Adhyaya 48

Verse 1

उत्तानपाद उवाच । कस्मिन्स्थानेऽवसद्देव सोऽन्धको दैत्यपुंगवः । सर्वान्देवांश्च निर्जित्य कस्मिन्स्थाने समास्थितः

ഉത്താനപാദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവാ! ദാനവശ്രേഷ്ഠനായ ആ അന്ധകൻ ഏത് സ്ഥലത്ത് വസിച്ചു? സർവ്വ ദേവന്മാരെയും ജയിച്ച് ഇപ്പോൾ ഏത് സ്ഥലത്ത് സ്ഥാപിതനായിരിക്കുന്നു?

Verse 2

श्रीमहेश उवाच । प्रविष्टो दानवो यत्र कथयामि नराधिप । पाताललोकमाश्रित्य कन्या विध्वंसते तु सः

ശ്രീമഹേശൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ നരാധിപാ, ആ ദാനവൻ എവിടെയാണു പ്രവേശിച്ചതെന്ന് ഞാൻ പറയുന്നു. പാതാളലോകത്തെ ആശ്രയിച്ച് അവൻ കന്യകളെ പീഡിപ്പിച്ച് നശിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 3

तत्र स्थितं तं विज्ञाय चापमादाय केशवः । व्यसृजद्बाणमाग्नेयं दह्यतामिति चिन्तयन्

അവൻ അവിടെ നിലകൊള്ളുന്നതെന്ന് അറിഞ്ഞ് കേശവൻ വില്ലെടുത്തു; ‘ദഹിക്കട്ടെ’ എന്നു ചിന്തിച്ച് അഗ്നേയ ബാണം വിട്ടു.

Verse 4

दह्यमानोऽग्निना सोऽपि वारुणास्त्रं स संदधे । वारुणास्त्रेण महता आग्नेयं शमितं तदा

അഗ്നിയിൽ ദഹിക്കപ്പെടുമ്പോഴും അവൻ വാരുണാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു; ആ മഹാവാരുണാസ്ത്രം കൊണ്ട് അഗ്നേയ ബാണം അപ്പോൾ ശമിച്ചു.

Verse 5

ततोऽसौ चिन्तयामास केन बाणो विसर्जितः । कस्यैषा पौरुषी शक्तिः को यास्यति यमालयम्

അപ്പോൾ അവൻ ചിന്തിച്ചു—ഈ ബാണം ആരാണ് വിട്ടത്? ഈ പുരുഷശക്തി ആരുടേതാണ്? ആരാണ് യമാലയത്തിലേക്ക് പോകുക?

Verse 6

ततोऽन्धको मृधे क्रुद्धो बाणमार्गेण निर्गतः । स दृष्ट्वा बाणमार्गेण चापहस्तं जनार्दनम्

പിന്നീട് യുദ്ധത്തിൽ ക്രുദ്ധനായ അന്ധകൻ ബാണങ്ങളുടെ പാതയിലൂടെ മുന്നേറി; അതേ ബാണപഥം പിന്തുടർന്ന് വില്ലേന്തിയ ജനാർദ്ദനനെ കണ്ടു.

Verse 7

अन्धक उवाच । न शर्म लप्स्यसे ह्यद्य मया दृष्ट्याभिवीक्षितः । न शक्नोषि तथा गन्तुं नागः शार्दूलदर्शनात्

അന്ധകൻ പറഞ്ഞു—ഇന്ന് എന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ പെട്ട നീ ശാന്തി ലഭിക്കുകയില്ല. പുലിയെ കണ്ട ആന മുന്നോട്ട് പോകാത്തതുപോലെ, നീയും പോകാൻ കഴിയില്ല.

Verse 8

आगच्छति यथा भक्ष्यं मार्जारस्य च मूषिकः । न शक्नोषि तथा यातुं संस्थितस्त्वं ममाग्रतः

പൂച്ചയുടെ ആഹാരമാകാൻ എലി എങ്ങനെ മുന്നോട്ട് വരുന്നതോ, അതുപോലെ എന്റെ മുമ്പിൽ നിൽക്കുന്ന നീ ഇവിടെ നിന്ന് പോകാൻ കഴിയില്ല.

Verse 9

अहं त्वां प्रेषयिष्यामि यममार्गे सुदारुणे । अहमन्वेषयिष्यामि किल यास्यामि ते गृहम्

ഞാൻ നിന്നെ യമന്റെ അതിഭീകരമായ മാർഗത്തിലേക്ക് അയക്കും. തീർച്ചയായും ഞാൻ നിന്നെ പിന്തുടർന്ന് നിന്റെ വീട്ടിലേക്കും എത്തും.

Verse 10

उपनीतोऽसि कालेन सङ्ग्रामे मम केशव । ये त्वया निर्जिताः पूर्वं दानवा अप्यनेकशः

ഹേ കേശവാ, കാലം തന്നെയാണ് നിന്നെ എന്റെ യുദ്ധത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്നത്—നീ മുമ്പ് പലവട്ടം ദാനവസമൂഹങ്ങളെ ജയിച്ചിരുന്നു.

Verse 11

न भवन्ति पुमांसस्ते स्त्रियस्ताश्चैव केशव । परं न शस्त्रसङ्ग्रामं करिष्यामि त्वया सह

ഹേ കേശവാ, നീ മുമ്പ് ജയിച്ചവർ യഥാർത്ഥ പുരുഷന്മാർ അല്ല—സ്ത്രീകളെപ്പോലെയായിരുന്നു. അതിനാൽ ഞാൻ നിന്നോടൊപ്പം ആയുധയുദ്ധം ചെയ്യുകയില്ല.

Verse 12

वदतो दानवेन्द्रस्य न चुकोप स केशवः । अयुध्यमानं तं दृष्ट्वा चिन्तयामास दानवः

ദാനവേന്ദ്രൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ടും കേശവൻ കോപിച്ചില്ല. അവൻ യുദ്ധത്തിലേർപ്പെടാതിരുന്നതു കണ്ട ദാനവൻ ‘ഇനി എന്തു ചെയ്യണം?’ എന്നു മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ചു.

Verse 13

द्वन्द्वयुद्धं करिष्यामि निश्चित्य युयुधे नृप । स कृष्णेन पदाक्षिप्तः पतितः पृथिवीतले

“ഞാൻ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം ചെയ്യും” എന്നു നിശ്ചയിച്ച്, ഹേ രാജാവേ, അവൻ യുദ്ധത്തിലേർപ്പെട്ടു. എന്നാൽ കൃഷ്ണന്റെ പാദപ്രഹാരത്തിൽ അവൻ ഭൂമിയിൽ വീണു.

Verse 14

मुहूर्तात्स समाश्वस्य उत्थायेदं व्यचिन्तयत् । अशक्तो द्वन्द्वयुद्धाय ततः साम प्रयुक्तवान् । पाणिभ्यां सम्पुटं कृत्वा साष्टाङ्गं प्रणतः शुचिः

അൽപ്പനേരംകൊണ്ട് അവൻ ശ്വാസം വീണ്ടെടുത്തു എഴുന്നേറ്റ് ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ചു—ഞാൻ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധത്തിന് അശക്തൻ. അതിനാൽ അവൻ സാമോപായം, വിനയവചനങ്ങളുടെ മാർഗം സ്വീകരിച്ചു. കൈകൾ കൂപ്പി, ശുചിയായി, സാഷ്ടാംഗ പ്രണാമം ചെയ്തു.

Verse 15

अन्धक उवाच । जय कृष्णाय हरये विष्णवे जिष्णवे नमः । हृषीकेश जगद्धात्रे अच्युताय महात्मने

അന്ധകൻ പറഞ്ഞു—കൃഷ്ണനു ജയം! ഹരി, വിഷ്ണു, ജിഷ്ണു—നമസ്കാരം. ഹേ ഹൃഷീകേശാ, ജഗദ്ധാത്രേ, ഹേ അച്യുത മഹാത്മാവേ—പ്രണാമം.

Verse 16

नमः पङ्कजनाभाय नमः पङ्कजमालिने । जनार्दनाय श्रीशाय श्रीपते पीतवाससे

പങ്കജനാഭനു നമസ്കാരം, പങ്കജമാലിനു നമസ്കാരം. ജനാർദനാ, ശ്രീശാ, ശ്രീപതേ, പീതവാസം ധരിക്കുന്നവനേ—പ്രണാമം.

Verse 17

गोविन्दाय नमो नित्यं नमो जलधिशायिने । नमः करालवक्त्राय नरसिंहाय नादिने

ഗോവിന്ദനു നിത്യ നമസ്കാരം; സമുദ്രശായിയ്ക്കു നമസ്കാരം. ഭീകരമുഖനും ഗർജ്ജിക്കുന്ന നരസിംഹനു പ്രണാമം.

Verse 18

शार्ङ्गिणे सितवर्णाय शङ्खचक्रगदाभृते । नमो वामनरूपाय यज्ञरूपाय ते नमः

ശാർങ്ഗധാരിയ്ക്കും ശ്വേതവർണ്ണനുമായ, ശംഖ-ചക്ര-ഗദാധാരിയ്ക്കും നമസ്കാരം. വാമനരൂപനായ പ്രഭുവേ, നമോ; യജ്ഞരൂപനായ നിനക്കു പ്രണാമം.

Verse 19

नमो वराहरूपाय क्रान्तलोकत्रयाय च । व्याप्ताशेषदिगन्ताय केशवाय नमोनमः

വരാഹരൂപനായ പ്രഭുവിന് നമസ്കാരം; ത്രിലോകം കടന്നുചെന്നവന് നമസ്കാരം. എല്ലാ ദിക്കുകളുടെ അറ്റംവരെ വ്യാപിച്ച കേശവനു വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രണാമം.

Verse 20

वासुदेव नमस्तुभ्यं नमः कैटभनाशिने । लक्ष्म्यालय सुरश्रेष्ठ नमस्ते सुरनायक

ഹേ വാസുദേവാ, നിനക്കു നമസ്കാരം; കൈടഭനാശകനു നമസ്കാരം. ലക്ഷ്മീനിവാസാ, ദേവശ്രേഷ്ഠാ, ഹേ ദേവനായകാ, നിനക്കു പ്രണാമം.

Verse 21

विष्णोर्देवाधिदेवस्य प्रमाणं येऽपि कुर्वते । प्रजापतेर्जगद्धातुस्तेषामपि नमाम्यहम्

ദേവാധിദേവനായ വിഷ്ണുവിന്റെ മഹിമയെ സ്ഥാപിക്കുന്നവർക്കും ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു; അതുപോലെ ജഗദ്ധാതാവായ പ്രജാപതിയെ അംഗീകരിക്കുന്നവർക്കും പ്രണാമം അർപ്പിക്കുന്നു.

Verse 22

समस्तभूतदेवस्य वासुदेवस्य धीमतः । प्रणामं ये प्रकुर्वन्ति तेषामपि नमाम्यहम्

സകലഭൂതങ്ങളിലും വസിക്കുന്ന ദിവ്യനായ ധീമാൻ വാസുദേവനോട് പ്രണാമം ചെയ്യുന്നവർക്കും ഞാനും നമസ്കരിക്കുന്നു।

Verse 23

तस्य यज्ञवराहस्य विष्णोरमिततेजसः । प्रणामं ये प्रकुर्वन्ति तेषामपि नमाम्यहम्

അപരിമിത തേജസ്സുള്ള ആ യജ്ഞ-വരാഹസ്വരൂപനായ വിഷ്ണുവിന് പ്രണാമം ചെയ്യുന്നവർക്കും ഞാനും നമസ്കരിക്കുന്നു।

Verse 24

गुणानां हि निधानाय नमस्तेऽस्तु पुनःपुनः । कारुण्याम्बुनिधे देव सर्वभक्तिप्रियाय च

ഹേ ഗുണനിധേ! നിനക്കു വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കാരം. ഹേ ദേവാ, കരുണാസമുദ്രാ, സർവ്വഭക്തപ്രിയാ—നിനക്കു നമസ്കാരം।

Verse 25

श्रीभगवानुवाच । तुष्टस्ते दानवेन्द्राहं वरं वृणु यथेप्सितम् । ददामि ते वरं नूनमपि त्रैलोक्यदुर्लभम्

ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ ദാനവേന്ദ്രാ! ഞാൻ നിന്നിൽ പ്രസന്നനാണ്. നിനക്കിഷ്ടമുള്ള വരം തിരഞ്ഞെടുക്കുക; ത്രൈലോക്യത്തിലും ദുർലഭമായതായാലും ഞാൻ നിശ്ചയമായി നൽകും।

Verse 26

अन्धक उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव वरं दास्यसि चेप्सितम् । तदा ददस्व मे देव युद्धं परमशोभनम् । अवद्धस्तपूतो येनाहं लोकान्गन्तास्मि शोभनान्

അന്ധകൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവാ! നീ എന്നിൽ പ്രസന്നനായി എനിക്ക് ഇഷ്ടമായ വരം തരുന്നുവെങ്കിൽ, ഹേ പ്രഭോ, എനിക്ക് പരമശോഭനമായ ഒരു യുദ്ധം ദയചെയ്യുക; അതിലൂടെ ഞാൻ ബന്ധനരഹിതനായി, തപസ്സാൽ ശുദ്ധനായി, ദീപ്തമായ ലോകങ്ങളിലേക്കു പോകും।

Verse 27

श्रीभगवानुवाच । कथं ददामि ते युद्धं तोषितोऽहं त्वया पुनः । न त्वां तु प्रभवेत्कोपः कथं युध्यामि तेऽन्धक

ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഞാൻ നിന്നെ യുദ്ധം എങ്ങനെ നൽകും? നീ എന്നെ വീണ്ടും പ്രസാദിപ്പിച്ചു. നിനക്കു നേരെ എനിക്കു കോപം ഉദിക്കുന്നില്ല; ഓ അന്ധകാ, പിന്നെ ഞാൻ നിന്നോടു എങ്ങനെ യുദ്ധം ചെയ്യും?

Verse 28

यदि ते वर्तते बुद्धिर्युद्धं प्रति न संशयः । ततो गच्छस्व युद्धाय देवं प्रति महेश्वरम्

നിന്റെ ബുദ്ധി യുദ്ധത്തിലേക്കു തന്നെ ഉറച്ചതും അതിൽ സംശയമില്ലാത്തതുമെങ്കിൽ, യുദ്ധത്തിനായി പുറപ്പെടുക—ദേവനായ മഹേശ്വരനെ സമീപിക്കു.

Verse 29

अन्धक उवाच । न तत्र सिध्यते कार्यं देवं प्रति महेश्वरम्

അന്ധകൻ പറഞ്ഞു—മഹേശ്വര ദേവനെതിരേ ലക്ഷ്യമാക്കി ചെയ്യുന്ന യാതൊരു കാര്യവും അവിടെ സിദ്ധിക്കുകയില്ല.

Verse 30

श्रीभगवानुवाच । पुत्र त्वं शिखरं गत्वा धूनयस्व बलेन च

ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—പുത്രാ, നീ ശിഖരത്തിലേക്കു ചെന്നു നിന്റെ ബലത്തോടെ അതിനെ കുലുക്കുക.

Verse 31

विधूते तत्र देवेशः कोपं कर्ता सुदारुणम् । कोपितः शङ्करो रौद्रं युद्धं दास्यति दानव

അവിടെ ആ ശിഖരം കുലുങ്ങുമ്പോൾ ദേവേശൻ അത്യന്തം ഭീകരമായ കോപം വരുത്തും. കോപിതനായ ശങ്കരൻ, ഓ ദാനവാ, നിനക്കു രൗദ്രമായ യുദ്ധം നൽകും.

Verse 32

विष्णुवाक्यादसौ पापो गतो यत्र महेश्वरः । कैलासशिखरं प्राप्य धुनोति स्म मुहुर्मुहुः

വിഷ്ണുവിന്റെ വചനപ്രകാരം ആ പാപി മഹേശ്വരൻ ഉണ്ടായിരുന്നിടത്തേക്ക് പോയി. കൈലാസശിഖരത്തിലെത്തി, ആ ശിഖരം വീണ്ടും വീണ്ടും ശക്തിയായി കുലുക്കി.

Verse 33

धूनिते तत्र शिखरे कम्पितं भुवनत्रयम् । निपेतुः शिखराग्राणि कम्पमानान्यनेकशः

അവിടെ ശിഖരം കുലുക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ ത്രിഭുവനവും വിറച്ചു. ശക്തമായി വിറച്ച അനേകം ശിഖരാഗ്രങ്ങൾ പലവട്ടം ഇടിഞ്ഞുവീണു.

Verse 34

चत्वारः सागराः क्षिप्रमेकीभूता महीपते । निपेतुरुल्कापाताश्च पादपा अप्यनेकशः

ഹേ മഹീപതേ! നാലു സമുദ്രങ്ങളും വേഗത്തിൽ ഒന്നായതുപോലെ തോന്നി. ഉൽക്കാപാതങ്ങൾ പെയ്തു; അനേകം വൃക്ഷങ്ങളും വേരോടെ പിഴുതുവീണു.

Verse 35

उमया सहितो देवो विस्मयं परमं गतः । गाढमालिङ्ग्य गिरिजा देवं वचनमब्रवीत्

ഉമയോടുകൂടിയ ദേവൻ പരമ വിസ്മയത്തിലായി. ഗിരിജ ദേവനെ ശക്തമായി ആലിംഗനം ചെയ്ത് ഈ വചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു.

Verse 36

किमर्थं कम्पते शैलः किमर्थं कम्पते धरा । किमर्थं कम्पते नागो मर्त्यः पातालमेव च । किं वा युगक्षयो देव तन्ममाख्यातुमर्हसि

ഈ പർവ്വതം എന്തുകൊണ്ട് കുലുങ്ങുന്നു? ഈ ഭൂമി എന്തുകൊണ്ട് വിറയ്ക്കുന്നു? നാഗന്മാരും മനുഷ്യരും പാതാളവും എന്തുകൊണ്ട് നടുങ്ങുന്നു? ഹേ ദേവാ, ഇതു യുഗക്ഷയമാണോ? ദയചെയ്ത് എനിക്കു പറഞ്ഞുതരണമേ.

Verse 37

ईश्वर उवाच । कस्यैषा दुर्मतिर्जाता क्षिप्तः सर्पमुखे करः । ललाटे च कृतं वर्म स यास्यति यमालयम्

ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ആരുടെയാണീ ദുർമതി ഉദിച്ചത്? സർപ്പത്തിന്റെ വായിൽ കൈ ഇട്ടു, നെറ്റിയിൽ കവചം ധരിച്ചു. അവൻ നിശ്ചയം യമാലയത്തിലേക്കു പോകും।

Verse 38

कैलासमाश्रितो येन सुप्तोऽहं येन बोधितः । तं वधिष्ये न सन्देहः सम्मुखो वा भवेद्यदि

കൈലാസത്തെ ആശ്രയിച്ച് എന്റെ നിദ്ര ഭംഗപ്പെടുത്തി എന്നെ ഉണർത്തിയവനെ—അവൻ എന്റെ മുന്നിൽ വന്നാൽ—ഞാൻ സംശയമില്ലാതെ വധിക്കും।

Verse 39

चिन्तयामास देवेशो ह्यन्धकोऽयं न संशयः । उपायं चिन्तयामास येनासौ वध्यते क्षणात्

ദേവേശൻ ചിന്തിച്ചു—ഇവൻ അന്ധകനാണ്, സംശയമില്ല. പിന്നെ അവനെ ക്ഷണത്തിൽ വധിക്കാനുള്ള ഉപായം അവൻ ആലോചിച്ചു।

Verse 40

आगताश्च सुराः सर्वे ब्रह्माद्या वसुभिः सह । रथं देवमयं कृत्वा सर्वलक्षणसंयुतम्

ബ്രഹ്മാദി എല്ലാ ദേവന്മാരും വസുക്കളോടുകൂടെ വന്നു; എല്ലാ മംഗളലക്ഷണങ്ങളോടും കൂടിയ ദേവമയ രഥം അവർ നിർമ്മിച്ചു।

Verse 41

केचिद्देवाः स्थिताश्चक्रे केचित्तुण्डाग्रपार्श्वयोः । केचिन्नाभ्यां स्थिता देवाः केचिद्धुर्येषु संस्थिताः

ചില ദേവന്മാർ ചക്രത്തിൽ നിലകൊണ്ടു; ചിലർ മുൻഭാഗത്തും പാർശ്വങ്ങളിലും; ചിലർ നാഭിസ്ഥാനം (ധുരി) സമീപം നിന്നു; മറ്റുചിലർ യുഗത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്തു।

Verse 42

धुरीषु निश्चलाः केचित्केचिद्यूपेषु संस्थिताः । केचित्स्यन्दनसंस्तम्भाः केचित्स्यन्दनवेष्टकाः

ചിലർ നുകത്തിൽ അചഞ്ചലമായി നിന്നു; ചിലർ യൂപസ്തംഭങ്ങളിൽ സ്ഥിതിചെയ്തു. ചിലർ രഥത്തിന്റെ ആധാരസ്തംഭങ്ങളായി, മറ്റുചിലർ രഥത്തെ കാക്കുന്ന വേഷ്ടനബന്ധങ്ങളായി മാറി।

Verse 43

आमलसारकेऽन्येऽपि अन्येऽपि कलशे स्थिताः । रिपोर्भयंकरं दिव्यं ध्वजमालादिशोभितम्

മറ്റുചിലർ ആമലസാരക (ശിഖരാഭരണം) മേൽ, മറ്റുചിലർ കലശത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്തു. ധ്വജങ്ങളും മാലകളും കൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച ആ ദിവ്യരഥം ശത്രുവിന് ഭയങ്കരമായിരുന്നു।

Verse 44

रथं देवमयं कृत्वा तमारूढो जगद्गुरुः । निर्ययौ दानवो यत्र कोपाविष्टो महेश्वरः

ഇങ്ങനെ ദേവമയ രഥം ഒരുക്കി ജഗദ്ഗുരു അതിൽ ആരൂഢനായി. കോപാവിഷ്ടനായ മഹേശ്വരൻ ദാനവൻ ഉണ്ടായിരുന്നിടത്തേക്ക് പുറപ്പെട്ടു।

Verse 45

तिष्ठ तिष्ठेत्युवाचाथ क्व प्रयास्यसि दुर्मते । शरासनं करे गृह्य शरांश्चिक्षेप दानवे

അപ്പോൾ അദ്ദേഹം—“നിൽക്കു, നിൽക്കു! ദുർമതേ, എവിടേക്ക് പോകുന്നു?” എന്നു പറഞ്ഞു. കൈയിൽ ധനുസ്സെടുത്തു ദാനവനിലേക്കു അമ്പുകൾ എറിഞ്ഞു।

Verse 46

दानवेऽधिष्ठिते युद्धे शरैश्चिछेद सायकान् । शरासनेण तत्रैव अन्धकश्छादितस्तदा

ദാനവൻ യുദ്ധത്തിൽ ഉറച്ചുനിന്നപ്പോൾ, അവൻ തന്റെ അമ്പുകളാൽ അവന്റെ പ്രക്ഷേപാസ്ത്രങ്ങളെ ഛേദിച്ചു. അപ്പോൾ അവിടെയേ അന്ദകൻ ധനുസ്സും അമ്പുകളും പെയ്യുന്ന മഴയിൽ മൂടപ്പെട്ടു മറഞ്ഞുപോയി।

Verse 47

न तत्र दृश्यते सूर्यो नाकाशं न च चन्द्रमाः । आग्नेयमस्त्रं व्यसृजद्दानवोऽपि शिवं प्रति

അവിടെ സൂര്യനെയും കാണാനായില്ല; ആകാശവും ഇല്ല, ചന്ദ്രനും ഇല്ല. അപ്പോൾ ദാനവനും ശിവനോടു വിരോധമായി ആഗ്നേയാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു.

Verse 48

। अध्याय

“അധ്യായ” — പാണ്ഡുലിപി-പരമ്പരയിൽ അധ്യായ സമാപ്തി/വിഭാഗ സൂചകമായ പദം.

Verse 49

ततो देवाधिदेवोऽसौ वारुणास्त्रमयोऽजयत् । वारुणास्त्रेण निमिषादाग्नेयं नाशितं तदा

അപ്പോൾ ദേവാധിദേവനായ ആ പ്രഭു വാർുണാസ്ത്രം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുത്തി ജയിച്ചു. വാർുണാസ്ത്രത്താൽ നിമിഷമാത്രത്തിൽ ആഗ്നേയാസ്ത്രം നശിച്ചു.

Verse 50

दानवेन तदा मुक्तं वायव्यास्त्रं रणाजिरे । वारुणं च गतं तात वायव्यास्त्रविनाशितम्

അപ്പോൾ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ദാനവൻ വായവ്യാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു. താതാ! വായവ്യാസ്ത്രത്താൽ വാർുണാസ്ത്രവും നിർവീര്യമായി നശിച്ചു.

Verse 51

देवो व्यसर्जयत्सार्पं क्रोधाविष्टेन चेतसा । मारुतं नाशितं बाणैः सर्पैस्तत्र न संशयः

ക്രോധാവിഷ്ടമായ മനസ്സോടെ ദേവൻ സാർപ്പാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു. ആ സർപ്പസദൃശ ബാണങ്ങളാൽ മാരുതബലം നശിച്ചു—ഇതിൽ സംശയമില്ല.

Verse 52

दानवेन ततो मुक्तं गरुडास्त्रं च लीलया । गारुडास्त्रं च तद्दृष्ट्वा सार्पं नैव व्यदृश्यत

അപ്പോൾ ദാനവൻ ലീലാഭാവത്തിൽ ഗരുഡാസ്ത്രം വിട്ടു. ആ ഗാരുഡാസ്ത്രം പ്രത്യക്ഷമായതോടെ സാർപ്പാസ്ത്രം പിന്നെ കാണപ്പെട്ടില്ല.

Verse 53

ततो देवाधिदेवेन नारसिंहं विसर्जितम् । नारसिंहास्त्रबाणेन गारुडास्त्रं प्रशामितम्

പിന്നീട് ദേവാധിദേവൻ നാരസിംഹശക്തി പ്രയോഗിച്ചു. നാരസിംഹാസ്ത്രബാണത്താൽ ഗാരുഡാസ്ത്രം ശമിച്ച് നിശ്ചലമായി.

Verse 54

अस्त्रमस्त्रेण शम्येत न बाध्येत परस्परम् । महद्युद्धमभूत्तातसुरासुरभयंकरम्

അസ്ത്രം അസ്ത്രംകൊണ്ടുതന്നെ ശമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അവ പരസ്പരം ഉടൻതന്നെ ഒന്നിനെ മറ്റൊന്ന് പൂർണ്ണമായി കീഴടക്കുകയില്ല. അപ്പോൾ, പ്രിയമേ, ദേവാസുരഭയങ്കരമായ മഹായുദ്ധം ഉദിച്ചു.

Verse 55

चक्रनालीकनाराचैस्तोमरैः खड्गमुद्गरैः । वत्सदन्तैस्तथा भल्लैः कर्णिकारैश्च शोभनैः

ചക്രം, നാളീകം, നാരാചം, തോമരം, ഖഡ്ഗം, മുദ്ഗരം; കൂടാതെ വത്സദന്തായുധങ്ങൾ, ഭല്ലബാണങ്ങൾ, ശോഭന കർണികാരശരങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട്.

Verse 56

एवं न शक्यते हन्तुं दानवो विविधायुधैः । तदा ज्वालाकरालाश्च खड्गनाराचतोमराः

ഇങ്ങനെ പലവിധ ആയുധങ്ങളാലും ദാനവനെ വധിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. അപ്പോൾ ജ്വാലാഭരിതവും ഭീകരവുമായ ഖഡ്ഗങ്ങൾ, നാരാചങ്ങൾ, തോമരങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.

Verse 57

वृषाङ्केन विमुक्तास्तु समरे दानवं प्रति । न संस्पृशन्ति शस्त्राणि गात्रं गौडवधूरिव

വൃഷധ്വജനായ ഭഗവാൻ സമരത്തിൽ ദാനവനെതിരെ വിട്ട ആയുധങ്ങൾ അവന്റെ ദേഹത്തെ സ്പർശിച്ചുപോലും ഇല്ല—കുലീന ഗൗഡവധു പരപുരുഷസ്പർശത്തിൽ അശുദ്ധമാകാത്തതുപോലെ।

Verse 58

आयुधानि ततस्त्यक्त्वा बाहुयुद्धमुपस्थितौ । करं करेण संगृह्य प्रहरन्तौ स्वमुष्टिभिः । रणप्रयोगैर्युध्यन्तौ युयुधाते शिवान्धकौ

അതിനുശേഷം അവർ ആയുധങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് കൈയാങ്കളിയിലേർപ്പെട്ടു. കൈ കൈയിൽ പിടിച്ച്, സ്വന്തം മുഷ്ടികളാൽ പ്രഹരിച്ചുകൊണ്ടും യുദ്ധപ്രയോഗങ്ങൾ വിനിയോഗിച്ചുകൊണ്ടും ശിവനും അന്ധകനും പോരാട്ടം തുടർന്നു।

Verse 59

श्रीमार्कण्डेय उवाच । अन्धकं प्रति देवेशश्चिन्तयामास निग्रहम् । हनिष्यामि न सन्देहो दुष्टात्मानं न संशयः

ശ്രീ മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—ദേവേശൻ അന്ധകനെ നിയന്ത്രിക്കുവാൻ നിശ്ചയിച്ചു. ‘ആ ദുഷ്ടാത്മാവിനെ ഞാൻ വധിക്കും; ഇതിൽ സംശയവും ഇല്ല, സന്ദേഹവും ഇല്ല’ എന്നു।

Verse 60

स शिवेन यदा क्षिप्तः पतितः पृथिवीतले । ऊर्ध्वबाहुरधोवक्त्रो दानवो नृपसत्तम

ഹേ നൃപശ്രേഷ്ഠാ! ശിവൻ ആ ദാനവനെ എറിഞ്ഞപ്പോൾ, അവൻ ഭൂമിയിൽ വീണു—ഭുജങ്ങൾ മേലോട്ടും മുഖം കീഴോട്ടും.

Verse 61

क्रोधाविष्टेन देवेशः सङ्ग्रामे देवशत्रुणा । कक्षयोः कुहरे क्षिप्त्वा बन्धेनाक्रम्य पीडितः

യുദ്ധത്തിൽ ദേവശത്രു ക്രോധാവിഷ്ടനായ ദേവേശനെ ആക്രമിച്ചു. അവനെ കക്ഷകളുടെ കുഹരത്തിലേക്ക് തള്ളിവിട്ട്, ബന്ധനങ്ങളാൽ കെട്ടി അമർത്തിയതിനാൽ അദ്ദേഹം വേദനിച്ചു।

Verse 62

निस्पन्दश्चाभवद्देवो मूर्च्छायुक्तो महेश्वरः । मूर्च्छापन्नं तु तं ज्ञात्वा चिन्तयामास दानवः

മഹേശ്വരൻ മൂർച്ചയാൽ ആവൃതനായി നിശ്ചലനായി. അവൻ മൂർച്ചിതനായെന്ന് അറിഞ്ഞ ദാനവൻ മനസ്സിൽ ആലോചിച്ചു തുടങ്ങി.

Verse 63

हाहा कष्टं कृतं मेऽद्य दुष्कृतं पापकर्मणा । किं करोमि कथं कर्म कस्मिन्स्थाने तु मोचये

അയ്യോ അയ്യോ! ഇന്ന് പാപകർമ്മം മൂലം ഞാൻ ഭീകരമായ ദുഷ്കൃത്യം ചെയ്തു. ഇനി ഞാൻ എന്ത് ചെയ്യണം, എങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കണം, ഏത് സ്ഥലത്ത് ഈ പാപത്തിൽ നിന്ന് മോചനം ലഭിക്കും?

Verse 64

गृहीत्वा देवमुत्सङ्गे गतः कैलासपर्वतम् । शय्यायां शङ्करं न्यस्य निर्ययौ दैत्यराट्ततः

ദേവനെ മടിയിൽ എടുത്തുകൊണ്ട് അവൻ കൈലാസപർവതത്തിലേക്ക് പോയി. ശയ്യയിൽ ശങ്കരനെ വെച്ച് ദൈത്യരാജൻ പിന്നെ പുറത്തേക്ക് പോയി.

Verse 65

शय्यायां पतितो देवः प्रपेदे वेदनां ततः । तावद्ददर्श चात्मानं स्वकीयभवनस्थितम्

ശയ്യയിൽ വീണ ദേവൻ അപ്പോൾ വേദന അനുഭവിച്ചു. അതേ നിമിഷം താനെന്തോ സ്വന്തം ഭവനത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നതുപോലെ സ്വയം കണ്ടു.

Verse 66

पराभवः कृतो मद्यं कथं तेन दुरात्मना । क्रोधवेगसमाविष्टो निर्ययौ दानवं प्रति

“ആ ദുഷ്ടാത്മാവ് എങ്ങനെ എനിക്ക് ഈ അപമാനം വരുത്തി?” ക്രോധവേഗത്തിൽ ആവൃതനായി അവൻ ദാനവനെ നേരെ പുറപ്പെട്ടു.

Verse 67

आयसीं लगुडीं गृह्य प्रभुर्भारसहस्रजाम् । दानवं च ततो दृष्ट्वा प्राक्षिपत्तस्य मूर्धनि

ഇരുമ്പുകദ കൈയിൽ എടുത്ത്, സഹസ്രഭാരസമമായ ഭാരമുള്ള പ്രഭു ദാനവനെ കണ്ടു അതിനെ അവന്റെ ശിരസ്സിൽ എറിഞ്ഞു।

Verse 68

खड्गेन ताडयामास दानवः प्रहसन्रणे । देवेनाथस्मृतं चास्त्रं कौच्छेराख्यं महाहवे

യുദ്ധത്തിൽ ചിരിച്ചുകൊണ്ട് ദാനവൻ ഖഡ്ഗംകൊണ്ട് പ്രഹരിച്ചു; അപ്പോൾ മഹാഹവത്തിൽ ദേവൻ ‘കൗച്ചേര’ എന്ന അസ്ത്രം സ്മരിച്ചു।

Verse 69

दीप्यमानं समुत्सृज्य हृदये ताडितः क्षणात् । ततः स ताडितस्तेन रुधिरोद्गारमुद्वमन्

അഗ്നിപോലെ ദീപ്തമായതു ഉപേക്ഷിച്ച ഉടൻ അവൻ ക്ഷണത്തിൽ ഹൃദയത്തിൽ പ്രഹരിക്കപ്പെട്ടു; അതിനാൽ രക്തധാര ഉഗിർന്നു ഛർദ്ദിക്കുവാൻ തുടങ്ങി।

Verse 70

पतितोऽधोमुखो भूत्वा ततः शूलेन भेदितः । पुनश्च देवदेवेन शूलेन द्विदलीकृतः

അവൻ അധോമുഖമായി വീണു; തുടർന്ന് ത്രിശൂലാൽ ഭേദിക്കപ്പെട്ടു; പിന്നെയും ദേവദേവൻ ത്രിശൂലാൽ അവനെ രണ്ടായി പിളർത്തി।

Verse 71

शूलाग्रेऽसौ स्थितः पापो भ्रान्तवांश्चक्रवत्तदा । ये ये भूम्यां पतन्ति स्म तत्कायाद्रक्तबिन्दवः

ത്രിശൂലാഗ്രത്തിൽ പതിഞ്ഞ ആ പാപി അപ്പോൾ ചക്രംപോലെ ചുറ്റിത്തുടങ്ങി; അവന്റെ ദേഹത്തിൽ നിന്ന് ഭൂമിയിൽ വീണ ഓരോ രക്തബിന്ദുവും—

Verse 72

ते ते सर्वे समुत्तस्थुर्दानवाः शास्त्रपाणयः । व्याकुलस्तु ततो देवो दानवेन तरस्विना

അപ്പോൾ അവർ എല്ലാവരും ആയുധങ്ങൾ കൈയിൽ പിടിച്ച ദാനവന്മാർ എഴുന്നേറ്റു. ആ വേഗവാനും പ്രബലനുമായ ദാനവനാൽ ദേവൻ വ്യാകുലനായി.

Verse 73

देवेनाथ स्मृता दुर्गा चामुण्डा भीषणानना । आयाता भीषणाकारा नानायुधविराजिता

അപ്പോൾ ദേവൻ ഭീകരമുഖിയായ ചാമുണ്ഡാ ദുർഗയെ സ്മരിച്ചു. അവൾ ഭയാനക രൂപത്തിൽ, നാനാവിധ ആയുധങ്ങളാൽ ദീപ്തയായി എത്തി.

Verse 74

महादंष्ट्रा महाकाया पिङ्गाक्षी लम्बकर्णिका । आदेशो दीयतां देव को यास्यति यमालयम्

‘മഹാദംഷ്ട്രാ, മഹാകായാ, പിംഗാക്ഷീ, ലംബകർണികാ—ആജ്ഞ നൽകുക, ഹേ ദേവാ! ആരെയാണ് യമാലയത്തിലേക്ക് അയക്കേണ്ടത്?’

Verse 75

ईश्वर उवाच । पिबास्य रुधिरं भद्रे यथेष्टं दानवस्य च । निपतद्रुधिरं भूमौ दुर्गे गृह्णीष्व माचिरम्

ഈശ്വരൻ പറഞ്ഞു—‘ഭദ്രേ! ഈ ദാനവന്റെ രക്തം നിനക്കിഷ്ടമുള്ളത്ര കുടിക്ക. ഭൂമിയിൽ വീഴുന്ന രക്തം, ഹേ ദുർഗേ, വൈകാതെ തന്നെ സ്വീകരിക്ക.’

Verse 76

निहन्मि दानवं यावत्साहाय्यं कुरु सुन्दरि । एवमुक्ता तु सा दुर्गा पपौ च रुधिरं ततः

‘ഞാൻ ദാനവനെ വധിക്കുന്നതുവരെ, ഹേ സുന്ദരി, സഹായം ചെയ്യുക.’ എന്ന് പറഞ്ഞപ്പോൾ ദുർഗ അപ്പോൾ രക്തം കുടിച്ചു.

Verse 77

निहता दानवाः सर्वे देवेशेन सहस्रशः । अन्धकोऽपि च तान् दृष्ट्वा दानवानवनिं गतान् । ततो वाग्भिः प्रतुष्टाव देवदेवं महेश्वरम्

ദേവേശ്വരൻ ആയിരക്കണക്കിന് ദാനവരെ എല്ലാം നിഹതരാക്കി. അന്ദകനും ആ ദാനവർ ഭൂമിയിൽ വീണുകിടക്കുന്നത് കണ്ടിട്ട്, വാക്കുകളാൽ ദേവദേവ മഹേശ്വരനെ സ്തുതിച്ചു.

Verse 78

अन्धक उवाच । जयस्व देवदेवेश उमार्धार्धाशरीरधृक् । नमस्ते देवदेवेश सर्वाय त्रिगुणात्मने

അന്ദകൻ പറഞ്ഞു— ജയമാകട്ടെ, ഹേ ദേവദേവേശാ! ഉമയുടെ അർദ്ധഭാഗം ദേഹമായി ധരിക്കുന്നവനേ. ഹേ ദേവദേവേശാ, ത്രിഗുണാത്മക സർവ്വസ്വരൂപനേ, നിനക്കു നമസ്കാരം.

Verse 79

वृषभासनमारूढ शशाङ्ककृतशेखर । जय खट्वाङ्गहस्ताय गङ्गाधर नमोऽस्तु ते

വൃഷഭാസനത്തിൽ ആരൂഢനായി, ശശാങ്കത്തെ ശിരോഭൂഷണമാക്കിയവനേ! ഖട്വാംഗം കൈയിൽ ധരിച്ച നിനക്കു ജയം. ഹേ ഗംഗാധരാ, നിനക്കു നമസ്കാരം.

Verse 80

नमो डमरुहस्ताय नमः कपालमालिने । स्मरदेहविनाशाय महेशाय नमोऽस्तु ते

ഡമരു കൈയിൽ ധരിക്കുന്നവനേ, നിനക്കു നമസ്കാരം; കപാലമാല ധരിക്കുന്നവനേ, നിനക്കു നമസ്കാരം. സ്മരന്റെ ദേഹം നശിപ്പിച്ച മഹേശ്വരാ, നിനക്കു നമസ്കാരം.

Verse 81

पूष्णो दन्तनिपाताय गणनाथाय ते नमः । जय स्वरूपदेहाय अरूपबहुरूपिणे

പൂഷന്റെ പല്ലുകൾ വീഴ്ത്തിയ ഗണനാഥാ, നിനക്കു നമസ്കാരം. സ്വരൂപമയ ദേഹധാരിയേ—അരൂപനായിട്ടും ബഹുരൂപിയായ നിനക്കു ജയം.

Verse 82

उत्तमाङ्गविनाशाय विरिञ्चेरपि शङ्कर । श्मशानवासिने नित्यं नित्यं भैरवरूपिणे

ഹേ ശങ്കരാ! വിരിഞ്ചിയുടെ (ബ്രഹ്മാവിന്റെ) ശിരസ്സിനെയും നശിപ്പിക്കുന്നവനേ; ശ്മശാനവാസി; നിത്യം നിത്യം ഭൈരവരൂപമായി പ്രകാശിക്കുന്നവനേ—നമസ്കാരം.

Verse 83

त्वं सर्वगोऽसि त्वं कर्ता त्वं हर्ता नान्य एव च । त्वं भूमिस्त्वं दिशश्चैव त्वं गुरुर्भार्गवस्तथा

നീ സർവ്വവ്യാപി; നീ തന്നെയാണ് കർത്താവ്; നീ തന്നെയാണ് ഹർത്താവ് (സംഹാരകൻ)—നിനക്കല്ലാതെ മറ്റാരുമില്ല. നീ ഭൂമിയാണ്, നീ ദിക്കുകളാണ്; നീ ഗുരുവാണ്—ഭാർഗവനുമാണ്.

Verse 84

सौरिस्त्वं देवदेवेश भूमिपुत्रस्तथैव च । ऋक्षग्रहादिकं सर्वं यद्दृश्यं तत्त्वमेव च

ഹേ ദേവദേവേശ്വരാ! നീ ശൗരിയും, ഭൂമിപുത്രനും തന്നേ. നക്ഷത്രങ്ങളും ഗ്രഹങ്ങളും മുതലായ ദൃശ്യമായ എല്ലാം—ആ തത്ത്വം നീയേ മാത്രം.

Verse 85

एवं स्तुतिं तदा कृत्वा देवं प्रति स दानवः । संहताभ्यां तु पाणिभ्यां प्रणनाम महेश्वरम्

ഇങ്ങനെ ദേവനെ സ്തുതിച്ച ശേഷം ആ ദാനവൻ ഇരുകൈകളും ചേർത്ത് മഹേശ്വരനെ പ്രണാമം ചെയ്തു.

Verse 86

ईश्वर उवाच । साधु साधु महासत्त्व वरं याचस्व दानव । दाताहं याचकस्त्वं हि ददामीह यथेप्सितम्

ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—“സാധു, സാധു, ഹേ മഹാസത്ത്വാ! ഹേ ദാനവാ, വരം ചോദിക്ക. ദാതാവ് ഞാൻ, യാചകൻ നീ; ഇവിടെ നിനക്കിഷ്ടമുള്ളതു ഞാൻ നൽകും.”

Verse 87

अन्धक उवाच । यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम । तदात्मसदृशोऽहं ते कर्तव्यो नापरो वरः

അന്ധകൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവേശ! നീ പ്രസന്നനാകുകയും എനിക്ക് വരം നൽകുവാൻ ഇച്ഛിക്കയും ചെയ്യുന്നുവെങ്കിൽ, എന്നെ നിന്റെ സ്വഭാവസദൃശനാക്കുക; ഇതല്ലാതെ മറ്റൊരു വരം എനിക്കില്ല।

Verse 88

भस्मी जटी त्रिनेत्री च त्रिशूली च चतुर्भुजः । व्याघ्रचर्मोत्तरीयश्च नागयज्ञोपवीतकः

(എന്നെ) ഭസ്മലിപ്തനായി, ജടാധാരിയായി, ത്രിനേത്രനായി, ത്രിശൂലധാരിയായി, ചതുര്ഭുജനായി; വ്യാഘ്രചർമ്മം ഉത്തറിയമായി ധരിക്കുന്നവനായി, നാഗത്തെ യജ്ഞോപവീതമായി ധരിക്കുന്നവനായി ആക്കുക।

Verse 89

एतदिच्छाम्यहं सर्वं यदि तुष्टो महेश्वर

ഹേ മഹേശ്വരാ! നീ പ്രസന്നനാകുന്നുവെങ്കിൽ, ഇതെല്ലാം ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു।

Verse 90

ईश्वर उवाच । ददामि ते वरं ह्यद्य यस्त्वया याचितोऽनघ । गणेषु मे स्थितः पुत्र भृङ्गीशस्त्वं भविष्यसि

ഈശ്വരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ അനഘാ! നീ യാചിച്ച വരം ഇന്ന് ഞാൻ നിനക്കു നൽകുന്നു. പുത്രാ, എന്റെ ഗണങ്ങളിൽ സ്ഥാപിതനായി നീ ഭൃംഗീശനാകും।