीर्घतपा उवाच । उद्वेगं त्यज भो वत्स दुरुक्तं गदितो मया । पुत्रशोकाभिभूतेन दुःखतप्तेन मानद

ദീർഘതപാ പറഞ്ഞു—ഹേ വത്സ, ഉദ്വേഗം ഉപേക്ഷിക്ക. പുത്രശോകത്തിൽ ആകുലനായി ദുഃഖത്തിൽ ദഗ്ധനായി ഞാൻ കടുത്ത വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു; ഹേ മാനദ, ക്ഷമിക്കണം.

Verse 22

किं करोति नरः प्राज्ञः प्रेर्यमाणः स्वकर्मभिः । प्रागेव हि मनुष्याणां बुद्धिः कर्मानुसारिणी

സ്വകർമങ്ങളാൽ പ്രേരിതനായി മുന്നേറുമ്പോൾ പ്രാജ്ഞനായ മനുഷ്യനും എന്ത് ചെയ്യാൻ കഴിയും? മനുഷ്യരുടെ ബുദ്ധിയും മനസ്സും കർമാനുസാരികളാണ്.

Verse 23

अनेनैव विधानेन पञ्चत्वं विहितं मम । हत्यास्तव भविष्यन्ति पूर्वमुक्ता न संशयः

ഈzelfde വിധാനത്താൽ എന്റെ പഞ്ചത്വം (മരണം) നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. നിന്റെ കാര്യത്തിൽ ഞാൻ മുമ്പ് പറഞ്ഞ കൊലകൾ തീർച്ചയായും സംഭവിക്കും—സംശയമില്ല.

Verse 24

ब्रह्मक्षत्रविशां मध्ये शूद्रचण्डालजातिषु । कस्त्वं कथय सत्यं मे कस्माच्च निहतो द्विजः

ബ്രാഹ്മണർ, ക്ഷത്രിയർ, വൈശ്യർ—അതുപോലെ ശൂദ്ര-ചണ്ഡാല ജാതികളിലും—നീ ആരാണ്? എനിക്ക് സത്യം പറയുക; ആ ദ്വിജൻ എന്തുകൊണ്ട് കൊല്ലപ്പെട്ടു?

Verse 25

चित्रसेन उवाच । विज्ञापयामि विप्रर्षे क्षन्तव्यं ते ममोपरि । नाहं विप्रोऽस्मि वै तात न वैश्यो न च शूद्रजः

ചിത്രസേനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ വിപ്രർഷേ, ഞാൻ വിനയത്തോടെ അറിയിക്കുന്നു; എനിക്കു മേൽ ക്ഷമ കാണിക്കണം. താതാ, ഞാൻ ബ്രാഹ്മണനല്ല, വൈശ്യനല്ല, ശൂദ്രജന്മനും അല്ല.

Verse 26

न व्याधश्चान्त्यजातो वा क्षत्रियोऽहं महामुने । काशीराजो मृगान् हन्तुमागतो वनमुत्तमम्

മഹാമുനേ! ഞാൻ വ്യാധനല്ല, അന്ത്യജാതനും അല്ല; ഞാൻ ക്ഷത്രിയൻ—കാശിയുടെ രാജാവ്—മൃഗങ്ങളെ വധിക്കാനായി ഈ ഉത്തമ വനത്തിലേക്ക് വന്നതാണ്।

Verse 27

भ्रान्त्या निपातितो ह्येष मृगरूपधरो मुनिः । इदानीं तव पादान्ते संश्रितः पातकान्वितः

ഭ്രാന്തിയാൽ മൃഗരൂപം ധരിച്ചിരുന്ന ഈ മുനിയെ ഞാൻ വീഴ്ത്തി. ഇപ്പോൾ പാപഭാരത്തോടെ ഞാൻ നിങ്ങളുടെ പാദങ്ങളിൽ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 28

किं कर्तव्यं मया विप्र उपायं कथयस्व मे

ഹേ വിപ്രാ! ഞാൻ എന്ത് ചെയ്യണം? എനിക്ക് ഒരു ഉപായം പറഞ്ഞുതരിക।

Verse 29

दीर्घतपा उवाच । ब्रह्महत्या न शक्येताप्येका निस्तरितुं प्रभो । दशैका च कथं शक्यास्ताः शृणुष्व नरेश्वर

ദീർഘതപാ പറഞ്ഞു—പ്രഭോ! ഒരു ബ്രഹ്മഹത്യ പോലും അതിക്രമിച്ച് മോചിക്കപ്പെടുക ദുഷ്കരം; എന്നാൽ പത്ത് എങ്ങനെ കടക്കാം? നരേശ്വരാ, കേൾക്കുക।

Verse 30

चत्वारो मे सुता राजन् सभार्या मातृपूर्वकाः । मया सह न जीवन्ति ऋक्षशृङ्गस्य कारणे

രാജൻ! എന്റെ നാല് പുത്രന്മാർ—ഭാര്യകളോടുകൂടി, അവരുടെ മാതാവോടുകൂടിയും—ഋക്ഷശൃംഗന്റെ കാരണത്താൽ എനിക്കൊപ്പം ജീവിക്കുന്നില്ല।

Verse 31

उपायं शोभनं तात कथयिष्ये शृणुष्व तम् । शक्रोऽपि यदि तं कर्तुं सुखोपायं नरेश्वर

പ്രിയ താതാ, ഞാൻ നിന്നോട് ഒരു ഉത്തമമായ ഉപായം പറയുന്നു—അത് കേൾക്കുക. ഹേ നരേശ്വരാ, ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) പോലും അത് ചെയ്യുകയാണെങ്കിൽ, അതും അവനു സുലഭമായ മാർഗമാകും.

Verse 32

सकुटुम्बं समस्तं मां दाहयित्वानले नृप । अस्थीनि नर्मदातोये शूलभेदे विनिक्षिप

ഹേ നൃപാ, എന്നെ എന്റെ സമസ്ത കുടുംബത്തോടുകൂടി അഗ്നിയിൽ ദഹിപ്പിക്കുക. പിന്നെ എന്റെ അസ്ഥികൾ നർമദാജലത്തിൽ, ശൂലഭേദ തീർത്ഥത്തിൽ, നിക്ഷേപിക്കുക.

Verse 33

नर्मदादक्षिणे कूले शूलभेदं हि विश्रुतम् । सर्वपापहरं तीर्थं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम्

നർമദയുടെ തെക്കൻ തീരത്ത് ‘ശൂലഭേദ’ എന്ന പ്രസിദ്ധ തീർത്ഥമുണ്ട്. അത് ഉത്തമ തീർത്ഥം; എല്ലാ പാപങ്ങളും ഹരിച്ച് എല്ലാ ദുഃഖങ്ങളും നശിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 34

शुचिर्भूत्वा ममास्थीनि तत्र तीर्थे विनिक्षिप । मोक्ष्यसे सर्वपापैस्त्वं मम वाक्यान्न संशयः

ശുചിയായി ആ തീർത്ഥത്തിൽ എന്റെ അസ്ഥികൾ നിക്ഷേപിക്കുക. എന്റെ വാക്കിനാൽ നീ എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നും മോചിതനാകും—സംശയമില്ല.

Verse 35

राजोवाच । आदेशो दीयतां तात करिष्यामि न संशयः । समस्तं मेऽस्ति यत्किंचिद्राज्यं कोशः सुहृत्सुताः

രാജാവ് പറഞ്ഞു: താതാ, ആജ്ഞ നൽകുക; ഞാൻ സംശയമില്ലാതെ ചെയ്യും. എനിക്ക് ഉള്ളതെല്ലാം—രാജ്യം, ഖജനാവ്, സുഹൃത്തുകൾ, പുത്രന്മാർ—എല്ലാം (നിങ്ങളുടെ ആജ്ഞയ്ക്കായി) തന്നെയാണ്.

Verse 36

तवाधीनं महाविप्र प्रयच्छामि प्रसीद मे । परस्परं विवदतोर्विप्र राज्ञोस्तदा नृप

ഹേ മഹാവിപ്രാ! ഞാൻ എന്നെ നിങ്ങളുടെ അധീനതയിൽ സമർപ്പിക്കുന്നു; എനിക്കു പ്രസാദിക്കണമേ. അപ്പോൾ, ഹേ നൃപ, ആ സമയത്ത് ബ്രാഹ്മണനും രാജാവും പരസ്പരം വാദിച്ചു സംഭാഷണത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു.

Verse 37

स्फुटित्वा हृदयं शीघ्रं मुनिभार्या मृता तदा । पुत्रशोकसमाविष्टा निर्जीवा पतिता क्षितौ

അപ്പോൾ മുനിയുടെ ഭാര്യ പുത്രശോകത്തിൽ ആകുലയായി, ഹൃദയം പൊട്ടി ഉടൻ മരിക്കുകയും, ജീവൻ വിട്ട് ഭൂമിയിൽ വീഴുകയും ചെയ്തു.

Verse 38

पुत्राश्च मातृशोकेन सर्वे पञ्चत्वमागताः । स्नुषाश्चैव तदा सर्वा मृताश्च सह भर्तृभिः

മാതൃശോകം മൂലം പുത്രന്മാരും എല്ലാവരും മരണത്തെ പ്രാപിച്ചു. അതുപോലെ അന്നേ സമയം എല്ലാ മരുമക്കളും തങ്ങളുടെ ഭർത്താക്കളോടൊപ്പം മരണമടഞ്ഞു.

Verse 39

पञ्चत्वं च गताः सर्वे मुनिमुख्या नृपोत्तम । विप्रानाह्वापयामास ये तत्राश्रमवासिनः

ഹേ നൃപോത്തമാ! എല്ലാവരും മരണത്തെ പ്രാപിച്ചപ്പോൾ, മുനികളിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ അവിടത്തെ ആശ്രമവാസികളായ ബ്രാഹ്മണരെ വിളിപ്പിച്ചു.

Verse 40

तेभ्यो निवेदयामास यथावृत्तं नृपोत्तमः । स तैस्तदाभ्यनुज्ञातः काष्ठान्यादाय यत्नतः

നൃപോത്തമൻ സംഭവിച്ചതെല്ലാം അവരോട് അറിയിച്ചു. അവരുടെ അനുമതി ലഭിച്ചതോടെ, അവൻ ശ്രദ്ധയോടെ വിറകുകൾ (ചിതയ്ക്കുള്ള കട്ടികൾ) ശേഖരിച്ചു.

Verse 41

दाहं संचयनं चक्रे चित्रसेनो महीपतिः । ऋक्षशृङ्गादिसर्वेषां गृहीत्वास्थीनि यत्नतः

മഹീപതി ചിത്രസേനൻ ദാഹകർമ്മവും അസ്ഥിസഞ്ചയവും നടത്തി; തുടർന്ന് ഋക്ഷശൃംഗാദികളടക്കം എല്ലാവരുടെയും അസ്ഥികൾ ശ്രദ്ധാപൂർവ്വം ശേഖരിച്ച് മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.

Verse 42

याम्याशां प्रस्थितो राजा पादचारी महीपते । न शक्नोति यदा गन्तुं छायामाश्रित्य तिष्ठति

ഹേ മഹീപതേ, രാജാവ് തെക്കുദിശയിലേക്കു കാൽനടയായി പുറപ്പെട്ടു; ഇനി മുന്നോട്ട് പോകാൻ കഴിയാതിരുന്നപ്പോൾ നിഴലിൽ ആശ്രയിച്ച് നിന്നു വിശ്രമിച്ചു.

Verse 43

विश्रम्य च पुनर्गच्छेद्भाराक्रान्तो महीपतिः । सचैलं कुरुते स्नानं मुक्त्वास्थीनि पदे पदे

ഭാരാക്രാന്തനായ മഹീപതി വിശ്രമിച്ച് വീണ്ടും മുന്നോട്ട് നീങ്ങുമായിരുന്നു; വസ്ത്രധാരിയായിത്തന്നെ സ്നാനം ചെയ്ത്, നടന്നു പോകുമ്പോൾ പടി പടിയായി അസ്ഥികൾ വിട്ടുകളഞ്ഞു.

Verse 44

पिबेज्जलं निराहारः स गच्छन् दक्षिणामुखः । अचिरेणैव कालेन संगतो नर्मदातटम्

അവൻ നിരാഹാരനായി ജലം മാത്രം പാനം ചെയ്ത് തെക്കോട്ടു മുഖം തിരിച്ച് നടന്നു; അല്പസമയത്തിനുള്ളിൽ നർമദാതീരത്തെത്തി.

Verse 45

आश्रमस्थान् द्विजान् दृष्ट्वा पप्रच्छ पृथिवीपतिः

ആശ്രമത്തിൽ വസിക്കുന്ന ദ്വിജന്മാരെ കണ്ടപ്പോൾ ഭൂമിപതി അവരോടു ചോദിച്ചു.

Verse 46

चित्रसेन उवाच । कथ्यतां शूलभेदस्य मार्गं मे द्विजसत्तमाः । येन यामि महाभागाः स्वकार्यार्थस्य सिद्धये

ചിത്രസേനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, ശൂലഭേദത്തിലേക്കുള്ള മാർഗം എനിക്ക് പറഞ്ഞുതരുക. ഹേ മഹാഭാഗ്യവാന്മാരേ, ഏത് പാതയിലൂടെ പോയാൽ എന്റെ കാര്യം സിദ്ധിക്കും?

Verse 47

मुनय ऊचुः । इतः क्रोशान्तरादर्वाक्तीर्थं परमशोभनम् । नर्मदादक्षिणे कूले ततो द्रक्ष्यसि नान्यथा

മുനിമാർ പറഞ്ഞു—ഇവിടെ നിന്ന് ഒരു ക്രോശത്തിനുള്ളിൽ അത്യന്തം ശോഭനമായ ‘അർവാക്-തീർത്ഥം’ ഉണ്ട്. നർമദയുടെ തെക്കൻ തീരത്ത് നീ അതിനെ നിർബന്ധമായും കാണും; മറ്റെങ്ങനെ ഇല്ല.

Verse 48

ऋषिवाक्येन राजासौ शीघ्रं गत्वा नरेश्वरः । स ददर्श ततः शीघ्रं बहुद्विजसमाकुलम्

ഋഷിവചനമനുസരിച്ച് മനുഷ്യരുടെ അധിപനായ ആ രാജാവ് വേഗത്തിൽ പോയി. ഉടൻ തന്നെ അനേകം ദ്വിജന്മാർ നിറഞ്ഞ ഒരു സ്ഥലം അവൻ കണ്ടു.

Verse 49

बहुद्रुमलताकीर्णं बहुपुष्पोपशोभितम् । ऋक्षसिंहसमाकीर्णं नानाव्रतधरैः शुभैः

ആ സ്ഥലം അനവധി വൃക്ഷലതകളാൽ നിറഞ്ഞതും ധാരാളം പുഷ്പങ്ങളാൽ ശോഭിച്ചതുമായിരുന്നു; കരടികളും സിംഹങ്ങളും സഞ്ചരിച്ചിരുന്നതും, നാനാവ്രതധാരികളായ ശുഭ തപസ്വികളാൽ സമാകുലമായതുമായിരുന്നു.

Verse 50

एकपादास्थिताः केचिदपरे सूर्यदृष्टयः । एकाङ्गुष्ठ स्थिताः केचिदूर्ध्वबाहुस्थिताः परे

ചിലർ ഒരു കാലിൽ നിന്നു, ചിലർ സൂര്യനിലേക്കു ദൃഷ്ടി സ്ഥിരപ്പെടുത്തി. ചിലർ ഒരു വിരലിന്റെ തുമ്പിൽ തുലനം പിടിച്ചു നിന്നു, മറ്റുചിലർ കൈകൾ ഉയർത്തി നിന്നു.

Verse 51

दिनैकभोजनाः केचित्केचित्कन्दफलाशनाः । त्रिरात्रभोजनाः केचित्पराकव्रतिनोऽपरे

ചിലർ ദിവസത്തിൽ ഒരിക്കൽ മാത്രം ഭക്ഷണം കഴിച്ചു; ചിലർ കന്ദമൂലങ്ങളും ഫലങ്ങളും മാത്രം ആശ്രയിച്ചു. ചിലർ മൂന്ന് രാത്രികൾക്കൊരിക്കൽ ഭക്ഷിച്ചു; മറ്റുചിലർ പരാകവ്രതം അനുഷ്ഠിച്ചു.

Verse 52

चान्द्रायणरताः केचित्केचित्पक्षोपवासिनः । मासोपवासिनः केचित्केचिदृत्वन्तपारणाः

ചിലർ ചാന്ദ്രായണ വ്രതത്തിൽ നിരതരായിരുന്നു; ചിലർ പക്ഷോപവാസം അനുഷ്ഠിച്ചു. ചിലർ മാസോപവാസം ചെയ്തു; മറ്റുചിലർ ഋതുവിന്റെ അവസാനം മാത്രമേ പാരണ ചെയ്യുകയുണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ.

Verse 53

योगाभ्यासरताः केचित्केचिद्ध्यायन्ति तत्पदम् । शीर्णपर्णाशिनः केचित्केचिच्च कटुकाशनाः

ചിലർ യോഗാഭ്യാസത്തിൽ നിരതരായിരുന്നു; ചിലർ ആ പരമപദത്തെ ധ്യാനിച്ചു. ചിലർ ഉണങ്ങിയ ഇലകൾ ഭക്ഷിച്ചു; മറ്റുചിലർ കടുപ്പമുള്ള ആഹാരത്തിൽ ജീവിച്ചു—ഇങ്ങനെ അവർ നിയന്ത്രിത തപസ്സിൽ നിലകൊണ്ടിരുന്നു.

Verse 54

। अध्याय

“അധ്യായ”—ഇത് അധ്യായ-ചിഹ്നം (അവസാനം/മാറ്റസൂചകം) ആകുന്നു.

Verse 55

एवंविधान् द्विजान् दृष्ट्वा जानुभ्यामवनिं गतः । प्रणम्य शिरसा राजन्राजा वचनमब्रवीत्

ഇത്തരത്തിലുള്ള ദ്വിജന്മാരെ കണ്ട രാജാവ് മുട്ടുകുത്തി ഭൂമിയിലേക്കു വീണു. ശിരസ്സു കുനിച്ച് പ്രണാമം ചെയ്ത്, ഹേ രാജൻ, രാജാവ് ഈ വചനങ്ങൾ അരുളിച്ചെയ്തു.

Verse 56

चित्रसेन उवाच । कस्मिन्देशे च तत्तीर्थं सत्यं कथयत द्विजाः । येनाभिवाञ्छिता सिद्धिः सफला मे भविष्यति

ചിത്രസേനൻ പറഞ്ഞു—ആ തീർത്ഥം ഏത് ദേശത്തിലാണ്? ഹേ ദ്വിജന്മാരേ, സത്യമായി പറയുവിൻ; അതിനാൽ എന്റെ അഭീഷ്ടസിദ്ധി നിശ്ചയമായി ഫലിക്കും.

Verse 57

ऋषय ऊचुः । धन्वन्तरशतं गच्छ भृगुतुङ्गस्य मूर्धनि । कुण्डं द्रक्ष्यसि तत्पूर्णं विस्तीर्णं पयसा शिवम्

ഋഷിമാർ പറഞ്ഞു—ഭൃഗുതുങ്ഗത്തിന്റെ ശിഖരത്തിലേക്ക് നൂറു ധന്വന്തരങ്ങൾ പോകുക; അവിടെ പുണ്യജലത്തോടെ നിറഞ്ഞ, വിശാലവും ശിവമംഗളകരവുമായ ഒരു കുണ്ഡം നീ കാണും.

Verse 58

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा गतः कुण्डस्य सन्निधौ । दृष्ट्वा चैव तु तत्तीर्थं भ्रान्तिर्जाता नृपस्य वै

അവരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് അവൻ കുണ്ഡത്തിന്റെ സമീപത്തേക്ക് പോയി. എന്നാൽ ആ തീർത്ഥം കണ്ടപ്പോൾ രാജാവിന് സത്യമായും ആശയക്കുഴപ്പം ഉണ്ടായി.

Verse 59

ततो विस्मयमापन्नश्चिन्तयन्वै मुहुर्मुहुः । आकाशस्थं ददर्शासौ सामिषं कुररं नृपः

അപ്പോൾ അവൻ വിസ്മയത്തിലായി വീണ്ടും വീണ്ടും ചിന്തിച്ചു. അതേസമയം രാജാവ് ആകാശത്തിൽ മാംസവുമായി പറക്കുന്ന ഒരു കുരരപക്ഷിയെ കണ്ടു.

Verse 60

भ्रममाणं गृहीताहिं वध्यमानं निरामिषैः । परस्परं च युयुधुः सर्वेऽप्यामिषकाङ्क्षया

അത് ചുറ്റി പറന്നു പാമ്പിനെ പിടിച്ചിരുന്നതും, മാംസമില്ലാത്ത മറ്റു പക്ഷികൾ അതിനെ അടിച്ചുതകർക്കുന്നതും ആയിരുന്നു. മാംസലോലത കൊണ്ട് പ്രേരിതരായി അവർ എല്ലാവരും പരസ്പരം പോരാടി.

Verse 61

हतश्चञ्चुप्रहारेण स ततः पतितोऽंभसि । शूलेन शूलिना यत्र भूभागो भेदितः पुरा

ചുണ്ടിന്റെ പ്രഹാരത്തിൽ ഹതനായ അവൻ ഉടൻ ജലത്തിൽ വീണു—പുരാതനകാലത്ത് ത്രിശൂലധാരിയായ ശിവൻ തന്റെ ത്രിശൂലത്തോടെ ഭൂഭാഗം ഭേദിച്ചു പിളർത്തിയ അതേ സ്ഥലത്ത്.

Verse 62

तत्तीर्थस्य प्रभावेण स सद्यः पुरुषोऽभवत् । विमानस्थं ददर्शासौ पुमांसं दिव्यरूपिणम्

ആ തീർത്ഥത്തിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ അവൻ ഉടൻ മനുഷ്യനായി. രാജാവ് ദിവ്യപ്രകാശമുള്ള രൂപധാരിയായ പുരുഷനെ വിമാനംമേൽ ഇരിക്കുന്നതായി കണ്ടു.

Verse 63

गन्धर्वाप्सरसो यक्षास्तं यान्तं तुष्टुवुर्दिवि । अप्सरोगीयमाने तु गते सूर्यस्य मूर्धनि । चित्रसेनस्ततस्तस्मिन्नाश्चर्यं परमं गतः

അവൻ പുറപ്പെടുമ്പോൾ ആകാശത്തിൽ ഗന്ധർവന്മാരും അപ്സരസ്സുകളും യക്ഷന്മാരും അവനെ സ്തുതിച്ചു. അപ്സരസ്സുകളുടെ ഗാനം മുഴങ്ങുകയും സൂര്യൻ മദ്ധ്യാഹ്ന ശിഖരത്തിൽ നിലകൊള്ളുകയും ചെയ്തപ്പോൾ, ചിത്രസേന രാജാവ് പരമ അത്ഭുതത്തിൽ മുങ്ങി.

Verse 64

ऋषिणा कथितं यद्वत्तद्वत्तीर्थं न संशयः । हृष्टरोमाभवद्दृष्ट्वा प्रभावं तीर्थसम्भवम्

‘ഋഷി പറഞ്ഞതുപോലെ തന്നെയാണ് ഈ തീർത്ഥം—സംശയമില്ല.’ തീർത്ഥജന്യമായ മഹിമ കണ്ടപ്പോൾ അവന് രോമാഞ്ചം ഉണ്ടായി.

Verse 65

ममाद्य दिवसो धन्यो यस्मादत्र समागतः । अस्थीनि भूमौ निक्षिप्य स्नानं कृत्वा यथाविधि

‘ഇന്ന് എന്റെ ദിവസം ധന്യമാണ്; ഞാൻ ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നു.’ അസ്ഥികളെ ഭൂമിയിൽ വെച്ച് അവൻ വിധിപ്രകാരം സ്നാനം ചെയ്തു.

Verse 66

तिलमिश्रेण तोयेनातर्पयत्पितृदेवताः । गृह्यास्थीनि ततो राजा चिक्षेपान्तर्जले तदा

എള്ള് കലർന്ന ജലത്തോടെ അവൻ പിതൃദേവതകൾക്ക് തർപ്പണം അർപ്പിച്ചു. തുടർന്ന് രാജാവ് അസ്ഥികൾ എടുത്ത് അന്നേ സമയം ജലത്തിൽ നിമജ്ജനം ചെയ്തു.

Verse 67

क्षणमेकं ततो वीक्ष्य राजोर्द्ध्ववदनः स्थितः । तान् ददर्श पुनः सर्वान् दिव्यरूपधराञ्छुभान्

ഒരു ക്ഷണം നോക്കി രാജാവ് മുഖം മേലോട്ടുയർത്തി നിന്നു. പിന്നെ അവൻ അവരെല്ലാവരെയും വീണ്ടും കണ്ടു—ശുഭവും ദീപ്തവുമായ ദിവ്യരൂപധാരികൾ.

Verse 68

दिव्यवस्त्रैश्च संवीतान् दिव्याभरणभूषितान् । विमानैर्विविधैर्दिव्यैरप्सरोगणसेवितैः

അവർ ദിവ്യവസ്ത്രങ്ങളാൽ പൊതിഞ്ഞവരും സ്വർഗീയാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവരുമായിരുന്നു; പലവിധ ദിവ്യവിമാനങ്ങളിൽ അപ്സരാഗണങ്ങളുടെ സേവനത്തോടെ ആസീനരായിരുന്നു.

Verse 69

पृथग्भूतांश्च तान् सर्वान् विमानेषु व्यवस्थितान् । उत्पत्तिवत्समालोक्य राजा संहर्षी सोऽभवत्

അവരെല്ലാവരെയും വേർതിരിഞ്ഞ്, തത്തത്തം വിമാനങ്ങളിൽ നിലകൊള്ളുന്നവരായി—പുതുതായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടതുപോലെ—കണ്ട് രാജാവ് ആനന്ദോന്മാദത്തിൽ നിറഞ്ഞു.

Verse 70

ऋषिर्विमानमारूढश्चित्रसेनमथाब्रवीत् । भोभोः साधो महाराज चित्रसेन महीपते

അപ്പോൾ ഋഷി വിമാനമാരൂഢനായി ചിത്രസേനനോട് പറഞ്ഞു—“ഭോ ഭോ സാധോ! മഹാരാജാ ചിത്രസേന, മഹീപതേ!”

Verse 71

त्वत्प्रसादान्नृपश्रेष्ठ गतिर्दिव्या ममेदृषी । जातेयं यत्त्वया कार्यं कृतं परमशोभनम्

ഹേ നൃപശ്രേഷ്ഠാ! നിന്റെ പ്രസാദം കൊണ്ടു എനിക്ക് ഈ ദിവ്യഗതി ലഭിച്ചു. നീ ചെയ്ത കര്‍മ്മം പരമശോഭനവും മഹാപുണ്യവും ആകുന്നു.

Verse 72

स्वसुतोऽपि न शक्नोति पित्ःणां कर्तुमीदृशम् । मदीयवचनात्तात निष्पापस्त्वं भविष्यसि

സ്വപുത്രനും പിതൃദേവന്മാർക്കായി ഇത്തരമൊരു സേവനം ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല. എന്നാൽ താതാ! എന്റെ വചനത്താൽ നീ നിഷ്പാപനായിത്തീരും.

Verse 73

फलं प्राप्स्यसि राजेन्द्र कामिकं मनसेप्सितम् । आशीर्वादांस्ततो दत्त्वा चित्रसेनाय धीमते । स्वर्गं जगाम ससुतस्ततो दीर्घतपा मुनिः

ഹേ രാജേന്ദ്രാ! നിന്റെ മനസ്സിൽ ആഗ്രഹിക്കുന്ന കാമ്യഫലം നീ പ്രാപിക്കും. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു ധീമാനായ ചിത്രസേനനു ആശീർവാദം നൽകി, ദീർഘതപസ്സു ചെയ്ത മുനി പുത്രനോടുകൂടെ സ്വർഗത്തിലേക്ക് പോയി.