Adhyaya 221

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र रेवाया दक्षिणे तटे । क्रोशद्वयान्तरे तीर्थं मतृतीर्थादनुत्तमम्

ശ്രീ മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജേന്ദ്രാ! തുടർന്ന് രേവാ (നർമദാ) നദിയുടെ തെക്കൻ തീരത്തിലേക്ക് പോകുക. അവിടെ നിന്ന് രണ്ട് ക്രോശ ദൂരത്തിൽ മാതൃതീർത്ഥത്തേക്കാളും അനുത്തമമായ ഒരു തീർത്ഥം ഉണ്ട്.

Verse 2

नाम्ना हंसेश्वरं पुण्यं वैमनस्यविनाशनम् । कश्यपस्य कुले जातो हंसो दाक्षायणीसुतः

ഇത് ‘ഹംസേശ്വരം’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധം—പുണ്യവും, അന്തർമനസ്സിലെ വൈമനസ്യം നശിപ്പിക്കുന്നതും. കശ്യപകുലത്തിൽ ജനിച്ച, ദാക്ഷായണിയുടെ പുത്രനായ ഹംസൻ ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 3

ब्रह्मणो वाहनं जातः पुरा तप्त्वा तपो महत् । सैकदा विधिनिर्देशं विना वैयग्र्यमास्थितः

പുരാതനകാലത്ത് മഹത്തപസ്സു ചെയ്ത് അവൻ ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാഹനമായി. എന്നാൽ ഒരിക്കൽ വിധിനിർദ്ദേശം അവഗണിച്ച് അവൻ വ്യഗ്രതയിലും അശാന്തിയിലും വീണു.

Verse 4

अभिभूतः शिवगणैः प्रणनाश युधिष्ठिर । दक्षयज्ञप्रमथने कांदिशीको विधिं विना

ശിവഗണങ്ങളാൽ അഭിഭൂതനായി, ഹേ യുധിഷ്ഠിരാ, ദക്ഷയജ്ഞം തകർക്കപ്പെട്ട സമയത്ത് വിധി ഉപേക്ഷിച്ച് കാംദിശീകൻ ഭീതിയോടെ ഓടിപ്പോയി.

Verse 5

ब्रह्मणा संसृतोऽप्याशु नायाति स यदा खगः । तदा तं शप्तवान्ब्रह्मा पातयामास वै पदात्

ബ്രഹ്മാവ് വേഗത്തിൽ വിളിച്ചിട്ടും ആ പക്ഷി വന്നില്ലെങ്കിൽ, ബ്രഹ്മാവ് അവനെ ശപിച്ച് അവന്റെ പദത്തിൽ നിന്ന് വീഴ്ത്തി.

Verse 6

ततः स शप्तमात्मानं मत्वा हंसस्त्वरान्वितः । पितामहमुपागम्य प्रणिपत्येदमब्रवीत्

അപ്പോൾ ഹംസൻ താൻ ശാപഗ്രസ്തനാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കി വേഗത്തിൽ പിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു നമസ്കരിച്ചു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 7

हंस उवाच । तिर्यग्योनिसमुत्पन्नं भवाञ्छप्तुं न चार्हति । स्वभाव एव तिर्यक्षु विवेकविकलं मनः

ഹംസൻ പറഞ്ഞു—തിര്യഗ്യോണിയിൽ ജനിച്ച ജീവിയെ നീ ശപിക്കേണ്ടതല്ല; തിര്യക് ജീവികളിൽ സ്വഭാവതഃ മനസ്സ് വിവേകരഹിതമാണ്।

Verse 8

तथापि देव पापोऽस्मि यदहं स्वामिनं त्यजे । किं तु धावद्भिरत्युग्रैर्गणैः शार्वैः पितामह । सहसाहं भयाक्रान्तस्त्रस्तस्त्यक्त्वा पलायितः

എങ്കിലും, ഹേ ദേവാ, ഞാൻ പാപിയാണ്; ഞാൻ എന്റെ സ്വാമിയെ ഉപേക്ഷിച്ചു. പക്ഷേ, ഹേ പിതാമഹാ, ശർവന്റെ അത്യുഗ്ര ഗണങ്ങൾ ഓടിവന്നു; പെട്ടെന്നു ഭയാക്രാന്തനായി ഞാൻ വിറച്ചു, വിട്ടുകളഞ്ഞ് ഓടി രക്ഷപ്പെട്ടു।

Verse 9

अद्यापि भयमेवाहं पश्यन्नस्मि विभो पुरः । तेन स्मृतोऽपि भवता नाव्रजं भवदन्तिके

ഹേ വിഭോ, ഇന്നും എന്റെ മുന്നിൽ എനിക്ക് ഭയം മാത്രമേ കാണുന്നുള്ളൂ; അതുകൊണ്ട് നീ എന്നെ സ്മരിച്ചിട്ടും ഞാൻ നിന്റെ അടുക്കലേക്ക് വന്നില്ല।

Verse 10

श्रीमार्कण्डेय उवाच । इति ब्रुवन्नेव हि धातुरग्रे हंसः श्वसत्यक्षिपूज्यः सुदीनः । तिर्यञ्चं मां पापिनं मूढबुद्धिं प्रभो पुरः पतितं पाहि पाहि

ശ്രീ മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ പറയുന്നതിനിടയിൽ സ്രഷ്ടാവിന്റെ മുമ്പിൽ ഹംസൻ അത്യന്തം ദീനനായി വിറച്ചു, ശ്വാസം മുട്ടി, കണ്ണുകൾ കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞു; അവൻ കരഞ്ഞു—‘ഞാൻ തിര്യക്, പാപി, മൂഢബുദ്ധി; പ്രഭോ, നിന്റെ മുമ്പിൽ പതിതൻ—രക്ഷിക്കണേ, രക്ഷിക്കണേ।’

Verse 11

एको देवस्त्वं हि सर्गस्य कर्ता नानाविधं सृष्टमेतत्त्वयैव । अहं सृष्टस्त्वीदृशो यत्त्वया वै सोऽयं दोषो धातरद्धा तवैव

സൃഷ്ടിയുടെ കർത്താവായ ഏകദേവൻ നീയേ; ഈ നാനാവിധ ലോകം നിനക്കാൽ തന്നെയാണ് സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടത്. ഞാനും നീ സൃഷ്ടിച്ചതുപോലെ ഇങ്ങനെ തന്നെയാണ്; അതിനാൽ, ഹേ ധാതാ, ഈ ദോഷം സത്യമായി നിന്റേതുതന്നെ।

Verse 12

शापस्य वानुग्रहस्यापि शक्तस्त्वत्तो नान्यः शरणं कं व्रजामि । सेवाधर्माद्विच्युतं दासभूतं चपेटैर्हन्तव्यं वै तात मां त्राहि भक्तम्

ശാപവും അനുഗ്രഹവും നൽകാനുള്ള ശക്തി നിനക്കേ ഉള്ളൂ; നിന്നെ വിട്ട് ഞാൻ ആരുടെ ശരണം തേടും? സേവാധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് ച്യുതനായ ദാസഭാവത്തിൽ വീണ, അടികൾക്കർഹനായ എന്നെ—ഹേ പിതാവേ, നിന്റെ ഭക്തനെ രക്ഷിക്കണമേ।

Verse 13

विद्याविद्ये त्वत्त एवाविरास्तां धर्माधर्मौ सदसद्द्युर्निशे च । नानाभावाञ्जगतस्त्वं विधत्सेस्तं त्वामेकं शरणं वै प्रपद्ये

വിദ്യയും അവിദ്യയും നിനക്കിൽ നിന്നുതന്നെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; ധർമ്മാധർമ്മം, സത്യാസത്യങ്ങൾ, പകലും രാത്രിയും കൂടെ. ജഗത്തിന്റെ നാനാഭാവങ്ങളെ നീ തന്നെയാണ് വിധിക്കുന്നത്; അതുകൊണ്ട് ഞാൻ നിന്നെയൊന്നേ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 14

एकोऽसि बहुरूपोऽसि नानाचित्रैककर्मतः । निष्कर्माखिलकर्मासि त्वामतः शरणं व्रजे

നീ ഒരുവനാണ്; എങ്കിലും അനേകരൂപങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷനായി ജഗത്തിന്റെ നാനാവിധ വിചിത്രകർമ്മങ്ങൾ നടത്തുന്നു. കർമരഹിതനായിട്ടും നീ തന്നെയാണ് എല്ലാ കർമങ്ങളുടെയും ആധാരം; അതുകൊണ്ട് ഞാൻ നിന്റെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 15

नमोनमो वरेण्याय वरदाय नमोनमः । नमो धात्रे विधात्रे च शरण्याय नमोनमः

വരണീയനായ പരമനോട് വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കാരം; വരദായകനോട് വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കാരം. ധാത്രനും വിധാത്രനും നമസ്കാരം; എല്ലാവർക്കും ശരണമായവനോട് വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കാരം.

Verse 16

शिक्षाक्षरवियुक्तेयं वाणी मे स्तौति किं विभो । का शक्तिः किं परिज्ञानमिदमुक्तं क्षमस्व मे

ഹേ വിഭോ, ശിക്ഷയും അക്ഷരജ്ഞാനവും കുറവായ എന്റെ വാക്കുകൾ നിന്നെ എങ്ങനെ സ്തുതിക്കും? എനിക്ക് എന്ത് ശക്തി, എന്ത് യഥാർത്ഥ പരിജ്ഞാനം? ഞാൻ പറഞ്ഞതെല്ലാം ക്ഷമിക്കണമേ.

Verse 17

श्रीमार्कण्डेय उवाच । एवं वदति हंसे वै ब्रह्मा प्राह प्रसन्नधीः । शिक्षा दत्ता तवैवेयं मा विषादं कृथाः खग

ശ്രീ മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—ഹംസം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ പ്രസന്നബുദ്ധനായ ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—“ഈ ഉപദേശം നിനക്കു തന്നിരിക്കുന്നു; ഹേ ഖഗാ, വിഷാദിക്കരുത്।”

Verse 18

तपसा शोधयात्मानं यथा शापान्तमाप्नुयाः । रेवासेवां कुरु स्नात्वा स्थापयित्वा महेश्वरम् । अचिरेणैव कालेन ततः संस्थानमाप्स्यसि

തപസ്സിലൂടെ നിന്നെ നീ ശുദ്ധീകരിക്ക; അങ്ങനെ ശാപാന്തം പ്രാപിക്കും. റേവയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് റേവാസേവ ചെയ്യുക, മഹേശ്വരനെ സ്ഥാപിക്കുക; പിന്നെ അല്പകാലത്തിനകം നീ നിന്റെ സ്വസ്ഥാനം പ്രാപിക്കും।

Verse 19

यच्चेष्ट्वा बहुभिर्यज्ञैः समाप्तवरदक्षिणैः । गोस्वर्णकोटिदानैश्च तत्फलं स्थापिते शिवे

ഉത്തമ ദക്ഷിണകളോടെ സമാപ്തമായ അനേകം യജ്ഞങ്ങൾ ചെയ്താലും, കോടി ഗോവും സ്വർണ്ണവും ദാനം ചെയ്താലും ലഭിക്കുന്ന ഫലം—ശിവനെ സ്ഥാപിച്ചാൽ അതേ ഫലം ലഭിക്കുന്നു।

Verse 20

ब्रह्मघ्नो वा सुरापो वा स्वर्णहृद्गुरुतल्पगः । रेवातीरे शिवं स्थाप्य मुच्यते सर्वपातकैः

ബ്രഹ്മഹന്താവായാലും, സുരാപാനിയായാലും, സ്വർണ്ണഹർത്താവായാലും, ഗുരുതൽപഗനായാലും—റേവാതീരത്ത് ശിവനെ സ്ഥാപിച്ചാൽ അവൻ സർവ്വപാതകങ്ങളിൽ നിന്നു മോചിതനാകും।

Verse 21

तस्माद्भर्गसरित्तीरे स्थापयित्वा त्रियम्बकम् । वियुक्तः सर्वदोषैस्त्वं यास्यसे पदमुत्तमम्

അതുകൊണ്ട് ഭർഗാ നദീതീരത്ത് ത്ര്യമ്പകനെ സ്ഥാപിക്കുക. സർവ്വദോഷങ്ങളിൽ നിന്നു വിമുക്തനായി നീ പരമോത്തമ പദം പ്രാപിക്കും।

Verse 22

एवमुक्तः स विधिना हृष्टतुष्टः खगोत्तमः । तथेत्युक्त्वा जगामाशु नर्मदातीरमुत्तमम्

വിധി (ബ്രഹ്മാവ്) ഇങ്ങനെ ഉപദേശിച്ചതോടെ ആ ഖഗോത്തമൻ ഹർഷിതനും തൃപ്തനും ആയി. ‘തഥാസ്തു’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവൻ വേഗത്തിൽ നർമദയുടെ പരമ പുണ്യ തീരത്തിലേക്ക് പോയി.

Verse 23

तपस्तप्त्वा कियत्कालं स्थापयामास शङ्करम्

കുറെകാലം തപസ്സു ചെയ്ത് അവൻ ശങ്കരനെ (ശിവനെ) പ്രതിഷ്ഠിച്ചു.

Verse 24

स्वनाम्ना भरतश्रेष्ठ हंसेश्वरमनुत्तमम् । पूजयित्वा परं स्थानं प्राप्तवान्खगसत्तमः

ഹേ ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! ആ ഖഗസത്തമൻ തന്റെ നാമത്തിൽ അനുത്തമ ഹംസേശ്വരനെ സ്ഥാപിച്ച് പൂജിച്ചു; പിന്നെ പരമ സ്ഥാനത്തെ പ്രാപിച്ചു.

Verse 25

तत्र हंसेश्वरे तीर्थे गत्वा स्नात्वा युधिष्ठिर । पूजयेत्परमेशानं स पापैः परिमुच्यते

ഹേ യുധിഷ്ഠിരാ! ഹംസേശ്വര തീർത്ഥത്തിൽ ചെന്നു സ്നാനം ചെയ്ത് പരമേശാനനെ (ശിവനെ) പൂജിക്കണം; അതിനാൽ മനുഷ്യൻ സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്നു പൂർണ്ണമായി വിമുക്തനാകും.

Verse 26

स्तुवन्नेकमना देवं न दैन्यं प्राप्नुयात्क्वचित् । श्राद्धं दीपप्रदानं च ब्राह्मणानां च भोजनम् । दत्त्वा शक्त्या नृपश्रेष्ठ स्वर्गलोके महीयते

ഏകാഗ്ര മനസ്സോടെ ദേവനെ സ്തുതിക്കുന്നവൻ എവിടെയും ദൈന്യം പ്രാപിക്കുകയില്ല. ഹേ നൃപശ്രേഷ്ഠാ! ശേഷിയനുസരിച്ച് ശ്രാദ്ധം, ദീപദാനം, ബ്രാഹ്മണഭോജനം എന്നിവ നൽകി സ്വർഗ്ഗലോകത്തിൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 27

त्रिकालमेककालं वा यो भक्त्या पूजयेच्छिवम् । नवप्रसूतां धेनुं च दत्त्वा पार्थ द्विजोत्तमे । षष्टिवर्षसहस्राणि शिवलोके महीयते

ത്രികാലമോ ഏകകാലമോ ഭക്തിയോടെ ശിവനെ പൂജിക്കുകയും, ഹേ പാർഥ, നവപ്രസൂതയായ ധേനുവിനെ ഉത്തമ ബ്രാഹ്മണനു ദാനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നവൻ ശിവലോകത്തിൽ അറുപതിനായിരം വർഷങ്ങൾ മഹത്വത്തോടെ ആദരിക്കപ്പെടുന്നു।