Reva Khanda (Narmada Section)
Reva Khanda
A Narmadā (Revā)–centered sacred-geography unit mapping tīrthas and devotional memory along the river’s banks. The chapter’s frame situates narration at Naimiṣāraṇya (a classical Purāṇic recitation landscape), from which the Revā region is described through hymnic praise, origin inquiry, and tīrtha-oriented questioning.
Adhyayas in Reva Khanda
232 chapters to explore.
Adhyaya 1
Revā-stutiḥ, Naimiṣa-saṃvādaḥ, Purāṇa-prāmāṇya-nirdeśaḥ (Invocation to Revā; Naimiṣa Dialogue; On the Authority of Purāṇa)
અધ્યાય મંગલાચરણથી શરૂ થઈ રેવા/નર્મદાની વિસ્તૃત સ્તુતિ રજૂ કરે છે. નર્મદાને દુરિત-નાશિની, દેવ-ઋષિ-માનવ દ્વારા વંદનીય, અને તપસ્વીઓ પણ જેના તટોની ઇચ્છા કરે એવી પરમ પાવન નદી તરીકે વર્ણવવામાં આવી છે. પછી કથા નૈમિષારણ્યના પુરાણપ્રસિદ્ધ સંવાદમાં પ્રવેશે છે. યજ્ઞસત્રમાં બેઠેલા શૌનક સૂતને પૂછે છે—બ્રાહ્મી અને વિષ્ણુ-નદી પછી ‘ત્રીજી’ મહાનદી તરીકે ઓળખાતી રૌદ્રી નદી રેવા ક્યાં છે, તેનો રુદ્રસંબંધિત ઉદ્ભવ શું છે, અને તેના સંબંધિત તીર્થો કયા કયા છે? સૂત પ્રશ્નની પ્રશંસા કરીને શ્રુતિ, સ્મૃતિ અને પુરાણને પરસ્પર પૂરક પ્રમાણ તરીકે સ્થાપે છે; પુરાણને ‘પંચમ વેદ’ સમાન મહાપ્રમાણ કહી તેના પંચલક્ષણનું નિરૂપણ કરે છે. ત્યારબાદ અઢાર મહાપુરાણોના નામો અને શ્લોકસંખ્યા, તેમજ ઉપપુરાણોની યાદી આપે છે; અંતે શ્રવણ-પાઠથી મહાપુણ્ય અને શુભ પરલોકપ્રાપ્તિનું ફળ જણાવે છે.
Adhyaya 2
रेवातीर्थकथाप्रस्तावः — Janamejaya’s Inquiry and the Vindhya Āśrama Prelude
બીજા અધ્યાયમાં સૂતજી નર્મદા-તીર્થોના વિશાળ માહાત્મ્યનો આરંભ કરે છે અને કહે છે કે તેમનું સંપૂર્ણ વર્ણન કરવું અતિ દુષ્કર છે. પછી તેઓ એક પૂર્વપ્રસંગ યાદ કરાવે છે—મહાયજ્ઞના મંડપમાં રાજા જનમેજય, દ્યુતપરાજય પછી વનવાસે ગયેલા પાંડવોના તીર્થસેવન વિષે વ્યાસશિષ્ય વૈશંપાયનને પૂછે છે. વૈશંપાયન વિરূপાક્ષ શિવ અને વ્યાસને પ્રણામ કરીને કથા કહેવા સંમત થાય છે. પાંડવો દ્રૌપદી તથા બ્રાહ્મણ સહચરો સાથે અનેક તીર્થોમાં સ્નાન કરીને વિંધ્ય પ્રદેશે પહોંચે છે. ત્યાં એક આદર્શ તપોવન-આશ્રમનું મનોહર ચિત્ર છે—પુષ્પ-ફળોથી સમૃદ્ધ વન, નિર્મળ જળધારા, શાંત વાતાવરણ અને અહિંસક પશુ-પક્ષીઓનો સહવાસ; તપશ્ચર્યા અને પ્રકૃતિનું સુમેળ દેખાય છે. એ જ અરણ્યમાં શિસ્તબદ્ધ ઋષિઓથી ઘેરાયેલા, વિવિધ તપમાં રત મુનિ માર્કંડેયને તેઓ મળે છે. યુધિષ્ઠિર ભક્તિપૂર્વક નજીક જઈને પૂછે છે—પ્રલયોમાં પણ આપનું અદભુત દીર્ઘાયુષ્ય કેમ ટકે છે? અને પ્રલયકાળે કઈ નદીઓ રહે છે, કઈ લય પામે છે? માર્કંડેય રુદ્રભાષિત પુરાણની સ્તુતિ કરીને ભક્તિથી શ્રવણ કરવાથી મહાફળ મળે છે એમ કહે છે, મુખ્ય નદીઓનું નામ લે છે અને જણાવે છે કે સમુદ્રો તથા નદીઓ કાળચક્રમાં ક્ષીણ થાય છે; પરંતુ નર્મદા સાત કલ્પાંત સુધી પણ અવિનાશી રહે છે—આ રીતે આગળના વર્ણન માટે ભૂમિકા બને છે.
Adhyaya 3
Mārkaṇḍeya’s Account of Yuga-Dissolution and the Matsya-Form Encounter (युगक्षय-वर्णनं मत्स्यरूप-समागमश्च)
આ અધ્યાયમાં યુધિષ્ઠિર મુનિ માર્કંડેયને પૂછે છે કે તેમણે વારંવાર જોયેલી યુગક્ષયની ભયાનક પરિસ્થિતિઓ કેવી હોય છે. માર્કંડેય દુષ્કાળ, ઔષધિ‑વનસ્પતિઓનો ક્ષય, નદીઓ‑સરોવરો સૂકાઈ જવું અને જીવોનું ઉચ્ચ લોકોએ સ્થળાંતર—આ બધું વર્ણવે છે. પછી તેઓ પુરાણપ્રસારની અધિકાર‑પરંપરા સ્થાપે છે—શંભુ → વાયુ → સ્કંદ → વસિષ્ઠ → પરાશર → જાતૂકર્ણ્ય → અન્ય ઋષિઓ—અને કહે છે કે પુરાણ‑શ્રવણ જન્મજન્માંતરના સંચિત મલ દૂર કરીને મુક્તિમાર્ગે સહાયક બને છે. પછી પ્રલયનું દૃશ્ય આવે છે: બાર સૂર્યોના તાપે જગત દગ્ધ થઈ એક જ મહાસાગર બની જાય છે. જળમાં ભટકતાં તેઓ આદ્ય તેજોમય પરમ સત્તાનું દર્શન કરે છે અને અંધકારમય સમુદ્રમાં બીજા મનુને પોતાની સંતતિ સાથે ગમન કરતાં જુએ છે. ભય અને થાકમાં તેઓ મહાન મત્સ્યરૂપને મળે છે; તે મહેશ્વર હોવાનું જાણી, તેની બોલાવણીએ નજીક જાય છે. સમુદ્રમાં જ નદી જેવી અદ્ભુત ધારા દેખાય છે અને ‘અબલા’ નામની દિવ્ય સ્ત્રી પોતે ઈશ્વરના દેહમાંથી ઉત્પન્ન હોવાનું કહી, શંકર‑સન્નિધિથી જોડાયેલી નૌકા સુરક્ષિત આશ્રય છે એમ સમજાવે છે. માર્કંડેય મનુ સાથે નૌકામાં ચઢી શૈવ સ્તોત્ર ગાય છે—સદ્યોજાત, વામદેવ, ભદ્રકાળી, રુદ્ર વગેરે રૂપોથી જગત્કારણ શિવનું સ્તવન કરે છે. અંતે મહાદેવ પ્રસન્ન થઈ વર માંગવા કહે છે; અનિત્ય જગતમાં ભક્તિ અને પ્રમાણિક શ્રવણ જ શરણ છે—એ અધ્યાયનો સાર છે.
Adhyaya 4
Origin and Boons of Revā (Narmadā) as Rudra-born River
આ અધ્યાયમાં સંવાદોની પરંપરા દ્વારા રેવા (નર્મદા) નદીની ઉત્પત્તિ અને મહિમા વર્ણવાય છે. માર્કંડેય ત્રિકૂટ શિખર પર મહાદેવને સમીપ જઈ વંદન-પૂજન કરે છે. ત્યારબાદ યુધિષ્ઠિર પૂછે છે—અંધકારમય મહાસાગરમાં ભટકતી, પદ્મલોચના સ્ત્રી કોણ છે, જે પોતાને રુદ્રજ કહે છે? માર્કંડેય કહે છે કે આ જ પ્રશ્ન તેણે પહેલાં મનુને કર્યો હતો; મનુ જણાવે છે—ઉમા સહિત શિવે ઋક્ષશૈલ પર ઘોર તપ કર્યું અને શિવના સ્વેદમાંથી પરમ પુણ્યવતી નદી પ્રગટ થઈ; એ જ પદ્મલોચના દેવી રેવા છે. કૃતયુગમાં આ નદી સ્ત્રીરૂપે રુદ્રની આરાધના કરીને વર માગે છે—પ્રલયમાં પણ અક્ષયતા, ભક્તિપૂર્વક સ્નાનથી મહાપાતકોનો નાશ કરવાની શક્તિ, ‘દક્ષિણ ગંગા’નું પદ, તેના સ્નાનફળનું મહાયજ્ઞાદિ કર્મફળ સમાન થવું, અને તેના કાંઠે શિવનું નિત્ય સાન્નિધ્ય. શિવ વરદાન આપી ઉત્તર-દક્ષિણ કાંઠાના નિવાસીઓ માટે ભિન્ન ફળ જણાવે છે અને સર્વજન માટે ઉદ્ધારક પુણ્ય વિસ્તારે છે. અંતે રુદ્રોત્પત્તિ સંબંધિત નદીઓ/ધારાઓના નામો અને ફલશ્રુતિ—આ નામોનું સ્મરણ, પાઠ કે શ્રવણ કરનારને મહાપુણ્ય અને ઉત્તમ પરલોકગતિ પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 5
नर्मदाया उत्पत्तिः, नामकरणं च (Origin and Naming of Narmadā; Kalpa-Framing Discourse)
આ અધ્યાય પ્રશ્નોત્તરરૂપ ધાર્મિક-તત્ત્વચર્ચાથી રચાયેલો છે. યુધિષ્ઠિર ઋષિસભા સાથે નર્મદાની પવિત્રતા જોઈ આશ્ચર્યથી પૂછે છે—સાત કલ્પોના ક્ષય સમયે પણ દેવી-નદી કેમ નાશ પામતી નથી? તે પ્રલય કેવી રીતે થાય છે, જગત જલરૂપ અવસ્થામાં કેવી રીતે રહે છે, પુનઃસૃષ્ટિ અને પાલન કેવી રીતે થાય છે—આ બ્રહ્માંડિય પ્રક્રિયાઓનું સિદ્ધાંતરૂપ સ્પષ્ટીકરણ પણ માંગે છે. સાથે નર્મદા, રેવા વગેરે અનેક નામોના અર્થ અને ઉપાસનામાં તેમના કારણો, તેમજ પુરાણવિદો દ્વારા ‘વૈષ્ણવી’ કહેવાતી પરંપરાનો આધાર શું છે—એ પણ પૂછે છે. માર્કંડેય મહેશ્વરથી વાયુ દ્વારા પ્રાપ્ત પરંપરાનો ઉલ્લેખ કરી કલ્પભેદ સમજાવે છે અને સૃષ્ટિનું સંક્ષિપ્ત ચિત્ર આપે છે—આદિ તમસમાંથી તત્ત્વનો ઉદય, હિરણ્યાંડની રચના અને બ્રહ્માનું પ્રાકટ્ય. પછી નર્મદાની દૈવી ઉત્પત્તિ કથા આવે છે: ઉમા-રુદ્રસંબંધિત તેજસ્વી કન્યા દેવ-દાનવોને મોહે છે; શિવ એક ક્રીડાનિયમ સ્થાપે છે, કન્યા દૂરદૂર તિરોભાવ અને પુનઃપ્રકટ થાય છે, અને અંતે ‘નર્મ’ (હાસ્ય) તથા દિવ્ય લીલાના અર્થથી શિવ તેનું નામ ‘નર્મદા’ રાખે છે. અંતમાં તેને મહોદધિને સોંપવી, પર્વતપ્રદેશમાંથી સમુદ્રમાં પ્રવેશ કરવો, અને વિશિષ્ટ કલ્પચોકઠામાં (બ્રાહ્મ/માત્સ્ય સંદર્ભ સાથે) તેના પ્રાકટ્યનો ઉલ્લેખ થાય છે।
Adhyaya 6
Narmadā–Revā Utpatti and Nāma-Nirukti (Origin and Etymologies of the River’s Names)
માર્કંડેય કહે છે કે યુગાંતના મહાપ્રલયમાં મહાદેવ પ્રથમ અગ્નિમય અને પછી મેઘસદૃશ વિશ્વરૂપ ધારણ કરીને સમગ્ર જગતને એક જ મહાસાગરમાં ડૂબાડી દે છે. અંધકારમય આદિજળમાં શિવશક્તિના કાર્યરૂપે તેજસ્વી મયૂરાકૃતિ પ્રગટ થાય છે અને તેમાંથી પુનઃસૃષ્ટિનો ક્રમ શરૂ થાય છે. એ સમયે નર્મદા પુણ્યનદી-દેવી રૂપે દર્શન આપે છે; દિવ્ય કૃપાથી પ્રલયમાં પણ તે નાશ પામતી નથી. શિવની આજ્ઞાથી જગતનું પુનઃસ્થાપન થાય છે; મયૂરના પંખોમાંથી દેવ અને અસુરગણ પ્રગટ થાય છે, ત્રિકૂટ પર્વત પ્રાદુર્ભૂત થાય છે અને પછી નદીઓના પ્રવાહોથી ભૂગોળ ફરી સ્થિર થાય છે. ત્યારબાદ નર્મદાના નામો અને તેમની નિરુક્તિઓનું વર્ણન આવે છે—મહતી, શોણા, કૃપા, મંદાકિની, મહાર્ણવા, રેવા, વિપાપા, વિપાશા, વિમલા, રંજના વગેરે—જે શુદ્ધિ, કરુણા, સંસારતરણ અને મંગલદર્શન જેવા ગુણો દર્શાવે છે. અંતે કહે છે કે આ નામો તથા તેમના ઉદ્ભવનું જ્ઞાન પાપમોચન કરે છે અને રુદ્રલોકની પ્રાપ્તિ કરાવે છે.
Adhyaya 7
Kūrma-Prādurbhāva and the Epiphany of Devī Narmadā (Revā’s Manifestation)
માર્કણ્ડેય પ્રલયનું દૃશ્ય વર્ણવે છે—સ્થાવર-જંગમ સમસ્ત જગત અંધકારમાં લીન થઈ ભયંકર ‘એકાર્ણવ’ મહાસાગરમાં વિલય પામે છે. તે જળરાશિમાં એકલા બ્રહ્મા કૂર્મ-રૂપે મહાતેજસ્વી, વિશ્વવ્યાપી પરમ દેવતાનું દર્શન કરે છે; તેનું સ્વરૂપ અતિશય અને કોસ્મિક ગુણોથી યુક્ત કહેવાય છે. બ્રહ્મા દેવતાને સૌમ્ય રીતે જાગૃત કરી, વેદ-વેદાંગની ભાષામાં મંગલ સ્તુતિ કરે છે અને પૂર્વે સંહૃત લોકોને ફરી પ્રગટ કરવા વિનંતી કરે છે. દેવતા ઉઠીને ત્રિલોક, દેવ-દાનવ-ગંધર્વ-યક્ષ-નાગ-રાક્ષસ વગેરે સર્વ જીવવર્ગો તથા સૂર્ય-ચંદ્ર-નક્ષત્રાદિને ફરી પ્રસરી દે છે. ત્યારબાદ પૃથ્વી પર્વતો, દ્વીપો, સમુદ્રો અને લોકાલોક સુધી વિસ્તૃત દેખાય છે. આ નવી સૃષ્ટિમાં જળમાંથી દિવ્ય આભૂષણોથી શોભિત સ્ત્રી-રૂપે દેવી નર્મદા (રેવા) પ્રાદુર્ભવ કરે છે; તેની સ્તુતિ કરીને ભક્તિપૂર્વક નમન કરી નજીક જવામાં આવે છે. અંતે ફલશ્રુતિરૂપે કહેવામાં આવે છે કે આ કૂર્મ-પ્રાદુર્ભાવની કથા સાંભળવાથી અથવા અધ્યયનથી કિલ્બિષ, એટલે પાપ, નાશ પામે છે.
Adhyaya 8
बकरूपेण महेश्वरदर्शनं तथा नर्मदामाहात्म्योपदेशः | Mahādeva as the Crane and the Instruction on Narmadā’s Sanctity
માર્કંડેય કહે છે—પ્રલયકાળે સમગ્ર જગત જળમાં ડૂબી ગયું ત્યારે તેઓ લાંબા સમય સુધી મહાસાગરના મધ્યમાં થાકી ગયા અને મહાપ્રલયમાંથી પાર ઉતારનાર દેવનું ધ્યાન કરવા લાગ્યા. ત્યારે તેમને બગલા/ક્રેન સમાન, દિવ્ય તેજથી ઝળહળતો એક પક્ષી દેખાયો. ભયંકર સમુદ્રમાં એવો દિવ્ય જીવ કેવી રીતે પ્રગટ્યો તે પૂછતાં, પક્ષીએ પોતાને મહાદેવ તરીકે ઓળખાવ્યો—બ્રહ્મા-વિષ્ણુને પણ આવરી લેતું પરમ તત્ત્વ—અને કહ્યું કે અત્યારે વિશ્વ સંહારમાં લય પામ્યું છે. મહેશ્વર તેમને પોતાના પાંખના આશ્રયમાં વિશ્રાંતિ આપે છે; મુનિને સમયની પાર જતાં હોય એવો અનુભવ થાય છે. પછી નૂપુરના નાદ સાથે દિશાઓમાંથી આવેલી દસ અલંકૃત કન્યાઓ પક્ષીની પૂજા કરીને એક ગુપ્ત, પર્વતગર્ભ સમાન આંતરિક લોકમાં પ્રવેશે છે. અંદર અદ્ભુત નગરી, દિવ્ય નદી અને અનેક રંગોથી ઝગમગતું વિસ્મયકારી લિંગ દેખાય છે; સંહૃત અવસ્થામાં દેવગણ તેની આસપાસ સ્થિત છે. પછી એક તેજસ્વી કન્યા પોતાને નર્મદા (રેવા) કહે છે—રુદ્રદેહમાંથી ઉત્પન્ન—અને દસ કન્યાઓ દિશાઓ છે એમ સમજાવે છે. મહાયોગી મહાદેવે સંકોચકાળમાં પણ પૂજાર્થે લિંગને પ્રગટ રાખ્યું છે. ‘લિંગ’ એ તત્ત્વ છે જેમાં ચરાચર જગત લય પામે છે; દેવતાઓ હાલ માયાથી સંકુચિત છે, સૃષ્ટિ સમયે ફરી પ્રગટ થશે. અંતે ઉપદેશ—નર્મદાજળમાં મંત્રવિધિથી મહાદેવનું સ્નાન-પૂજન કરવાથી પાપ નાશ પામે છે; નર્મદા માનવલોકની મહાપાવની તરીકે પ્રતિષ્ઠિત છે।
Adhyaya 9
युगान्तप्रलयः, वेदापहारः, मत्स्यावतारः, नर्मदामाहात्म्यम् (Yugānta-Pralaya, Veda-Abduction, Matsya Intervention, and Narmadā Māhātmya)
આ અધ્યાયમાં શ્રી માર્કંડેય યುಗાંત-પ્રલયનું વર્ણન કરે છે. સમગ્ર જગત જળમગ્ન થાય છે; દેવર્ષિ અને દિવ્યગણો જોવે છે કે પરમેશ્વર શિવ પ્રકૃતિના આધારથી યોગસમાધિમાં શયન કરી રહ્યા છે અને સૌ તેમની સ્તુતિ કરે છે. પછી બ્રહ્મા ચાર વેદોના લોપ માટે શોક વ્યક્ત કરીને કહે છે કે સૃષ્ટિ-રચના, કાળસ્મૃતિ (ભૂત-વર્તમાન વગેરે) અને ક્રમબદ્ધ જ્ઞાન માટે વેદ અનિવાર્ય છે. શિવના પ્રશ્ને નર્મદા કારણ જણાવે છે—મધુ અને કૈટભ નામના દૈત્યો દેવનિદ્રાની અવસ્થામાં અવસર મેળવી વેદોને છુપાવી સમુદ્રના ગર્ભમાં રાખી દે છે. ત્યારબાદ વૈષ્ણવ હસ્તક્ષેપ સ્મરાય છે: ભગવાન મત્સ્યરૂપ ધારણ કરીને પાતાળમાં જઈ વેદોને શોધે છે, દૈત્યોનો સંહાર કરીને વેદોને બ્રહ્માને પરત આપે છે; તેથી પુનઃ સૃષ્ટિ પ્રવર્તે છે. અંતે ગંગા, રેવા (નર્મદા) અને સરસ્વતીને એક જ પવિત્ર શક્તિના ત્રણ પ્રકટ રૂપ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે, જે વિવિધ દેવરૂપો સાથે જોડાયેલા છે. નર્મદાની સૂક્ષ્મતા, વ્યાપકતા અને પાવનતા ગાઈને કહેવામાં આવે છે કે તેના જળસ્પર્શથી અને તેના તટ પર શિવપૂજનથી શુદ્ધિ તથા ઉચ્ચ આધ્યાત્મિક ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 10
Revātīra-āśrayaḥ: Kalpānta-anāvṛṣṭi, Ṛṣi-saṅgama, and Narmadā’s Salvific Efficacy (रेवातीराश्रयः)
આ અધ્યાયમાં યુધિષ્ઠિર કલ્પકાળનું સ્વરૂપ અને નર્મદા-ક્ષેત્રના વિભાગ-ક્રમ વિશે પૂછે છે. માર્કંડેય પૂર્વ કલ્પાંતની કથા કહે છે—ભયંકર અનાવૃષ્ટિથી નદીઓ અને સમુદ્ર સૂકી ગયા, ભૂખથી લોકો ભટક્યા, હોમ-બલિની પરંપરા તૂટી અને શૌચ-શુદ્ધિના આચાર ક્ષીણ થયા. ત્યારે કુરુક્ષેત્રવાસી, વૈખાનસ, ગુહાવાસી તપસ્વી વગેરે અનેક ઋષિઓ માર્ગદર્શન માગે છે; તેઓને ઉત્તર દિશા છોડીને દક્ષિણમાં, ખાસ કરીને સિદ્ધસેવિત પરમ પુણ્ય નર્મદા-તીરે જવા આદેશ મળે છે. રેવા-તટને અદ્વિતીય આશ્રય તરીકે વર્ણવ્યું છે—દેવાલય અને આશ્રમ સમૃદ્ધ, અગ્નિહોત્ર અવિરત, અને પંચાગ્નિ, ઉપવાસ, ચાન્દ્રાયણ, કૃચ્છ્ર વગેરે વિવિધ વ્રત-તપનું આચરણ થાય છે. અહીં મહેશ્વરની શૈવ-પૂજા સાથે નિત્ય નારાયણ-સ્મરણનો પણ ઉપદેશ છે; સ્વભાવાનુસાર ભક્તિ તદનુસાર ફળ આપે છે, પરંતુ વૃક્ષ છોડીને ડાળીઓમાં આસક્તિ (આંશિક આધાર પર જ અટકવું) સંસારબંધન વધારતી કહેવાય છે. ફળશ્રુતિમાં કહે છે કે રેવા-તીરે નિયમિત નિવાસ અને ઉપાસનાથી અપુનરાવૃત્તિ મળે છે; નર્મદા-જળમાં દેહાંત થનારને પણ ઉચ્ચ ગતિ પ્રાપ્ત થાય છે. અંતે આ અધ્યાયનું પાઠ-શ્રવણ રુદ્રવચનાનુસાર પાવન જ્ઞાનદાયક તરીકે પ્રશંસિત છે.
Adhyaya 11
Śraddhā, Narmadā-tīra Sādhanā, and the Pāśupata-Oriented Ethical Code (श्रद्धा–रेवातीरसाधना–पाशुपतधर्मः)
આ અધ્યાયમાં યુધિષ્ઠિર પૂછે છે—યુગાંત જેવી પરિસ્થિતિમાં પણ કેટલાંક તીર્થો અને સાધનાઓ કેમ અસરકારક રહે છે, અને ઋષિઓ નિશ્ચિત નિયમો (નિયમ-નિષ્ઠા) દ્વારા મુક્તિ કેવી રીતે મેળવે છે. માર્કંડેય ઉત્તર આપે છે કે શ્રદ્ધા જ અનિવાર્ય પ્રેરક છે—શ્રદ્ધા વિના કર્મ નિષ્ફળ; અને અનેક જન્મોના પુણ્યસંચયના પરિપાકથી શ્રદ્ધાયુક્ત શંકરભક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે. પછી રેવા-તીર/નર્મદા-તીરને શીઘ્ર સિદ્ધિ આપનાર તીર્થ તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે. શિવપૂજા, ખાસ કરીને લિંગપૂજા, નિયમિત સ્નાન અને ભસ્મધારણ પાપક્ષયકર છે—અગાઉ દોષિત આચરણ ધરાવનારને પણ ઝડપથી શુદ્ધ કરે છે એમ કહે છે. ત્યારબાદ અયોગ્ય અન્નાશ્રય, ખાસ કરીને ‘શૂદ્રાન્ન’ વગેરેના સંદર્ભમાં, ભોજન-આશ્રિતતા ને કર્મફળ અને આધ્યાત્મિક પતન સાથે જોડીને ચેતવણી આપવામાં આવે છે. પાશુપત-અનુરૂપ સાચી સાધનાની પ્રશંસા કરીને કપટ, લોભ અને દંભને તીર્થફળ નાશક દોષ ગણાવવામાં આવ્યા છે. નંદીના ઉપદેશરૂપ ભાગમાં લોભત્યાગ, શિવમાં સ્થિર ભક્તિ, પંચાક્ષરી મંત્રજપ અને રેવાની પાવનતા પર આશ્રયનો આગ્રહ છે. અંતે રુદ્રાધ્યાય, વૈદિક પાઠ, નર્મદા કાંઠે પુરાણપાઠ/શ્રવણ અને નિયમબદ્ધ સાધના દ્વારા શુદ્ધિ તથા ઉચ્ચ ગતિ મળે છે; યુગાંતના દુષ્કાળમાં ઋષિઓ નર્મદા-તીરે શરણ લે છે—એથી રેવા ‘નદીશ્રેષ્ઠ’ અને નિત્ય આશ્રયરૂપ સાબિત થાય છે.
Adhyaya 12
नर्मदास्तोत्रम् (Narmadā-Stotra) — Hymn of Praise to the Revā
માર્કંડેય રાજશ્રોતા-ચોકઠામાં કહે છે કે પૂર્વ ઉપદેશ સાંભળીને એકત્રિત ઋષિઓ આનંદિત થાય છે અને હાથ જોડીને નર્મદા (રેવા) દેવીની સ્તુતિ શરૂ કરે છે. આ અધ્યાય સતત સ્તોત્રરૂપે વહે છે, જેમાં નર્મદાને પાવન જલશક્તિ, પાપહરિણી, તીર્થોની શરણ, અને રુદ્રના અંગમાંથી ઉત્પન્ન (રુદ્રાંગસમુદ્ભવા) દિવ્ય દેવી તરીકે સંબોધવામાં આવે છે. સ્તોત્રમાં દુઃખ અને નૈતિક દોષથી પીડિત જીવોને શુદ્ધિ અને રક્ષા આપવાની શક્તિ, કષ્ટદાયક અવસ્થામાં ભટકવા સામે નર્મદાજલસ્પર્શની મુક્તિદાયકતા, તથા કલિયુગમાં અન્ય જળો ક્ષીણ/દૂષિત કહેવાય છતાં નર્મદાની સ્થિર પવિત્રતા દર્શાવવામાં આવે છે. અંતે ફલશ્રુતિ કહે છે કે નર્મદાસ્નાન પછી જે આ સ્તોત્રનું પાઠન કે શ્રવણ કરે, તે શુદ્ધ ગતિ પામી દિવ્ય વાહન અને અલંકારોથી વિભૂષિત થઈ મહેશ્વર/રુદ્રના સાન્નિધ્યને પ્રાપ્ત કરે છે।
Adhyaya 13
नर्मदाया दिव्यदर्शनं कल्पान्तरस्थैर्यं च (Narmadā’s Divine Epiphany and Her Continuity Across Kalpas)
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય નર્મદા/રેવાને રક્ષક અને ચિરંજીવી દિવ્ય શક્તિ તરીકે વર્ણવે છે. ઋષિઓની સ્તુતિથી પ્રસન્ન થઈ દેવી વરદાન આપવા સંકલ્પ કરે છે અને રાત્રે સ્વપ્નમાં પ્રગટ થઈ આશ્વાસન આપે છે—“મારા તટે નિર્ભય રહી વસો; તમને અભાવ કે કષ્ટ નહીં થાય.” ત્યારબાદ આશ્રમોની નજીક અતિપ્રચુર માછલીઓ વગેરે અદભુત પ્રકટતાઓ દેવકૃપાનું ચિહ્ન બની તપસ્વી સમુદાયનું પોષણ કરે છે. દીર્ઘ દૃશ્યમાં ઋષિઓ નર્મદા કાંઠે જપ, તપ, પિતૃ-દેવકર્મ કરે છે; કાંઠો અનેક લિંગ-સ્થાનો અને નિયમનિષ્ઠ બ્રાહ્મણોથી શોભે છે. પછી મધરાત્રે જળમાંથી તેજસ્વી કન્યા-રૂપ દેવી પ્રગટ થાય છે—ત્રિશૂલધારિણી, સર્પ-યજ્ઞોપવીતધારિણી—અને પ્રલય નજીક હોવાનું કહી કુટુંબસહિત ઋષિઓને રક્ષણ માટે પોતાના અંદર (નદીમાં) પ્રવેશવા કહે છે. અંતે નર્મદાની અનેક કલ્પોમાં અવિનાશી સતતતા જણાવાય છે; તેને શંકરી-શક્તિ તરીકે ઓળખાવી, જેમાં કલ્પોમાં તે નષ્ટ થતી નથી તે કલ્પોના નામો ઉલ્લેખીને નદીને પવિત્ર ભૂગોળ અને બ્રહ્માંડિય તત્ત્વ—બન્ને રૂપે પ્રતિષ્ઠિત કરવામાં આવે છે.
Adhyaya 14
नीललोहितप्रवेशः तथा रौद्रदेव्याः जगत्संहारवर्णनम् | Entry into the Śaiva State and the Description of the Fierce Devī in Cosmic Dissolution
આ અધ્યાય રાજર્ષિ-સંવાદરૂપે રચાયેલો છે. યુધિષ્ઠિર પૂછે છે કે નર્મદા-તટના ઋષિઓ પરલોક ગયા પછી કઈ અદભુત ઘટના બની. માર્કંડેય ‘રૌદ્ર-સંહાર’ રૂપે એક વૈશ્વિક સંકટનું વર્ણન કરે છે; બ્રહ્મા-વિષ્ણુ વગેરે દેવો કૈલાસ પર શાશ્વત મહાદેવની સ્તુતિ કરીને મહાકલ્પાંતમાં સંહારની પ્રાર્થના કરે છે. અહીં ત્રિવિધ દૈવી તત્ત્વ સ્પષ્ટ થાય છે—એક જ પરમ સત્તા બ્રાહ્મી (સૃષ્ટિ), વૈષ્ણવી (સ્થિતિ/પાલન) અને શૈવી (સંહાર) રૂપે પ્રગટે છે; અંતે ભૂતતત્ત્વોથી પર શૈવ ‘પદ’માં પ્રવેશનું નિરૂપણ થાય છે. પછી સંહારક્રિયા પ્રેરિત થાય છે. મહાદેવ દેવીને સૌમ્ય રૂપ ત્યજી રુદ્રસંબંધિત ઉગ્ર રૂપ ધારણ કરવા આજ્ઞા આપે છે; કરુણાથી દેવી પ્રથમ ઇનકાર કરે છે, પરંતુ શિવના ક્રોધવચનથી તે કાલરાત્રિ સમાન રૌદ્રી રૂપે પરિવર્તિત થાય છે. તેના ભયાનક સ્વરૂપ, અસંખ્ય રૂપોમાં વિસ્તરણ, ગણોની સંગત, અને ત્રિલોકનું ક્રમશઃ અસ્થિર થવું તથા દહન—આ બધું સંહારને અચાનક આપત્તિ નહીં, પરંતુ ધર્મબદ્ધ દૈવી વ્યવસ્થિત પ્રક્રિયા તરીકે દર્શાવે છે.
Adhyaya 15
Amarāṅkaṭa at the Narmadā: Kālarātri, the Mātṛgaṇas, and Śiva’s Yuga-End Vision (अमरंकट-माहात्म्य तथा संहारा-दर्शनम्)
માર્કંડેય યુગાંત સમાન ભયાનક વિનાશદર્શન વર્ણવે છે. ક્રૂર માતૃગણોથી ઘેરાયેલી કાલરાત્રિ લોકોને આચ્છાદિત કરે છે. બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-શિવશક્તિથી સંલગ્ન અને ભૂત તથા દિક્પાલ-તત્ત્વો સાથે જોડાયેલી માતૃદેવીઓ શસ્ત્ર ધારણ કરીને દસ દિશામાં વિચરે છે; તેમની ચીસો અને પગલાંના આઘાતથી ત્રિલોક દહન પામે છે. વિનાશ સાત દ્વીપ-ખંડોમાં ફેલાય છે; રક્તપાન અને જીવભક્ષણ જેવી છબીઓ પ્રલયભાવ દર્શાવે છે. પછી કથા પવિત્ર કેન્દ્ર તરફ વળે છે—નર્મદા તટે અમરાંકટ ખાતે શિવનું સાન્નિધ્ય. “અમરા” અને “કટા” શબ્દોથી સ્થાનનામની વ્યૂત્પત્તિ સમજાવવામાં આવે છે. ઉમાસહિત શંકર ગણો, માતૃગણો અને વ્યક્તરૂપે ઉપસ્થિત મૃત્યુ સાથે પરમાનંદ તાંડવમાં લીન થાય છે—રુદ્રનું ભયંકર અને શરણ્ય, બંને સ્વરૂપ પ્રગટે છે. નર્મદા જગદ્વંદ્ય માતૃનદી તરીકે સ્તુત છે અને તેની પ્રચંડ, ઉગ્ર પ્રવાહરૂપતા પણ વર્ણાય છે. અંતે દિવ્યદર્શન વધુ ઉગ્ર બને છે—રુદ્રના મુખમાંથી સંવર્ત પવન ઉઠી સમુદ્રોને સુકવી દે છે. શ્મશાનચિહ્નધારી, મહાતેજસ્વી શિવ સંહાર કરે છે, છતાં કાલરાત્રિ, માતૃગણો અને ગણો માટે પરમ આરાધ્ય એ જ છે. ઉપસંહારમાં હરિહર/શિવની રક્ષાકારી સ્તુતિ—તે જ વિશ્વકારણ અને નિત્ય સ્મરણનો વિષય—પ્રસ્તુત થાય છે.
Adhyaya 16
Saṃvartaka-Kāla Nṛtya and Mahādeva-Stotra (Cosmic Dissolution Motif)
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય ઉચ્ચ તત્ત્વમય પ્રસંગ વર્ણવે છે. શૂલધારી હર/શંભુ ભયંકર ભૂતગણોની વચ્ચે, ગજચર્મ ધારણ કરીને, ધુમાડા અને ચિંગારીઓની ભીષણ છબીઓ સાથે, વડવામુખ જેવી ખુલ્લી જડબાથી સંહારકાળનું સૂચન કરતાં નૃત્ય કરે છે. તેમના દિવ્ય અট্টહાસનો પ્રચંડ નાદ દિશાઓમાં ગુંજે છે, સમુદ્રોને ક્ષોભિત કરે છે અને બ્રહ્મલોક સુધી પહોંચીને ઋષિઓને વ્યાકુળ કરે છે; તેઓ બ્રહ્માને કારણ પૂછે છે. બ્રહ્મા તેને સ્વયં ‘કાળ’નું સ્વરૂપ કહે છે—સંવત્સર, પરિવત્સર વગેરે વર્ષચક્રો, સૂક્ષ્મ/અણુ પરિમાણો અને પરમ અધિપત્ય દ્વારા કાળતત્ત્વનું નિરૂપણ કરે છે. ત્યારબાદ સ્તોત્રભાગમાં બ્રહ્મા મંત્રમય વાણીથી મહાદેવની સ્તુતિ કરે છે—જે શંકર, વિષ્ણુ અને સર્જનતત્ત્વને આવરી લે છે તથા વાણી-મનથી પર છે. મહાદેવ આશ્વાસન આપી બ્રહ્માને અનેક મુખો દ્વારા ‘દહાતું’ જગત આકર્ષાતું જોવા કહે છે અને અંતર્ધાન થાય છે. ફલશ્રુતિમાં આ સ્તોત્રના શ્રવણ-પાઠથી શુભ ગતિ, ભયમુક્તિ અને યુદ્ધ, ચોરી, અગ્નિ, વન, સમુદ્ર વગેરે સંકટોમાં રક્ષા મળે છે; શિવને વિશ્વસનીય રક્ષક તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે।
Adhyaya 17
रुद्रवक्त्रप्रलयवर्णनम् (Description of the Dissolution Imagery from Rudra’s Mouth)
આ અધ્યાયમાં મુનિ માર્કંડેય રાજાને પ્રલયનું અત્યંત તીવ્ર અને ભયાનક સ્વરૂપ વર્ણવે છે. પરમેશ્વર પ્રગટ જગતનો સંહાર કરે છે અને દેવ-ઋષિઓ તેમની સ્તુતિ કરે છે—એવો પ્રવાહ છે. ખાસ કરીને મહાદેવના દક્ષિણ મુખનું ઘોર ચિત્રણ થાય છે—જ્વલંત નેત્રો, વિશાળ દંષ્ટ્રાઓ, સર્પચિહ્નોથી યુક્ત અંગો અને ગ્રાસ કરતી જિહ્વા—જેમા જગત નદીઓ સમુદ્રમાં મળી જાય તેમ લય પામે છે. તે મુખમાંથી પ્રચંડ જ્વાળાઓ નીકળે છે અને પછી દ્વાદશ આદિત્યરૂપ તેજ પ્રગટ થઈ પૃથ્વી, પર્વતો, સમુદ્રો અને અધોલોકોને દગ્ધ કરે છે; સપ્ત પાતાળ અને નાગલોક સુધી તાપ વ્યાપે છે. અંતે સર્વત્ર દાહ અને મહાપર્વતમાળાઓના વિઘટન વચ્ચે પણ રેવા-નર્મદા તીર્થ નષ્ટ થતું નથી—એવું વિશેષ સ્મરણ કરીને તીર્થકેન્દ્રિત પવિત્ર ભૂગોળની મહિમા દૃઢ થાય છે।
Adhyaya 18
Saṃvartaka-megha-prādurbhāvaḥ (The Manifestation of the Saṃvartaka Clouds) / Cosmic Inundation and the Search for Refuge
અધ્યાય ૧૮માં શ્રી માર્કંડેય પ્રલયનું ભયાનક દૃશ્ય વર્ણવે છે. સૂર્યના પ્રચંડ તેજથી જગત દગ્ધ થયેલું લાગે છે; ત્યારબાદ દિવ્ય સ્ત્રોતમાંથી સંવર્તક મેઘો પ્રગટ થાય છે—વિવિધ રંગોના, પર્વત-હાથી-દુર્ગ સમાન વિશાળ, વીજળી અને ગર્જનાથી યુક્ત. સંવર્તક સમૂહનું નામ લઈને કહેવામાં આવે છે કે તેમની વર્ષાથી સર્વ લોક ભરાઈ જાય છે અને સમુદ્ર, દ્વીપ, નદીઓ તથા પૃથ્વીમંડળો બધાં એક જ મહાજળરાશિ—એકાર્ણવ—માં લીન થઈ જાય છે. ત્યારે દૃશ્યતા નષ્ટ થાય છે; સૂર્ય-ચંદ્ર-તારા દેખાતા નથી, ઘોર અંધકાર છવાય છે અને પવન પણ સ્થિર જેવો લાગે છે—સર્વત્ર દિશાભ્રમ. આ મહાપ્લાવમાં વક્તા સ્તુતિ કરીને ‘સાચું શરણ ક્યાં?’ એવો વિચાર કરે છે અને શરણ્ય દેવનું સ્મરણ-ધ્યાન કરીને અંતર્મુખ બને છે. બાહ્ય આધાર નાશ પામે ત્યારે શિસ્તબદ્ધ સ્મૃતિ, ભક્તિ અને ચિંતનરૂપ શરણ જ ધર્મમય પ્રતિભાવ છે; દેવકૃપાથી સ્થિરતા મળે છે અને જળરાશિ પાર કરવાની શક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે।
Adhyaya 19
एकोर्णवप्रलये नर्मदागोरूपिण्या रक्षणम् तथा वाराहावतारवर्णनम् | Markandeya’s Rescue by Narmadā (Cow-Form) and the Varāha Cosmogony
આ અધ્યાયમાં મārkaṇḍeya ઋષિ પોતાના અનુભવને પ્રથમપુરુષમાં કહે છે અને બે ભાગની પવિત્ર કથા રજૂ થાય છે. એકાર్ణવ-પ્રલયમાં સર્વત્ર જળ જળ; ઋષિ અત્યંત થાકી ભૂખ-તરસથી વ્યાકુળ થઈ મૃત્યુસન્ન થાય છે. ત્યારે જળ પર ચાલતી તેજોમય ગૌમાતા પ્રગટ થાય છે. તે આશ્વાસન આપે છે કે મહાદેવની કૃપાથી તેમનું મરણ નહીં થાય, પોતાની પૂંછડી પકડવા કહે છે અને દિવ્ય દૂધ પિવડાવે છે; તેથી ભૂખ-તરસ શમે છે અને અદભુત પ્રાણશક્તિ પાછી આવે છે. તે પોતાને નર્મદા કહે છે—રુદ્રે બ્રાહ્મણના રક્ષણ માટે મોકલેલી; આમ નર્મદા નદી ચેતન ઉદ્ધારક અને શૈવ અનુગ્રહની વાહિકા રૂપે પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. પછી સૃષ્ટિ-દર્શન આવે છે: વક્તા જળમાં પરમેશ્વરને ઉમા અને વિશ્વશક્તિ સાથે જુએ છે. દેવ જાગ્રત થઈ વરાહ અવતાર ધારણ કરે છે અને ડૂબેલી પૃથ્વીને ઉદ્ધરે છે. અધ્યાય પરમ અર્થમાં રુદ્ર-હરી-સૃષ્ટિકર્તા કાર્યોની અભેદતા બતાવી, વિભાજક વૈરભાવથી દૂર રહેવા ચેતવે છે. અંતે ફલશ્રુતિ—નિત્ય પાઠ/શ્રવણથી પાવનતા અને શુભ પરલોકપ્રાપ્તિ થાય છે.
Adhyaya 20
Pralaya-lakṣaṇa, Dvādaśa-Āditya Vision, and the Revelation of Revā (Narmadā) as Refuge
આ અધ્યાયમાં યુધિષ્ઠિર માર્કંડેયને શારઙ્ગધન્વા (વિષ્ણુ)ના અનુભૂત પ્રભાવનું વર્ણન કરવા વિનંતી કરે છે. માર્કંડેય પ્રલયના લક્ષણો કહે છે—ઉલ્કાપાત, ભૂકંપ, ધૂળવર્ષા, ભયંકર નાદ—અને પછી જીવજગત તથા ભૂદૃશ્યોના લયનું ચિત્રણ કરે છે. ત્યારબાદ દ્વાદશ આદિત્યોનું દર્શન આવે છે; તેમની તાપજ્વાળાથી લોક દગ્ધ થાય છે, પરંતુ અદગ્ધ રૂપે માત્ર રેવા અને તેઓ પોતે જ દેખાય છે. તરસથી વ્યાકુળ થઈ તેઓ ઉપર ચઢે છે અને અલંકૃત વિશાળ વિશ્વધામમાં શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર પુરુષોત્તમને શયનસ્થ જોઈ લે છે. તેઓ દીર્ઘ સ્તુતિ કરીને વિષ્ણુને જગતાધાર, કાળ-યુગો તથા સર્જન-પ્રલયના કારણરૂપે વંદે છે. ત્યારબાદ હરા (શિવ) પ્રગટ થાય છે અને પછી દેવીનું પ્રાકટ્ય ધર્મસંકટ ઊભું કરે છે—બાળકનું મૃત્યુ ટાળવા સ્તન્યપાન કરાવવું યોગ્ય છે કે નહીં; બ્રાહ્મણ સંસ્કારોની મર્યાદા (અંતે અડતાલીસ સંસ્કારો) ચર્ચાય છે, પરંતુ દેવી બાળકની અવગણનાને મહાપાપ કહી ચેતવે છે. દીર્ઘ સ્વપ્નસમાન કાળ પછી દેવી ઓળખ ખુલાસે કરે છે—શયનસ્થ પુરુષ કૃષ્ણ/વિષ્ણુ, બીજો હરા, ચાર કલશ સમુદ્રો, બાળક બ્રહ્મા, અને તે પોતે સાતદ્વીપી પૃથ્વી; રેવાને નર્મદા કહે છે અને તે નાશ પામતી નથી. અંતે આ કથાશ્રવણની પાવનતા પુનઃ પ્રતિપાદિત થાય છે અને વધુ પ્રશ્ન માટે આમંત્રણ મળે છે.
Adhyaya 21
अमरकण्टक-रेवा-माहात्म्य तथा कपिला-नदी-उत्पत्ति (Amarakantaka and Revā Māhātmya; Origin of the Kapilā River)
આ અધ્યાયમાં યુધિષ્ઠિર અને માર્કંડેય વચ્ચે પ્રશ્નોત્તરરૂપ ધાર્મિક સંવાદ દ્વારા રેવા/નર્મદાની અદ્વિતીય પાવનતા પ્રતિપાદિત થાય છે. ગંગા વગેરેની પવિત્રતા ઘણી વાર સ્થાનવિશેષે પ્રગટ થાય છે, જ્યારે રેવા સર્વત્ર સ્વભાવથી જ શુદ્ધિ આપનારી છે—એવો વિશેષ ઉલ્લેખ છે. અમરકંટક પ્રદેશને સિદ્ધિક્ષેત્ર કહી, ત્યાં દેવો, ગંધર્વો અને ઋષિઓનું નિત્ય ગમનાગમન વર્ણવાયું છે; બંને કાંઠે તીર્થોની ઘનતા અને લગભગ અક્ષયતા દર્શાવવામાં આવી છે. પછી ઉત્તર અને દક્ષિણ કાંઠાના તીર્થોના નામો આવે છે—ઉત્તર કાંઠે ચરુકા-સંગમ, ચરુકેશ્વર, દારુકેશ્વર, વ્યતીપાતેશ્વર, પાતાલેશ્વર, કોટિયજ્ઞ અને અમરેશ્વર નજીક લિંગસમૂહ; દક્ષિણ કાંઠે કેદાર-તીર્થ, બ્રહ્મેશ્વર, રુદ્રાષ્ટક, સાવિત્ર અને સોમ-તીર્થ. સાધક માટે નિયમો પણ જણાવાયા છે—નિયમિત સ્નાન, ઉપવાસ, બ્રહ્મચર્ય અને પિતૃકર્મ; તિલોદકથી તર્પણ અને પિંડદાન કરવાથી દીર્ઘ સ્વર્ગસુખ તથા શુભ પુનર્જન્મ જેવા ફળો કહેવામાં આવ્યા છે. ઈશ્વરાનુગ્રહથી ત્યાં કરેલું કર્મ ‘કોટિ-ગુણ’ બને છે, તેમજ નર્મદાજળના સ્પર્શથી વૃક્ષો અને પશુઓ પણ પુણ્યભાગી થાય છે—એવું વિસ્તૃત રીતે કહે છે; વિશલ્યા વગેરે પવિત્ર જળનો પણ સંકેત છે. અંતે કપિલા નદીની ઉત્પત્તિકથા આવે છે—શિવ સાથે નર્મદામાં ક્રીડા કરતી દાક્ષાયણી (પાર્વતી)ના સ્નાનવસ્ત્રમાંથી નચોડાયેલું જળ કપિલા રૂપે વહ્યું; તેથી તેનું નામ, સ્વભાવ અને વિશેષ પુણ્ય સ્થાપિત થાય છે.
Adhyaya 22
Viśalyā–Kapilā-hrada Māhātmya (The Etiology of the ‘Arrowless/Healed’ Tīrtha)
માર્કણ્ડેય વિશલ્યા અને કપિલા-હ્રદનું ઉત્પત્તિકથન તથા મહાત્મ્ય વર્ણવે છે. બ્રહ્માના માનસપુત્ર અને વૈદિક અગ્નિઓમાં મુખ્ય એવા અગ્નિ નદીકાંઠે તપ કરે છે. મહાદેવના વરથી નર્મદા સહિત પંદર નદીઓ તેની પત્નીઓ બને છે; તેઓ સમૂહરૂપે ‘ધીષ્ણી’ (નદી-પત્નીઓ) કહેવાય છે. તેમની સંતતિ યજ્ઞાગ્નિ (અધ્વર-અગ્નિ) રૂપે પ્રલય સુધી સ્થિર રહે છે; નર્મદાથી મહાબલી પુત્ર ધીષ્ણીન્દ્ર જન્મે છે. પછી માયતારક સંબંધિત દેવાસુર યુદ્ધમાં દેવો વિષ્ણુનું શરણ લે છે. વિષ્ણુ પાવક (અગ્નિ) અને મારુત (વાયુ)ને બોલાવી ધીષ્ણી/પાવકેન્દ્રને નર્મદેય દાનવોને દહન કરવાની આજ્ઞા આપે છે. શત્રુઓ દિવ્ય શસ્ત્રોથી અગ્નિને ઘેરવા પ્રયત્ન કરે છે, પરંતુ અગ્નિ અને વાયુ તેમને ભસ્મ કરે છે અને અનેકને પાતાળના જળમાં ધકેલી દે છે. વિજય પછી દેવો યુવાન નર્મદા-પુત્ર અગ્નિનું સન્માન કરે છે. યુદ્ધમાં શસ્ત્રોથી વિદ્ધ થઈ ‘સશલ્ય’ અવસ્થામાં તે માતા પાસે આવે છે; નર્મદા તેને આલિંગન આપી કપિલા-હ્રદમાં પ્રવેશે છે, જ્યાંનું જળ ક્ષણમાં શલ્ય-પીડા દૂર કરી તેને ‘વિશલ્ય’ બનાવે છે. ત્યાં સ્નાન કરનાર ‘પાપ-શલ્ય’થી મુક્ત થાય છે અને ત્યાં દેહત્યાગ કરનાર સ્વર્ગગતિ પામે છે—આ રીતે તીર્થનું નામ અને તારક મહિમા પ્રતિષ્ઠિત થાય છે।
Adhyaya 23
Viśalyā–Saṅgama Māhātmya (Glory of the Viśalyā Confluence) — Chapter 23
માર્કંડેય રાજાને ઉપદેશ આપે છે કે પવિત્ર સંગમ પર પરમ ભક્તિથી દેહત્યાગ કરવો મુક્તિદાયક છે, અને ખાસ કરીને રેવા (નર્મદા) જળની શુદ્ધિકારક મહિમા અતિ વિશેષ છે. અધ્યાયમાં ક્રમશઃ ફળ જણાવાય છે—(૧) વિશલ્યા-સંગમ પર સર્વોચ્ચ ભક્તિથી પ્રાણત્યાગ કરનાર પરમ ગતિ પામે છે; (૨) સંન્યાસભાવથી સર્વ સંકલ્પ ત્યજી દેહ છોડનાર અમરેશ્વર પાસે જઈ સ્વર્ગલોકોમાં નિવાસ પામે છે; (૩) શૈલેન્દ્ર પર દેહત્યાગ કરનાર સૂર્યવર્ણ વિમાનમાં અમરાવતી પહોંચે છે, જ્યાં અપ્સરાઓ તેની કીર્તિ ગાય છે. પછી જળોની શ્રેષ્ઠતા વર્ણવાય છે—કેટલાક વિદ્વાન સરસ્વતી અને ગંગાને સમાન કહે છે, પરંતુ તત્ત્વજ્ઞો રેવા-જળને તેમનાથી પણ શ્રેષ્ઠ માને છે; તેની મહત્તા વિષે વાદ ન કરવા હિતાવહ છે. રેવા પ્રદેશ વિદ્યાધરો અને કિન્નરસદૃશ દિવ્ય જનોથી યુક્ત છે; શ્રદ્ધાથી રેવા-જળ શિરે ધારણ કરનારને ઇન્દ્રલોકની સાન્નિધ્યતા મળે છે એવો ભાવ જણાવાય છે. જે ફરી સંસારસાગર ન જોવા ઇચ્છે, તેણે નર્મદાની નિત્ય સેવા કરવી; તે ત્રિલોકને પાવન કરે છે, અને તેના ક્ષેત્રમાં ક્યાંય પણ મૃત્યુ થાય તો ગણેશ્વરી (દિવ્ય પરિચારક) ગતિ મળે છે. તટ યજ્ઞસ્થળોથી ઘેરાયેલો છે; પાપી પણ ત્યાં મરે તો સ્વર્ગ પામે છે. કપિલા અને વિશલ્યા ઈશ્વરની લોકહિતકારી પ્રાચીન સૃષ્ટિ કહેવાય છે; ઉપવાસ અને ઇન્દ્રિયનિગ્રહ સાથે સ્નાન અશ્વમેધફળ સમાન છે. આ તીર્થમાં અનાશક વ્રત સર્વ પાપ હરી શિવધામ આપે છે, અને વિશલ્યા-સંગમનું એક સ્નાન પૃથ્વી પર સમુદ્ર સુધી સ્નાન-દાનના ફળ સમાન ગણાય છે.
Adhyaya 24
Kara–Narmadā Saṅgama Māhātmya (The Glory of the Kara–Narmadā Confluence at Māndhātṛpura)
આ અધ્યાયમાં શ્રી માર્કંડેય મંધાતૃપુર ખાતે કરા નદી અને નર્મદા (રેવા)ના સંગમને વિશેષ તીર્થ તરીકે દર્શાવે છે. ત્યાં જઈ સંગમમાં સ્નાન કરવું અને વિષ્ણુપરાયણ ભક્તિ—પૂજન, સ્મરણ વગેરે શુદ્ધિકારક સાધનાઓ—માં પ્રવૃત્ત થવું, એવો સંક્ષિપ્ત વિધાન જણાવાયો છે. પછી તીર્થની પવિત્રતાનું કારણકથન આવે છે. એક દૈત્યના વધ માટે ભગવાન વિષ્ણુએ ચક્ર ધારણ કર્યું; તેમના સ્વેદમાંથી એક ઉત્તમ નદી પ્રગટ થઈ અને તે જ સ્થળે રેવામાં મળી સંગમ રચે છે. તેથી ત્યાં સ્નાન કરવાથી પાપનાશ થાય છે અને શુદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે—આવી ફલશ્રુતિ સાથે અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
Adhyaya 25
Revā–Nīlagāṅgā Saṅgama Māhātmya (Confluence Theology and Ritual Fruits)
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય કહે છે કે ઓંકારના પૂર્વ ભાગમાં એક પ્રસિદ્ધ તીર્થ છે, જ્યાં રેવા નદી નীলગંગા સાથે સંગમ કરે છે. તે સંગમે સ્નાન અને જપ કરવાથી લોકિક ઇચ્છાઓ સિદ્ધ થાય છે; તેથી આ સ્થાનને વિશેષ કર્મફળદાયક તીર્થ તરીકે વર્ણવાયું છે. આગળ કહેવામાં આવે છે કે ત્યાંની સેવા-સાધનાથી મૃત્યુ પછી નીલકંઠપુરમાં સાઠ હજાર વર્ષ સુધી પવિત્ર નિવાસ મળે છે, જેથી આ ભૂગોળ શૈવ ધામ સાથે જોડાય છે. શ્રાદ્ધકાળે તિલમિશ્રિત જળથી પિતૃઓનું તર્પણ કરવાથી સાધક પોતે સહિત એકવીસ જણનો ઉદ્ધાર કરે છે—ફળ વ્યક્તિગત પણ છે અને વંશપરંપરાગત પણ.
Adhyaya 26
Jāleśvara Tīrtha-प्रशंसा, Tripura-उपद्रवः, तथा Madhūkā (Lalitā) Vrata-विधानम् | Praise of Jāleśvara, the Tripura crisis, and the Madhūkā vow
આ અધ્યાયમાં યુધિષ્ઠિર માર્કંડેયને પૂછે છે કે અગાઉ જણાવાયેલ જાલેશ્વર તીર્થ કેવી રીતે અતિશય પુણ્ય આપે છે અને સિદ્ધો‑ઋષિઓ તેને કેમ વંદે છે. માર્કંડેય જાલેશ્વરને અનન્ય તીર્થ તરીકે મહિમાવંત કરી તેનું કારણ પુરાવૃત્તાંતથી કહે છે—બાણ અને ચલિત ત્રિપુરા સાથે જોડાયેલા અસુરો દેવો અને ઋષિઓને પીડે છે. તેઓ પ્રથમ બ્રહ્માને શરણ જાય છે; બ્રહ્મા કહે છે કે બાણ લગભગ અવધ્ય છે અને તેનો નિગ્રહ માત્ર શિવથી જ શક્ય છે. ત્યારબાદ દેવગણ મહાદેવની સ્તુતિ કરે છે, જેમાં પંચાક્ષર, પંચવક્ત્ર અને અષ્ટમૂર્તિ ભાવથી શિવતત્ત્વ પ્રગટ થાય છે. શિવ ઉપદ્રવ શમાવવાનો વચન આપી નારદને સાધનરૂપે બોલાવે છે. નારદ ત્રિપુરામાં જઈ “ઘણા ધર્મો” દ્વારા આંતરિક ભેદ ઊભો કરવા બાણની વૈભવી નગરીમાં સન્માનપૂર્વક પ્રવેશે છે અને બાણ તથા રાણી સાથે ઉપદેશાત્મક સંવાદ કરે છે. પછી અધ્યાય વિધાનાત્મક બને છે—સ્ત્રીઓ માટે તિથિ‑આધારિત વ્રત‑દાનની રીતો, અન્ન‑વસ્ત્ર‑મીઠું‑ઘી વગેરે દાનોની યાદી અને તેમના ફળ—આરોગ્ય, સૌભાગ્ય, કુળવૃદ્ધિ અને મંગળ—વર્ણવાય છે. વિશેષરૂપે ચૈત્ર શુક્લ તૃતીયાથી શરૂ થતું મધૂકા/લલિતા વ્રત વિગતે કહે છે—મધૂક વૃક્ષની પ્રતિમામાં શિવ‑ઉમાની સ્થાપના, મંત્રયુક્ત અંગપૂજા, અર્ઘ્ય તથા કરક‑દાનના મંત્ર, માસિક નિયમો અને વર્ષાંત ઉદ્યાપન કરીને ગુરુ/આચાર્યને દાન. અંતે ફલશ્રુતિમાં અનિષ્ટનિવારણ, દાંપત્યસૌહાર્દ અને સમૃદ્ધિમાં વૃદ્ધિ તથા ધર્મયુક્ત શુભ જન્મની પ્રાપ્તિ જણાવાય છે.
Adhyaya 27
Dāna-viveka and Pati-dharma Assertion (दानविवेकः पतिधर्मप्रतिज्ञा च)
આ અધ્યાયમાં નારદજીનાં વચનો સાંભળ્યા પછી રાણી તેમને સોનું, રત્નો, ઉત્તમ વસ્ત્રો અને દુર્લભ વસ્તુઓ સુધી ભેટ આપવા ઉત્સુક બને છે. પરંતુ નારદજી વ્યક્તિગત સમૃદ્ધિ સ્વીકારતા નથી અને દાનનો વિવેક સમજાવે છે—ઋષિઓ સંગ્રહથી નહીં, ભક્તિથી પોષાય છે; તેથી દાન ક્ષીણવૃત્તિ, ગરીબ બ્રાહ્મણોને કરવું યોગ્ય છે. પછી રાણી વેદ-વેદાંગમાં નિપુણ એવા નિર્ધન બ્રાહ્મણોને બોલાવી નારદજીની સૂચના મુજબ દાન કરે છે અને આ દાન હરિ તથા શંકરની પ્રસન્નતા માટે છે એમ સ્પષ્ટ કહે છે. ત્યારબાદ તે પતિધર્મની પ્રતિજ્ઞા દૃઢ કરે છે—બાણ જ તેનો એકમાત્ર દેવ છે; તેની દીર્ઘાયુ અને જન્મોજન્મ સાથ રહે તેવી કામના કરે છે, છતાં નારદાજ્ઞા મુજબ દાન કર્યું છે એમ પણ જણાવે છે. નારદજી વિદાય લઈ પ્રસ્થાન કરે છે; તેમના ગયા પછી સ્ત્રીઓ ફિક્કી અને તેજહીન, જાણે નારદવચનથી મોહિત, એવી વર્ણાય છે—ઋષિ-વાણી મનસ્થિતિ અને સામાજિક પરિણામોને ફેરવી શકે છે તેનો સંકેત અહીં મળે છે.
Adhyaya 28
दग्धत्रिपुरप्रसङ्गः, बाणस्तोत्रम्, अमरकण्टक-ज्वालेश्वरमाहात्म्यम् (Burning of Tripura, Bāṇa’s Hymn, and the Māhātmya of Amarakāṇṭaka–Jvāleśvara)
માર્કંડેય કહે છે કે નર્મદા કાંઠે ઉમાસહિત રુદ્ર વિરાજમાન છે; ત્યાં નારદ બાણ અને તેના મહેલના વૈભવની વાત જણાવે છે. ત્યારે શિવ ત્રિપુરવિજયનો સંકલ્પ કરીને દેવતાઓ, વેદો, છંદો અને તત્ત્વોને રથના અંગોમાં નિયોજિત કરી વિશ્વરથ તથા દિવ્ય આયુધ-વ્યવસ્થા રચે છે. ત્રણેય પુર એકસાથે સરખા આવે ત્યારે તેઓ શર છોડે છે અને ત્રિપુર દગ્ધ થઈ નષ્ટ થાય છે. દાહની ભયાનકતા, અપશકુન અને નગરમાં સામાજિક ગૂંચવણનું વર્ણન થાય છે. બાણ પોતાનો નૈતિક દોષ અને વિનાશનું કારણ સમજી શિવશરણ જાય છે અને દીર્ઘ સ્તોત્રથી શિવને સર્વવ્યાપી, દેવતા તથા ભૂત-તત્ત્વોના આધારરૂપે સ્તવે છે. શિવનો ક્રોધ શમે છે; તેઓ બાણને અભય અને પદ આપે છે તથા દાહાગ્નિનો એક અંશ રોકે છે. પછી દગ્ધ ત્રિપુરના જ્વલિત ખંડો શ્રીશૈલ અને અમરકંટક જેવા પવિત્ર સ્થાનો સાથે જોડાય છે; ‘જ્વાલેશ્વર’ નામનું કારણ અને તીર્થયાત્રાનું મહાત્મ્ય સ્થાપિત થાય છે. માર્કંડેય અમરકંટકમાં નિર્ધારિત ‘પાતન’ સાધનાનું વિધાન—કૃચ્છ્ર, જપ, હોમ, પૂજા—સમજાવે છે અને રેવા (નર્મદા)ના દક્ષિણ કાંઠે નજીકનાં તીર્થો ગણાવી નિયમપાલન, પિતૃકર્મ અને દોષનિવૃત્તિ પર ભાર મૂકે છે.
Adhyaya 29
Kāverī–Narmadā Saṅgama Māhātmya (Kubera’s Observance and the Fruits of Tīrtha-Discipline)
આ અધ્યાય પ્રશ્ન–ઉત્તરરૂપ ધાર્મિક સંવાદથી રચાયેલો છે. યુધિષ્ઠિર કાવેરી નદીની ખ્યાતિ તથા તેના પવિત્ર સંદર્ભમાં દર્શન, સ્પર્શ, સ્નાન, જપ, દાન અને ઉપવાસ વગેરેના નિશ્ચિત ફળોનું સ્પષ્ટ વર્ણન માંગે છે. માર્કંડેય કાવેરી–નર્મદા સંગમને સર્વવિખ્યાત તીર્થ તરીકે પ્રતિષ્ઠિત કરી, એક દૃષ્ટાંતકથા દ્વારા તેની શક્તિ સ્થાપિત કરે છે. કથામાં શક્તિશાળી યક્ષ કુબેર સંગમસ્થળે દીર્ઘકાળ નિયમબદ્ધ તપ કરે છે—શુચિતાનો પાલન, મહાદેવની શિસ્તબદ્ધ પૂજા, ક્રમશઃ આહાર-નિયમ, સમયાંતરે ઉપવાસ અને કઠોર વ્રતો. શિવ પ્રગટ થઈ વર આપે છે; કુબેર યક્ષાધિપત્ય, અચલ ભક્તિ અને ધર્મમાં સ્થિર બુદ્ધિ માગે છે, અને શિવ તે મંજૂર કરે છે. પછી ફલશ્રુતિ સમાન સંગમનું માહાત્મ્ય વર્ણવાય છે—તે પાપનાશક, સ્વર્ગપ્રદ, પિતૃહિતાર્થે દાન-તર્પણને વિશેષ ફળ આપનાર અને મહાયજ્ઞ સમ પુણ્ય આપનાર કહેવાય છે. અમરેશ્વર ક્ષેત્રમાં ક્ષેત્રપાલો, નદીઓના રક્ષિત યોગો અને નામવાળા લિંગોનો ઉલ્લેખ છે; તેમજ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં કરેલા દુષ્કર્મો અત્યંત ગંભીર પરિણામ આપે છે એવી ચેતવણી પણ છે. અંતે કાવેરીની રુદ્રસંબંધિત પાવનતા અને અદ્વિતીય મહિમા પુનઃ પ્રતિપાદિત થાય છે।
Adhyaya 30
Dārutīrtha-māhātmya (The Glory of Dārutīrtha on the Narmadā)
આ અધ્યાયમાં સંવાદરૂપે માર્કંડેય યુધિષ્ઠિરના પ્રશ્નના ઉત્તર તરીકે નર્મદાના ઉત્તર કાંઠે આવેલા પ્રસિદ્ધ દારુતીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. આ તીર્થનું નામ દારુ નામના ભાર્ગવ વંશીય, વેદ-વેદાંગમાં પારંગત વિદ્વાન બ્રાહ્મણ સાથે જોડાયેલું છે. તેના જીવનનું વર્ણન આશ્રમક્રમ (બ્રહ્મચર્ય, ગૃહસ્થ, વાનપ્રસ્થ) મુજબ થઈ અંતે યતિધર્મને અનુરૂપ તપશ્ચર્યા અને સંન્યાસનિષ્ઠામાં પૂર્ણ થાય છે; તે જીવનપર્યંત મહાદેવનું ધ્યાન અને તપ કરીને તીર્થની કીર્તિ ત્રિલોકમાં સ્થાપે છે. પછી નિયમો જણાવે છે—વિધિપૂર્વક સ્નાન, પિતૃઓ અને દેવતાઓનું પૂજન. સત્ય, ક્રોધનિગ્રહ અને સર્વભૂતહિત જેવા નૈતિક ગુણો સાથે અભીષ્ટસિદ્ધિનું ફળ પ્રતિજ્ઞાત છે. સત્ય-શૌચયુક્ત ઉપવાસ તથા ઋગ્-સામ-યજુર્વેદના પાઠને ઉત્તમ ફળદાયક કહેવામાં આવ્યું છે. અંતે શંકરના મતરૂપે ફલશ્રુતિ—જે વિધિવત ત્યાં દેહત્યાગ કરે તે અનિવર્તિકા ગતિ, એટલે પુનરાગમનરહિત પરમ પથ, પ્રાપ્ત કરે છે.
Adhyaya 31
ब्रह्मावर्ततीर्थमाहात्म्य — The Glory of the Brahmāvarta Tīrtha
માર્કણ્ડેય રાજશ્રોતાને બ્રહ્માવર્ત નામના પ્રસિદ્ધ તીર્થનું માહાત્મ્ય કહે છે; તે સર્વ મલિનતાઓને શુદ્ધ કરનારું પવિત્ર સ્થાન ગણાય છે. ત્યાં બ્રહ્મા સદૈવ હાજર રહી કઠોર તપ, નિયમ-સંયમ અને મહેશ્વરના ધ્યાનમાં લીન રહે છે એમ વર્ણન થાય છે. ઉપદેશ છે કે વિધિપૂર્વક સ્નાન કરવું, પિતૃઓ અને દેવતાઓને તર્પણ અર્પવું, અને ઈશાન (શિવ) અથવા વિષ્ણુને પરમેશ્વર માની પૂજન કરવું. આ તીર્થના પ્રભાવથી યથાવિધિ યજ્ઞો દક્ષિણાસહિત કર્યાના સમાન પુણ્યફળ પ્રાપ્ત થાય છે. સાથે નૈતિક સિદ્ધાંત કહે છે—માનવ માટે સ્થાનો પ્રયત્ન વિના પવિત્ર બનતા નથી; દૃઢ સંકલ્પ, સામર્થ્ય અને સ્થિરતા સફળતા આપે છે, જ્યારે પ્રમાદ અને લોભ પતનનું કારણ બને છે. અંતે નિષ્કર્ષ—જ્યાં આત્મસંયમી મુનિ વસે, તે સ્થાન કુરુક્ષેત્ર, નૈમિષ, પુષ્કર જેવા મહાક્ષેત્ર સમાન બની જાય છે.
Adhyaya 32
पत्त्रेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Patreśvara Tīrtha Māhātmya)
આ અધ્યાયમાં યુધિષ્ઠિર માર્કંડેયને પૂછે છે કે પાપનાશક પત્ત્રેશ્વર તીર્થ સાથે જોડાયેલો મહાશક્તિશાળી સિદ્ધ કોણ છે. માર્કંડેય કહે છે કે ચિત્ર (ચિત્રા)નો તેજસ્વી પુત્ર પત્ત્રેશ્વર, જેને ‘જય’ પણ કહે છે, દેવસભામાં મેનકાના નૃત્યથી મોહીત થઈ સંયમ ગુમાવે છે. તેની અજિતેન્દ્રિયતા જોઈ ઇન્દ્ર નૈતિક ચેતવણીરૂપે લાંબા સમય સુધી મર્ત્યજીવન ભોગવવાનો શાપ આપે છે. શાપમોચન માટે તેને નર્મદા (રેવા) તટે બાર વર્ષ નિયમપૂર્વક સાધના કરવાની આજ્ઞા મળે છે. તે સ્નાન, જપ, શંકરપૂજન અને પંચાગ્નિ તપ જેવી કઠોર તપશ્ચર્યા કરે છે; ત્યારે શિવ પ્રગટ થઈ વરદાન આપે છે. ભક્ત વિનંતી કરે છે કે આ તીર્થમાં મારા નામે આપ સ્થિર નિવાસ કરો; તેથી પત્ત્રેશ્વર લિંગની સ્થાપના થઈ અને તેની કીર્તિ ત્રિલોકમાં પ્રસરી. અંતે ફલશ્રુતિ—એક સ્નાનથી પાપક્ષય, ત્યાં પૂજનથી અશ્વમેધ સમાન યજ્ઞફળ, સ્વર્ગસુખ, શુભ પુનર્જન્મ, દીર્ઘાયુ, રોગ-શોકથી મુક્તિ અને તીર્થજળની સ્મૃતિ અખંડ રહે છે।
Adhyaya 33
अग्नितीर्थमाहात्म्य — Agnitīrtha Māhātmya (The Glory of Agni-Tīrtha)
માર્કંડેય યुधિષ્ઠિરને અગ્નિતીર્થ તરફ જવાની રીત સમજાવી, ઈચ્છા તથા લોકધર્મ-નૈતિક કારણોથી અગ્નિ કોઈ સ્થાન પર ‘સન્નિહિત’ કેવી રીતે થાય છે તે તત્ત્વરૂપે કહે છે. કૃતયુગમાં માહિષ્મતીનો દુર્યોધન નામનો રાજા નર્મદასთან સંબંધ બાંધી સुदર્શના નામની પુત્રી પામે છે. પુત્રી યુવાન થતાં અગ્નિ ગરીબ બ્રાહ્મણના વેશમાં આવી તેનો હાથ માગે છે; પરંતુ રાજા ધન-પ્રતિષ્ઠાની અસંગતતા બતાવી ઇનકાર કરે છે. પછી યજ્ઞાગ્નિમાંથી અગ્નિ અંતર્ધાન થાય છે, યજ્ઞક્રિયાઓ અટકી જાય છે અને બ્રાહ્મણો ચિંતિત થાય છે. તપાસ અને તપશ્ચર્યાના અંતે અગ્નિ સ્વપ્નમાં કારણ જણાવે છે—કન્યાદાનનો નિષેધ જ તેના વિલોપનું કારણ છે. બ્રાહ્મણો શરત કહે છે: રાજા પુત્રી અગ્નિને અર્પે તો ગૃહાગ્નિ ફરી પ્રજ્વલિત થશે. રાજા સંમત થાય છે, વિવાહ થાય છે અને અગ્નિ માહિષ્મતીમાં સદાય સન્નિહિત રહે છે; તેથી તે સ્થાન ‘અગ્નિતીર્થ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે. ફળશ્રુતિમાં પક્ષસંધિએ સ્નાન-દાનનું મહાપુણ્ય, પિતૃ અને દેવતાઓને તર્પણ-પૂજન, સુવર્ણદાનનું ભૂમિદાન સમાન ફળ, તથા ઉપવાસવ્રતથી અગ્નિલોકમાં ભોગપ્રાપ્તિ જણાવાય છે. અંતે કહે છે કે આ તીર્થનું માત્ર શ્રવણ પણ પાવન અને કલ્યાણકારી છે.
Adhyaya 34
Āditya’s Manifestation at a Narmadā Tīrtha and the Stated Fruits of Worship (आदित्य-तत्त्व एवं तीर्थफल-प्रशंसा)
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય નર્મદા-તટે મહાન આદિત્ય વિષે બીજી એક કથા યુધિષ્ઠિરને કહે છે. યુધિષ્ઠિર આશ્ચર્યથી પ્રતિભાવ આપે ત્યારે દેવને સર્વવ્યાપી અને સર્વ જીવોના તારક તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે. કુલિક વંશનો એક બ્રાહ્મણ-ભક્ત કઠોર તીર્થવ્રત કરે છે—દીર્ઘ યાત્રા, અન્નત્યાગ અને અતિ અલ્પ જળ—ત્યારે દેવ સ્વપ્નમાં પ્રગટ થઈ વ્રતને મિત રાખવા કહે છે અને ચરાચર જગતમાં દૈવી તત્ત્વ વ્યાપ્ત છે એવો ઉપદેશ આપે છે. વર માંગવા કહ્યે પછી ભક્ત નર્મદાના ઉત્તર કાંઠે આદિત્યનું શાશ્વત સાન્નિધ્ય માગે છે; તેમજ દૂરથી પણ જે સ્મરણ કે પૂજન કરે તેમને કૃપા અને લાભ મળે, અને શારીરિક અશક્તિ ધરાવનારાઓ પર વિશેષ કરુણા થાય એવી પ્રાર્થના કરે છે. ત્યારબાદ તીર્થફળ-પ્રશંસા આવે છે—સ્નાન, અર્ઘ્યદાન વગેરે દ્વારા અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞ સમાન પુણ્ય; અને અંતકાળે ત્યાં કરેલા કર્મોથી અગ્નિલોક, વરુણલોક અથવા સ્વર્ગમાં દીર્ઘ સન્માન પ્રાપ્ત થાય છે. પ્રાતઃકાળે ભાસ્કરનું નિત્ય સ્મરણ જીવનજન્ય પાપોનો નાશ કરે છે એમ પણ કહેવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 35
मेघनादतीर्थ-प्रादुर्भावः (Origin and Merit of Meghnāda Tīrtha)
આ અધ્યાય સંવાદરૂપે છે. યુધિષ્ઠિર પૂછે છે—મહાદેવ નર્મદાના જળમાં મધ્યધારામાં કેમ પ્રતિષ્ઠિત છે, કાંઠે કેમ નથી? માર્કંડેય ઋષિ કારણકથા કહે છે. ત્રેતાયુગમાં રાવણ વિંધ્ય પ્રદેશમાં દાનવ મયને મળે છે અને મયની પુત્રી મંદોદરી પતિપ્રાપ્તિ માટે ઘોર તપ કરે છે એમ જાણીને તેને પત્નીરૂપે માગે છે; મય તેને રાવણને આપે છે અને લગ્ન થાય છે. તેમનો પુત્ર જન્મે છે, જેના ગર્જનાથી લોક સ્તબ્ધ થાય છે; બ્રહ્મા તેનું નામ ‘મેઘનાદ’ રાખે છે. મેઘનાદ શંકર-ઉમાની કઠોર વ્રતો દ્વારા આરાધના કરીને કૈલાસથી બે લિંગ લઈને દક્ષિણ તરફ જાય છે. નર્મદા તીરે સ્નાન-પૂજા કર્યા પછી લંકા લઈ જવા લિંગ ઉઠાવતાં એક મહાલિંગ નર્મદામાં પડી મધ્યધારામાં સ્થિર થઈ જાય છે અને દિવ્યવાણી તેને આગળ વધવા કહે છે. મેઘનાદ નમસ્કાર કરીને પ્રસ્થાન કરે છે. ત્યાંથી આ તીર્થ ‘મેઘનાદતીર્થ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું; પહેલાં તેનું નામ ‘ગર્જન’ હતું. અહીં દિવસ-રાત રોકાઈ સ્નાન કરવાથી અશ્વમેધ સમું પુણ્ય, પિંડદાનથી સત્ત્રનું ફળ, ષડ્રસ ભોજનથી બ્રાહ્મણને ભોજન કરાવવાથી અક્ષય પુણ્ય, અને સ્વેચ્છામૃત્યુથી પ્રલય સુધી શંકરલોકમાં નિવાસ પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 36
दारुतीर्थमाहात्म्य (Darutīrtha Māhātmya) — Origin Narrative and Pilgrimage Merits
આ અધ્યાય ઉપદેશાત્મક સંવાદરૂપે દારુતીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. યુધિષ્ઠિરના પ્રશ્નના ઉત્તર તરીકે માર્કંડેય નર્મદા-તટ પર આવેલા આ ઉત્તમ તીર્થની ઉત્પત્તિકથા કહે છે. પૂર્વ પ્રસંગમાં ઇન્દ્રના સારથી માતલિ કોઈ કારણે પોતાના પુત્રને શાપ આપે છે; શાપથી પીડિત પુત્ર ઇન્દ્રની શરણમાં જાય છે. ઇન્દ્ર તેને નર્મદા કાંઠે દીર્ઘ તપોવાસ કરવા, મહેશ્વરની ભક્તિ કરવા આદેશ આપે છે અને ભવિષ્યવાણી કરે છે કે તે ‘દારુક’ નામના પ્રસિદ્ધ તપસ્વી રૂપે પુનર્જન્મ લેશે; તેમજ શંખ-ચક્ર-ગદા-ધારી પરમ દેવની ભક્તિથી સિદ્ધિ અને શુભ ગતિ પ્રાપ્ત કરશે. પછી તીર્થસેવાની રીત અને ફળશ્રુતિ જણાવાય છે. જે યાત્રિક વિધિપૂર્વક સ્નાન કરે, સંધ્યા કરે, શિવપૂજન કરે અને વેદાધ્યયન કરે તેને અશ્વમેધ યજ્ઞ સમાન મહાપુણ્ય મળે છે. બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું મહાફલદાયક છે; સ્નાન, દાન, જપ, હોમ, સ્વાધ્યાય અને દેવપૂજા જેવા કર્મો શુદ્ધ ભાવથી કરાય તો પૂર્ણ ફળ આપે છે।
Adhyaya 37
देवतीर्थमाहात्म्यम् (Devatīrtha Māhātmya: The Glory of Devatīrtha on the Narmadā)
આ અધ્યાયમાં ઋષિ માર્કંડેય યુધિષ્ઠિરને નર્મદા-તટ પર આવેલા ‘દેવતીર્થ’નું અનન્ય માહાત્મ્ય સમજાવે છે. તેઓ કહે છે કે ત્યાં સ્નાન કરવાથી ત્રેત્રીસ દેવતાઓએ પરમ સિદ્ધિ મેળવી; આ સાંભળીને યુધિષ્ઠિર પૂછે છે—બળવાન દૈત્યો દ્વારા પરાજિત દેવો એ સ્થળે સ્નાન કરીને ફરી કેવી રીતે સફળ થયા? ત્યારે ઋષિ વર્ણવે છે કે ઇન્દ્રાદિ દેવો યુદ્ધમાં હારી, દુઃખિત થઈ, પરિવારથી વિયોગ પામી બ્રહ્માની શરણમાં ગયા. બ્રહ્મા ઉપદેશ આપે છે—દૈત્યોનો પ્રતિકાર કરવા સર્વોત્તમ બળ તપ છે; નર્મદાના કાંઠે તપ કરો. રેવા-જળ જેટલું પાપનાશક અને શુદ્ધિકારક બીજું કોઈ મંત્ર કે કર્મ નથી. અગ્નિના નેતૃત્વમાં દેવો નર્મદા પાસે જઈ દીર્ઘ તપશ્ચર્યા કરીને સિદ્ધિ મેળવે છે; ત્યારથી તે સ્થાન ત્રિલોકમાં ‘દેવતીર્થ’ તરીકે સર્વપાપહર પ્રસિદ્ધ થયું. પછી આચાર અને ફળ જણાવાય છે—સંયમી પુરુષ ભક્તિથી ત્યાં સ્નાન કરે તો મોતી સમાન ફળ પામે; બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવાથી પુણ્ય અનેકગણું વધે; દેવશિલાની હાજરીથી પુણ્યવૃદ્ધિ થાય. કેટલાક મૃત્યુસંબંધિત આચારો (સંન્યાસમરણ, અગ્નિપ્રવેશ વગેરે) સ્થિર અથવા ઉચ્ચ ગતિ આપે છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. આ તીર્થમાં સ્નાન, જપ, હોમ, સ્વાધ્યાય અને પૂજાના ફળ અક્ષય બને છે. અંતે ફલશ્રુતિ—આ પાપહર કથા વાંચનાર/સાંભળનાર દુઃખથી મુક્ત થઈ દિવ્ય લોકમાં જાય છે.
Adhyaya 38
गुहावासी-नर्मदेश्वर-उत्पत्ति (Guhāvāsī and the Origin of Narmadeśvara)
આ અધ્યાયમાં યુધિષ્ઠિર મર્કંડેયને પૂછે છે કે જગદગુરુ મહાદેવ લાંબા સમય સુધી ગુહામાં કેમ નિવાસ કરતા હતા. મર્કંડેય કૃતયુગના દારુવન મહાશ્રમનો પ્રસંગ કહે છે, જ્યાં સર્વ આશ્રમોના શિસ્તબદ્ધ તપસ્વીઓ વસતા હતા. ઉમાના આગ્રહથી શિવ કાપાલિક સમાન વેશ—જટા, ભસ્મ, વ્યાઘ્રચર્મ, કપાલપાત્ર અને ડમરુ—ધરી વનમાં પ્રવેશે છે, જેથી આશ્રમની સ્ત્રીઓના મન ચંચળ થાય છે. ઋષિઓ પરત આવી આ વિક્ષેપ જોઈ એકત્ર થઈ સત્ય-પ્રયોગ કરે છે; પરિણામે શિવલિંગ પતિત થાય છે અને જગતમાં મહા ઉપદ્રવ ફેલાય છે. દેવતાઓ બ્રહ્માને શરણ જાય છે; ઋષિઓ શિવને બ્રાહ્મણ તપ અને ક્રોધની પ્રબળ શક્તિ સમજાવે છે, પછી સમાધાન અને પુનઃપ્રતિષ્ઠા થાય છે. ત્યારબાદ શિવ નર્મદા તટે જઈ ‘ગુહાવાસી’ મહાવ્રત કરે છે અને ત્યાં લિંગ સ્થાપે છે; તેથી તેનું નામ નર્મદેશ્વર પ્રસિદ્ધ થાય છે. અંતે તીર્થવિધિ અને ફલશ્રુતિ—સ્નાન, પૂજન, પિતૃતર્પણ, બ્રાહ્મણભોજન, દાન, વિશેષ તિથિઓએ ઉપવાસ વગેરેના નિશ્ચિત ફળ અને રક્ષણ જણાવાય છે; શ્રદ્ધાથી પાઠ કે શ્રવણ કરવાથી પણ સ્નાનપુણ્ય મળે છે એમ કહે છે.
Adhyaya 39
कपिलातीर्थमाहात्म्य (Kapilā-tīrtha Māhātmya: The Glory and Origin of Kapilā Tīrtha)
આ અધ્યાયમાં યુધિષ્ઠિર નર્મદા (રેવા) કાંઠે આવેલા કપિલા-તીર્થનું માહાત્મ્ય અને ઉત્પત્તિકથા પૂછે છે, અને ઋષિ માર્કંડેય તેનો ઉત્તર આપે છે. આરંભે ફલશ્રુતિ કહે છે કે ભક્તિપૂર્વક કપિલા-તીર્થમાં કરેલું સ્નાન માત્ર પણ સંચિત અશુદ્ધિ અને પાપનો નાશ કરે છે. કૃતયુગના પ્રભાતે બ્રહ્મા ધ્યાન-યજ્ઞમાં લીન હતા ત્યારે જ્વલંત કુંડમાંથી તેજોમયી, અગ્નિસ્વરૂપા કપિલા પ્રગટ થાય છે. બ્રહ્મા તેને અનેક દૈવી શક્તિઓ અને કાળ-માનના સ્વરૂપ તરીકે સર્વવ્યાપિ માની સ્તુતિ કરે છે. પ્રસન્ન થયેલી કપિલા બ્રહ્માનો આશય પૂછે છે; બ્રહ્મા લોકહિતાર્થે તેને દિવ્ય લોકમાંથી મર્ત્ય લોકમાં અવતરવા આદેશ આપે છે. કપિલા પવિત્ર નર્મદા કાંઠે જઈ તપ કરે છે અને ત્યાં જ આ તીર્થની ચિરંજીવ પ્રતિષ્ઠા થાય છે. પછી યુધિષ્ઠિરના પ્રશ્ન મુજબ કપિલાના દેહમાં લોકો અને દેવતાઓની સ્થિતિનું વર્ણન આવે છે—પીઠ પર લોક, મુખમાં અગ્નિ, જિહ્વા પર સરસ્વતી, નાસિકા પ્રદેશમાં વાયુ, લલાટ પર શિવ વગેરે. ગૃહસ્થો દ્વારા કપિલાપૂજા, પ્રદક્ષિણા, અર્પણ-નૈવેદ્ય, સ્નાનવિધિ, ઉપવાસ અને પિતૃતર્પણને મહાપુણ્ય ગણાવી, તેનો લાભ પૂર્વજો અને વંશજો સુધી વિસ્તરે છે એમ કહે છે. અંતે આ કથા સાંભળવી પણ પાવનકારી છે એમ પુનઃ પ્રતિપાદિત થાય છે.
Adhyaya 40
Karañjeśvara Tīrtha Māhātmya (करञ्जेश्वरतीर्थमाहात्म्य) / The Glory of the Karañjeśvara Pilgrimage-Site
આ અધ્યાયમાં યુધિષ્ઠિરના પ્રશ્નના ઉત્તરરૂપે માર્કંડેય કરંજેશ્વર તીર્થ સાથે સંકળાયેલા એક મહાન સિદ્ધની કથા કહે છે. વર્ણન કૃતયુગની વંશપરંપરાથી શરૂ થાય છે—માનસપુત્ર મરીચિ, પછી કશ્યપ, અને દક્ષની પુત્રીઓ (અદિતિ, દિતિ, દનુ વગેરે) દ્વારા વંશરચના સમજાવવામાં આવે છે. દનુના વંશમાં કરંજ નામનો દૈત્ય જન્મે છે; તે શુભલક્ષણયુક્ત હતો અને નર્મદા કાંઠે લાંબા સમય સુધી નિયમ, સંયમિત આહાર અને કઠોર તપમાં લીન રહ્યો. તેના તપથી પ્રસન્ન થઈ ત્રિપુરાંતક શિવ ઉમાસહિત પ્રગટ થાય છે અને વરદાન આપે છે. કરંજ વર માગે છે કે તેની સંતતિ ધર્મપરાયણ રહે. દેવના અંતર્ધાન પછી કરંજ પોતાના નામે શિવાલય/લિંગ સ્થાપે છે, જે ‘કરંજેશ્વર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે. ફલશ્રુતિમાં કહે છે—આ તીર્થમાં સ્નાનથી પાપક્ષય થાય છે; પિતૃઓને અર્પણ કરવાથી અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞ સમાન પુણ્ય મળે છે; ઉપવાસાદિ તપથી રુદ્રલોકની પ્રાપ્તિ થાય છે. અહીં અગ્નિ અથવા જળમાં મૃત્યુ શિવધામમાં દીર્ઘ નિવાસ અને પછી વિદ્યાસંપન્ન, આરોગ્યવાન અને સમૃદ્ધ શુભ જન્મનું કારણ કહેવાય છે. શ્રવણ-પઠન તથા ખાસ કરીને શ્રાદ્ધકાળે પાઠ કરવાથી અક્ષય પુણ્ય મળે છે—એવી પ્રશંસાથી અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
Adhyaya 41
कुण्डलेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Kundaleśvara Tīrtha Māhātmya)
આ અધ્યાયમાં ઋષિ–રાજ સંવાદરૂપે માર્કંડેય યુધિષ્ઠિરને કુણ્ડલેશ્વર તીર્થનું પરમ માહાત્મ્ય જણાવે છે. ત્રેતાયુગમાં પુલસ્ત્યવંશીય વિશ્રવાએ દીર્ઘ તપ કરીને ધનદ (વૈશ્રવણ/કુબેર)ને જન્મ આપ્યો; તેને ધનનો અધિપતિ અને લોકપાલ તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યો. એ જ વંશમાંથી યક્ષ કુણ્ડ/કુણ્ડલ પ્રગટ થયો. કુણ્ડલે માતા–પિતાની મંજૂરી લઈને નર્મદા તટે કઠોર તપ કર્યું—તાપ, વરસાદ, શીત સહન, પ્રાણનિગ્રહ અને દીર્ઘ ઉપવાસ. વૃષવાહન શિવ પ્રસન્ન થઈ વર આપે છે: કુણ્ડલ અજય ગણ બને અને યક્ષાધિપના અનુગ્રહથી સર્વત્ર સ્વેચ્છાએ વિહરે. શિવ કૈલાસ ગયા પછી કુણ્ડલે ત્યાં લિંગની સ્થાપના કરીને ‘કુણ્ડલેશ્વર’ નામે પૂજા કરી, અલંકાર કર્યો અને બ્રાહ્મણોને અન્નદાન તથા દાન-દક્ષિણાથી સન્માનિત કર્યા. ફલશ્રુતિ મુજબ—આ તીર્થમાં ઉપવાસ અને પૂજાથી પાપક્ષય થાય; દાનથી સ્વર્ગસુખ મળે; સ્નાન કરીને એક ઋક પણ પાઠ કરવાથી પૂર્ણ ફળ; ગોદાન કરનારને ગાયના રોમ જેટલા સમય સુધી સ્વર્ગવાસ અને અંતે મહેશલોકપ્રાપ્તિ થાય છે।
Adhyaya 42
पिप्पलादचरितं पिप्पलेश्वरतीर्थमाहात्म्यं च | Pippalāda’s Account and the Māhātmya of Pippaleśvara Tīrtha
યુધિષ્ઠિરના પ્રશ્નના ઉત્તરરૂપે માર્કંડેય મુનિ પિપ્પલેશ્વર તીર્થ સાથે જોડાયેલી ઉત્પત્તિકથા કહે છે. કથાની શરૂઆત યાજ્ઞવલ્ક્યના તપ અને ગૃહધર્મ સંબંધિત એક ગૂંચવણથી થાય છે—વિધવા બહેનના પ્રસંગમાં એક બાળક જન્મે છે અને તેને અશ્વત્થ (પિપ્પલ) વૃક્ષ નીચે ત્યજી દેવામાં આવે છે. એ બાળક પિપ્પલાદ નામે જીવતો રહીને મોટો થાય છે. પછી શનૈશ્ચર (શનિ) પિપ્પલાદના ક્રોધથી મુક્તિ માગે છે; ત્યારે એક મર્યાદા નક્કી થાય છે કે સોળ વર્ષ સુધીના બાળકોને શનિ વિશેષ પીડા નહીં આપે—આ નિયમ કથાસંવાદમાં સ્થાપિત થાય છે. પછી પિપ્પલાદના રોષથી યાજ્ઞવલ્ક્યના વિનાશ માટે ભયંકર કૃત્યા ઉત્પન્ન થાય છે. મુનિ ક્રમશઃ દિવ્ય લોકોમાં શરણ લેતા અંતે શિવની શરણમાં પહોંચે છે; શિવ રક્ષા કરીને સંકટનું નિવારણ કરે છે. પિપ્પલાદ નર્મદા કાંઠે કઠોર તપ કરે છે, તીર્થમાં શિવના નિત્ય નિવાસની પ્રાર્થના કરે છે અને શિવપૂજાની સ્થાપના કરે છે. અધ્યાયના અંતે તીર્થયાત્રાના વિધાન—સ્નાન, તર્પણ, બ્રાહ્મણભોજન અને શિવપૂજા—કહેવામાં આવ્યા છે. અશ્વમેધ સમાન પુણ્યફળ સહિત ફળવચન અને પાઠ/શ્રવણથી પાપનાશ તથા દુષ્ટ સ્વપ્નનિવારણની ફળશ્રુતિ પણ જણાવાય છે.
Adhyaya 43
Vimalēśvara–Puṣkariṇī–Dīvakara-japa and Revā/Narmadā Purificatory Doctrine (विमलेश्वर-तीर्थमाहात्म्यं तथा दिवाकरजपः)
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય યુધિષ્ઠિરને તીર્થસેવાનો ક્રમ અને તેનું ફળ ઉપદેશે છે. પ્રથમ વિમલેશ્વર તીર્થનું નિર્દેશન કરીને દેવોએ રચેલી ‘દેવશિલા’નું વર્ણન કરે છે. ત્યાં સ્નાન અને બ્રાહ્મણ-સત્કારથી નાનાં દાનથી પણ અક્ષય પુણ્ય મળે છે એમ કહે છે. પછી શુદ્ધિ માટે સોનું, ચાંદી, તાંબું, રત્ન-મોતી, જમીન અને ગોદાન વગેરે દાનોની પ્રશંસા કરે છે. ફલશ્રુતિમાં—આ તીર્થમાં દેહત્યાગ કરવાથી પ્રલય સુધી રુદ્રલોકમાં નિવાસ મળે છે; ઉપવાસ, અગ્નિ અથવા જળ દ્વારા નિયમપૂર્વક પ્રાણત્યાગને પરમ અવસ્થાપ્રાપ્તિનું સાધન ગણાવ્યું છે. ત્યારબાદ પાવન કરનારી પુષ્કરિણીમાં સૂર્યભક્તિ અને જપવિધિ—એક ઋચા કે એક અક્ષર માત્ર જપ પણ વૈદિક ફળ આપે છે અને મલિનતા દૂર કરે છે; વિધિપૂર્વક કરવાથી પુણ્ય કોટિગુણું વધે છે. ઉત્તરાર્ધમાં ચાર વર્ણો માટે અંત્યકાળની નીતિ—કામ-ક્રોધ સંયમ, શાસ્ત્રાનુસાર વર્તન, દેવસેવા—સમજાવવામાં આવે છે; વિમુખતા નરક અને નીચ યોનિનું કારણ કહેવાય છે. અંતે રેવા/નર્મદાની રુદ્રસમ્ભૂતા સર્વતારિણી મહિમા ગાઈને, પ્રાતઃ ઉઠીને ભૂમિસ્પર્શ કરી નિત્ય જપવા યોગ્ય સંક્ષિપ્ત મંત્ર આપવામાં આવ્યો છે, જે નદીને પાપહારિણી અને શુદ્ધિદાયિની તરીકે વંદે છે.
Adhyaya 44
शूलभेदतीर्थमाहात्म्य (Śūlabheda Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Śūlabheda Pilgrimage-Site
આ અધ્યાયમાં યુધિષ્ઠિરના મોક્ષસંબંધિત પ્રશ્નના ઉત્તરરૂપે માર્કંડેય ઉપદેશ આપે છે. રેવા નદીના દક્ષિણ કાંઠે ભૃગુ પર્વતના શિખર પર શૂલપાણિ શિવે માનવમાત્રના મોક્ષાર્થે સ્થાપિત કરેલું પરમ તીર્થ “શૂલભેદ” ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ છે. આ તીર્થનું કીર્તન અને દર્શન કરવાથી વાણી-મન-દેહના દોષ દૂર થાય છે; પાંચ ક્રોશની પવિત્ર પરિધિ દર્શાવી તેને ભુક્તિ અને મુક્તિ આપનારું કહેવામાં આવ્યું છે. પછી જલકથા આવે છે—પાતાળસંબંધિત ભોગવતીમાંથી ગંગાધારા શૂલના ‘ભેદ’થી પ્રગટ થઈ પાપનાશિની પ્રવાહ બને છે. શૂલે શિલા ભેદેલી જગ્યાએ સરસ્વતી એક કુંડમાં પડી હતી, તેથી તે “પ્રાચીન-અઘવિમોચની” તરીકે વર્ણવાય છે. કેદાર, પ્રયાગ, કુરુક્ષેત્ર, ગયા જેવા પ્રસિદ્ધ તીર્થો પણ પૂર્ણરૂપે શૂલભેદ સમાન નથી—એવો તુલનાત્મક મહિમા જણાવાયો છે. શ્રાદ્ધમાં પિંડ અને તિલોદક અર્પણ, તીર્થજળનું નિયમિત પાન, કપટ અને ક્રોધ વિના યોગ્ય બ્રાહ્મણોનું સન્માન, તેમજ તેર દિવસના દાનથી વધારાનું પુણ્ય મળે એવો વિધાન છે. ગણનાથ/ગજાનન દર્શન, કંબલક્ષેત્રપને વંદન, પછી શૂલપાણિ મહાદેવ, ઉમા અને ગુહાવાસી માર્કંડેયેશનું પૂજન કહેવામાં આવ્યું છે. ગુહામાં પ્રવેશ કરીને “ત્ર્યક્ષર” મંત્રજપ કરવાથી નીલપર્વતના પુણ્યનો અંશ મળે; સ્થાન સર્વદેવમય અને કોટિલિંગસંબંધિત છે. સ્નાન સમયે લિંગમાં ચિંગારી/ચળવળ દેખાવું અને તેલની બુંદ ન ફેલાવું—આ પ્રભાવના પ્રત્યય ગણાયા છે. અંતે તેને અતિગુહ્ય, સર્વપાપહર અને દિનમાં ત્રણ વાર શૂલભેદનું શ્રવણ-સ્મરણ કરવાથી આંતર-બાહ્ય શુદ્ધિ થાય એવી ફલશ્રુતિ આપવામાં આવી છે.
Adhyaya 45
अन्धकस्य रेवातटे तपोवरप्राप्तिः (Andhaka’s Austerity on the Revā Bank and the Granting of a Boon)
માર્કંડેય મુનિ સ્મરણ કરાવે છે કે અગાઉ રાજા ઉત્તાનપાદે ઋષિ‑દેવોની સભામાં મહેશ્વરને એક અત્યંત ગુપ્ત અને પરમ પુણ્યદાયક તીર્થ વિષે પૂછ્યું હતું—“શૂલભેદ”ની ઉત્પત્તિ શું અને તે સ્થાનનું મહાત્મ્ય કેમ. ત્યારે ઈશ્વર દૈત્ય અંધકનો પ્રસંગ કહે છે—અતિશય શક્તિશાળી, ગર્વિત અને નિર્વિઘ્ને રાજ્ય કરનાર. મહાદેવને પ્રસન્ન કરવા અંધક રેવા તટે જઈ સહસ્ર સહસ્ર વર્ષો સુધી ચાર ચરણમાં કઠોર તપ કરે છે—પ્રથમ ઉપવાસ, પછી માત્ર જળાહાર, ત્યારબાદ ધૂમ્રાહાર, અને અંતે દીર્ઘ યોગનિષ્ઠ તપ; અંતે તે અસ્થિ‑ચર્મમાત્ર રહી જાય છે. તેના તપનો પ્રભાવ કૈલાસ સુધી પહોંચે છે; ઉમા આ અભૂતપૂર્વ તીવ્રતા વિશે પૂછે છે અને તરત વરદાન આપવાની યોગ્યતા પર પ્રશ્ન કરે છે. શિવ ઉમા સાથે તપસ્વી પાસે જઈ વર આપવા કહે છે. અંધક સર્વ દેવો પર વિજય માગે છે; શિવ તેને અનુચિત કહી નકારે છે અને બીજો વર માગવા પ્રેરે છે. અંધક નિરાશ થઈ પડી જાય છે; ઉમા કહે છે કે ભક્તની અવગણનાથી શિવની ભક્તરક્ષા‑કીર્તિને હાનિ થશે. ત્યારે સમાધાનરૂપ વર નક્કી થાય છે—વિષ્ણુ સિવાય અંધક સર્વ દેવોને જીતશે, પરંતુ શિવને નહીં. પુનર્જીવિત થઈ અંધક વર સ્વીકારે છે અને શિવ કૈલાસ પરત જાય છે; આ પ્રસંગ તીર્થમાહાત્મ્ય સાથે તપ, ઇચ્છા અને વર‑નિયમનનો ઉપદેશ આપે છે.
Adhyaya 46
अन्धकस्य स्वपुरप्रवेशः स्वर्गागमनं च (Andhaka’s Return, Ascent to Heaven, and the Abduction of Śacī)
માર્કંડેય કહે છે—શંભુના વરથી બળવાન બનેલો દૈત્ય અંધક પોતાના નગરમાં પરત આવે છે. નગરમાં મહોત્સવથી તેનું સ્વાગત થાય છે; શોભિત ચૌક, ઉદ્યાનો, તળાવો અને દેવાલયો; વેદપાઠ, મંગલઘોષ, દાન અને સમૂહ આનંદથી સમગ્ર પુર આનંદિત થાય છે. અંધક થોડો સમય વૈભવમાં વસે છે. પછી દેવોને ખબર પડે છે કે વરદાનથી તે અજેય થયો છે. બધા દેવ વાસવ (ઇન્દ્ર) પાસે શરણ લઈ વિચાર કરે છે. એ દરમિયાન અંધક એકલો જ મેરુના દુર્ગમ શિખરો પર જઈ ઇન્દ્રના કિલ્લેબંદ સ્વર્ગમાં જાણે પોતાનું રાજ્ય હોય તેમ પ્રવેશ કરે છે. ભયભીત ઇન્દ્ર રક્ષક ન મળતાં અતિથિસત્કાર કરે છે અને અંધકની માંગ મુજબ દિવ્ય વૈભવો દર્શાવે છે—ઐરાવત, ઉચ્ચૈઃશ્રવસ, ઉર્વશી સહિત અપ્સરાઓ, પારિજાતનાં પુષ્પો અને સંગીત-વાદ્ય. રંગમંચ પર નૃત્યગાન વચ્ચે અંધકનું ધ્યાન શચી પર સ્થિર થાય છે; તે ઇન્દ્રપત્નીને બળપૂર્વક હરી લઈ જાય છે. તેથી યુદ્ધ ફાટી નીકળે છે અને અંધકની એકલ શક્તિથી દેવો પરાજિત થાય છે—વરબળ સાથે અણઘડ ઇચ્છા અને દમન જોડાય ત્યારે જગતની વ્યવસ્થા ડગમગી જાય છે, તે અહીં પ્રગટ થાય છે.
Adhyaya 47
अन्धकविघ्ननिवेदनम् — The Devas Seek Refuge from Andhaka
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય મુનિ દેવતાઓના સંકટનો વર્ણન કરે છે. ઇન્દ્રના નેતૃત્વમાં દેવગણ દિવ્ય વિમાનોમાં બ્રહ્મલોક જઈ બ્રહ્માને સાષ્ટાંગ પ્રણામ કરે છે, સ્તુતિ કરે છે અને પોતાની વ્યથા કહે છે—પરાક્રમી અસુર અંધકે તેમને પરાજિત કરી ધન-રત્નો છીનવી લીધાં અને ઇન્દ્રની પત્નીને પણ બળપૂર્વક હરી લીધી; તેથી દેવતાઓ અપમાનિત થયા. બ્રહ્મા વિચાર કરીને કહે છે કે અંધક દેવતાઓ માટે ‘અવધ્ય’ છે, એટલે પૂર્વ વરદાન અથવા દૈવી નિયમને કારણે દેવો માટે તેનો વધ સહેલો નથી. ત્યારબાદ બ્રહ્માના આગેવાને દેવો કેશવ/જનાર્દન વિષ્ણુની શરણમાં જાય છે, સ્તોત્રો દ્વારા આરાધના કરીને સંપૂર્ણ સમર્પણ કરે છે. વિષ્ણુ તેમને સ્નેહપૂર્વક સ્વીકારે છે, કારણ પૂછે છે અને બધું સાંભળીને પ્રતિજ્ઞા કરે છે—અંધક પાતાળમાં હોય, પૃથ્વી પર હોય કે સ્વર્ગમાં, જ્યાં પણ હોય ત્યાં હું તેનો વધ કરીશ. શંખ, ચક્ર, ગદા અને ધનુષ ધારણ કરીને તેઓ ઊભા થાય છે, દેવોને આશ્વાસન આપે છે અને પોતાના-પોતાના ધામે પરત જવા કહે છે; આ રીતે દૈવી રક્ષણ અને ધર્મસ્થાપનની ખાતરી સાથે અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે।
Adhyaya 48
अन्धकस्य विष्णुस्तुतिः शिवयुद्धप्राप्तिः च (Andhaka’s Hymn to Viṣṇu and the Provocation of Śiva for Battle)
રાજાએ પૂછતાં મહાદેવ કહે છે કે દેવોને દબાવી અંધક પાતાળમાં પ્રવેશી વિનાશક કર્મોમાં લાગ્યો છે. કેશવ ધનુષ લઈને આવે છે અને આગ્નેય અસ્ત્ર ચલાવે છે; અંધક પ્રબળ વારુણ અસ્ત્રથી પ્રતિઉત્તર આપે છે. બાણના માર્ગે અંધક પ્રગટ થઈ જનાર્દનને લલકારે છે, પરંતુ નજીકના યુદ્ધમાં પરાજિત થતાં સંઘર્ષ છોડીને ‘સામ’ માર્ગ અપનાવે છે અને વિષ્ણુની દીર્ઘ સ્તુતિ કરે છે—નૃસિંહ, વામન, વરાહ વગેરે રૂપોનું સ્મરણ કરીને દૈવી કરુણાનું ગુણગાન કરે છે. વિષ્ણુ પ્રસન્ન થઈ વર આપે છે. અંધક શુદ્ધિ આપનારું, યશસ્વી યુદ્ધ માગે છે જેથી ઉચ્ચ લોક પ્રાપ્ત થાય. વિષ્ણુ પોતે યુદ્ધ ન કરે અને તેને મહાદેવ તરફ દોરી કહે છે—કૈલાસશિખર હલાવી શિવનો ક્રોધ જગાવો. અંધક એમ કરે છે; જગતમાં કંપન અને અપશકુન ઊભાં થાય છે, ઉમા નિમિત્તો પૂછે છે, અને શિવ અપરાધીને સામનો કરવા નક્કી કરે છે. દેવો દિવ્ય રથ તૈયાર કરે છે; શિવ આગળ વધે છે અને મહાયુદ્ધ શરૂ થાય છે—આગ્નેય, વારુણ, વાયવ્ય, સર્પ, ગારુડ, નારસિંહ અસ્ત્રો પરસ્પર નિષ્પ્રભ કરે છે. અંતે હાથોહાથ યુદ્ધમાં શિવ ક્ષણભર સ્થંભિત થાય છે, પછી સંભળી અંધકને મહાશસ્ત્રથી ઘાયલ કરી શૂળ પર ચઢાવે છે. તેના રક્તબિંદુઓથી નવા દાનવો જન્મે ત્યારે શિવ દુર્ગા/ચામુંડાને બોલાવે છે; તે પડતું રક્ત પીીને વૃદ્ધિ અટકાવે છે. ઉપદ્રવ શાંત થતાં અંધક શિવસ્તુતિ કરે છે; શિવ વર આપી તેને ગણોમાં ભૃંગીશ રૂપે સ્થાન આપે છે—વૈરથી શિવાનુગત્ય તરફનો પરિવર્તન।
Adhyaya 49
Śūlabheda Tīrtha-Māhātmya (The Glory of the Śūlabheda Pilgrimage Site)
માર્કંડેય કહે છે કે અંધકનો વધ કર્યા પછી મહાદેવ ઉમાસહિત કૈલાસ પરત આવ્યા. ત્યાં દેવો એકત્ર થયા ત્યારે શિવે તેમને આસન ગ્રહણ કરવા કહ્યું અને સમજાવ્યું કે દૈત્ય નાશ પામ્યો છતાં તેમનું ત્રિશૂલ રક્ત-મલથી કલુષિત રહ્યું છે; માત્ર પરંપરાગત વ્રત-આચારો દ્વારા તે શુદ્ધ થતું નથી. તેથી દેવતાઓ સાથે ક્રમબદ્ધ તીર્થયાત્રાનો તેમણે સંકલ્પ કર્યો. પ્રભાસથી ગંગાસાગર સુધી અનેક તીર્થોમાં સ્નાન કર્યા છતાં ઇચ્છિત શુદ્ધિ ન મળતાં તેઓ રેવા (નર્મદા) તટે આવ્યા, બન્ને કાંઠે સ્નાન કરીને ભૃગુસંબંધિત પર્વત પર થાકે વિરામ લીધો અને ત્યાં એક વિશેષ મનોહર, વિધિવિશિષ્ટ સ્થાન ઓળખ્યું. શિવે ત્રિશૂલથી પર્વતને ભેદી નીચે સુધી ચીર પાડી; તરત જ ત્રિશૂલ નિર્મળ દેખાયું અને ‘શૂલભેદ’ તીર્થની શુદ્ધિકારક મહિમા સ્થાપિત થઈ. પર્વતમાંથી પુણ્યમયી સરસ્વતી પ્રગટ થઈ બીજો સંગમ રચાય છે—જેની ઉપમા પ્રયાગના શ્વેત-શ્યામ સંગમ સાથે આપવામાં આવી છે. બ્રહ્માએ દુઃખહર બ્રહ્મેશ/બ્રહ્મેશ્વર લિંગ સ્થાપ્યું અને વિષ્ણુ તે ક્ષેત્રના દક્ષિણ ભાગમાં નિત્ય સન્નિહિત હોવાનું વર્ણન છે. પછી તીર્થની રચના જણાવાય છે—ત્રિશૂલાગ્રની રેખા જળમાર્ગ બનાવે છે અને પવિત્ર ધારા રેવામાં મળે છે; ‘જળ-લિંગ’ તથા આવર્તવાળા ત્રણ કુંડોની પણ ચર્ચા છે. સ્નાનવિધિ, મંત્રવિકલ્પો (દશાક્ષરી અને વૈદિક મંત્રો), વર્ણો તથા સ્ત્રી-પુરુષની પ્રક્રિયાત્મક પાત્રતા, તેમજ સ્નાન સાથે તર્પણ, શ્રાદ્ધસદૃશ કર્મ અને દાનનો સંબંધ સમજાવવામાં આવ્યો છે. વિનાયક અને ક્ષેત્રપાલ રક્ષક છે; આચરણ વિરુદ્ધ હોય તો વિઘ્નો ઊભા થાય—યાત્રાને નૈતિક શિસ્ત તરીકે દર્શાવવામાં આવી છે. ફલશ્રુતિમાં શૂલભેદે વિધિપૂર્વક કરેલા કર્મોથી પાપક્ષય, દોષશમન અને પિતૃઉદ્ધાર થાય એવી મહિમા ગવાઈ છે.
Adhyaya 50
द्विजपात्रता-दानविधि-तीर्थश्राद्धकन्यादानोपदेशः (Eligibility of Brahmins, Ethics of Dāna, Tīrtha-Śrāddha, and Guidance on Kanyādāna)
આ અધ્યાયમાં ઉત્તાનપાદ અને ઈશ્વર વચ્ચેના સંવાદ દ્વારા દાન‑સત્કારમાં ‘પાત્રતા’નો નિર્ણય સમજાવવામાં આવ્યો છે. ઉપમાઓથી કહેવામાં આવે છે કે જે બ્રાહ્મણ વેદાધ્યયનથી રહિત (અનધીયાન/અનૃચ) છે તે માત્ર નામનો દ્વિજ છે; એવા અપાત્રને કરેલું માન‑દાન યજ્ઞફળ આપતું નથી. પછી નૈતિક, આચાર, યજ્ઞકર્મ અને સામાજિક ઉલ્લંઘનો જેવા દોષોની યાદી આપી, અપાત્રને આપેલું દાન નિષ્ફળ બને છે એવો સિદ્ધાંત સ્થાપિત થાય છે. પછી તીર્થ‑શ્રાદ્ધની રીત જણાવાય છે—ગૃહશ્રાદ્ધ પછી શૌચ‑શુદ્ધિ, સીમા‑નિયમોનું પાલન, નિર્દિષ્ટ તીર્થસ્થાને ગમન, સ્નાન, અને અનેક સ્થાનો પર શ્રાદ્ધકર્મ; પાયસ‑મધ‑ઘી સાથે પિંડ અર્પણ વગેરે. ફલશ્રુતિમાં પિતૃઓની દીર્ઘકાળ તૃપ્તિ તથા પાદુકા, શય્યા, અશ્વ, છત્ર, ધાન્યસહિત ગૃહ, તિલધેનુ, જળ‑અન્ન વગેરે દાનો મુજબ સ્વર્ગફળનું વર્ણન છે; ખાસ કરીને અન્નદાનની મહિમા પર ભાર છે. અંતે કન્યાદાન‑ઉપદેશ—દાનોમાં તેની શ્રેષ્ઠતા, કુલિન‑સદાચારિ‑વિદ્વાન વર જ યોગ્ય પાત્ર, લગ્નને ધનથી વ્યવહાર બનાવવાની નિંદા, અને દાનના પ્રકાર (અયાચિત, આમંત્રિત, યાચિત) સમજાવવામાં આવે છે. અસમર્થને દાન ન કરવું અને અપાત્રે દાન સ્વીકારવું અયોગ્ય છે એવી ચેતવણી સાથે અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
Adhyaya 51
Śrāddha-kāla-nirṇaya, Viṣṇu-jāgaraṇa, and Markaṇḍeśvara-guhā-liṅga Māhātmya (Ritual Timing and Cave-Shrine Observances)
આ અધ્યાય સંવાદરૂપે રચાયેલો છે. ઉત્તાનપાદ ઈશ્વરને પૂછે છે—શ્રાદ્ધ, દાન અને તીર્થયાત્રા ક્યારે કરવી? ઈશ્વર માસવાર શુભ શ્રાદ્ધ-કાળનું નિર્ધારણ કરે છે—નામવાળી તિથિઓ, અયન-સંધિ, અષ્ટકા, સંક્રાંતિ, વ્યતીપાત અને ગ્રહણકાળ વગેરે—અને કહે છે કે આવા અવસરોમાં આપેલું દાન અક્ષય ફળ આપે છે. પછી ભક્તિ-શિસ્તનું વર્ણન છે: મધુ-માસના શુક્લ પક્ષની એકાદશીએ ઉપવાસ, વિષ્ણુના ચરણસન્નિધિમાં રાત્રિ જાગરણ, ધૂપ-દીપ-નૈવેદ્ય-માલ્યથી પૂજન, તથા પૂર્વ પવિત્ર કથાઓનું પાઠ/શ્રવણ. વૈદિક સૂક્ત-જપને પાવન અને મોક્ષદાયક ગણાવ્યો છે. પ્રાતઃકાળે શ્રદ્ધાથી શ્રાદ્ધ, બ્રાહ્મણોનો સત્કાર, અને શક્તિ મુજબ સુવર્ણ, ગાય, વસ્ત્ર વગેરે દાન કરવાથી પિતૃઓને દીર્ઘ તૃપ્તિ મળે છે. ત્યારબાદ ત્રયોદશીએ ગુહામાં સ્થિત લિંગના દર્શનનો તીર્થક્રમ આવે છે—કઠોર તપ અને યોગસાધના પછી ઋષિ માર્કંડેયે સ્થાપિત કરેલું ‘માર્કંડેશ્વર’ લિંગ. ત્યાં સ્નાન, ઉપવાસ, ઇન્દ્રિય-નિગ્રહ, જાગરણ, દીપદાન, પંચામૃત/પંચગવ્ય અભિષેક અને વિસ્તૃત મંત્રજપ (સાવિત્રી-જપની ગણતરી સહિત) નિર્દિષ્ટ છે; પાત્ર-પરીક્ષા પર વિશેષ ભાર છે. અષ્ટપુષ્પરૂપ માનસિક અર્પણ—અહિંસા, ઇન્દ્રિય-નિગ્રહ, દયા, ક્ષમા, ધ્યાન, તપ, જ્ઞાન, સત્ય—ને શ્રેષ્ઠ પૂજા કહેવામાં આવ્યું છે. અંતે વાહન, ધાન્ય, કૃષિ-ઉપકરણ વગેરે દાન, ખાસ કરીને ગોદાન, અને ગ્રહણકાળમાં અતુલ્ય પુણ્યનું પ્રતિપાદન છે; જ્યાં ગાય દેખાય ત્યાં સર્વ તીર્થોની સન્નિધિ માનવામાં આવે છે, અને તીર્થસ્મરણ/પુનરાગમન અથવા ત્યાં મરણ રુદ્રસામીપ્ય આપે છે એમ ઉપસંહાર છે.
Adhyaya 52
Dīrghatapā-āśrama and the Account of Ṛkṣaśṛṅga (दीर्घतपा-आश्रमः तथा ऋक्षशृङ्गोपाख्यानप्रस्तावः)
અધ્યાય ૫૨માં ઈશ્વર એક પૂર્વવૃત્તાંત જાહેર કરે છે—એક મહાતપસ્વી પોતાના પરિવારসহ સ્વર્ગને પ્રાપ્ત થયો—આ સાંભળી રાજા ઉત્તાનપાદ તે કથા વિગતે પૂછે છે. ત્યારબાદ વર્ણન કાશી તરફ વળે છે: રાજા ચિત્રસેનના શાસનમાં વારાણસીની સમૃદ્ધિ, વેદપાઠનો પવિત્ર નાદ, નગરનો વેપાર-વહિવટ અને દેવાલય-આશ્રમોની બહુલતા દર્શાવવામાં આવે છે. નગરના ઉત્તર ભાગે મન્દારવનમાં એક પ્રસિદ્ધ આશ્રમનું નિર્દેશન થાય છે. ત્યાં બ્રાહ્મણ તપસ્વી દીર્ઘતપા કઠોર તપ માટે ખ્યાત છે; અને ગૃહસ્થ વ્યવસ્થાની સાથે પણ તપ શક્ય છે તે સ્પષ્ટ થાય છે—તે પત્ની, પુત્ર અને પુત્રવધૂ સાથે રહે છે અને પાંચ પુત્રો તેની સેવા કરે છે. કનિષ્ઠ ઋક્ષશૃંગ વેદવિદ, બ્રહ્મચારી, સદ્ગુણી, યોગનિષ્ઠ અને અલ્પાહારી છે. વિશેષ રીતે તે મૃગરূপે વિહરે છે અને હરણોના ઝુંડ સાથે રહે છે, છતાં દરરોજ માતા-પિતાને વંદન કરી સેવા કરે છે—તપસ્વી જીવનમાં પણ પિતૃભક્તિનું શિસ્તબદ્ધ રૂપ દેખાય છે. અંતે દૈવયોગે ઋક્ષશૃંગનું અવસાન થાય છે, જેથી આગળ ભાગ્ય, પુણ્ય અને પરલોકગતિ અંગેના વિચાર માટે ભૂમિકા તૈયાર થાય છે.
Adhyaya 53
चित्रसेन-ऋक्षशृङ्गसंवादः (King Citrasena and Sage Ṛkṣaśṛṅga: Accidental Injury and Ethical Remediation)
ઈશ્વર ઉત્તાનપાદને ઉપદેશરૂપે આ કથા કહે છે—શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળવાથી પાપશુદ્ધિ થાય છે. કાશીના ધર્માત્મા અને પરાક્રમી રાજા ચિત્રસેન અનેક મિત્ર રાજાઓ સાથે શિકાર માટે નીકળે છે; વનમાં ધૂળ અને ગભરાટથી તે પોતાના દળથી વિખૂટો પડે છે. ભૂખ-તરસથી થાકી તે એક દિવ્ય સરોવર પાસે પહોંચે છે, સ્નાન કરે છે, પિતૃઓ અને દેવોને તર્પણ આપે છે અને કમળોથી શંકરની પૂજા કરે છે. ત્યાં વિવિધ દિશામાં ગોઠવાયેલા હરણોની વચ્ચે મહાતપસ્વી ઋક્ષશૃંગ બેઠેલા દેખાય છે. શિકારનો અવસર માની રાજા બાણ છોડે છે, પરંતુ અજાણતાં તે ઋષિને વાગે છે. ઋષિ માનવવાણીમાં બોલતાં રાજા ચોંકી જાય છે, અનિચ્છિત અપરાધ સ્વીકારી બ્રહ્મહત્યાને અતિ ગંભીર માની આત્મદાહને પ્રાયશ્ચિત્ત તરીકે સૂચવે છે. ઋક્ષશૃંગ તેને અટકાવી કહે છે—એવું કરવાથી તેમના આશ્રિત કુટુંબમાં વધુ મૃત્યુ વધશે. તે રાજાને આદેશ આપે છે કે મને માતા-પિતાના આશ્રમ સુધી લઈ જા અને માતા સમક્ષ ‘પુત્રઘાતક’ તરીકે સત્ય સ્વીકાર; તેઓ શાંતિનો માર્ગ બતાવશે. રાજા તેમને ઉઠાવી લઈ જાય છે; વારંવાર વિરામ દરમિયાન ઋષિ યોગસમાધિથી દેહત્યાગ કરે છે. રાજા વિધિપૂર્વક અંત્યેષ્ટિ કરીને શોક કરે છે—આગામી પ્રાયશ્ચિત્ત અને નૈતિક જવાબદારીના ઉપદેશ માટે ભૂમિકા બને છે।
Adhyaya 54
अध्याय ५४ — शूलभेदतीर्थ-माहात्म्य तथा चित्रसेनस्य प्रायश्चित्त-मार्गः (Shūlabheda Tīrtha-Māhātmya and King Citraseṇa’s Expiatory Path)
આ અધ્યાયમાં નૈતિક કારણ‑કાર્યનો સંકટ અને તેના પ્રાયશ્ચિત્તનો માર્ગ વર્ણવાયો છે. શિકારના ભ્રમમાં રાજા ચિત્રસેને તપસ્વી દીર્ઘતપાના પુત્ર ઋક્ષશૃંગનો વધ કરી નાખ્યો અને અપરાધ સ્વીકારી આશ્રમમાં આવ્યો. શોકથી માતા વિલાપ કરતી બેભાન થઈ પ્રાણ ત્યજે છે; પુત્રો અને પુત્રવધૂઓ પણ નાશ પામે છે—તપસ્વી‑હિંસાની સામાજિક તથા કર્મફલની ભારેતા પ્રગટ થાય છે. દીર્ઘતપા પ્રથમ રાજાને ધિક્કારે છે, પછી કર્મતત્ત્વ સમજાવી કહે છે કે મનુષ્ય પૂર્વકર્મની પ્રેરણાથી પણ કરે, છતાં પરિણામ અનિવાર્ય છે. તે પ્રાયશ્ચિત્ત રૂપે આદેશ આપે—સમસ્ત પરિવારનું દાહસંસ્કાર કરી દક્ષિણ નર્મદા કાંઠે આવેલા પ્રસિદ્ધ શૂલભેદ તીર્થમાં અસ્થિઓનું વિસર્જન કરવું; આ તીર્થ પાપ‑દુઃખનાશક કહેવાય છે. ચિત્રસેન દાહકર્મ કરીને પગપાળા, અલ્પાહાર અને વારંવાર સ્નાન સાથે દક્ષિણ તરફ યાત્રા કરે છે; માર્ગમાં મુનિઓ પાસેથી દિશા જાણી તીર્થે પહોંચે છે. ત્યાં તીર્થપ્રભાવથી એક જીવના ઉદ્ધારનું અદ્ભુત દર્શન થાય છે, જેથી સ્થાનની સિદ્ધિ પ્રમાણિત થાય છે. રાજા સ્નાન કરી તલમિશ્રિત જળથી તર્પણ કરે છે અને અસ્થિ‑નિમજ્જન કરે છે. મૃતકો દિવ્યરૂપે વિમાનসহ પ્રગટ થાય છે; ઉન્નત દીર્ઘતપા રાજાને આશીર્વાદ આપે છે કે આ વિધિ આદર્શ છે અને શુદ્ધિ તથા ઇચ્છિત ફળ આપે છે.
Adhyaya 55
Śūlabheda-Tīrtha Māhātmya (शूलभेदतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of the Śūlabheda Sacred Ford
તીર્થનો અદ્ભુત પ્રભાવ જોઈ ઉત્તાનપાદે રાજા ચિત્રસેન વિશે પૂછ્યું. ઈશ્વરે કહ્યું—ચિત્રસેન ભૃગુતુંગ પર ચઢી એક કુંડ પાસે ઘોર તપ કર્યો અને બ્રહ્મા, વિષ્ણુ તથા મહેશનું ધ્યાન કરતાં અકાળે દેહત્યાગ કરવા ઉદ્યત થયો. ત્યારે રુદ્ર અને કેશવ સાક્ષાત પ્રગટ થઈ તેને રોક્યા અને ધર્મપૂર્વક પાછા જઈ યોગ્ય સમૃદ્ધિ ભોગવી નિર્વિઘ્ન રાજ્યપાલન કરવાનું ઉપદેશ આપ્યો. પરંતુ ચિત્રસેને રાજભોગનો ત્યાગ કરી વર માગ્યો—ત્રિદેવો આ સ્થાને સદાય નિવાસ કરે, આ ક્ષેત્ર ગયાશિર સમાન પુણ્યદાયક બને, અને તેને શિવગણોમાં નેતૃત્વ મળે. ઈશ્વરે વર આપ્યો—શૂલભેદ તીર્થમાં ત્રિકાળ અંશરૂપે ત્રિદેવો નિવાસ કરશે; ચિત્રસેન ‘નંદિ’ નામે ગણાધિપ બની ગણેશ સમ કાર્યસંચાલક થશે અને શિવસન્નિધિમાં પૂજામાં પ્રાધાન્ય પામશે. અધ્યાયમાં તીર્થની તુલનાત્મક મહિમા (ગયા સિવાય અન્ય તીર્થોથી શ્રેષ્ઠ), કુંડ-પરિસરની માપમર્યાદા અને ક્રિયાવિધિ, તેમજ શ્રાદ્ધ-પિંડદાનનું ફળ વર્ણવાયું છે—પિતૃમોક્ષ, કઠિન મૃત્યુ પામેલાને પણ લાભ, માત્ર સ્નાનથી અજાણ પાપશુદ્ધિ, અને ત્યાં સંન્યાસ લેતાં ઉત્તમ ગતિ. અંતે ફલશ્રુતિ કહે છે કે આ માહાત્મ્યનું પાઠ, શ્રવણ, લેખન અને દાન કરવાથી પાપક્ષય, ઇચ્છિત ફળ અને ગ્રંથ જેટલો સમય ટકશે તેટલો રુદ્રલોકવાસ મળે છે.
Adhyaya 56
देवशिला-शूलभेद-तीर्थमाहात्म्य तथा भानुमती-व्रताख्यान (Devāśilā–Śūlabheda Tīrtha Māhātmya and the Bhānumatī Vrata Narrative)
અધ્યાય ૫૬ પ્રશ્નોત્તરરૂપે ધર્મતત્ત્વનું નિરૂપણ કરે છે. ઉત્તાનપાદ ગંગાના અવતરણ અને મહાપુણ્યદાયિની દેવશિલાની ઉત્પત્તિ વિશે પૂછે છે; ત્યારે ઈશ્વર પવિત્ર ભૂગોળ-ઉદ્ભવની કથા કહે છે—દેવતાઓની પ્રાર્થનાથી ગંગા પ્રગટે છે, રુદ્ર પોતાની જટાઓમાંથી તેને મુક્ત કરે છે, માનવકલ્યાણ માટે દેવનદીરૂપે વહે છે, અને શૂલભેદ, દેવશિલા તથા પ્રાચી સરસ્વતી સાથે જોડાયેલો તીર્થસમૂહ સ્થપાય છે. પછી આચરણવિધિ જણાવાય છે—સ્નાન, તર્પણ, યોગ્ય બ્રાહ્મણો દ્વારા શ્રાદ્ધ, એકાદશી ઉપવાસ, રાત્રિ જાગરણ, પુરાણપાઠ અને દાનને પાપશુદ્ધિ તથા પિતૃતૃપ્તિના ઉપાય તરીકે દર્શાવ્યા છે. દૃષ્ટાંતકથામાં રાજા વીરસેનની વિધવા પુત્રી ભાનુમતી કઠોર વ્રતો ધારણ કરી, ગંગાથી દક્ષિણ માર્ગ, રેવા પ્રદેશ વગેરે અનેક તીર્થોની વર્ષો સુધી યાત્રા કરીને અંતે શૂલભેદ/દેવશિલામાં નિયમિત નિવાસ, સતત પૂજા અને બ્રાહ્મણ-અતિથિસત્કાર કરે છે. બીજા દૃષ્ટાંતમાં દુર્ભિક્ષગ્રસ્ત શબર/વ્યાધ અને તેની પત્ની પુષ્પ-ફળ અર્પણ, એકાદશી પાલન, સામૂહિક તીર્થકર્મમાં ભાગ અને સત્ય-દાનની નીતિ અપનાવી જીવનને ભક્તિ-પુણ્ય તરફ વાળે છે. અંતે તિલ, દીપ, ભૂમિ, હિરણ્ય વગેરે દાનોના ફળનું સંક્ષિપ્ત વર્ગીકરણ છે; બ્રહ્મદાન શ્રેષ્ઠ અને ફળનિર્ધારણમાં ભાવ મુખ્ય છે એમ ભારપૂર્વક કહે છે.
Adhyaya 57
Padmaka-parva and the Śabara’s Liberation at Markaṇḍa-hrada (Revā Khaṇḍa, Adhyāya 57)
આ અધ્યાયમાં બે ભાગમાં ધર્મ-તત્ત્વનું વર્ણન છે. પ્રથમ ભાગમાં ભાનુમતી ચંદ્રતિથિઓના ક્રમથી શૈવ અનુષ્ઠાન કરે છે—બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવે છે, ઉપવાસ-નિયમ ધારણ કરે છે, માર્કંડેય-હ્રદમાં સ્નાન કરે છે અને વૃષભધ્વજ મહેશ્વરની પંચામૃત, ગંધ, ધૂપ, દીપ, નૈવેદ્ય, પુષ્પ વગેરે વડે પૂજા કરે છે. રાત્રિ-જાગરણમાં પુરાણપાઠ, ગીત, નૃત્ય અને સ્તોત્રો સાથે આરાધના થાય છે. બ્રાહ્મણો આ અવસરને “પદ્મક” નામનું પર્વ કહી તિથિ-નક્ષત્ર-યોગ-કરણની વિશેષતા જણાવે છે અને અહીં દાન, હોમ, જપ અક્ષય ફળ આપે છે એમ પ્રતિપાદિત કરે છે. બીજા ભાગમાં ભાનુમતી ભૃગુ મૂર્ધન પર્વત પર એક શબરને પત્ની સાથે કૂદી પ્રાણત્યાગ કરવા તૈયાર જોયે છે. તે તાત્કાલિક દુઃખથી નહીં, પરંતુ સંસારભય અને માનવજન્મ પામી પણ ધર્માચરણ ન થઈ શકે તેવી ચિંતા કારણે એવો નિશ્ચય કરે છે. ભાનુમતી કહે છે કે હજુ સમય છે; વ્રત અને દાનથી શુદ્ધિ થાય. શબર પરાન્નદોષનો વિચાર કરીને ધનસહાય નકારે છે—“જે બીજાનું અન્ન ખાય છે તે બીજાનો દોષ પણ ખાય છે”—અને અર્ધવસ્ત્રથી સંયમ રાખી હરિનું ધ્યાન કરતાં પડી જાય છે. થોડા સમયમાં તે અને તેની પત્ની દિવ્ય વિમાનમાં આરોહણ કરતા દેખાય છે—મુક્તિ અથવા ઉત્તમ ગતિનું સૂચન કરીને કથા પૂર્ણ થાય છે.
Adhyaya 58
Śūlabheda-tīrtha Māhātmya (Glory of the Śūlabheda Sacred Site)
આ અધ્યાયમાં શૂલભેદ-તીર્થનું માહાત્મ્ય અને અંતે ફલશ્રુતિ વર્ણવાય છે. ઉત્તાનપાદ ઈશ્વરને ભાનુમતીના કર્મનું મહત્ત્વ પૂછે છે. ઈશ્વર કહે છે—ભાનુમતી એક પુણ્યકુંડ પાસે ગઈ, તેની પવિત્રતા ઓળખીને તરત બ્રાહ્મણોને બોલાવી સન્માન કર્યું, નિયમ મુજબ દાન આપ્યું અને પોતાનો સંકલ્પ દૃઢ કર્યો. પછી તેણે પિતૃ અને દેવોની પૂજા કરી, મધુ-માસમાં પખવાડિયું નિયમથી રહી, અને અમાવાસ્યાએ પર્વતપ્રદેશમાં ગઈ. શિખર પર ચઢીને તેણે બ્રાહ્મણોને વિનંતી કરી કે પરિવાર અને સગાંને સમાધાનનો સંદેશ પહોંચાડો; શૂલભેદમાં સ્વશક્તિના તપથી દેહત્યાગ કરી સ્વર્ગસ્થિતિ પામિશ. બ્રાહ્મણોએ સંમતિ આપી શંકા દૂર કરી. ત્યારબાદ તેણે વસ્ત્રો કસીને એકાગ્ર ચિત્તે દેહ ત્યાગ્યો; દિવ્ય સ્ત્રીઓ આવી તેને વિમાનમાં બેસાડી કૈલાસ તરફ લઈ ગઈ, અને સૌના દેખતા તે ઊર્ધ્વગતિ પામી. માર્કંડેય પરંપરાથી આ કથા સ્થાપિત કરી પ્રબળ ફલશ્રુતિ કહે છે—તીર્થમાં કે મંદિરમાં પણ ભક્તિપૂર્વક પાઠ-શ્રવણ કરવાથી લાંબા સમયથી સચવાયેલા મહાપાપો નાશ પામે છે; સામાજિક અપરાધ, વિધિભંગ, વિશ્વાસઘાત વગેરે અનેક દોષ ‘શૂલભેદ’ના પ્રભાવથી છિન્ન થાય છે. શ્રાદ્ધકાળે બ્રાહ્મણભોજન દરમિયાન પાઠ કરવાથી પિતૃઓ પ્રસન્ન થાય છે; શ્રોતાઓને મંગળ, આરોગ્ય, દીર્ઘાયુ અને કીર્તિ પ્રાપ્ત થાય છે।
Adhyaya 59
पुष्करिणीतीर्थमाहात्म्यं (Puṣkariṇī Tīrtha Māhātmya on the Revā’s Northern Bank)
માર્કંડેય ઋષિ પાપનાશક એક પવિત્ર પુષ્કરિણીનું વર્ણન કરે છે, જ્યાં શુદ્ધિ માટે જવું જોઈએ. આ તીર્થ રેવા (નર્મદા)ના ઉત્તર કાંઠે સ્થિત છે અને અતિ શુભ માનવામાં આવ્યું છે, કારણ કે વેદમૂર્તિ દિવાકર (સૂર્ય) ત્યાં સતત નિવાસ કરે છે એમ કહેવામાં આવે છે. આ તીર્થનું માહાત્મ્ય કુરુક્ષેત્ર સમાન—વિશેષ કરીને સર્વકામફલ આપનારું અને દાનવૃદ્ધિ કરનારું—રૂપે જણાવાયું છે. સૂર્યગ્રહણ સમયે સ્નાન કરીને વિધિપૂર્વક દાન—મૂલ્યવાન દ્રવ્યો, સુવર્ણ-રજત, તેમજ પશુધન વગેરે—કરવાથી મહાફળ મળે છે; બ્રાહ્મણોને સુવર્ણ-રજત દાનનું ફળ તેર દિવસ સુધી વધે છે એમ પણ કહે છે. તિલમિશ્રિત જળથી પિતૃ અને દેવતાઓનું તર્પણ તૃપ્તિદાયક છે; પાયસ, મધ અને ઘી સાથેનું શ્રાદ્ધ પિતૃઓને સ્વર્ગ અને અક્ષય લાભ આપે છે. અક્ષત, બદર, બિલ્વ, ઇંગુદ, તિલ વગેરે ધાન્ય-ફળ અર્પણ પણ અક્ષય ફળદાયક ગણાયા છે. અંતે સૂર્યોપાસના મુખ્ય છે—સ્નાન, દિવાકરપૂજા, આદિત્યહૃદય પાઠ અને વૈદિક જપ. એક જ ઋચા/યજુષ/સામનનો જપ પણ સમગ્ર વેદફળ, પાપવિમોચન અને ઉત્તમ લોકપ્રાપ્તિ કરાવે છે. વિધિ મુજબ ત્યાં પ્રાણત્યાગ કરનાર સૂર્યસંબંધિત પરમ પદને પામે છે એમ અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
Adhyaya 60
रवितीर्थ-आदित्येश्वर-माहात्म्य एवं नर्मदास्तोत्रफलम् (Ravītīrtha–Ādityeśvara Māhātmya and the Fruit of the Narmadā Hymn)
માર્કંડેય યુધિષ્ઠિરને ઉપદેશ આપતાં રવિતીર્થ અને આદિત્યેશ્વરની મહિમા વર્ણવે છે—આ એવું પરમ પુણ્યક્ષેત્ર છે કે પ્રસિદ્ધ તીર્થોથી પણ વધુ ફળદાયી છે. તેઓ રુદ્રસન્નિધિમાં સાંભળેલી કથા કહે છે: દુર્ભિક્ષના સમયમાં અનેક ઋષિઓ નર્મદા કાંઠે ભેગા થઈ વનોથી ઘેરાયેલા તીર્થપ્રદેશમાં પહોંચે છે. ત્યાં પાશધારી ભયંકર સ્ત્રી-પુરુષો દેખાય છે અને ઋષિઓને તીર્થમાં પોતાના ‘સ્વામીઓ’ પાસે આગળ વધવા પ્રેરે છે. ઋષિઓ પછી નર્મદાનું વિસ્તૃત સ્તોત્ર કરે છે, તેની પાવન અને રક્ષક શક્તિનું ગાન કરે છે. દેવી પ્રગટ થઈ અદભુત વર આપે છે અને મોક્ષાભિમુખ દુર્લભ આશ્વાસન પણ આપે છે. ત્યારબાદ સ્નાન-પૂજામાં રત પાંચ શક્તિશાળી પુરુષો મળે છે; તેઓ કહે છે કે આ તીર્થના પ્રભાવથી ઘોર પાપ પણ નાશ પામે છે. તેઓ ભાસ્કર-પૂજન અને અંતરમાં હરિ-સ્મરણ કરે છે, જેના પરિવર્તનકારી પરિણામને ઋષિઓ પ્રત્યક્ષ જુએ છે. અધ્યાયમાં રવિતીર્થની વિધિ નિર્ધારિત છે—ગ્રહણકાળે અને પુણ્ય તિથિ-સંધિઓમાં દર્શન, ઉપવાસ, રાત્રિ જાગરણ, દીપદાન, વૈષ્ણવ કથા અને વેદપાઠ, ગાયત્રી જપ, બ્રાહ્મણ સન્માન તથા અન્ન, સોનું, જમીન, વસ્ત્ર, આશ્રય, વાહન વગેરે દાન. ફલશ્રુતિમાં શ્રદ્ધાળુ શ્રોતાઓની શુદ્ધિ અને સૂર્યલોક નિવાસનું વચન છે, તેમજ ઘોર નૈતિક દોષવાળાઓને તીર્થરહસ્ય કહેવામાં વિવેક રાખવાની સૂચના છે.
Adhyaya 61
शक्रतीर्थ-शक्रेश्वर-माहात्म्य (Glory of Śakra-tīrtha and Śakreśvara)
માર્કંડેય શ્રોતાને નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે આવેલું અત્યંત પુણ્યદાયક શક્રતીર્થ બતાવે છે, જે સંચિત પાપોનો નાશ કરનારું કહેવાય છે. આ તીર્થની મહિમા કારણકથાથી સ્થાપિત થાય છે—પૂર્વે ઇન્દ્ર (શક્ર) એ અહીં મહેશ્વર શિવ પ્રત્યે તીવ્ર ભક્તિથી કઠોર તપ કર્યું; પ્રસન્ન થયેલા ઉમાપતિએ તેને દેવೇಂದ್ರત્વ, રાજ્યસમૃદ્ધિ અને દાનવો પર વિજયની શક્તિ જેવા વરદાન આપ્યાં. પછી ઉપદેશ આવે છે કે કાર્તિક કૃષ્ણ ત્રયોદશીએ ભક્તિપૂર્વક ઉપવાસ-વ્રત કરવાથી પાપમોચન થાય છે અને દુઃસ્વપ્ન, અપશકુન તથા ગ્રહ-શાકિની વગેરે ઉપદ્રવો શમે છે. શક્રેશ્વરના દર્શનને જન્માર્જિત દોષોનો નાશક જણાવાયું છે અને અનેક નિષિદ્ધ કર્મો માટે પણ અહીં શુદ્ધિનો આશ્વાસ આપવામાં આવ્યો છે. અંતે સ્વર્ગકામી ભક્ત માટે દાનવિધિ—વિશેષ કરીને સદ્બ્રાહ્મણને ગોદાન (અથવા યોગ્ય વહનપશુ) શ્રદ્ધાથી આપવું; અને તીર્થફળો સંક્ષેપમાં કહી અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે।
Adhyaya 62
क्रोडीतीर्थ-माहात्म्य (Kroḍī Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Kroḍīśvara Shrine
આ અધ્યાયમાં ઋષિ માર્કંડેય રાજાને ક્રોડીશ્વર નામના મહાતીર્થના દર્શન-વિધાનનું માર્ગદર્શન આપે છે. દાનવોના વિનાશ પછી વિજયોત્સાહથી દેવતાઓ છિન્ન મસ્તકો એકત્ર કરી નર્મદાના જળમાં વિસર્જિત કરે છે અને સ્વજનબંધની સ્મૃતિ સાથે સ્નાન કરે છે. ત્યારબાદ ઉમાપતિ શિવની સ્થાપના કરીને લોકસિદ્ધિ અને કલ્યાણાર્થે પૂજા કરે છે; તેથી આ તીર્થ પૃથ્વી પર “ક્રોડી” તરીકે પાપઘ્ન તીર્થરૂપે પ્રસિદ્ધ થાય છે. વિધિમાં બંને પક્ષની અષ્ટમી અને ચતુર્દશીએ ભક્તિપૂર્વક ઉપવાસ, શૂલિનના સમક્ષ રાત્રિજાગરણ—પવિત્ર કથા-શ્રવણ અને વેદાધ્યયન સાથે—પ્રાતઃ ત્રિદશેશ્વરની પૂજા, પંચામૃતાભિષેક, ચંદનલેપન, બિલ્વપત્ર-પુષ્પાર્પણ, દક્ષિણાભિમુખ મંત્રજપ અને નિયત જલનિમજ્જન જણાવાયું છે. પિતૃઓ માટે દક્ષિણમુખ તિલાંજલિ, શ્રાદ્ધ, તથા વેદનિષ્ઠ સંયમી બ્રાહ્મણોને ભોજન-દાન કરવાથી પુણ્ય અનેકગણું વધે છે એમ કહે છે. ફલશ્રુતિ મુજબ નિયમપૂર્વક આ તીર્થમાં દેહાંત થાય તો, અસ્થિઓ નર્મદાજળમાં રહે ત્યાં સુધી શિવલોકમાં દીર્ઘ નિવાસ મળે; પછી ધનવાન, માન્ય, સદાચારી અને દીર્ઘાયુ જન્મ મળે અને અંતે ક્રોડીશ્વરની આરાધનાથી પરમ ગતિ પ્રાપ્ત થાય. રેવાના ઉત્તર કાંઠે સત્યોપાર્જિત ધનથી મંદિર નિર્માણ, સર્વ વર્ણો અને સ્ત્રીઓ માટે યથાશક્તિ સુલભ રાખવાનું પ્રોત્સાહન છે; તેમજ આ તીર્થમાહાત્મ્યનું ભક્તિથી શ્રવણ છ માસમાં પાપનાશક કહેવાયું છે.
Adhyaya 63
कुमारेश्वरतीर्थ-माहात्म्य (Kumāreśvara Tīrtha Māhātmya)
માર્કંડેય રાજશ્રોતાને ઉપદેશ આપે છે કે અગસ્ત્યેશ્વર નજીક નર્મદા-તટ પર આવેલું પ્રસિદ્ધ કુમારેશ્વર તીર્થ જવું. પ્રાચીન કાળમાં ષણ્મુખ (સ્કંદ) એ ત્યાં અત્યંત ભક્તિથી આરાધના કરી સિદ્ધિ મેળવી, દેવસેનાનો નાયક બન્યો અને શત્રુદમનનું સામર્થ્ય પ્રાપ્ત કર્યું; તેથી નર્મદા પર આ સ્થાન મહાશક્તિશાળી તીર્થ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું છે. યાત્રિકો માટે નિયમ જણાવાયા છે—એકાગ્ર ચિત્ત અને ઇન્દ્રિયનિગ્રહ સાથે ત્યાં પહોંચવું; ખાસ કરીને કાર્તિક ચતુર્દશી અને અષ્ટમીના દિવસે વિશેષ વ્રત-આચરણ. ગિરિજાનાથ (શિવ) નો દહીં, દૂધ અને ઘીથી અભિષેક, ભક્તિગીત ગાન, તેમજ શાસ્ત્રોક્ત પિંડદાન કરવું—વિશેષ કરીને વેદવિદ્વાન અને નિત્યકર્મમાં તત્પર બ્રાહ્મણોની ઉપસ્થિતિમાં. ફળશ્રુતિ મુજબ ત્યાં આપેલું દાન અક્ષય બને છે; આ તીર્થ સર્વતીર્થમય કહેવાયું છે અને કુમારના દર્શનથી પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. અંતે કહે છે કે આ પુણ્યકર્મસંબંધમાં ત્યાં દેહત્યાગ કરનાર સ્વર્ગને પામે છે—આ પ્રભુનું સત્ય વચન છે.
Adhyaya 64
अगस्त्येश्वरतीर्थमाहात्म्य (Agastyeśvara Tīrtha-Māhātmya)
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય રાજાને સંબોધીને અવંતી ખંડના અત્યંત શુભ “અગસ્ત્યેશ્વર” તીર્થનું મહાત્મ્ય જણાવે છે. આ તીર્થને પાપક્ષય અને નૈતિક દોષનિવારણ માટે સ્થાનઆધારિત સાધન તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. અહીં મુખ્ય વિધાન તીર્થસ્નાનનું છે; સ્નાનથી બ્રહ્મહત્યાદિ મહાપાતકોની પણ નિવૃત્તિ થાય છે એમ સ્પષ્ટ કહેવામાં આવ્યું છે. સમયનિર્દેશ પણ છે—કાર્તિક માસ, કૃષ્ણપક્ષ, ચતુર્દશીએ સ્નાન કરવું; જેથી કાળ-સ્થળ-ક્રિયા એક જ ધાર્મિક નિયમમાં એકત્ર થાય. આગળ સમાધિસ્થ અને જિતેન્દ્રિય રહી ઘીથી દેવનો અભિષેક કરવો એવી આજ્ઞા છે. દાનવિધિમાં ધન, પાદુકા, છત્ર, ઘી-કંબળ અને સર્વને અન્નદાન—આ બધાથી પુણ્યફળ બહુગુણું વધે છે એમ જણાવે છે. સંદેશ એ છે કે તીર્થયાત્રા માત્ર ગમન નથી; નિયમ, ભક્તિ અને દાનના સંયોજનથી જ શુદ્ધિ સિદ્ધ થાય છે.
Adhyaya 65
Ānandeśvara-tīrtha Māhātmya (Glory of the Ānandeśvara Tīrtha)
આ અધ્યાયમાં સંવાદરૂપે માર્કંડેય યુધિષ્ઠિરને નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે આવેલા ‘આનંદેશ્વર’ તીર્થનું માહાત્મ્ય સમજાવે છે. દૈત્યવધ પછી દેવો અને અન્ય દિવ્ય સત્તાઓએ મહેશ્વરનું પૂજન કર્યું; ત્યારે શિવે ગૌરીસહિત ભૈરવરૂપ ધારણ કરીને નર્મદા કાંઠે આનંદમય નૃત્ય કર્યું. એ મૂળ ઘટનાથી આ તીર્થને ‘આનંદેશ્વર’ નામ મળ્યું અને તેને પાવન-શુદ્ધિકારક સ્થાન માનવામાં આવ્યું. પછી વિધિ જણાવાય છે—અષ્ટમી, ચતુર્દશી અને પૌર્ણમાસીએ દેવપૂજા, સુગંધિત દ્રવ્યો વડે અભ્યંગ/અનુલેપન, તથા શક્તિ મુજબ બ્રાહ્મણોનું સન્માન કરવું. ગોદાન અને વસ્ત્રદાનની પણ વિશેષ પ્રશંસા છે. વસંત ઋતુની ત્રયોદશીએ શ્રાદ્ધનું વિશેષ અનુષ્ઠાન, અને ઇંગુડ, બદર, બિલ્વ, અક્ષત તથા જળ જેવા સરળ અર્પણોનો નિર્દેશ મળે છે. ફલશ્રુતિમાં પિતૃઓની દીર્ઘ તૃપ્તિ અને અનેક જન્મો સુધી સંતાનપરંપરાની અખંડતા કહી, ધર્મકર્મને દૂરગામી કલ્યાણનું સાધન ગણાવવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 66
मातृतीर्थमाहात्म्य (Mātṛtīrtha Māhātmya: The Glory of the Mothers’ Pilgrimage Site)
માર્કંડેય યુધિષ્ઠિરને કહે છે કે નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે સંગમની નજીક આવેલું અદ્વિતીય માતૃતીર્થ અવશ્ય જવું. ત્યાં નદીકાંઠે માતૃગણ પ્રગટ થયા હતા; યોગિનીઓની સભાની પ્રાર્થનાથી શિવ—જે ઉમાને અર્ધાંગીરૂપે ધારણ કરે છે અને નાગને યજ્ઞોપવીત સમાન ધારણ કરે છે—આ તીર્થને પૃથ્વી પર પ્રસિદ્ધ થવાનો અધિકાર આપી અંતર્ધાન થાય છે. આ દૈવી અનુમોદનથી તીર્થની પવિત્રતા સ્થિર થાય છે. નવમી તિથિએ શુદ્ધ નિયમવાળો ભક્ત ઉપવાસ કરીને માતૃ-ગોચરમાં પૂજન કરે તો માતૃગણ અને શિવ પ્રસન્ન થાય છે. વંધ્યા, સંતાનશોકગ્રસ્ત અથવા પુત્રહીન સ્ત્રીઓ માટે મંત્ર-શાસ્ત્રજ્ઞ આચાર્ય પાંચ રત્નો અને ફળોથી યુક્ત સુવર્ણ કલશ વડે સ્નાનવિધિ કરાવે; પુત્રલાભ માટે કાંસ્ય પાત્રમાં સ્નાન કરાવવાનું કહે છે. અંતે ફળશ્રુતિ—મનમાં જે ઇચ્છા થાય તે પ્રાપ્ત થાય, અને માતૃતીર્થથી શ્રેષ્ઠ કોઈ તીર્થ નથી.
Adhyaya 67
Luṅkeśvara/Liṅgeśvara Tīrtha Māhātmya and the Daitya Kālapṛṣṭha’s Boon
અધ્યાય ૬૭માં મārkaṇḍેય તીર્થકેન્દ્રિત ધર્મકથા વર્ણવે છે. જળમાં સ્થિત અત્યંત પુણ્યદાયક ‘લુઙ્કેશ્વર’ તીર્થનો પરિચય મળે છે; તેને ‘લિંગેશ્વર’ અથવા ‘સ્પર્શ-લિંગ’ના તર્કથી પણ સમજાવવામાં આવ્યું છે. કથાનો મુખ્ય વિષય વરદાનથી ઊભો થયેલો સંકટ છે. દૈત્ય કાલપૃષ્ઠ ધૂમપાન-વ્રત સહિત ઘોર તપ કરે છે; પાર્વતી શિવને તેને વર આપવા પ્રેરે છે. શિવ દબાણ હેઠળ વર આપવાની નૈતિક જોખમની વાત કહીને પણ ભયંકર વર આપે છે—દૈત્ય જેનું મસ્તક હાથથી સ્પર્શે તે ભસ્મ થઈ જાય. દૈત્ય આ શક્તિ શિવ પર જ અજમાવવા દોડે છે અને લોક-લોકાંતર સુધી પીછો કરે છે. શિવ સહાય માંગે છે; નારદ વિષ્ણુ પાસે જાય છે. વિષ્ણુ માયાથી રમ્ય વસંતવન અને મોહક કન્યા પ્રગટ કરે છે; કામમોહમાં દૈત્ય લોકાચારના સંકેત મુજબ પોતાનાં જ મસ્તક પર પોતાનો હાથ મૂકે છે અને તરત નાશ પામે છે. પછી ફલશ્રુતિ અને વિધિ-સૂચિ—લુઙ્કેશ્વરમાં સ્નાન-પાનથી શરીરના ઘટકો સુધીનાં પાપો અને દીર્ઘ કર્મબંધનો નાશ થાય છે. નિશ્ચિત તિથિઓએ ઉપવાસ, તથા વિદ્વાન બ્રાહ્મણોને અલ્પ દાન પણ મહાપુણ્યવર્ધક કહેવાય છે; ક્ષેત્રની પવિત્રતા જાળવનારા રક્ષક દેવતાઓનો પણ ઉલ્લેખ છે.
Adhyaya 68
धनदतीर्थमाहात्म्य (Glory of Dhanada Tīrtha on the Southern Bank of the Narmadā)
માર્કંડેય યुधિષ્ઠિરને ઉપદેશ આપે છે કે નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે આવેલા ધનદા-તીર્થમાં જવું. આ તીર્થ સર્વપાપનાશક અને સર્વ તીર્થોના ફળ આપનારું કહેવાયું છે. ચૈત્ર માસના શુક્લ પક્ષની ત્રયોદશીએ સાધકે સંયમ રાખીને ઉપવાસ કરવો અને રાત્રિ જાગરણ કરવું. ત્યાં ‘ધનદા’નું પંચામૃતથી અભિષેક, ઘીનો દીવો અર્પણ અને ભક્તિપૂર્વક ગીત-વાદ્યાદિ સેવા કરવી. પ્રાતઃકાળે દાન સ્વીકારવા યોગ્ય, વિદ્યામાં અને શાસ્ત્રાર્થમાં સ્થિર, શ્રૌત-સ્માર્ત આચરણ કરનાર અને શીલ-સંયમયુક્ત બ્રાહ્મણોનું સન્માન કરવું. ગાય, સોનું, વસ્ત્ર, પાદુકા, અન્ન તથા ઇચ્છાનુસાર છત્ર અને શય્યા વગેરે દાન કરવાથી ત્રણ જન્મોના પાપો પણ સંપૂર્ણ નાશ પામે છે એમ ફળશ્રુતિ કહે છે. ફળમાં ભેદ દર્શાવ્યો છે—અસંયમીને સ્વર્ગપ્રાપ્તિ, સંયમીને મોક્ષ; ગરીબને વારંવાર અન્નલાભ; જન્મજાત કુલિનતા અને દુઃખક્ષય; તથા નર્મદાજળથી રોગનાશ. વિશેષ કરીને ધનદા-તીર્થમાં વિદ્યાદાન કરવાથી નિરોગ સૂર્યલોક મળે છે; અને રેવાના દક્ષિણ કાંઠે દેવદ્રોણીમાં બહુ દાન-યજ્ઞાદિ કરનાર શોકરહિત શંકરલોક પામે છે.
Adhyaya 69
Maṅgaleśvara-liṅga Pratiṣṭhā and Aṅgāraka-vrata (मङ्गलेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा तथा अङ्गारकव्रत)
માર્કણ્ડેય તીર્થયાત્રાના ક્રમમાં ઉત્તમ મંગલેશ્વરનું વર્ણન કરે છે. ભૂમિપુત્ર મંગળ (અંગારક) સર્વ જીવોના કલ્યાણ માટે આ સ્થાન પર શિવાલયની સ્થાપના કરે છે. ચતુર્દશી તિથિએ તીવ્ર ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈ શંકર-શશિશેખર મંગલેશ્વર રૂપે પ્રગટ થાય છે અને વરદાન આપે છે. મંગળ જન્મોજન્મી કૃપા માગે છે અને કહે છે કે તે શિવદેહના સ્વેદમાંથી ઉત્પન્ન થઈ ગ્રહોમાં વસે છે; દેવતાઓ દ્વારા પોતાના નામથી માન્યતા અને પૂજન પણ ઇચ્છે છે. શિવ વર આપે છે કે આ સ્થાને પ્રભુ મંગળના નામથી પ્રસિદ્ધ થશે અને અંતર્ધાન થાય છે. ત્યારબાદ મંગળ યોગબળથી લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરી પૂજા કરે છે. પછી આચારવિધિ કહે છે—મંગલેશ્વર લિંગ દુઃખનાશક છે; તીર્થમાં બ્રાહ્મણોને તૃપ્ત કરવું, ખાસ કરીને પત્ની સહિત વિધિઓ કરવી, અને અંગારક-વ્રત પાળવું. વ્રતસમાપ્તિએ શિવાર્થ ગાય/વૃષ દાન, લાલ વસ્ત્ર, નિર્દિષ્ટ રંગના પશુ, છત્ર-શય્યા, લાલ માળા તથા અનુલેપન વગેરે અંતઃશુદ્ધિથી દાન કરવાનો ઉપદેશ છે. બન્ને પક્ષની ચતુર્થી અને અષ્ટમી તિથિએ શ્રાદ્ધ કરવું અને ધનવંચના ટાળવી. ફળરૂપે પિતૃઓની યુગપર્યંત તૃપ્તિ, શુભ સંતાન, ઉત્તમ સ્થિતિ સાથે પુનર્જન્મ, તીર્થપ્રભાવથી દેહકાંતિ, અને ભક્તિપૂર્વક નિત્ય પાઠ કરનારના પાપનો નાશ જણાવાયો છે.
Adhyaya 70
Ravi-kṛta Tīrtha on the Northern Bank of Revā (रविणा निर्मितं तीर्थम् — रेवोत्तरतीरमाहात्म्यम्)
માર્કંડેય ઋષિ રેવા (નર્મદા)ના ઉત્તર કાંઠે આવેલું “અતિ તેજસ્વી” તીર્થ વર્ણવે છે, જે રવિ (સૂર્ય) દ્વારા નિર્મિત માનવામાં આવે છે. આ તીર્થ પાપક્ષયનું સાધન છે અને કહેવામાં આવે છે કે ભાસ્કર પોતાના સ્વાંશે નર્મદા પ્રદેશના આ ઉત્તર કાંઠે નિત્ય નિવાસ કરે છે. પછી કાળવિધાન આવે છે—વિશેષ કરીને ષષ્ઠી, અષ્ટમી અને ચતુર્દશી તિથિએ સ્નાન કરીને, પ્રેત/પિતૃઓ માટે ભક્તિપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરવું. તેનું ફળ તત્કાળ શુદ્ધિ, સૂર્યલોકમાં મહિમા, અને પછી સ્વર્ગથી પરત આવી શુદ્ધ કુળમાં જન્મ, ધનસમૃદ્ધિ તથા જન્મોજન્મ રોગમુક્તિ—આ રીતે સ્થાન-કાળ-વિધિ-ફળને જોડતું સંક્ષિપ્ત તીર્થમાહાત્મ્ય ઉપદેશ આપવામાં આવ્યો છે.
Adhyaya 71
Kāmeśvara-tīrtha Māhātmya (कामेश्वरतीर्थमाहात्म्य) / The Glory of the Kāmeśvara Sacred Site
માર્કંડેય યુધિષ્ઠિરને ઉપદેશ આપતા આગળ કામેશ્વર સંબંધિત એક પવિત્ર તીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. ત્યાં ગૌરીના પરાક્રમી પુત્ર ગણાધ્યક્ષ સિદ્ધ-સ્વરૂપે સ્થિત છે એમ કહેવામાં આવે છે; આ સ્થાન ભક્તિ જગાડનારું અને પાપક્ષય કરનારું માનવામાં આવ્યું છે. અધ્યાયમાં ઉપાસનાની રીત જણાવાય છે—ભક્તિ અને સંયમ ધરાવતો ઉપાસક પહેલાં સ્નાન કરે, પછી પંચામૃતથી અભિષેક કરે; ત્યારબાદ ધૂપ અને નૈવેદ્ય અર્પણ કરીને વિધિવત પૂજા કરે. તેનું ફળ સર્વ પાપોથી મુક્તિ અને શુદ્ધિ તરીકે નિર્દેશિત છે. માર્ગશીર્ષ માસની અષ્ટમી તિથિએ આ તીર્થમાં સ્નાન વિશેષ ફળદાયક કહેવાયું છે. અંતે સિદ્ધાંત એવો છે કે ઉપાસક જે હેતુથી પૂજા કરે છે, તે હેતુ મુજબ જ ફળ પ્રાપ્ત થાય—જે ઇચ્છા લઈને આરાધના, તે ઇચ્છા સિદ્ધ થાય.
Adhyaya 72
Maṇināgeśvara-tīrtha Māhātmya (मणिनागेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Origin Legend and Ritual Merits
માર્કંડેય રાજશ્રોતાને નર્મદાના ઉત્તર કાંઠે આવેલા શુભ મણિનાગેશ્વર તીર્થનું માહાત્મ્ય જણાવે છે. આ ક્ષેત્ર નાગરાજ મણિનાગે સર્વ પ્રાણીઓના કલ્યાણ માટે સ્થાપ્યું છે અને તેને પાપનાશક કહેવામાં આવ્યું છે. યુધિષ્ઠિર પૂછે છે—વિષધર સર્પે ઈશ્વરને કેવી રીતે પ્રસન્ન કર્યો? ત્યારે કશ્યપની પત્નીઓ કદ્રૂ અને વિનતાની ઉચ્છૈઃશ્રવસ ઘોડાના રંગ અંગેની શરત, કદ્રૂનું કપટ, સર્પોને ઘોડાના વાળ કાળા કરવા આદેશ, કેટલાકનું માનવું અને કેટલાકનું માતૃશાપના ભયથી ભાગી જઈ જળપ્રદેશો તથા દિશાઓમાં વિખેરાઈ જવું—આ પ્રાચીન વંશકથા વર્ણવાય છે. શાપના પરિણામથી ભયભીત મણિનાગ નર્મદાના ઉત્તર કાંઠે ઘોર તપ કરે છે અને અક્ષય તત્ત્વનું ધ્યાન કરે છે. ત્યારે ત્રિપુરાંતક શિવ પ્રગટ થઈ ભક્તિની પ્રશંસા કરે છે, રક્ષણ આપે છે અને ઉત્તમ નિવાસ તથા વંશહિતના વરદાન આપે છે. મણિનાગની પ્રાર્થનાથી શિવ અંશરૂપે ત્યાં નિવાસ સ્વીકારે છે અને લિંગપ્રતિષ્ઠાનો આદેશ આપે છે—એ રીતે તીર્થની પ્રતિષ્ઠા સ્થિર થાય છે. આગળ વિશેષ તિથિઓમાં પૂજાકાળ, દહીં-મધ-ઘી-દૂધથી અભિષેકવિધિ, શ્રાદ્ધના નિયમો, દાનવસ્તુઓ અને પુરોહિતોના આચારનિયમો જણાવાયા છે. ફલશ્રુતિમાં પાપમુક્તિ, શુભ ગતિ, સર્પભયથી રક્ષા અને તીર્થકથા સાંભળવા-પાઠ કરવા દ્વારા વિશેષ પુણ્યનું વર્ણન છે.
Adhyaya 73
गोपारेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Gopāreśvara Tīrtha Māhātmya)
આ અધ્યાય પ્રશ્ન–ઉત્તર સ્વરૂપે ધર્મતત્ત્વ સમજાવે છે. યુધિષ્ઠિર માર્કંડેયને પૂછે છે—નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે મણિનાગ નજીક “ગાયના દેહમાંથી પ્રગટ થયેલું લિંગ” કેમ સ્થિત છે અને તે પાપનાશક કેમ ગણાય છે? માર્કંડેય કહે છે કે લોકહિત માટે સુરભિ/કપિલા ગાયે મહેશ્વરનું ભક્તિપૂર્વક ધ્યાન અને તપ કર્યું; શિવ પ્રસન્ન થઈ પ્રગટ થયા અને તે તીર્થમાં નિવાસ કરવા સંમત થયા. તેથી એક જ વાર સ્નાનથી પણ શીઘ્ર શુદ્ધિ થાય એવી ખ્યાતિ તે તીર્થને મળી. પછી દાનધર્મના નિયમો નિર્ધારિત થાય છે—ભક્તિથી “ગોપારેશ્વર-ગોદાન” કરવું: યોગ્ય ગાયને (નિર્દિષ્ટ સોનું/આભૂષણ સાથે) પાત્ર બ્રાહ્મણને દાન આપવું. કૃષ્ણપક્ષ ચતુર્દશી અથવા અષ્ટમી, ખાસ કરીને કાર્તિક માસમાં, તેનું મહાફળ કહેવાયું છે. પ્રેતઉદ્ધાર માટે પિંડદાન, દૈનિક રુદ્ર-નમસ્કાર પાપહર, અને વૃષોત્સર્ગ પિતૃહિતકારી તથા શિવલોકમાં દીર્ઘ સન્માન આપનાર—વૃષના રોમોની સંખ્યાના પ્રમાણમાં ત્યાં માન મળે અને પછી શુભ જન્મ થાય. અંતે નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે ગોપારેશ્વર તીર્થની ઓળખ અને લિંગની અદ્ભુત ઉત્પત્તિ તીર્થપાવનતાનું ચિહ્ન તરીકે પુનઃ સ્થાપિત થાય છે.
Adhyaya 74
Gautameśvara-tīrtha Māhātmya (गौतमेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Revā’s Northern Bank
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય સંવાદરૂપે રેવા નદીના ઉત્તર કાંઠે આવેલા અત્યંત તેજસ્વી ગૌતમેશ્વર તીર્થનું માહાત્મ્ય સંક્ષેપમાં કહે છે. તેનું પ્રાગટ્ય ઋષિ ગૌતમને અર્પિત છે; લોકહિત માટે સ્થાપિત આ તીર્થને પુરાણીય પુણ્યભાષામાં ‘સ્વર્ગનું સોપાન’ તરીકે વર્ણવાયું છે. ‘લોકગુરુ’ દેવતાની સન્નિધિમાં જે ભક્તિપૂર્વક યાત્રા કરે છે, તેના પાપોનો નાશ, આંતરિક શુદ્ધિ અને સ્વર્ગવાસનું વચન આપવામાં આવ્યું છે. સાથે વિજય, દુઃખનિવારણ, શુભસૌભાગ્યવૃદ્ધિ જેવા વ્યવહારિક ફળો પણ જણાવાયા છે; પિતૃકર્મમાં એક જ પિંડદાનથી વંશની ત્રણ પેઢીઓનું ઉદ્ધાર થાય છે એવો દાવો પણ આવે છે. અંતે સિદ્ધાંત કહે છે—ભક્તિથી આપેલું નાનું કે મોટું કોઈ પણ દાન ગૌતમના પ્રભાવથી અનેકગણું ફળ આપે છે. આ તીર્થને ‘તીર્થોમાં પરમ’ ગણાવી, રુદ્રવચન તરીકે રજૂ કરીને શૈવ પ્રમાણિકતા મજબૂત કરવામાં આવી છે.
Adhyaya 75
Śaṅkhacūḍa-tīrtha-māhātmya (Glory of the Śaṅkhacūḍa Tīrtha on the Narmadā)
માર્કંડેય નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે આવેલા અતિ પવિત્ર ‘શંખચૂડ’ તીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. કહેવામાં આવે છે કે શંખચૂડ ત્યાં જ નિવાસ કરે છે; વૈનતેય (ગરુડ)ના ભયથી સુરક્ષા મેળવવા માટે તેણે તે સ્થાનને આશ્રય બનાવ્યો—આ કારણ પણ જણાવાયું છે. પછી ઉપાસક માટે વિધિ નિર્ધારિત થાય છે—શુચિ બની એકાગ્ર ચિત્તે ત્યાં જઈ, દૂધ, મધ અને ઘી જેવા મંગલ દ્રવ્યો વડે ક્રમશઃ શંખચૂડનું અભિષેક કરવું અને દેવ સમક્ષ રાત્રિ જાગરણ કરવું. પ્રશંસિત વ્રતવાળા બ્રાહ્મણોને સન્માન આપી, દધિભક્ત વગેરે અન્નદાનથી તૃપ્ત કરવું અને અંતે ગોદાન કરવું; તેને સર્વપાપનાશક પાવન દાન કહેવામાં આવ્યું છે. અંતે વિશેષ ફળશ્રુતિ—આ તીર્થમાં સર્પદંશથી પીડિત વ્યક્તિને જે સંતોષે/પ્રસન્ન કરે, તે શંકરના વચન અનુસાર પરમ લોકને પામે છે; આમ તીર્થમાહાત્મ્ય કરુણા અને મુક્તિફળ સાથે જોડાઈ સમાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 76
Pāreśvara-Tīrtha Māhātmya and Parāśara’s Vrata on the Narmadā (Chapter 76)
માર્કંડેય કહે છે કે નર્મદાના પુણ્ય તટ પર પારેશ્વર-તીર્થમાં મહર્ષિ પરાશર યોગ્ય પુત્રપ્રાપ્તિ માટે ઘોર તપ કરે છે. ત્યારે દેવી—ગૌરી નારાયણી, શંકરની અર્ધાંગિની—પ્રગટ થઈ તેમની ભક્તિની પ્રશંસા કરે છે અને વર આપે છે: સત્યનિષ્ઠ, શુચિ, વેદાધ્યયનમાં રત અને શાસ્ત્રવિદ્યામાં પ્રવીણ એવો પુત્ર તને પ્રાપ્ત થશે. પરાશર લોકહિત માટે દેવીને એ જ સ્થાને સન્નિધિ રાખવા વિનવે છે; દેવી ‘તથાસ્તુ’ કહી ત્યાં અવ્યક્તરૂપે સ્થિત થાય છે. પછી પરાશર પાર્વતીની પ્રતિષ્ઠા કરે છે અને શંકરની પણ સ્થાપના કરે છે; દેવને અજય અને દેવતાઓ માટે પણ દુર્લભ કહે છે. ત્યારબાદ તીર્થવ્રતનું વિધાન આવે છે—શુદ્ધ, મનનિગ્રહવાળા, કામ-ક્રોધરહિત સ્ત્રી-પુરુષ ભક્તો માટે; શુભ માસો અને શુક્લપક્ષ વિશેષ પ્રશસ્ત ગણાય છે. ઉપવાસ, રાત્રિ જાગરણ, દીપદાન અને ભક્તિપૂર્ણ ગાન-નૃત્યાદિનું નિર્દેશન છે. બ્રાહ્મણસન્માન અને દાન—ધન, સોનું, વસ્ત્ર, છત્ર, શય્યા, તાંબૂલ, ભોજન વગેરે—અને શ્રાદ્ધવિધિ, દિશાનિયમ તથા આસનપદ્ધતિ, તેમજ સ્ત્રીઓ અને શૂદ્રો માટે ‘આમા-શ્રાદ્ધ’નો ભેદ પણ જણાવે છે. અંતે ફલશ્રુતિ: શ્રદ્ધાથી સાંભળનારના ઘોર પાપ નાશ પામે અને પરમ કલ્યાણ પ્રાપ્ત થાય.
Adhyaya 77
भीमेश्वरतीर्थे जपदानव्रतफलप्रशंसा | Bhīmeśvara Tīrtha: Praise of Japa, Dāna, and Vrata-Fruits
આ અધ્યાયમાં શ્રી માર્કંડેય ભીમેશ્વર તીર્થનું માહાત્મ્ય અને સાધનવિધિ જણાવે છે. ભીમેશ્વરને પાપક્ષય કરનાર તીર્થ તરીકે, તથા શુભ નિયમો-વ્રતો પાળતા ઋષિગણોની સભાઓથી સેવિત સ્થાન તરીકે વર્ણવાયું છે. ક્રમ એવો—ભીમેશ્વર પાસે જઈ તીર્થસ્નાન કરવું, ઉપવાસ અને ઇન્દ્રિયસંયમ રાખવો, અને સૂર્ય હાજર હોય તે દિવસના સમયે હાથ ઊંચા રાખીને ‘એકાક્ષર’ મંત્રનો જપ કરવો. પછી જપ, દાન અને વ્રતના ફળો ક્રમશઃ પ્રશંસિત થાય છે—અनेक જન્મોના સંચિત પાપોનો નાશ અને ગાયત્રી-જપની વિશેષ શુદ્ધિકારક શક્તિ. વૈદિક હોય કે લૌકિક, વારંવારનો જપ મંત્રશક્તિથી મલિનતાઓને એવી રીતે દહે છે જેમ અગ્નિ સૂકી ઘાસને ભસ્મ કરે. સાથે નૈતિક ચેતવણી છે કે ‘દૈવી શક્તિ’નો બહાનો કરીને પાપ ન કરવું; અજ્ઞાન ઝડપથી નાશ પામે, પરંતુ પાપને ન્યાય મળતો નથી. અંતે, આ તીર્થમાં યથાશક્તિ કરેલું દાન અક્ષય ફળ આપે છે એમ નિશ્ચિત કરાયું છે.
Adhyaya 78
नारदतीर्थ-नारदेश्वर-माहात्म्य (Glory of Nārada’s Tīrtha and Nāradeśvara)
આ અધ્યાય સંવાદરૂપે નારદતીર્થ અને નારદેશ્વર (શૂલિન)નું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. માર્કંડેય મુનિ નારદે સ્થાપિત કરેલા પરમ તીર્થનો ઉલ્લેખ કરે છે; યુધિષ્ઠિર તેના ઉદ્ભવનું કારણ પૂછે છે. પછી કથા રેવા (નર્મદા) નદીના ઉત્તર કાંઠે નારદના કઠોર તપમાં જાય છે; ત્યાં ઈશ્વર પ્રગટ થઈ વર આપે છે—યોગસિદ્ધિ, અચળ ભક્તિ, લોકોમાં સ્વેચ્છાગમન, ત્રિકાલજ્ઞાન અને સ્વર-ગ્રામ-મૂર્ચ્છના જેવા સંગીતતત્ત્વોમાં પ્રાવિણ્ય; તેમજ નારદનું તીર્થ જગતપ્રસિદ્ધ અને પાપનાશક બનશે એવી પ્રતિજ્ઞા કરે છે. શિવ અંતર્ધાન થયા પછી નારદ સર્વજનહિત માટે શૂલિન શિવની સ્થાપના કરી તીર્થ સ્થાપિત કરે છે. ત્યારબાદ તીર્થયાત્રાના આચાર-વિધિ જણાવાય છે—ઇન્દ્રિયનિગ્રહ, ઉપવાસ, ભાદ્રપદ કૃષ્ણ ચતુર્દશીએ રાત્રિજાગરણ, યોગ્ય બ્રાહ્મણને છત્રદાન વગેરે દાન, શસ્ત્રથી મૃત્યુ પામેલાઓનું શ્રાદ્ધ, પિતૃકાર્ય માટે કપિલા ગાયનું દાન, દાનધર્મ અને બ્રાહ્મણભોજન, દીપદાન તથા મંદિરમાં ભક્તિગીત-નૃત્ય. હવ્યવાહન/અગ્નિની પૂજા અને હોમ (ચિત્રભાનુ આદિ દેવો સહિત) દારિદ્ર્યશમન અને સમૃદ્ધિપ્રદ કહેવાય છે. અંતે રેવાના ઉત્તર કાંઠે આવેલું આ તીર્થ મહાપાપનાશક પરમ તીર્થ તરીકે પુનઃ પ્રતિપાદિત થાય છે।
Adhyaya 79
दधिस्कन्द-मधुस्कन्दतीर्थमाहात्म्य / The Māhātmya of Dadhiskanda and Madhuskanda Tīrthas
આ અધ્યાયમાં શ્રી માર્કંડેય રાજશ્રોતાને ઉપદેશ આપે છે કે દધિસ્કંદ અને મધુસ્કંદ—આ બે તીર્થો અત્યંત પ્રશંસનીય છે અને પાપક્ષય કરનારાં છે. સાધકે ત્યાં જઈ સ્નાન કરીને શ્રદ્ધાપૂર્વક દાન-ધર્મ કરવો એવો ઉપક્રમ દર્શાવવામાં આવ્યો છે. દધિસ્કંદ તીર્થમાં સ્નાન પછી દ્વિજને દહીં (દધિ) દાન કરવાનો વિધાન છે. તેના ફળરૂપે અનેક જન્મો સુધી રોગ, જરા-જન્ય પીડા, શોક અને ઈર્ષ્યા થી મુક્તિ તથા લાંબા સમય સુધી “શુદ્ધ” કુળમાં જન્મ મળવાનો ઉલ્લેખ છે. મધુસ્કંદ તીર્થમાં મધુ મિશ્રિત તલનું દાન અને અલગથી મધુ મિશ્રિત પિંડ અર્પણ કરવાથી અનેક જન્મો સુધી યમલોકદર્શન ટળે છે અને પૌત્ર-પ્રપૌત્ર સુધી વંશમાં સમૃદ્ધિ સ્થિર રહે છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. અંતે દહીં મિશ્રિત પિંડનું પણ નિર્દેશન આવે છે અને સ્નાન પછી દક્ષિણાભિમુખ રહી ક્રિયા કરવી એવી પ્રક્રિયા જણાવાય છે. આમ કરવાથી પિતા, પિતામહ અને પ્રપિતામહ બાર વર્ષ સુધી તૃપ્ત થાય છે—આ પિતૃકર્મની સ્પષ્ટ ફલશ્રુતિ છે.
Adhyaya 80
नन्दिकेश्वरतीर्थमाहात्म्य — Nandikeśvara Tīrtha Māhātmya
માર્કંડેય ઋષિ રાજાને કહે છે કે સિદ્ધ નંદી સાથે સંકળાયેલું નંદિકેશ્વર તીર્થ અતિ પવિત્ર અને શ્રેષ્ઠ છે. નંદી સંયમિત તીર્થયાત્રાનો આદર્શ છે—રેવા નદીને અગ્રસ્થાને રાખી તે તીર્થેથી તીર્થે જઈ સતત તપ કરે છે. તેની દીર્ઘ તપશ્ચર્યાથી પ્રસન્ન થયેલા શિવ વર આપવા ઇચ્છે છે; પરંતુ નંદી ધન, સંતાન અને વિષયસુખ ન માગીને જન્મોજન્મ—અન્ય યોનિમાં જન્મે તો પણ—શિવના ચરણકમળોમાં અચલ ભક્તિ માગે છે. શિવ ‘તથાસ્તુ’ કહી તેને પોતાના ધામે લઈ જાય છે અને તીર્થની મહિમા સ્થાપે છે. ફળશ્રુતિ મુજબ ત્યાં સ્નાન અને ત્રિનેત્ર શિવની પૂજા કરવાથી અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞ સમાન પુણ્ય મળે છે. આ તીર્થમાં દેહત્યાગ કરનારને શિવસાહચર્ય, અક્ષય કલ્પમાં દીર્ઘ ભોગ, અને પછી શુદ્ધ વંશમાં વેદજ્ઞાન તથા દીર્ઘાયુ સાથે શુભ જન્મ પ્રાપ્ત થાય છે. અંતે તીર્થની દુર્લભતા અને પાપનાશક શક્તિ વિશેષ રીતે જણાવાય છે।
Adhyaya 81
Varuṇeśvara-tīrtha Māhātmya (Glory of Varuṇeśvara Shrine and Charity)
માર્કંડેય ઋષિ રાજાને સંબોધીને મહિમાવંત વરુણેશ્વર તીર્થના દર્શન કરવા કહે છે. ત્યાં વર્ણન છે કે વરુણે કૃચ્છ્ર અને ચાંદ્રાયણ વગેરે તપોથી ગિરિજાનાથ શિવને પ્રસન્ન કરીને સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી હતી. અધ્યાયમાં તીર્થવિધિ જણાવે છે: જે ત્યાં સ્નાન કરીને પિતૃઓ અને દેવતાઓને તર્પણ અર્પે અને ભક્તિપૂર્વક શંકરની પૂજા કરે, તે પરમ ગતિને પામે છે. ત્યારબાદ દાનનો વિશેષ ઉપદેશ—કુંડિકા/વર્ધની અથવા મોટું જળપાત્ર અન્ન સાથે દાન કરવું અત્યંત પ્રશંસનીય; તેનું ફળ બાર વર્ષના સત્રયજ્ઞના પુણ્ય સમાન કહેવાયું છે. દાનમાં અન્નદાન સર્વોત્તમ અને તત્કાળ પ્રસન્નતા આપનારું છે એમ પણ કહે છે. જે સुसંસ્કૃત ભાવથી આ તીર્થમાં દેહત્યાગ કરે, તે પ્રલય સુધી વરુણપુરીમાં વસે; પછી માનવલોકમાં જન્મ લઈને નિયમિત અન્નદાતા બને અને સો વર્ષ જીવે છે.
Adhyaya 82
Vahnītīrtha–Kauberatīrtha Māhātmya (Glory of the Fire Tīrtha and Kubera Tīrtha)
આ અધ્યાયમાં શ્રી માર્કંડેય રાજાને તીર્થવિધિનો ઉપદેશ આપે છે. પ્રથમ વહ્નીતીથનું નિર્દેશન કરે છે—નર્મદા કાંઠે આવેલું તે અદ્વિતીય સ્થાન, જ્યાં દંડકારણ્ય-પ્રસંગ પછી હુતાશન (અગ્નિ)એ શુદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી હતી એમ કહેવાય છે. ત્યાં સ્નાન, મહેશ્વર-પૂજન, ભક્તિકર્મો તથા પિતૃ અને દેવતાઓને તર્પણ વગેરે વિધિઓ જણાવવામાં આવી છે; દરેક ક્રિયાના નિશ્ચિત ફળ અને કેટલાક કર્મો મહાયજ્ઞ સમાન ફળદાયક હોવાનું ફલશ્રુતિથી દર્શાવાયું છે. પછી કૌબેરતીર્થનું માહાત્મ્ય આવે છે—જ્યાં કુબેરને યક્ષાધિપતિપદ પ્રાપ્ત થયું હતું. ત્યાં સ્નાન, ઉમાસહિત જગદગુરુનું પૂજન અને દાનધર્મ—વિશેષ કરીને બ્રાહ્મણને સુવર્ણદાન—નિર્ધારિત છે અને પુણ્યફળનું પરિમાણ પણ જણાવાયું છે. અંતે “નર્મદા તીર્થ પંચક”ની પ્રશંસા કરીને ઉત્તમ પરલોકગતિ અને પ્રલયકાળે અન્ય જળ ક્ષીણ થાય તોય રેવાની પવિત્રતા અક્ષુણ્ણ રહે છે—એવું પ્રતિપાદિત થાય છે.
Adhyaya 83
हनूमन्तेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Hanūmanteśvara Tīrtha Māhātmya)
Chapter 83 unfolds as a theological discourse between Mārkaṇḍeya and Yudhiṣṭhira concerning a Revā-bank tīrtha called Hanūmanta/Hanūmanteśvara, described as capable of removing grave demerit (including brahmahatyā-type impurity). The chapter first frames the site’s identity: a distinguished liṅga on the southern bank of the Revā. Yudhiṣṭhira asks how the name Hanūmanteśvara arose. Mārkaṇḍeya narrates an epic backstory: after the Rāma–Rāvaṇa conflict and the destruction of rākṣasas, Hanumān is warned by Nandinī that he bears a burden of impurity from extensive killing and is directed to the Narmadā for austerity and bathing. Hanumān performs prolonged worship; Śiva appears with Umā, reassures him of purity through Narmadā māhātmya and divine दर्शन, and grants additional boons, including enumerated honorific names of Hanumān. Hanumān then establishes a liṅga—Hanūmānīśvara/Hanūmanteśvara—described as wish-granting and indestructible. A second exemplum provides “pratyakṣa-pratyaya” (a demonstrative proof) through a later narrative involving King Supārva and his son Śatabāhu, a morally wayward ruler who encounters a brāhmaṇa tasked with immersing bone-remains at Hanūmanteśvara. The brāhmaṇa recounts a princess’s previous-life memory: her body was killed in the forest; a bone fragment fell into the Narmadā at Hanūmanteśvara, resulting in a meritorious rebirth and strong ethical constraint against remarriage. The rite of collecting and immersing remaining bones is prescribed with temporal markers (Aśvina month, dark fortnight, and Śiva-related tithi), alongside night vigil and post-rite bathing. The narrative culminates in heavenly ascent imagery for those properly aligned, while also warning about greed and mental attachment that can obstruct purification. The chapter closes with ritual prescriptions: specific days (aṣṭamī, caturdaśī; especially Aśvina kṛṣṇa caturdaśī), abhiṣeka substances (honey-milk, ghee, curd with sugar, kuśa-water), sandal paste anointing, bilva and seasonal flowers, lamp offering, śrāddha with qualified brāhmaṇas, and strong emphasis on go-dāna as a superior gift. It articulates a theological rationale for the cow as “sarvadevamayī,” and ends with a phala claim: even distant remembrance of Hanūmanteśvara is said to relieve demerit.
Adhyaya 84
Kapitīrtha–Hanūmanteśvara–Kumbheśvara Māhātmya (कपितीर्थ–हनूमन्तेश्वर–कुम्भेश्वर माहात्म्य)
અધ્યાય 84માં માર્કંડેય ઋષિ એક પ્રાચીન વૃત્તાંત સ્મરીને કહે છે; તેની પૃષ્ઠભૂમિ કૈલાસમાં દિવ્ય ઉપદેશ મેળવવાની છે. રાવણવધ પછી રાક્ષસોનો નાશ થઈ ધર્મવ્યવસ્થા સ્થિર થતાં હનુમાન કૈલાસ તરફ આવે છે, પરંતુ નંદી પ્રથમ તેમને રોકે છે. રાક્ષસવધથી રહેલો દોષ/તમ અને તેનું પ્રાયશ્ચિત્ત શું, એવો હનુમાન પ્રશ્ન કરે છે. શિવ પવિત્ર નદીઓનું વર્ણન કરીને સોમનાથ નજીક રેવા (નર્મદા)ના દક્ષિણ કાંઠે એક વિશિષ્ટ તીર્થ બતાવે છે; ત્યાં સ્નાન અને કઠોર તપથી તે દોષ દૂર થાય છે. શિવ હનુમાનને આલિંગન આપી વરદાન આપે છે અને તે સ્થાનને ‘કપિતીર્થ’ ઘોષિત કરીને ‘હનુમંતેશ્વર’ નામે લિંગ પ્રતિષ્ઠિત કરે છે; પાપનાશ, પિતૃકાર્ય અને દાનફળ વૃદ્ધિમાં તેની મહિમા કહે છે. પછી રામનું રેવા-કાંઠે (વિશેષ કરીને 24 વર્ષ) તપ, રામ-લક્ષ્મણ દ્વારા લિંગ-પ્રતિષ્ઠા, અને ઋષિઓ દ્વારા વિવિધ તીર્થજળના સંકલનથી કુંભજળની કથામાંથી ‘કુંભેશ્વર/કાલાકુંભ’ પ્રગટ થવાનો પ્રસંગ આવે છે. ફલશ્રુતિમાં રેવા-સ્નાન, લિંગદર્શન (ત્રિ-લિંગ દર્શનનો વિશેષ સંકેત), શ્રાદ્ધથી દીર્ઘકાળ પિતૃઉદ્ધાર, તેમજ દાન—ખાસ કરીને ગોદાન અને મૂલ્યવાન દાન—ના અક્ષય ફળનું પ્રતિપાદન છે. અંતે જ્યોતિષ્મતીપુરી અને આસપાસ કુંભેશ્વરાદિ લિંગોના નિયમપૂર્વક દર્શન માટે પ્રેરણા આપી, આ તીર્થને રેવાખંડના મુખ્ય યાત્રાસ્થાન તરીકે સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 85
सोमनाथतीर्थमाहात्म्य (Somānātha Tīrtha Māhātmya at Revā-saṅgama)
આ અધ્યાયમાં યુધિષ્ઠિર માર્કંડેયને પૂછે છે—રેવા-સંગમનું તે તીર્થ કયું છે, જેને કાશી સમાન પુણ્યદાયક અને બ્રહ્મહત્યાનો નાશ કરનારું કહેવામાં આવે છે? માર્કંડેય સૃષ્ટિ-વંશપરંપરા વર્ણવી દક્ષ અને ચંદ્રદેવ સોમ સુધીની કથા કહે છે—દક્ષના શાપથી સોમ ક્ષીણ થયો; પછી સોમે બ્રહ્માની શરણ લીધી, અને બ્રહ્માએ રેવાના દુર્લભ પવિત્ર સ્થાનોમાં, ખાસ કરીને સંગમ પર, તપ અને પૂજા કરવા આદેશ આપ્યો. સોમે લાંબા સમય સુધી શિવની ભક્તિપૂર્વક આરાધના કરી; શિવ પ્રસન્ન થઈ પ્રગટ થયા અને એક મહાપ્રભાવશાળી લિંગની સ્થાપના કરાવી, જે દુઃખ અને મહાપાપોનો નાશ કરે છે. ઉદાહરણરૂપે રાજા કણ્વની કથા—હરણરૂપ બ્રાહ્મણનો વધ થતાં બ્રહ્મહત્યાદોષથી પીડિત કણ્વ રેવા-સંગમમાં સ્નાન કરી સોમનાથની પૂજા કરે છે. લાલ વસ્ત્રધારી કન્યાના રૂપે બ્રહ્મહત્યા તેનો પીછો કરે છે, પરંતુ તીર્થપ્રભાવથી તે દોષમુક્ત થાય છે. પછી વ્રતવિધાન—નિયત તિથિઓએ ઉપવાસ, રાત્રિ જાગરણ, પંચામૃત અભિષેક, નૈવેદ્ય-દીપ-ધૂપ, સંગીત-વાદ્ય, યોગ્ય બ્રાહ્મણોનું સન્માન-દાન અને આચારનિયમ. ફળશ્રુતિમાં કહે છે કે સોમનાથ તીર્થમાં પ્રદક્ષિણા, શ્રવણ અને નિયમિત સાધનાથી મહાપાપો ક્ષય પામે છે, આરોગ્ય-સમૃદ્ધિ મળે છે અને ઉત્તમ લોક પ્રાપ્ત થાય છે; તેમજ સોમે વિવિધ સ્થાનો પર અનેક લિંગોની પ્રતિષ્ઠા કરી હોવાનું પણ જણાવે છે.
Adhyaya 86
Piṅgaleśvara-pratiṣṭhā at Piṅgalāvarta (Agni’s Cure at Revā)
આ અધ્યાયમાં યુધિષ્ઠિર રેવા નદીના ઉત્તર કાંઠે સંગમની નજીક આવેલા પિંગલાવર્તમાં પિંગલેશ્વરની ઉત્પત્તિ વિશે માર્કંડેયને પૂછે છે. માર્કંડેય કહે છે કે હવ્યવાહન (અગ્નિ) રુદ્રના વીર્યદાહથી દગ્ધ થઈ રોગગ્રસ્ત બન્યો. ત્યારબાદ તે તીર્થયાત્રા કરતાં રેવા તટે આવ્યો અને લાંબા સમય સુધી વાયુભક્ષણ વગેરે કઠોર નિયમો સાથે ઘોર તપ કર્યો. શિવ પ્રસન્ન થઈ વર આપે છે; અગ્નિ પોતાની વ્યાધિ-નિવૃત્તિ માગે છે. શિવ તે તીર્થમાં સ્નાન કરવાની આજ્ઞા આપે છે; સ્નાન કરતાં જ અગ્નિ તરત દિવ્ય સ્વરૂપે નિરોગી થાય છે. કૃતજ્ઞ અગ્નિ ત્યાં પિંગલેશ્વરની પ્રતિષ્ઠા કરે છે અને નામોચ્ચાર સાથે પૂજા તથા સ્તુતિ કરે છે. અંતે ફલશ્રુતિમાં કહે છે—જે ક્રોધ જીતે અને ત્યાં ઉપવાસ કરે તેને અદભુત ફળ મળે અને અંતે રુદ્રસમાન ગતિ પ્રાપ્ત થાય. તેમજ શણગારેલી કપિલા ગાયને વાછરડાં સહિત યોગ્ય બ્રાહ્મણને દાન કરવું પરમ લક્ષ્ય સુધી પહોંચાડનારું ગણાયું છે.
Adhyaya 87
ऋणमोचनतीर्थमाहात्म्य (R̥ṇamocana Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Debt-Removing Pilgrimage Site
માર્કંડેય રાજાને રેવા (નર્મદા)ના કાંઠે આવેલા અત્યંત પુણ્ય ‘ઋણમોચન’ તીર્થમાં જવા ઉપદેશ આપે છે. આ તીર્થ બ્રહ્મવંશીય ઋષિસભાઓ દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત થયેલું છે એમ કહી તેની વિધિસંમત પવિત્રતા અને અધિકાર સ્થાપિત થાય છે. અહીં ‘ઋણ’ નિવારણનો મુખ્ય ઉપાય ભક્તિપૂર્વકનું અનુષ્ઠાન છે—જે સાધક છ માસ સુધી પિતૃ-તર્પણ ભક્તિથી કરે અને નર્મદાજળમાં સ્નાન કરે, તે દેવઋણ, પિતૃઋણ અને મનુષ્યઋણમાંથી વિશેષ રીતે મુક્ત થાય છે. પાપ સહિત કર્મફળો ત્યાં ફળની જેમ પ્રત્યક્ષ દેખાય છે એમ કહી નૈતિક કારણ-કાર્યભાવ દૃઢ કરવામાં આવ્યો છે. એકાગ્રતા, ઇન્દ્રિયનિગ્રહ, સ્નાન, દાન અને ગિરિજાપતિ (શિવ)ની પૂજા—આ આચરણ નિર્દિષ્ટ છે. પરિણામે ઋણત્રયથી મુક્તિ અને સ્વર્ગમાં દેવતુલ્ય તેજસ્વી અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 88
Kapila-Tīrtha and Kapileśvara Pūjā (कापिलतीर्थ–कपिलेश्वरपूजा)
અધ્યાય ૮૮માં કાપિલતીર્થની પૂજા-વિધિ અને ફળશ્રુતિ વર્ણવાય છે. કપિલ મુનિ દ્વારા સ્થાપિત આ તીર્થને સર્વપાતકનાશક કહેવામાં આવ્યું છે. માર્કંડેય રાજાને ઉપદેશ આપે છે—શુક્લ પક્ષમાં ખાસ કરીને અષ્ટમી અને ચતુર્દશીએ સ્નાન કરીને દેવસેવા કરવી; કપિલા ગાયના દૂધ અને ઘીથી કપિલેશ્વરનો અભિષેક કરવો, શ્રીખંડ ચંદનનો લેપ કરવો અને સુગંધિત સફેદ ફૂલોથી, ક્રોધને જીતીને, પૂજન કરવું. ફળશ્રુતિ મુજબ કપિલેશ્વરના ભક્તો યમસંબંધિત દંડસ્થાનોમાં પડતા નથી; આ ઉપાસનાથી વિદ્વાનોને યાતનાના ભયંકર દૃશ્યો જોવા ન પડે એમ કહે છે. આગળ તીર્થધર્મને સામાજિક કર્તવ્ય સાથે જોડીને—રેવા ના પુણ્ય જળમાં સ્નાન પછી શુભ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું અને ગાય, વસ્ત્ર, તલ, છત્ર તથા શય્યા દાન કરવું; તેથી રાજા ધાર્મિક બને છે. અંતે તેજ, બળ, જીવતો પુત્ર, મધુર વાણી અને શત્રુપક્ષનો અભાવ જેવા લાભો જણાવાયા છે.
Adhyaya 89
पूतिकेश्वरमाहात्म्य (Glory of Pūtikēśvara)
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય ઋષિ એક રાજાને ઉપદેશ આપે છે કે નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે આવેલું પૂતિકેશ્વર મહાતીર્થ અવશ્ય દર્શન કરવું; ત્યાં સ્નાન કરવાથી સર્વ પાપોનું ક્ષય થાય છે. સ્થળની મહિમા સ્થાપિત કરવા માટે આધારકથા કહેવામાં આવે છે—જાંબવાને લોકહિતાર્થે ત્યાં શિવલિંગની પ્રતિષ્ઠા કરી. બીજા પ્રસંગમાં રાજા પ્રસેનજિત અને તેના વક્ષસ્થળ સાથે જોડાયેલા મણિની વાત આવે છે; રત્નને બળપૂર્વક કાઢી લેવાતાં અથવા ફેંકી દેવાતાં ઘાવ ઊભો થયો. એ જ તીર્થમાં તપસ્યા દ્વારા આરોગ્ય મળ્યું અને તે ‘નિર્વ્રણ’ (ઘાવરહિત) થયો—આથી તીર્થની ઉપચારશક્તિ દર્શાય છે. પછી વિધાન જણાવે છે—ભક્તિપૂર્વક સ્નાન કરીને પરમેશ્વરની પૂજા કરનારને ઇચ્છિત ફળ મળે છે. ખાસ કરીને કૃષ્ણાષ્ટમી અને ચતુર્દશીએ નિયમિત આરાધના કરનાર યમલોકમાં જતા નથી—એવી ફલશ્રુતિથી પુરાણોક્ત નૈતિક કારણ-કાર્યભાવ પ્રગટ થાય છે.
Adhyaya 90
चक्रतीर्थ-माहात्म्य (Cakratīrtha Māhātmya) and जलशायी-तीर्थ (Jalśāyī Tīrtha) on the Revā/Narmadā
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય યુધિષ્ઠિરના પ્રશ્નના ઉત્તરરૂપે ચક્રતીર્થની ઉત્પત્તિ, ભગવાન વિષ્ણુની અતુલ શક્તિ અને રેવા/નર્મદા-સંબંધિત પુણ્યનું ફળ વર્ણવે છે. તાલમેઘ નામનો દૈત્ય દેવોને પરાજિત કરી દબાવી દે છે; દેવો પહેલાં બ્રહ્માની શરણ જાય છે, પછી ક્ષીરસાગરમાં જલશાયી વિષ્ણુની સ્તુતિ કરીને આશ્રય લે છે. વિષ્ણુ લોકવ્યવસ્થા સ્થાપવા ગરુડ પર આરુઢ થઈ યુદ્ધ કરે છે; શસ્ત્ર-પ્રતિશસ્ત્રના ક્રમ પછી અંતે સુદર્શન ચક્ર છોડીને દૈત્યનો સંહાર કરે છે. વિજય પછી તે ચક્ર રેવાના જળમાં જલશાયી-તીર્થ નજીક પડી ‘શુદ્ધ’ થયું એમ કહેવાય છે; તેથી ચક્રતીર્થનું નામ અને મહાત્મ્ય સ્થિર થાય છે. આગળ માર્ગશીર્ષ શુક્લ એકાદશી જેવા શુભ કાળમાં સંયમ-ભક્તિથી સ્નાન, દેવદર્શન, રાત્રિ જાગરણ, પ્રદક્ષિણા, અર્પણ અને યોગ્ય બ્રાહ્મણો સાથે શ્રાદ્ધ કરવાની વિધિ જણાવાય છે. તિલધેનુ-દાનના નિયમો, દાતાની નીતિ અને દાનશુદ્ધિ, તેમજ મૃત્યુ પછી ભયંકર લોકોથી પાર નિર્ભય ગતિનું ફળ કહી, શ્રવણ-પાઠથી પાવનતા અને પુણ્યવૃદ્ધિ થાય એવી ફલશ્રુતિથી અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
Adhyaya 91
चण्डादित्य-तीर्थ-माहात्म्य (Glory of the Caṇḍāditya Tīrtha)
માર્કંડેય ઋષિ રાજાને ચંડાદિત્ય-તીર્થની પરમ પાવન મહિમા સંભળાવે છે. નર્મદાના શુભ કાંઠે ઉગ્ર દૈત્ય ચંડ અને મુંડ લાંબી તપશ્ચર્યા કરીને ત્રિલોકના અંધકાર-નાશક સૂર્ય (ભાસ્કર)નું ધ્યાન કરે છે. સહસ્રાંશુ પ્રસન્ન થઈ વર આપે છે; તેઓ સર્વ દેવો સામે અજેયતા અને સર્વકાળ રોગમુક્તિ માગે છે. સૂર્ય તે વર આપી તેમની ભક્તિપૂર્વકની સ્થાપનાથી એ સ્થળ સાથે જોડાઈ ચંડાદિત્યરૂપે પ્રસિદ્ધ થાય છે. પછી યાત્રાવિધિ અને ફળશ્રુતિ કહે છે—આત્મસિદ્ધિ માટે ત્યાં જવું, દેવ-માનવ-પિતૃઓનું તર્પણ કરવું, અને ઘીનો દીવો અર્પણ કરવો; ખાસ કરીને ષષ્ઠી તિથિએ. ચંડભાનુ/ચંડાદિત્યની ઉત્પત્તિકથા સાંભળવાથી પાપક્ષય, સૂર્યલોક પ્રાપ્તિ, તથા દીર્ઘકાળ વિજય અને રોગમુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 92
Yamahāsya-tīrtha Māhātmya (यमहास्यतीर्थमाहात्म्य) — Theological Discourse on the ‘Yamahāsya’ Shrine on the Narmadā
આ અધ્યાય સંવાદરૂપે રચાયેલો છે. યુધિષ્ઠિર માર્કંડેયને નર્મદા-તટના ‘યમહાસ્ય’ તીર્થની ઉત્પત્તિ વિશે પૂછે છે. માર્કંડેય કહે છે કે ધર્મરાજ યમ રેવા નદીમાં સ્નાન કરવા પહેલેથી આવે છે અને એક જ ડૂબકીથી થતી મહાશુદ્ધિ જોઈ વિચારે છે—પાપભારવાળા લોકો પણ મારા લોકમાં પહોંચે છે, જ્યારે રેવા-સ્નાનને શુભ, અહીં સુધી કે વૈષ્ણવ ગતિ આપનારું કહેવામાં આવે છે. જે સમર્થ હોવા છતાં પવિત્ર નદીનું દર્શન નથી કરતા, તેમના પર યમ હસે છે અને ત્યાં ‘યમહાસેશ્વર’ દેવતાની સ્થાપના કરીને પ્રસ્થાન કરે છે. પછી વ્રતવિધિ જણાવે છે—આશ્વિન માસના કૃષ્ણપક્ષ ચતુર્દશીએ ભક્તિપૂર્વક ઉપવાસ, રાત્રિ જાગરણ અને ઘીનો દીવો કરીને દેવતાને પ્રબોધન; આને વિવિધ દોષોનો નાશ કરનારું કહે છે. અમાવાસ્યાએ જિતક્રોધ રહી બ્રાહ્મણોનું સન્માન અને દાનધર્મ—સુવર્ણ/ભૂમિ/તિલ, કૃષ્ણાજિન, તિલધેનુ તથા વિશેષ કરીને મહિષીધેનુ દાનનું વિગતવાર આયોજન—ઉપદેશાય છે. યમલોકની ભયંકર યાતનાઓનું વર્ણન પણ આવે છે, પરંતુ તીર્થસ્નાન અને દાનના પ્રભાવથી તે શમાય છે એમ સમજાવે છે. અંતે ફલશ્રુતિ કહે છે કે આ માહાત્મ્ય સાંભળવાથી પણ દોષક્ષય થાય છે અને યમધામનું દર્શન થતું નથી.
Adhyaya 93
कल्होडीतीर्थमाहात्म्य (Kalhoḍī Tīrtha Māhātmya)
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય યુધિષ્ઠિરને રેવા-તટ (નર્મદા કિનારો) પર આવેલા પ્રસિદ્ધ કલ્હોડી-તીર્થનું માહાત્મ્ય સમજાવે છે. આ તીર્થ ભારતભરમાં પાપહર અને ગંગા સમાન શુદ્ધિકારક તરીકે પ્રખ્યાત છે; સામાન્ય મનુષ્યો માટે ત્યાં પહોંચવું દુષ્કર હોવાનું કહી તેની વિશેષ પવિત્રતા દર્શાવવામાં આવે છે. ‘આ પવિત્ર તીર્થ છે’—આ શૂલિન (શિવ)નું વચન માની તેની પ્રામાણિકતા સ્થાપિત થાય છે; તેમજ જાહ્નવી (ગંગા) પશુરૂપે ત્યાં સ્નાન કરવા આવી હતી—એવી કથા તીર્થની ખ્યાતિનું કારણ તરીકે કહેવામાં આવે છે. પૂર્ણિમાના સમયે ત્રણ રાત્રિનું વ્રત અને રજ-તમ, ક્રોધ, દંભ/આડંબર તથા ઈર્ષ્યા જેવા આંતરિક દોષોનો ત્યાગ કરવાનું વિધાન છે. ત્રણ દિવસ સુધી દરરોજ ત્રણ વખત, વાછરડાવાળી ગાયનું દૂધ મધ સાથે મિશ્રિત કરી તાંબાના પાત્રથી દેવનું અભિષેક કરતાં ‘ઓં નમઃ શિવાય’ મંત્ર જપવો. ફળરૂપે સ્વર્ગપ્રાપ્તિ અને દિવ્ય સ્ત્રીઓનું સાન્નિધ્ય જણાવાયું છે; તેમજ યોગ્ય રીતે સ્નાન કરીને મૃતકોના નિમિત્તે દાન આપવાથી પિતૃઓ તૃપ્ત થાય છે. વિશેષ દાન તરીકે શ્વેત વાછરડાવાળી ગાયને વસ્ત્રોથી શોભિત કરી, સોનાં સહિત, શુદ્ધ અને ગૃહધર્મનિષ્ઠ બ્રાહ્મણને આપવાથી શાંભવ-લોકની પ્રાપ્તિ થાય છે.
Adhyaya 94
नन्दितीर्थ-माहात्म्य (Nanditīrtha Māhātmya)
આ અધ્યાયમાં શ્રી માર્કંડેય યુધિષ્ઠિરને નર્મદા-તટ પર આવેલા નંદિતીર્થની યાત્રા-ક્રમવિધિ જણાવે છે. આ તીર્થ અતિ શુભ અને સર્વપાપ-નાશક કહેવાયું છે; પૂર્વકાળે શૈવ-પરિચર નંદિ દ્વારા તેનું નિર્માણ થયેલ હોવાથી તેની મહિમા વિશેષ રીતે વર્ણવાય છે. નંદિનાથ ખાતે અહોરાત્ર-ઉષિત (એક દિવસ-રાત નિવાસ) કરવાનો નિયમ દર્શાવવામાં આવ્યો છે; સમયબંધ નિવાસથી સાધનાનો પ્રભાવ વધે છે એવો ભાવ છે. નંદિકેશ્વર પ્રત્યે પંચોપચાર પૂજા કરવાની આજ્ઞા આપી તીર્થસેવાને શાસ્ત્રોક્ત ભક્તિવિધાન સાથે જોડવામાં આવી છે. દાનનું પણ ઉપદેશ છે—વિશેષ કરીને બ્રાહ્મણોને રત્નદાન—જે યાત્રાને ધર્મ અને નૈતિક વહેંચણી સાથે સંકળે છે. ફળરૂપે પિનાકી શિવના પરમ ધામની પ્રાપ્તિ, સર્વકલ્યાણ, અને અપ્સરાઓના સંગે દિવ્ય ભોગનું વર્ણન છે; તેમાં મોક્ષભાવ અને સ્વર્ગીય પુરસ્કારનું પુરાણોચિત સંમિશ્રણ દેખાય છે.
Adhyaya 95
Badrikāśrama–Narmadā-tīra: Śiva-liṅga-sthāpana, Vrata, and Śrāddha-Vidhi (Chapter 95)
માર્કણ્ડેય રાજાને ઉપદેશ આપે છે કે શંભુએ પૂર્વે પ્રશંસિત કરેલું શ્રેષ્ઠ બદરિકાશ્રમ તીર્થ પ્રાપ્ત કરવું. આ સ્થાન નર-નારાયણ સાથે જોડાયેલું છે; જે જનાર્દનનો ભક્ત બની સર્વ જીવોમાં—ઉચ્ચ-નીચ સહિત—સમત્વ જુએ છે, તે દેવને પ્રિય થાય છે. નર-નારાયણે ત્યાં આશ્રમ સ્થાપ્યો અને લોકહિતાર્થે શંકર પ્રતિષ્ઠિત થયા; ત્રિમૂર્તિ-સંબંધિત શિવલિંગ સ્વર્ગમાર્ગ અને મોક્ષ આપનારું કહેવાયું છે. વ્રતવિધિમાં શુચિતા, એક રાત્રિ ઉપવાસ, રજસ-તમસનો ત્યાગ કરીને સાત્ત્વિક ભાવ ધારણ કરવો અને નિર્ધારિત તિથિઓએ રાત્રિ જાગરણ—મધુ માસની અષ્ટમી, બંને પક્ષની ચતુર્દશી, ખાસ કરીને આશ્વિનમાં—એવું જણાવાયું છે. શિવનો અભિષેક પંચામૃત (દૂધ, મધ, દહીં, ખાંડ, ઘી) વડે કરવાનું વર્ણન છે. ફળશ્રુતિમાં શિવસન્નિધિ અને ઇન્દ્રલોકગતિ; શૂલપાણીને અપૂર્ણ નમસ્કાર પણ બંધન ઢીલું કરે છે અને “નમઃ શિવાય” જપ પુણ્યને સ્થિર કરે છે. નર્મદા જળથી શ્રાદ્ધવિધિ પણ દર્શાવવામાં આવી છે—પાત્ર બ્રાહ્મણોને દાન, દુષ્ટાચાર/અપાત્ર કર્મકાંડીઓને વરજવું. સોનું, અન્ન, વસ્ત્ર, ગાય, વૃષભ, ભૂમિ, છત્ર વગેરે દાન પ્રશંસનીય છે અને સ્વર્ગપ્રાપ્તિ ફળ કહેવાઈ છે. તીર્થમાં અથવા નજીક, જળમાં પણ, મૃત્યુ થાય તો શિવધામ, દીર્ઘ દિવ્યલોકવાસ અને પછી સ્મૃતિસંપન્ન સમર્થ રાજા બની ફરી તે તીર્થમાં આવવાનું વર્ણન છે.
Adhyaya 96
Koṭīśvara-tīrtha Māhātmya (कोटीश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Theological Account of the Koṭīśvara Pilgrimage Site
માર્કંડેય રાજાને ઉપદેશ આપે છે કે પરમ તીર્થ ‘કોટીશ્વર’ તરફ જાવ. અહીં ‘ઋષિઓની કોટિ’ એકત્ર થઈ હતી—આ મહાસમાગમના ઉલ્લેખથી તીર્થનું મહાત્મ્ય અને અધિકાર સ્થાપિત થાય છે. આગળ કહે છે કે શ્રેષ્ઠ ઋષિઓએ શુભ વૈદિક મંત્રોના પાઠમાં નિષ્ણાત દ્વિજ પંડિતો સાથે વિચારવિમર્શ કરીને લોકકલ્યાણ અને રક્ષણ માટે ત્યાં શંકરનું લિંગરૂપે પ્રતિષ્ઠાપન કર્યું; આ સ્થાન બંધનમોચક, સંસારચ્છેદક અને પ્રાણીઓના દુઃખહરણારું ગણાય છે. પૂર્ણિમાના દિવસે ભક્તિપૂર્વક સ્નાનનું વિશેષ ફળ જણાવાયું છે, ખાસ કરીને શ્રાવણ પૂર્ણિમાને. ત્યારબાદ પિતૃકર્મ—તર્પણ કરીને વિધિવત્ પિંડદાન કરવાથી પિતૃઓને પ્રલય સુધી અક્ષય તૃપ્તિ મળે છે એમ કહે છે. અંતે રેવા તટ પર આવેલું આ તીર્થ ‘ગુપ્ત’ અને પરમ પિતૃસ્થાન તરીકે, ઋષિ-નિર્મિત અને સર્વ જીવોને મોક્ષ આપનારું તરીકે વર્ણવાઈ અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
Adhyaya 97
Vyāsatīrtha-prādurbhāvaḥ — Origin and Merit of Vyāsa Tīrtha (व्यासतीर्थप्रादुर्भावः)
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય યुधિષ્ઠિરને વ્યાસતીર્થની દુર્લભતા અને મહાપુણ્ય-પ્રભાવ જણાવે છે. આ તીર્થ ‘અંતરિક્ષમાં સ્થિત’ કહેવાય છે; રેવા/નર્મદાની અદભુત શક્તિથી તેનું એવું સ્વરૂપ બન્યું એમ સમજાવવામાં આવે છે. પછી કારણકથા વિસ્તરે છે—પરાશરનું તપ, નાવિક કન્યા રાજકુલજાત સત્યવતી/યોજનગંધા રૂપે પ્રગટ થવી, પત્રવાહક તોતા દ્વારા બીજનું સંચાર, તોતાનું મૃત્યુ, માછલીમાં બીજ પ્રવેશ અને કન્યાનો ઉદ્ભવ—અને અંતે મહર્ષિ વ્યાસનો જન્મ સિદ્ધ થાય છે. પછી વ્યાસની તીર્થયાત્રા અને નર્મદા કાંઠે તપનું વર્ણન છે. શિવપૂજાથી પ્રસન્ન થઈ શિવ પ્રગટ થાય છે અને વ્યાસના સ્તોત્રથી નર્મદાદેવી પણ અનુગ્રહ કરે છે. એક ધર્મસંકટ ઊભું થાય છે—દક્ષિણ કાંઠે પાર જવાથી વ્રતભંગનો ભય હોવાથી ઋષિઓ আতિથ્ય સ્વીકારી શકતા નથી; વ્યાસ નર્મદાને પ્રાર્થના કરે છે, પ્રથમ ઇનકાર થાય છે, વ્યાસ મૂર્છિત થાય છે, દેવો ચિંતિત થાય છે, અંતે નર્મદા માને છે. ત્યારબાદ સ્નાન, તર્પણ, હોમ વગેરે અને લિંગપ્રાદુર્ભાવથી તીર્થનું નામ પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. અંતિમ ભાગમાં કાર્તિક શુક્લ ચતુર્દશી અને પૂર્ણિમાના મહાફલ વ્રતોની વિધિ, લિંગાભિષેક દ્રવ્યો, પુષ્પાર્પણ, મંત્રજપ વિકલ્પો, પાત્ર બ્રાહ્મણના લક્ષણો અને દાનવસ્તુઓ જણાવાય છે. ફલશ્રુતિમાં યમલોકભયથી રક્ષા, અર્પણ મુજબ ક્રમશઃ ફળવૃદ્ધિ અને આ તીર્થમહિમાથી શુભ પરલોકગતિનું પ્રતિપાદન છે.
Adhyaya 98
प्रभासेश्वर-माहात्म्य (Prabhāseśvara Māhātmya) — The Glory of the Prabhāseśvara Tīrtha
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય યુધિષ્ઠિરને ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ ‘સ્વર્ગ-સોપાન’ કહેવાતા પ્રભાસેશ્વર તીર્થના દર્શન કરવા પ્રેરણા આપે છે. યુધિષ્ઠિર તેના ઉદ્ભવ અને ફળનો સંક્ષિપ્ત વર્ણન માંગે છે. કથામાં પ્રભા—રવિ (સૂર્ય)ની પત્ની—પોતાના દુર્ભાગ્યથી વ્યથિત થઈ એક વર્ષ સુધી વાયુ-આહાર પર કઠોર તપ અને ધ્યાન કરે છે; ત્યારે શિવ પ્રસન્ન થઈ વર આપે છે. પ્રભા કહે છે કે સ્ત્રીનો દેવ પતિ જ છે, ગુણ-દોષથી પરે, અને પોતાનું દુઃખ નિવેદે છે. શિવ કૃપાથી પતિનો પ્રસાદ પાછો મળશે એમ વચન આપે છે; ઉમા તેની વ્યવહારિકતા પૂછે છે, ત્યારે નર્મદાના ઉત્તર કાંઠે ભાનુ આવે છે. શિવ સૂર્યને પ્રભાનું રક્ષણ અને સંતોષ કરવાનું કહે છે; ઉમા પ્રભાને પત્નીઓમાં શ્રેષ્ઠ બનાવવા વિનંતી કરે છે અને સૂર્ય સ્વીકારે છે. પ્રભા તીર્થના ‘ઉન્મીલન’ માટે સૂર્યનો અંશ ત્યાં સ્થિર રહે એવો વર માંગે છે; સર્વદેવમય લિંગ પ્રતિષ્ઠિત થઈ ‘પ્રભાસેશ’ નામે પ્રસિદ્ધ થાય છે. પછી યાત્રા-ધર્મ જણાવે છે—પ્રભાસેશ્વરમાં સ્નાનાદિથી તત્કાળ ઇચ્છિત ફળ મળે, ખાસ કરીને માઘ શુક્લ સપ્તમીના દિવસે. બ્રાહ્મણ માર્ગદર્શન હેઠળ અશ્વ-સંબંધિત વિધિ, ભક્તિપૂર્વક સ્નાન અને દ્વિજોને દાનનું વિધાન છે; ગોદાનના વિશેષ લક્ષણો સાથે દાન-પ્રકારો વર્ણવાયા છે. ફલશ્રુતિમાં અહીં સ્નાન અને ખાસ કરીને કન્યાદાન મહાપાતકો પણ નાશ કરે છે; સૂર્યલોક અને રુદ્રલોકની પ્રાપ્તિ તથા મહાયજ્ઞ સમાન ફળ મળે છે. ગોદાનની મહિમા કાળાતીત કહી, વિશેષ કરીને ચતુર્દશીનું મહત્ત્વ ગાયું છે.
Adhyaya 99
Nāgeśvara-liṅga at the Southern Bank of Revā (Vāsuki’s Atonement and Tīrtha Procedure) / रेवायाः दक्षिणतटे नागेश्वरलिङ्गमाहात्म्यम्
આ અધ્યાય પ્રશ્નોત્તરરૂપે વર્ણિત છે. યુધિષ્ઠિર પૂછે છે—રેવા (નર્મદા)ના દક્ષિણ કાંઠે વાસુકિ કેમ સ્થાપિત થયો? માર્કંડેય કહે છે—શંભુના નૃત્ય સમયે શિવના શિરસેથી ગંગાજળમિશ્રિત સ્વેદ પ્રગટ થયો; એક સર્પે તે પીધું, તેથી માંડાકિની ક્રોધિત થઈ અને શાપસદૃશ પરિણામે તે અજગર-ભાવ (અવનતિ/બંધિત અવસ્થા)માં પડ્યો. વાસુકિ વિનયવચનોથી નદીની પાવન શક્તિનું સ્તવન કરી દયા માગે છે. ગંગા તેને વિંધ્યમાં શંકર પ્રત્યે તપ કરવા કહે છે. દીર્ઘ તપ પછી શિવ પ્રસન્ન થઈ વર આપે છે અને રેવાના દક્ષિણ કાંઠે વિધિપૂર્વક સ્નાન કરવા આદેશ આપે છે. વાસુકિ નર્મદામાં પ્રવેશ કરી શુદ્ધ થાય છે; ત્યાં પાપહર પ્રસિદ્ધ નાગેશ્વર-લિંગની સ્થાપનાનું વર્ણન આવે છે. પછી તીર્થવિધિ અને ફળશ્રુતિ—અષ્ટમી અથવા ચતુર્દશીએ મધથી શિવાભિષેક કરવો; સંગમમાં સ્નાનથી નિઃસંતાનને સુપાત્ર સંતાન મળે; ઉપવાસসহ શ્રાદ્ધથી પિતૃઓને શાંતિ મળે; અને નાગપ્રસાદથી વંશ સર્પભયથી રક્ષિત રહે છે.
Adhyaya 100
Mārkaṇḍeśa Tīrtha Māhātmya (मार्कण्डेशतीर्थमाहात्म्य) — Summary of Merits and Ritual Observances
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય મુનિ રાજાને “મહીપાલ” તથા “પાંડુનંદન” કહી સંબોધીને નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે આવેલા અત્યંત પ્રશંસિત માર્કંડેશ તીર્થની યાત્રા કરવા ઉપદેશ આપે છે. તે તીર્થ દેવતાઓને પણ પૂજ્ય છે અને શૈવ ઉપાસનાનું ગુપ્ત કેન્દ્ર છે એમ વર્ણવાય છે. મુનિ પોતે અગાઉ ત્યાં પવિત્ર પ્રતિષ્ઠા સ્થાપી હતી અને શંકરની કૃપાથી તેમને મુક્તિદાયક જ્ઞાન પ્રગટ થયું—એવું તેઓ સાક્ષ્યરૂપે કહે છે. તીર્થમાં જળમાં પ્રવેશ કરતી વેળા જપ કરવાથી સંચિત પાપોનો ક્ષય થાય છે; મન, વાણી અને કર્મથી થયેલા દોષો પણ શુદ્ધ થાય છે. દક્ષિણ દિશા તરફ મુખ કરીને ઊભા રહી પિંડિકા ધારણ કરીને, શૂલધારી શિવના અનેક સ્વરૂપોમાં એકાગ્ર ભક્તિયોગથી પૂજન કરવાથી દેહાંતરે શિવલોક પ્રાપ્તિ થાય છે એમ ફળશ્રુતિ છે. અષ્ટમીની રાત્રે ઘીનો દીવો પ્રગટાવવાથી સ્વર્ગલોકની સિદ્ધિ, અને ત્યાં શ્રાદ્ધ કરવાથી પ્રલય સુધી પિતૃઓ તૃપ્ત રહે છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. ઇંગુડ, બદર, બિલ્વ, અક્ષત અથવા માત્ર જળથી તર્પણ કરવાથી વંશને ‘જન્મફળ’ મળે છે—આ રીતે નિશ્ચિત નદીકાંઠાના સ્થાન સાથે જોડાયેલ સંક્ષિપ્ત આચાર-ફળવિધાન રજૂ થાય છે.
Adhyaya 101
Saṅkarṣaṇa-Tīrtha Māhātmya (संकर्षणतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of Saṅkarṣaṇa Tīrtha
અધ્યાય ૧૦૧માં માર્કંડેય રાજાને કહે છે—નર્મદાના ઉત્તર કાંઠે, યજ્ઞવાટના મધ્યભાગમાં ‘સંકર્ષણ’ નામનું અતિ શુભ તીર્થ છે, જે પાપનાશક છે. આ તીર્થની પવિત્રતા બલભદ્રે ત્યાં પૂર્વે કરેલી તપશ્ચર્યા તથા ત્યાં શંભુ ઉમાસહિત, કેશવ અને દેવગણોનું નિત્ય સાન્નિધ્ય હોવાને કારણે વર્ણવાય છે. પ્રાણીઓના ઉપકાર માટે બલભદ્રે પરમ ભક્તિથી ત્યાં શંકરની સ્થાપના કરી અને સ્થળને વિધિવત્ યજ્ઞ-કર્મનું કેન્દ્ર બનાવ્યું. વિધાન મુજબ—ક્રોધ અને ઇન્દ્રિયો જીતેલો ભક્ત ત્યાં સ્નાન કરીને શુક્લ પક્ષની એકાદશીએ મધથી શિવનો અભિષેક કરી પૂજન કરે. ત્યાં પિતૃઓ માટે શ્રાદ્ધ-દાન કરવાની પણ આજ્ઞા છે; બલભદ્રના વચન અનુસાર તેથી પરમ સ્થાનની પ્રાપ્તિ થાય છે.
Adhyaya 102
मन्मथेश्वर-तीर्थमाहात्म्य (Glory of the Manmatheśvara Tīrtha)
આ અધ્યાયમાં મુનિ માર્કંડેય રાજશ્રોતાને દેવતાઓ દ્વારા પૂજિત શૈવ તીર્થ ‘મન્મથેશ્વર’ના દર્શન‑સ્નાનની વિધિ અને પুণ્યફળનો ક્રમ સમજાવે છે. માત્ર સ્નાનને પણ રક્ષાકારક અને પવિત્રતા આપનારું કહેવામાં આવ્યું છે; મનની શુદ્ધિ સાથે સ્નાન અને એક રાત્રી ઉપવાસ કરવાથી મહાફળ મળે છે; ત્રણ રાત્રીના વ્રત‑અનુષ્ઠાનથી ક્રમે વધુ પুণ્ય પ્રાપ્ત થાય છે। રાત્રે ભગવાન સમક્ષ જાગરણ, ગાન‑વાદ્ય, નૃત્ય વગેરે ભક્તિકર્મો પરમેશ્વરને પ્રસન્ન કરે છે એમ જણાવાયું છે. મન્મથેશ્વરને સ્વર્ગપ્રાપ્તિનું ‘સોપાન’ કહી, કામને પણ શુદ્ધ ભક્તિના માર્ગે પવિત્ર રીતે વહેવા દેવાની ભાવના દર્શાવવામાં આવી છે। સંધ્યાકાળે શ્રાદ્ધ અને દાન, ખાસ કરીને અન્નદાનની મહિમા, તેમજ ચૈત્ર શુક્લ ત્રયોદશીએ ગોદાન અને રાત્રિ જાગરણમાં ઘીનો દીવો અર્પણ કરવાની આજ્ઞા આપવામાં આવી છે. અંતે સ્ત્રી‑પુરુષ બંને માટે સમાન પুণ્યફળ હોવાનું કહેવામાં આવ્યું છે।
Adhyaya 103
एरण्डीसङ्गममाहात्म्य — The Māhātmya of the Eraṇḍī–Reva Confluence
અધ્યાય ૧૦૩ સંવાદોની પરંપરામાં ગૂંથાયેલો છે. માર્કંડેય રાજાને એરણ્ડી–રેવા સંગમ તરફ દોરી જાય છે અને યાદ અપાવે છે કે આ રહસ્ય શિવે પાર્વતીને “ગુહ્યથી પણ અતિગુહ્ય” રૂપે કહ્યું હતું. શિવ અત્રિ અને અનસૂયાની સંતાનહીનતાનું વર્ણન કરીને કહે છે કે સંતાન વંશધર્મનો આધાર અને પરલોકહિતનું સાધન છે. અનસૂયા રેવાના ઉત્તર કાંઠે સંગમસ્થળે દીર્ઘ તપ કરે છે—ઉનાળે પંચાગ્નિ, વરસાદમાં ચાંદ્રાયણ વ્રત, શિયાળે જલવાસ; તથા નિત્ય સ્નાન, સંધ્યા, દેવર્ષિ તર્પણ, હોમ અને પૂજા। પછી બ્રહ્મા–વિષ્ણુ–રુદ્ર ગુપ્ત દ્વિજરૂપે પ્રગટ થઈ પોતાના ઋતુ-તત્ત્વ જણાવે છે—વર્ષા/બીજ, શીત/પાલન, ગ્રીષ્મ/શોષણ—અને વર આપે છે; તેથી તીર્થની શાશ્વત પવિત્રતા અને મનોઇચ્છા-પૂર્તિની શક્તિ સ્થાપિત થાય છે. આગળ ખાસ કરીને ચૈત્ર માસમાં સંગમસ્નાન, રાત્રિ જાગરણ, દ્વિજભોજન, પિંડદાન, પ્રદક્ષિણા અને દાનવિધિઓનું વિધાન છે, જેમાં પુણ્ય અનેકગણું વધે છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે। બીજા દૃષ્ટાંતમાં ગૃહસ્થ ગોવિંદ લાકડું ભેગું કરતાં અજાણતાં બાળમૃત્યુનું કારણ બને છે; પછી શરીરવ્યથા કર્મફલરૂપે પ્રગટ થાય છે. સંગમસ્નાન તથા પૂજા-દાનથી તેને શાંતિ મળે છે—આ તીર્થાચરણ દ્વારા પ્રાયશ્ચિત્તનો ધર્મોપદેશ છે. અંતે શ્રવણ-પઠન, ત્યાં નિવાસ/ઉપવાસ, અને જળ-મૃદા સ્પર્શમાત્રથી પણ પુણ્યવૃદ્ધિ થાય એવી ફલશ્રુતિ સાથે અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે।
Adhyaya 104
सौवर्णशिला-तीर्थमाहात्म्य (Glory of the Sauvarṇaśilā Tīrtha)
માર્કંડેય રાજાને ઉપદેશ આપે છે—રેવા નદીના ઉત્તર કાંઠે સંગમની નજીક આવેલું પ્રસિદ્ધ સૌવર્ણશિલા તીર્થ પ્રાપ્ત કર. આ સ્થાન સર્વ પાપ હરણ કરનારું, પૂર્વે ઋષિગણો દ્વારા સ્થાપિત, દુર્લભ અને સીમિત છતાં અત્યંત પ્રબળ પુણ્યક્ષેત્ર તરીકે વર્ણવાયું છે. વિધિ ક્રમશઃ—સૌવર્ણશિલામાં સ્નાન કરવું, મહેશ્વરની પૂજા કરવી, ભાસ્કર (સૂર્ય)ને નમસ્કાર કરવો, અને પછી ઘી મિશ્રિત બિલ્વ અથવા બિલ્વપત્રોથી પવિત્ર અગ્નિમાં આહુતિ આપવી. પ્રભુ પ્રસન્ન થાય અને રોગ શમે એવી સંક્ષિપ્ત પ્રાર્થના પણ આપવામાં આવી છે. પછી દાનમાહાત્મ્ય—યોગ્ય બ્રાહ્મણને સુવર્ણદાન કરવું, બહુ સુવર્ણદાન તથા મહાયજ્ઞના શ્રેષ્ઠ ફળ સમાન ગણાયું છે. તેથી મૃત્યુ પછી સ્વર્ગારોહણ, રુદ્રસન્નિધિમાં દીર્ઘ નિવાસ, અને પછી અવતરણ સમયે શુદ્ધ સમૃદ્ધ વંશમાં શુભ જન્મ તથા તે તીર્થજળનું સ્મરણ અવિરત રહે તેવું ફળ કહેવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 105
करञ्जातीर्थगमनफलम् | The Merit of Going to the Karañjā Tīrtha
આ અધ્યાયમાં મુનિ માર્કંડેય ‘રાજેન્દ્ર’ને કરંજાતીર્થગમનની વિધિ અને તેનું ફળ સંક્ષેપમાં કહે છે. ઉપવાસ રાખીને અને ઇન્દ્રિયસંયમ સાથે સાધકે કરંજામાં જવું; ત્યાં સ્નાનમાત્રથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ થાય છે—એવું વર્ણન છે. પછી ભક્તિપૂર્વક મહાદેવનું પૂજન કરવું અને શ્રદ્ધાથી દાન આપવું એવો ક્રમ જણાવાયો છે. દાનમાં સોનું, ચાંદી, મણિ‑મોતી‑પ્રવાળ વગેરે તથા પાદુકા, છત્ર, શય્યા, આચ્છાદન જેવી ઉપયોગી વસ્તુઓનો ઉલ્લેખ છે. તીર્થસેવા‑શૈવપૂજા‑દાનધર્મનું ફળ ‘કોટિ‑કોટિ ગુણ’ ગણું મહાન કહેવાયું છે.
Adhyaya 106
Mahīpāla Tīrtha Māhātmya (Auspiciousness Rite to Umā–Rudra) | महीपालतीर्थमाहात्म्य (उमारुद्र-सौभाग्यविधिः)
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય ઋષિ રાજાને મહીપાલ-તીર્થનું માહાત્મ્ય અને અનુષ્ઠાનવિધિ ઉપદેશે છે. નર્મદા-તટ પર આવેલું આ તીર્થ અતિ રમણીય અને સૌભાગ્યદાયક કહેવાયું છે; સ્ત્રી-પુરુષ બંને માટે, ખાસ કરીને દુર્ભાગ્યગ્રસ્ત માટે તે કલ્યાણકારી છે. અહીં ઉમા અને રુદ્રની વિશેષ પૂજા કરવી—ઇન્દ્રિય-નિગ્રહ સાથે શીલવૃત્તિ, તૃતીયા તિથિએ ઉપવાસ, અને યોગ્ય બ્રાહ્મણ દંપતીને ભક્તિપૂર્વક આમંત્રણ—એવું નિર્દેશ છે। સત્કારવિધિમાં સુગંધ, હાર, સુગંધિત વસ્ત્રો અર્પણ કરીને પાયસ અને કૃસરા (ખીચડી)થી ભોજન કરાવવું, પછી પ્રદક્ષિણા અને મહાદેવ ગૌરીસહ પ્રસન્ન થાય તથા અવિયોગ (અવિચ્છેદ) પ્રાપ્ત થાય એવી ભક્તિવાણી બોલવાની વાત છે. આ વિધિની અવગણના કરવાથી દારિદ્ર્ય, શોક અને જન્મોજન્મી વંધ્યત્વ વગેરે લાંબું દુર્ભાગ્ય વધે; જ્યારે ખાસ કરીને જ્યેષ્ઠ શુક્લ પક્ષની તૃતીયાએ યોગ્ય રીતે કરવાથી પાપનાશ થાય અને દાનથી પુણ્ય અનેકગણું વધે। બ્રાહ્મણી અને બ્રાહ્મણને ગૌરી-શિવ સ્વરૂપ માની પૂજવું, સિંદૂર-કુંકુમ વગેરે મંગલ દ્રવ્યો અર્પણ કરવું, આભૂષણ, ધાન્ય, અન્ન અને અન્ય દાન આપવાનું પણ કહેવામાં આવ્યું છે. ફલશ્રુતિમાં પુણ્યવૃદ્ધિ, શંકરાનુકૂળ ઉત્તમ ભોગ, પ્રચુર સૌભાગ્ય, નિઃસંતાનને પુત્રલાભ, ગરીબને ધનલાભ, અને નર્મદા પર આ તીર્થને કામના પૂર્ણ કરનારું સ્થાન ગણાવ્યું છે।
Adhyaya 107
भण्डारीतीर्थमाहात्म्य (Bhaṇḍārī Tīrtha Māhātmya: The Glory of Bhaṇḍārī Pilgrimage Site)
આ અધ્યાયમાં શ્રી માર્કંડેય ઋષિ રેવાખંડની અંદર એક સંક્ષિપ્ત તીર્થ-ઉપદેશ રાજાને આપે છે. તેઓ શ્રોતાને મહાપ્રસિદ્ધ ભંડારી-તીર્થ તરફ જવા કહે છે અને જણાવે છે કે ત્યાંનું ધર્મફળ એવું છે કે ઉન્નીસ યુગ સુધી ‘દારિદ્ર્યચ્છેદ’—ગરીબીનો નાશ—થાય છે. માહાત્મ્યનું કારણ પણ કહેવામાં આવે છે: કુબેર (ધનદ) એ ત્યાં તપ કર્યું; પદ્મસમ્ભવ બ્રહ્મા પ્રસન્ન થઈ, એ જ સ્થાને અલ્પ દાનથી પણ ધનરક્ષણનો વર આપ્યો. તેથી નિયમ નિર્ધારિત થાય છે—જે ભક્તિથી ત્યાં જઈ સ્નાન કરે અને દાન આપે, તેના ધનમાં ક્ષય કે અવરોધ (વિત્ત-પરિચ્છેદ) થતો નથી; સમૃદ્ધિનો સ્થિર આધાર સંગ્રહ નહીં, પરંતુ તીર્થયાત્રા, ભક્તિ અને નિયત દાન છે।
Adhyaya 108
रोहिणीतीर्थमाहात्म्य (Rohiṇī Tīrtha Māhātmya)
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય રાજાને રોહિણી-તીર્થનું ઉપદેશ આપે છે—તે ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ અને પાપ-દોષનું શુદ્ધિકરણ કરનારું કહેવાયું છે. યુધિષ્ઠિર તેની અસરનું ચોક્કસ વર્ણન માંગે છે, ત્યારે કથા પ્રલયકાળથી શરૂ થાય છે: જળ પર શયન કરનાર પદ્મનાભ/ચક્રધારી વિષ્ણુની નાભિમાંથી તેજસ્વી કમળ પ્રગટે છે અને તેમાંથી બ્રહ્મા જન્મે છે. બ્રહ્મા માર્ગદર્શન માગે છે; વિષ્ણુ તેમને સૃષ્ટિકાર્યમાં નિયુક્ત કરે છે, અને પછી ઋષિઓ, દક્ષવંશ તથા દક્ષની પુત્રીઓની ઉત્પત્તિનું વર્ણન આવે છે. ચંદ્રની પત્નીઓમાં રોહિણીને વિશેષ પ્રિય બતાવવામાં આવી છે; પરંતુ સંબંધની તણાવભરી સ્થિતિથી તે વૈરાગ્ય ધારણ કરી નર્મદા-તટે તપ કરે છે. ક્રમબદ્ધ ઉપવાસ-વ્રતો, વારંવાર સ્નાન અને નારાયણી/ભવાની દેવીની શરણ-ભક્તિ—રક્ષિકા અને દુઃખહરિણી—એ તેની સાધના છે. વ્રત-નિયમોથી પ્રસન્ન થયેલી દેવી રોહિણીની ઇચ્છા પૂર્ણ કરે છે; તેથી તે સ્થાન રોહિણી-તીર્થ તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે. અહીં સ્નાન કરનાર દંપતિમાં રોહિણી સમાન પ્રિય બને છે, અને અહીં દેહત્યાગ કરનારને સાત જન્મ સુધી દાંપત્ય-વિયોગ ન થાય એવો ફળશ્રુતિમાં નિર્દેશ છે.
Adhyaya 109
चक्रतीर्थमाहात्म्य (Cakratīrtha Māhātmya) — The Glory of Cakra Tīrtha at Senāpura
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય સેના પુરમાં સ્થિત ચક્રતીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. આ તીર્થ પાપક્ષય કરનારું, દોષશોધક અને અતિ પવિત્ર ગણાય છે. કથાપ્રસંગમાં મહાસેનના સેનાપત્યાભિષેકનો વિધિ આવે છે—ઇન્દ્રપ્રમુખ દેવો દાનવોના વિનાશ અને દેવસેનાની વિજય માટે ઉપસ્થિત થાય છે; ત્યારે રુરુ નામનો દાનવ વિઘ્ન ઊભું કરી ભયંકર યુદ્ધ શરૂ કરે છે, જેમાં પુરાણપ્રસિદ્ધ શસ્ત્ર-અસ્ત્ર અને વ્યૂહોની ચર્ચા થાય છે. નિર્ણાયક ક્ષણે વિષ્ણુનું સુદર્શનચક્ર પ્રગટ થઈ રુરુનું શિરચ્છેદ કરે છે અને અભિષેકનો વિઘ્ન નાશ પામે છે. મુક્ત થયેલું ચક્ર દાનવને વિદારી શુદ્ધ જળમાં પડી જાય છે; તેથી તે સ્થાન ‘ચક્રતીર્થ’ નામે પ્રસિદ્ધ થાય છે અને તેની પાવન શક્તિ સ્થાપિત થાય છે. આગળ ફલશ્રુતિમાં કહે છે કે અહીં સ્નાન અને અચ્યુતપૂજનથી પુન્ડરીક યજ્ઞનું ફળ મળે; સ્નાન કરીને નિયમશીલ બ્રાહ્મણોનો સન્માન કરવાથી કોટિગુણ પુણ્ય થાય; અને ભક્તિથી અહીં દેહત્યાગ કરવાથી વિષ્ણુલોકપ્રાપ્તિ, શુભ ભોગ અને પછી ઉત્તમ કુળમાં જન્મ થાય છે. અંતે તીર્થને ધન્ય, દુઃખનાશક અને પાપનાશક કહી આગળના ઉપદેશનો સંકેત આપવામાં આવે છે.
Adhyaya 110
Cakratīrtha-Nikaṭa Vaiṣṇava-Tīrtha Māhātmya (Glorification of the Vaiṣṇava Tīrtha near Cakratīrtha)
માર્કંડેય શુદ્ધિકારક તીર્થયાત્રાનો ક્રમ વર્ણવે છે, જેનો અંત ચક્રતીર્થની નજીક આવેલા વૈષ્ણવ તીર્થમાં થાય છે; આ તીર્થ પ્રાચીન કાળે વિષ્ણુ (જનાર્દન) દ્વારા સ્થાપિત કહેવાય છે. ભયંકર દાનવવધ પછી તે સંઘર્ષથી રહેલા દોષશેષ અને પાપપરિણામો શમાવવા ભગવાને આ તીર્થ સ્થાપ્યું—આ જ તેની મહિમાનો કારણપ્રસંગ છે. અહીં ક્રોધજય (જિતક્રોધ), કઠોર તપ અને મૌનવ્રતનું વિશેષ મહત્ત્વ બતાવાયું છે; એવી સાધના દેવો અને દાનવો માટે પણ સહેલાઈથી અનુસરવી મુશ્કેલ કહેવાય છે. પછી સંક્ષિપ્ત વિધાન—સ્નાન, યોગ્ય દ્વિજાતિને દાન, અને વિધિપૂર્વક જપ—આ તરત જ ભારે પાપોથી મુક્ત કરી સાધકને વૈષ્ણવ પદ તરફ દોરી જાય છે, એમ ફલશ્રુતિ સમાન આશ્વાસન આપવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 111
स्कन्दतीर्थ-सम्भवः (Origin and Merits of Skanda-Tīrtha on the Narmadā)
આ અધ્યાયમાં યુધિષ્ઠિર સ્કંદના પ્રાકટ્યનો પ્રસંગ તથા નર્મદા-તટ પર આવેલા સ્કંદતીર્થની વિધિ અને ફળનું સંપૂર્ણ વર્ણન માંગે છે. માર્કંડેય કહે છે—સેનાપતિ વિનાના દેવગણ શિવને પ્રાર્થના કરે છે. ત્યારબાદ ઉમા પ્રત્યે શિવનો સંકલ્પ, દેવોના હિતાર્થે અગ્નિ દ્વારા દિવ્ય તેજનું ગ્રહણ, દેવોની સંતતિને અસર કરતો ઉમાનો ક્રોધજન્ય શાપ, અને તે તેજનું ક્રમશઃ સ્થાનાંતરણ વર્ણવાય છે. અગ્નિ તેજ સહન ન કરી તેને ગંગામાં મૂકે છે; ગંગા તેને શરસ્તંબ (સરકંડાના ઝાડઝાંખર) માં સ્થાપે છે. કૃત્તિકાઓ બાળકનું પાલન કરે છે; તે ષણ્મુખ રૂપે પ્રગટ થઈ કાર્ત્તિકેય, કુમાર, ગંગાગર્ભ, અગ્નિજ વગેરે નામોથી પ્રસિદ્ધ થાય છે. દીર્ઘ તપ અને તીર્થપરિક્રમા પછી સ્કંદ નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે ઘોર તપ કરે છે. શિવ-ઉમા પ્રસન્ન થઈ તેને નિત્ય સેનાપતિ પદ આપે છે અને મયૂરવાહન પ્રદાન કરે છે. તે સ્થાન સ્કંદતીર્થ તરીકે ખ્યાત—દુર્લભ અને પાપનાશક. ત્યાં સ્નાન અને શિવપૂજા યજ્ઞસમાન પુણ્ય આપે છે; તિલમિશ્રિત જળથી પિતૃતર્પણ અને એક જ વિધિવત્ પિંડદાનથી પિતૃઓ બાર વર્ષ તૃપ્ત રહે છે. ત્યાં કરેલું કર્મ અક્ષય બને છે; શાસ્ત્રોક્ત વિધિથી દેહત્યાગ કરવાથી શિવલોકપ્રાપ્તિ અને પછી વેદવિદ્યા, આરોગ્ય, દીર્ઘાયુ તથા કુલપરંપરા સાથે શુભ જન્મ પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 112
Āṅgirasatīrtha-māhātmya (Glory of the Āṅgirasa Tīrtha)
માર્કંડેય રાજસંવાદીને નર્મદાના ઉત્તર કાંઠે આવેલા આંગિરસતીર્થ તરફ દોરી જાય છે અને તેને સર્વપાપ-વિનાશક, સર્વને પાવન કરનારું કહે છે. પછી તીર્થની ઉત્પત્તિ-કથા વર્ણવે છે—વેદવિદ્ બ્રાહ્મણઋષિ અંગિરસે યુગના આરંભે પુત્રપ્રાપ્તિ માટે દીર્ઘ તપ કર્યું. ત્રિષવણ સ્નાન, નિત્ય દેવજપ, મહાદેવપૂજા તથા કૃચ્છ્ર અને ચાંદ્રાયણ જેવા વ્રત-નિયમોથી તેમણે શિવની આરાધના કરી. બાર વર્ષના તપ પછી શિવ પ્રસન્ન થયા અને વરદાન આપવાનું કહ્યું. અંગિરસે એવો આદર્શ પુત્ર માગ્યો કે જે વેદવિદ્યાસંપન્ન, શિસ્તબદ્ધ આચરણવાળો, બહુ શાસ્ત્રોમાં નિપુણ, દેવતાઓના મંત્રી સમાન અને સર્વત્ર માન્ય હોય. શિવે વર આપતાં બૃહસ્પતિનો જન્મ થયો. કૃતજ્ઞતાથી અંગિરસે ત્યાં શંકરની સ્થાપના કરી. ફલશ્રુતિ મુજબ આ તીર્થમાં સ્નાન અને શિવપૂજનથી પાપ નાશ પામે છે, નિર્ધનને ધન અને નિઃસંતાનને સંતાન મળે છે, ઇચ્છિત કામનાઓ પૂર્ણ થાય છે અને ભક્ત રુદ્રલોકને પામે છે.
Adhyaya 113
Koṭitīrtha–Ṛṣikoṭi Māhātmya (Merit of Koṭitīrtha and Ṛṣikoṭi)
આ અધ્યાયમાં મārkaṇḍેય રાજાને યાત્રા-માર્ગદર્શક રીતે ઉપદેશ આપી કોટિતીર્થ તરફ દોરી જાય છે અને તેને અદ્વિતીય પવિત્ર તીર્થ તરીકે વર્ણવે છે. કથામાં સ્મરણ કરાવવામાં આવે છે કે અહીં અનેક ઋષિઓએ પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી હતી; તેથી આ સ્થાન ‘ઋષિકોટિ’ નામે પણ પ્રસિદ્ધ થયું. પછી સ્થળ-વિશેષ સાથે જોડાયેલા ત્રણ પુણ્યમાર્ગ જણાવાય છે—(૧) તીર્થસ્નાન કરીને બ્રાહ્મણભોજન; એક બ્રાહ્મણને તૃપ્ત કરવાનું ફળ ‘કોટિ’ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવ્યા સમાન કહેવાય છે. (૨) સ્નાન પછી પિતૃદેવતાઓનું સન્માન/તર્પણ-શ્રાદ્ધ કરીને યાત્રામાં પિતૃધર્મનો સમાવેશ થાય છે. (૩) ત્યાં મહાદેવની પૂજા કરવાથી વાજપેય યજ્ઞ સમાન ફળ મળે એવી પ્રતિજ્ઞા છે. આમ આ અધ્યાય કોટિતીર્થ માટે સ્થાન–કર્મ–ફલશ્રુતિનું સંક્ષિપ્ત ધાર્મિક પ્રામાણ્ય સ્થાપે છે.
Adhyaya 114
अयोनिजतीर्थ-माहात्म्य (Ayonija Tīrtha: Ritual Procedure and Salvific Claim)
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય ઋષિ રાજાને અયોનિજ નામના અત્યંત પુણ્યકારી તીર્થનું સંક્ષિપ્ત માર્ગદર્શન આપે છે. તીર્થની વિશેષતા જણાવાય છે—અપાર સૌંદર્ય, મહાન પુણ્ય, અને સર્વ પાપનો સંપૂર્ણ નાશ. અહીંનો ન્યૂનતમ વિધિક્રમ એવો છે: અયોનિજમાં સ્નાન કરીને પરમેશ્વરની પૂજા કરવી, પછી પિતૃઓ અને દેવતાઓ માટે શ્રદ્ધાપૂર્વક તર્પણાદિ કરવું. અંતે દૃઢ ફલશ્રુતિ—જે વિધિપૂર્વક ત્યાં પ્રાણત્યાગ કરે છે તે ‘યોનિ-દ્વાર’ એટલે પુનર્જન્મના દ્વારથી બચી જાય છે; આમ તીર્થસેવાને નીતિ-વિધિ સાથેની સાધના તરીકે કર્મબંધનથી મુક્તિના માર્ગરૂપે દર્શાવવામાં આવે છે।
Adhyaya 115
अङ्गारकतीर्थमाहात्म्य (Aṅgāraka Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Aṅgāraka Tīrtha on the Narmadā
માર્કંડેય રાજાને નર્મદા કાંઠે આવેલા પરમ અઙ્ગારક તીર્થનું માર્ગદર્શન આપે છે—જે રૂપ-સૌંદર્ય આપનારું અને લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે. ત્યાં ભૂમિજ અઙ્ગારકે અતિ દીર્ઘ સમય સુધી કઠોર તપ કર્યું. તપથી પ્રસન્ન મહાદેવ સాక్షાત પ્રગટ થયા અને દેવોમાં પણ દુર્લભ એવો વર આપવાની વાત કરી. અઙ્ગારકે અવિનાશી, સ્થિર પદ માગ્યું—ગ્રહોમાં સદાય વિહાર કરવાનો અધિકાર અને પર્વતો, સૂર્ય-ચંદ્ર, નદીઓ તથા સમુદ્ર જેટલા સમય સુધી રહે તેટલા સમય સુધી વર ટકવો. શિવે વર આપી પ્રસ્થાન કર્યું; દેવ-અસુરોએ તેમની સ્તુતિ કરી. ત્યારબાદ અઙ્ગારકે તે સ્થળે શંકરનું પ્રતિષ્ઠાપન કર્યું અને પછી ગ્રહક્રમમાં પોતાનું સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું. વિધિ મુજબ, જે આ તીર્થમાં સ્નાન કરીને પરમેશ્વરની પૂજા કરે અને ક્રોધ જીતીને હોમ-આહુતિ વગેરે અર્પણ કરે, તેને અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મળે છે. અઙ્ગારક ચતુર્થીએ વિધિવત્ સ્નાન કરીને ગ્રહપૂજન કરવાથી શુભ ફળ, રૂપલાભ અને દીર્ઘ લાભ મળે; અને ત્યાં મૃત્યુ—ઇચ્છાથી કે અનિચ્છાથી—રુદ્રસાહચર્ય અને તેમના સાન્નિધ્યમાં આનંદ આપનારું કહેવાયું છે।
Adhyaya 116
Pāṇḍu-tīrtha Māhātmya (Glory of Pāṇḍu Tīrtha)
આ અધ્યાયમાં મārkaṇḍeya ઋષિ રાજાને ઉદ્દેશીને પાંડુ-તીર્થનું સંક્ષિપ્ત તીર્થ-માહાત્મ્ય કહે છે. પાંડુ-તીર્થ સર્વપાવન ગણાય છે; ત્યાં સ્નાન કરવાથી ‘સર્વ-કિલ્બિષ’—બધી અશુદ્ધિ/અપરાધો દૂર થઈ મુક્તિ મળે—એવો વિધાન છે। સ્નાન પછી શુદ્ધ બની કાઞ્ચન-દાન (સુવર્ણદાન) કરવાનું નૈતિક-આચારાત્મક સૂચન આપવામાં આવ્યું છે; તેનાથી ભ્રૂણહત્યા જેવા ઘોર પાપો પણ નાશ પામે—એવી દૃઢ ફલશ્રુતિ છે। આગળ પિંડ અને જળ અર્પણ (પિંડોદક-પ્રદાન) કરવાથી વાજપેય યજ્ઞ સમાન ફળ મળે અને પિતૃઓ તથા પિતામહો પ્રસન્ન થાય છે। આમ યાત્રા, દાન અને પિતૃકર્મને એક જ પુણ્યમાર્ગમાં પાંડુ-તીર્થ સાથે જોડીને ઉપદેશ આપવામાં આવ્યો છે।
Adhyaya 117
त्रिलोचनतीर्थमाहात्म्य (Glory of the Trilocana Tīrtha)
આ અધ્યાયમાં શ્રી માર્કંડેય રાજેન્દ્રને ત્રિલોચન તીર્થનું માહાત્મ્ય કહે છે. આ તીર્થ પરમ પુણ્યદાયક છે અને સર્વ લોકોથી પૂજિત દેવેશ ભગવાનની વિશેષ સાન્નિધ્યભૂમિ તરીકે વર્ણવાયું છે. અહીં વિધાન સરળ છે—તીર્થમાં સ્નાન કરીને ભક્તિપૂર્વક શંકરનું પૂજન કરવું. આવું કરીને જે ભક્ત દેહત્યાગ કરે છે તે નિઃસંદેહ રુદ્રલોકને પામે છે—આ સ્પષ્ટ ફલશ્રુતિ છે. આગળ કહેવામાં આવ્યું છે કે કલ્પક્ષય પછી તે ફરી પ્રગટ થઈ અવિયોગભાવથી રહે છે અને સો વર્ષ સુધી સન્માનિત થાય છે. આ રીતે તીર્થ, અલ્પવિધિ અને મુક્તિફળનો સંક્ષિપ્ત ઉપદેશ અહીં મળે છે.
Adhyaya 118
इन्द्रतीर्थमाहात्म्य (Indratīrtha Māhātmya) — The Glory of Indra’s Ford on the Narmadā
આ અધ્યાયમાં યુધિષ્ઠિર નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે આવેલા ઇન્દ્રતીર્થની ઉત્પત્તિ પૂછે છે અને ઋષિ માર્કંડેય પ્રશ્નોત્તરરૂપે પ્રાચીન ઇતિહાસ વર્ણવે છે. વૃત્રવધ પછી ઇન્દ્રને બ્રહ્મહત્યાનો ઘોર દોષ પીછો કરે છે; અનેક તીર્થો અને પવિત્ર જળસ્થાનોમાં ફર્યા છતાં શાંતિ મળતી નથી—અર્થાત્ ગહન નૈતિક ભંગ માત્ર સામાન્ય તીર્થપરિક્રમાથી દૂર થતો નથી. ઇન્દ્ર કઠોર તપ, ઉપવાસ અને દીર્ઘ વ્રતો કરે છે; અંતે દેવસભા મળે છે અને બ્રહ્મા પાપને ચાર ભાગમાં વહેંચી જળ, પૃથ્વી, સ્ત્રીઓ તથા કર્મ/વ્યવસાય ક્ષેત્રો વગેરેમાં વિતરે છે—જે દ્વારા કેટલાક સામાજિક-ધાર્મિક નિયમોના કારણરૂપ કથન પણ થાય છે. નર્મદાતટે મહાદેવની આરાધનાથી શિવ પ્રસન્ન થઈ વર આપે છે; ઇન્દ્ર ત્યાં શાશ્વત દિવ્ય સાન્નિધ્ય માગે છે અને ઇન્દ્રતીર્થ સ્થાપિત થાય છે. ફલશ્રુતિ મુજબ ઇન્દ્રતીર્થમાં સ્નાન, તર્પણ અને પરમેશ્વરપૂજાથી મહાપાપ પણ નાશ પામે છે અને મહાયજ્ઞ સમું પુણ્ય મળે છે; આ માહાત્મ્યનું શ્રવણ પણ પાવન ગણાયું છે.
Adhyaya 119
कल्होडीतीर्थमाहात्म्यं तथा कपिलादानप्रशंसा (Kahlodī Tīrtha Māhātmya and the Eulogy of Kapilā-Dāna)
માર્કંડેય ઋષિ રાજાને ઉપદેશ આપે છે કે રેવા/નર્મદાના ઉત્તર કાંઠે આવેલ ઉત્તમ કલ્હોડી-તીર્થમાં જવું; તે સર્વપાપનાશક કહેવાય છે. આ સ્થાન પ્રાચીન મુનિઓએ સર્વ જીવોના કલ્યાણ માટે સ્થાપ્યું હતું અને નર્મદાના મહાજળ સાથેના સંબંધ તથા તપોબળથી તેની મહિમા વિશેષ ઊંચી થઈ—એવું વર્ણન છે. પછી કપિલા-તીર્થનું વિશેષ માહાત્મ્ય કહીને કપિલા-દાનનું વિધાન જણાવાયું છે—ખાસ કરીને તાજી વાછરડી આપેલી શુભલક્ષણવાળી કપિલા ગાય ઉપવાસ સાથે, સંયમિત સ્વભાવથી અને ખાસ કરીને ક્રોધજય રાખીને દાન કરવી. ભૂમિ, ધન, ધાન્ય, હાથી, ઘોડા, સોનું વગેરે દાનોની તુલનામાં કપિલા-દાન સર્વોત્તમ હોવાનું દાનતારતમ્યથી પ્રતિપાદિત થાય છે. ફલશ્રુતિ મુજબ આ તીર્થમાં દાન કરવાથી સાત જન્મોના વાણી, મન અને કાયાથી થયેલા પાપો નાશ પામે છે; દાતા અપ્સરાઓ દ્વારા પ્રશંસિત વિષ્ણુલોકને પામે છે; ગાયના રોમોની સંખ્યાનુસાર દીર્ઘકાળ સ્વર્ગસુખ ભોગવે છે; અને પછી માનવજન્મમાં સમૃદ્ધ કુળમાં જન્મ લઈને વેદવિદ્યા, શાસ્ત્રપ્રવીણતા, આરોગ્ય અને દીર્ઘાયુ પ્રાપ્ત કરે છે. અંતે કલ્હોડી-તીર્થની પાપમોચન શક્તિ અદ્વિતીય હોવાનું ફરીથી દૃઢ કરવામાં આવે છે.
Adhyaya 120
कम्बुतीर्थ-स्थापनम् (Establishment and Merit of Kambu Tīrtha)
આ અધ્યાયમાં ‘કંબુકેશ્વર/કંબુ’ને કેન્દ્રમાં રાખીને તીર્થ-ઉત્પત્તિ, કમ્બુતીર્થના નામકરણનું કારણ અને તેની મહિમા વર્ણવાય છે. શ્રી માર્કંડેય હિરણ્યકશિપુથી પ્રહ્લાદ, પછી વિરોચન, બલિ, બાણ, શમ્બર અને અંતે કમ્બુ સુધીની વંશપરંપરા કહે છે. કમ્બુ નામનો અસુર વિષ્ણુની વિશ્વવ્યાપી શક્તિથી ઉપજતા અસ્તિત્વભયને સમજીને નર્મદા જળમાં મૌનવ્રત, નિયમિત સ્નાન, તપસ્વી વેશ-આહાર અને કઠોર નિયમો સાથે દીર્ઘકાળ મહાદેવની આરાધના કરે છે. શિવ પ્રસન્ન થઈ વર આપે છે, પરંતુ એક તત્ત્વ સ્પષ્ટ કરે છે—જગતના સંઘર્ષમાં વિષ્ણુનું પરમત્વ કોઈ, શિવ પણ, નાબૂદ કરી શકતો નથી; હરિ પ્રત્યે વૈર રાખવાથી સ્થાયી કલ્યાણ મળતું નથી. શિવ અંતર્ધાન થયા પછી કમ્બુ ત્યાં શિવનું શાંત અને રોગમુક્ત સ્વરૂપ સ્થાપે છે; તે સ્થાન ‘કમ્બુતીર્થ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ મહાદોષનાશક ગણાય છે. ફલશ્રુતિ મુજબ ત્યાં સ્નાન-પૂજા, ખાસ કરીને ઋગ્/યજુઃ/સામ સ્તુતિઓ સાથે સૂર્યપૂજન, વૈદિક કર્મ સમાન ફળ આપે છે; પિતૃતર્પણ અને ઈશાનપૂજનથી અગ્નિષ્ટોમ સમાન ફળ મળે છે; અને ત્યાં દેહત્યાગ કરવાથી રુદ્રલોકની પ્રાપ્તિ થાય છે.
Adhyaya 121
Candrahāsa–Somatīrtha Māhātmya (Glory of Candrahāsa and Somatīrtha)
આ અધ્યાયમાં યુધિષ્ઠિરના પ્રશ્નોના ઉત્તરરૂપે માર્કંડેય કંદ્રહાસને આગળનું પવિત્ર તીર્થ જણાવે છે અને યાદ અપાવે છે કે ત્યાં સોમદેવે ‘પરા-સિદ્ધિ’ પ્રાપ્ત કરી. દક્ષના શાપથી સોમને દુઃખ થયું—અને ગૃહસ્થધર્મમાં દાંપત્ય કર્તવ્યની અવગણના કર્મફળરૂપ દોષ ઉત્પન્ન કરે છે એવી નૈતિક શીખ પણ અહીં જોડાય છે. ઉપાય તરીકે સોમ અનેક તીર્થોમાં ભ્રમણ કરીને પાપહરિણી નર્મદા/રેવા કાંઠે પહોંચે છે. ત્યાં બાર વર્ષ ઉપવાસ, દાન, વ્રત અને નિયમોનું પાલન કરીને તે અશુદ્ધિથી મુક્ત થાય છે. અંતે મહાદેવનો અભિષેક કરીને શિવની પ્રતિષ્ઠા-પૂજા કરે છે, જેના ફળે અક્ષય પુણ્ય અને ઉત્તમ ગતિ પ્રાપ્ત થાય છે. સોમતીર્થ અને કંદ્રહાસમાં સ્નાન—વિશેષ કરીને ચંદ્ર-સૂર્ય ગ્રહણ, સંક્રાંતિ, વ્યતીપાત, અયન અને વિષુવ સમયે—મહાશુદ્ધિ, સ્થાયી પુણ્ય અને સોમસમાન તેજ આપનારું કહેવાયું છે. રેવા પર કંદ્રહાસનું માહાત્મ્ય જાણીને યાત્રા કરનારને ફળ મળે છે; અજાણ રહેનાર વંચિત રહે છે. ત્યાં લેવાયેલો સંન્યાસ પણ સોમલોકસંબંધિત અપરાવર્ત્ય શુભ માર્ગ આપે છે.
Adhyaya 122
Ko-hanasva Tīrtha Māhātmya and Varṇa–Āśrama Ethical Discourse (कोहनस्वतीर्थमाहात्म्य तथा वर्णाश्रमधर्मोपदेशः)
અધ્યાય ૧૨૨ બે પરસ્પર જોડાયેલા પ્રવાહોમાં આગળ વધે છે. પ્રથમ માર્કંડેય ‘કોહનસ્વ’ નામના તીર્થનું માહાત્મ્ય કહે છે—તે પાપહર અને મૃત્યુભયનાશક, કલ્યાણકારી તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. ત્યારબાદ યુધિષ્ઠિરના પ્રશ્નથી ચાર વર્ણોની ઉત્પત્તિ અને કર્મધર્મનું વર્ણન થાય છે: બ્રહ્મા આદિકારણ છે અને દેહ-રૂપક મુજબ બ્રાહ્મણ મુખમાંથી, ક્ષત્રિય ભુજાઓમાંથી, વૈશ્ય જાંઘોમાંથી અને શૂદ્ર પગમાંથી ઉત્પન્ન થયા એમ કહેવામાં આવે છે. બ્રાહ્મણ માટે સ્વાધ્યાય-અધ્યાપન, યજ્ઞ, અગ્નિહોત્ર, પંચયજ્ઞ, ગૃહસ્થધર્મ તથા પછી વાનપ્રસ્થ/સંન્યાસના આદર્શ; ક્ષત્રિય માટે શાસન અને પ્રજારક્ષણ; વૈશ્ય માટે કૃષિ-ગોરક્ષા-વાણિજ્ય; અને શૂદ્ર માટે સેવાધર્મની રૂપરેખા આપવામાં આવે છે, તેમજ મંત્ર-સંસ્કારાધિકાર અંગે ગ્રંથવાણીની મર્યાદિત દૃષ્ટિ પણ દર્શાય છે. બીજા ભાગમાં દૃષ્ટાંતકથા છે: એક વિદ્વાન બ્રાહ્મણ ‘હનસ્વ’ નામની અશુભ આજ્ઞા સાંભળી યમ અને તેના દૂતોને જોઈ ભયભીત થાય છે અને શતરુદ્રીય સહિત રુદ્રસ્તુતિ જપતો જપતો લિંગની શરણમાં જાય છે. ત્યાં પડી જતાં શિવ રક્ષાવચન ઉચ્ચારી યમસેનાને વિખેરી દે છે. તેથી તે સ્થાન ‘કો-હનસ્વ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે. અંતે ફલશ્રુતિ—અહીં સ્નાન-પૂજાથી અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞ સમું પુણ્ય, અહીં મૃત્યુ થાય તો યમદર્શન નથી; અગ્નિ અથવા જલમાં મૃત્યુના વિશેષ ફળ અને પછી સમૃદ્ધિ સાથે પુનરાગમનનું વર્ણન છે.
Adhyaya 123
कर्मदीतीर्थे विघ्नेशपूजा-फलप्रशंसा | Karmadī Tīrtha and the Merit of Vighneśa Observance
આ અધ્યાયમાં મુનિ માર્કંડેય રાજાને કર્મદી-તીર્થનું સંક્ષિપ્ત માહાત્મ્ય કહે છે. તેઓ શ્રોતાને તે ઉત્તમ તીર્થમાં જવા ઉપદેશ આપે છે, જ્યાં મહાબલી ગણનાથ વિઘ્નેશનું સાન્નિધ્ય માનવામાં આવે છે. કહેવામાં આવ્યું છે કે ત્યાં સ્નાન કરવાથી, અને ખાસ કરીને ચતુર્થીના દિવસે ઉપવાસ સાથે સ્નાન કરવાથી, સાત જન્મોના વિઘ્નો શમન પામે છે. એ જ સ્થાને કરેલું દાન અક્ષય ફળ આપે છે—આ વાત ધર્મવચનરૂપે નિઃસંદેહ સ્થાપિત છે; આમ તીર્થયાત્રા, ચતુર્થી-નિયમ અને દાનધર્મ વિઘ્નેશની કૃપાથી વિઘ્નનાશના તત્ત્વ સાથે જોડાય છે।
Adhyaya 124
नर्मदेश्वरतीर्थमाहात्म्य (The Māhātmya of Narmadeśvara Tīrtha)
આ અધ્યાયમાં સંવાદરૂપે સંક્ષિપ્ત તીર્થ-ઉપદેશ આપવામાં આવ્યો છે. શ્રી માર્કંડેય મહીપાલ રાજાને નર્મદેશ્વર નામના પરમ પવિત્ર અને શ્રેષ્ઠ તીર્થમાં જવા આદેશ આપે છે અને તેની મહિમા પ્રગટ કરે છે. મુખ્ય દાવો મોક્ષ તથા પ્રાયશ્ચિત્તસંબંધી છે—જે કોઈ તે તીર્થમાં સ્નાન કરે છે તે સર્વ કિલ્બિષો (પાપ/દોષ)માંથી મુક્ત થાય છે. આગળ અંતિમ ફળ અંગે વિશેષ નોંધ છે: અગ્નિમાં પ્રવેશથી, જળથી, અથવા ‘અનનાશક’ (અપ્રભાવક/અવિનાશી) પ્રકારના મૃત્યુથી પણ તેની ‘અનિવર્તિકા ગતિ’ (અપરિવર્તનીય માર્ગ) કહેવાય છે; આ વાત શંકરનાં પૂર્વ ઉપદેશ તરીકે જણાવાય છે. શિવ-પરંપરાની અધિકારશ્રેણીથી તીર્થનું તારક મહાત્મ્ય સ્થિર થાય છે।
Adhyaya 125
रवीतीर्थ-माहात्म्य एवं आदित्य-तपःकथा (Ravītīrtha Māhātmya and the Discourse on Āditya’s Tapas)
આ અધ્યાયમાં યુધિષ્ઠિર પૂછે છે કે જગતમાં પ્રત્યક્ષ દેખાતા અને સર્વ દેવોથી પૂજિત એવા સૂર્યને તપસ્વી કેમ કહેવાય છે, અને તેને આદિત્ય/ભાસ્કર નામ તથા પદવી કેવી રીતે પ્રાપ્ત થઈ. માર્કંડેય ઉત્તર આપતાં સૃષ્ટિક્રમ વર્ણવે છે—પ્રથમ અંધકારની સ્થિતિ, પછી દિવ્ય તેજોમય તત્ત્વનું પ્રાગટ્ય, તેમાંથી વ્યક્ત સ્વરૂપનું પ્રાદુર્ભાવ અને ત્યારબાદ જગતના કાર્યોની વ્યવસ્થા સમજાવે છે. પછી નર્મદા કાંઠે આવેલા રવીતીર્થનું માહાત્મ્ય કહેવામાં આવે છે, જ્યાં સ્નાન, પૂજા, મંત્રજપ અને પ્રદક્ષિણા દ્વારા સૂર્યોપાસના સિદ્ધ થાય છે. મંત્રને કર્મસિદ્ધિની અનિવાર્ય શરત તરીકે વિશેષ ભારપૂર્વક દર્શાવવામાં આવ્યું છે; મંત્ર વિના કરેલું કર્મ નિષ્ફળ રહે છે, તે ઉપમાઓથી સમજાવવામાં આવે છે. અંતે સંક્રાંતિ, વ્યતીપાત, અયન, વિષુવ, ગ્રહણ, માઘ સપ્તમી વગેરે કાળના વિધાન, સૂર્યના બાર નામોની સ્તુતિ/નામાવલી અને શુદ્ધિ, આરોગ્ય, કલ્યાણ તથા શુભ સામાજિક ફળ આપતી ફલશ્રુતિ વર્ણવાય છે.
Adhyaya 126
अयोनिज-महादेव-तीर्थमाहात्म्य (Glory of the Ayoni-ja Mahādeva Tīrtha)
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય ‘અયોનિજ’ નામના પરમ તીર્થનું માહાત્મ્ય ઉપદેશે છે. આ તીર્થ ‘યોનિ-સંકટ’—જન્મબંધન અને દેહધર્મજન્ય ક્લેશ—થી પીડિત જન માટે શમન અને પાવનતા આપનારું કહેવાયું છે. ત્યાં તીર્થસ્નાન કરવાથી યોનિ સંબંધિત દુઃખભાવ અને તેનો ભાર દૂર થાય છે. પછી ઈશ્વર/મહાદેવની પૂજા કરીને “સમ્ભવ (વારંવાર જન્મ) અને યોનિ-સંકટમાંથી મને મુક્ત કરો” એવી પ્રાર્થના કરવી; ગંધ, પુષ્પ, ધૂપ વગેરે અર્પણથી પાપક્ષય થાય છે. ભક્તિપૂર્વક લિંગ-પૂરણ/લિંગસેવા કરવાથી દેવદેવના સાન્નિધ્યમાં દીર્ઘ નિવાસનું ફળ ‘સિક્થ-સંખ્યા’ (મોમ/બિંદુઓની સંખ્યા) જેવી અતિશયોક્તિથી દર્શાવાયું છે. સુગંધિત જળ, મધ, દૂધ અથવા દહીંથી મહાદેવનો અભિષેક કરવાથી ‘વિપુલ શ્રી’—સમૃદ્ધિ—મળે છે. શુક્લપક્ષમાં, ખાસ કરીને ચતુર્દશીએ, ગીત-વાદ્ય સાથે પૂજા અને પ્રદક્ષિણા સાથે એ જ પ્રાર્થના-પંક્તિનો અવિરત જપ શ્રેષ્ઠ ગણાયો છે. અંતે ‘નમઃ શિવાય’ ષડક્ષરની મહિમા કહીને તેને અનેક મંત્રવિસ્તારથી પણ શ્રેષ્ઠ ઠેરવાયું છે; તેનો જપ જ અધ્યયન, શ્રવણ અને ક્રિયાસમાપ્તિ સમાન છે. શિવયોગીઓની સેવા, દાંત-જિતેન્દ્રિય તપસ્વીઓને અન્નદાન, દાન અને જળપ્રદાનને સ્નાન-પૂજાનો પૂરક માનવામાં આવ્યું છે; તેનું પુણ્ય મેરુ અને સમુદ્ર જેટલું મહાન ઉપમાથી જણાવાયું છે.
Adhyaya 127
अग्नितीर्थ-माहात्म्य तथा कन्यादान-फलश्रुति (Agni Tīrtha Māhātmya and the Merit of Kanyādāna)
આ અધ્યાયમાં રેવાખંડના યાત્રા-ઉપદેશરૂપે માર્કંડેય રાજાને કહે છે—અનુપમ અને પરમ પવિત્ર એવા અગ્નિતીર્થમાં જાઓ. પક્ષના આરંભે ત્યાં તીર્થસ્નાન કરવાની વિધિ જણાવાઈ છે; તે સ્નાનથી સર્વ કિલ્બિષ, પાપ અને આચાર-અશુદ્ધિ નાશ પામે છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. પછી કન્યાદાન-ધર્મનું મહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે—યથાશક્તિ અલંકૃત કન્યાનું દાન કરવાથી મહાપુણ્ય મળે છે. તેના ફળની તુલના અગ્નીષ્ટોમ અને અતિરાત્ર જેવા સોમયાગોના ફળ સાથે કરીને, તેને અસાધારણ રીતે અનેકગણું વધુ બતાવવામાં આવ્યું છે. અંતે દાતાનું પુણ્ય વંશપરંપરાથી વિસ્તરે છે—સંતાનની અવિચ્છિન્નતા મુજબ (કેશ-ગણનાની ઉપમા દ્વારા) દાતા શિવલોકને પ્રાપ્ત થાય છે એમ શૈવ ભાવથી જણાવાયું છે. આમ સામાજિક સતતતા, દાનકર્તવ્ય અને મોક્ષપ્રતિજ્ઞા એકત્ર જોડાય છે.
Adhyaya 128
भृकुटेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Bhrikuṭeśvara Tīrtha Māhātmya)
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય મુનિ રાજાને ભૃકુટેશ્વર તરફ ગમન કરવાની પ્રેરણા આપે છે અને આ તીર્થને ‘શ્રેષ્ઠ’ પવિત્ર સ્થાન તરીકે વર્ણવે છે. તીર્થની મહત્તા મહર્ષિ ભૃગુના તપશ્ચર્યા-ચરિત્રથી સ્થાપિત થાય છે—તેઓ અત્યંત શક્તિશાળી અને કઠોર સ્વભાવના હતા તથા સંતાનપ્રાપ્તિ માટે લાંબા સમય સુધી ઘોર તપ કરતા રહ્યા. ત્યારે ‘અંધકઘાતિન’ (અંધકનો સંહાર કરનાર) પરમેશ્વર પ્રસન્ન થઈ વરદાન આપે છે, જેથી આ તીર્થનું શૈવ અધિષ્ઠાન સ્પષ્ટ થાય છે. આગળ કર્મ અને ફળનું વર્ણન છે—તીર્થમાં સ્નાન કરીને પરમેશ્વરની પૂજા કરવાથી અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞના ફળનું આઠગણું ફળ મળે છે. પુત્રાર્થી જો ઘી અને મધથી ભૃકુટેશનું સ્નાપન કરે તો ઇચ્છિત પુત્ર પ્રાપ્ત થાય છે. દાનની મહિમા પણ કહેવામાં આવી છે—બ્રાહ્મણને સુવર્ણદાન, અથવા વિકલ્પરૂપે ગાય અને ભૂમિદાન, સમુદ્રો, ગુફાઓ, પર્વતો, વનો અને ઉપવનો સહિત સમગ્ર પૃથ્વીદાન સમાન પુણ્ય આપે છે. અંતે દાતા સ્વર્ગમાં દિવ્ય ભોગ ભોગવીને પછી પૃથ્વી પર રાજા અથવા અત્યંત માનનીય બ્રાહ્મણ તરીકે ઉચ્ચ પદ પામે છે—સ્થાનસંબંધિત ભક્તિ અને દાનધર્મની નૈતિક ફળવ્યવસ્થા અહીં પ્રતિપાદિત છે.
Adhyaya 129
ब्रह्मतीर्थमाहात्म्य (Glory of Brahmatīrtha on the Narmadā)
આ અધ્યાયમાં શ્રી માર્કંડેય ઋષિ એક રાજાને નર્મદા-તટ પર આવેલા બ્રહ્મતીર્થનું માહાત્મ્ય ઉપદેશે છે. બ્રહ્મતીર્થને સર્વ તીર્થોમાં અદ્વિતીય અને શ્રેષ્ઠ જણાવવામાં આવ્યું છે; અહીં બ્રહ્મા અધિષ્ઠાતા દેવ તરીકે પ્રતિષ્ઠિત છે. પાપશુદ્ધિ વાણીજન્ય, મનોજન્ય અને કર્મજન્ય—એ રીતે ક્રમબદ્ધ રીતે સમજાવી, માત્ર દર્શન/સંદર્શનથી પણ શુદ્ધિ થાય છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. જે લોકો સ્નાન કરીને શ્રુતિ-સ્મૃતિ અનુસાર વર્તે છે તેઓ પ્રાયશ્ચિત્ત પૂર્ણ કરીને સ્વર્ગવાસ પામે છે; પરંતુ કામ-લોભથી શાસ્ત્રમાર્ગ ત્યજનારાઓની નિંદા કરવામાં આવી છે, કારણ કે તેઓ યોગ્ય પ્રાયશ્ચિત્તથી ભટકી જાય છે. સ્નાન પછી પિતૃ અને દેવપૂજા કરવાથી અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞ સમાન પુણ્ય મળે છે; બ્રહ્માને અર્પિત દાન અક્ષય કહેવાયું છે. સંક્ષિપ્ત ગાયત્રીજપ પણ ઋગ્-યજુઃ-સામ—ત્રણે વેદોના ફળને આવરી લે છે એમ મહિમા કરાયો છે. ફળશ્રુતિમાં કહે છે કે આ તીર્થમાં દેહાંત થાય તો બ્રહ્મલોક પ્રાપ્તિ થાય અને પુનરાવર્તન રહેતું નથી; ત્યાં દેહાવશેષનો સંબંધ પણ પુણ્યદાયક ગણાય છે. આ પુણ્યથી મનુષ્ય બ્રહ્મજ્ઞાનયુક્ત, વિદ્યાવાન, માનનીય, નિરોગી અને દીર્ઘાયુ બની જન્મે છે; અને મહાત્મા દર્શનાર્થીઓ તાત્ત્વિક અર્થમાં ‘અમૃતત્વ’ પ્રાપ્ત કરે છે.
Adhyaya 130
Devatīrtha Māhātmya (Glory of Devatīrtha on the Southern Bank of the Narmadā)
આ અધ્યાયમાં ઋષિ માર્કંડેય રેવા/નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે આવેલ ‘દેવતીર્થ’ નામના અદ્વિતીય પુણ્યતીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. ત્યાં દેવતાઓ એકત્ર થાય છે અને પરમેશ્વર તે સ્થાને પ્રસન્ન થાય છે—આ દિવ્ય પરંપરા દ્વારા તીર્થની પવિત્રતા સ્થાપિત થાય છે. યાત્રિકની નૈતિક યોગ્યતા પણ જણાવાય છે: તીર્થસ્નાન કામ (વાસના) અને ક્રોધથી મુક્ત થઈ, શુદ્ધ અંતઃકરણથી કરવું. આવું સ્નાન કરનારને સહસ્ર ગોદાનના ફળ જેટલું નિશ્ચિત પુણ્ય મળે છે—ફલશ્રુતિ દ્વારા બાહ્ય ક્રિયા સાથે આંતરિક સંયમ જોડવાનો ઉપદેશ આપવામાં આવે છે.
Adhyaya 131
Nāgatīrtha Māhātmya (Legend of the Nāgas’ Fear and Śiva’s Protection) / नागतीर्थमाहात्म्य
અધ્યાય ૧૩૧ ઋષિ માર્કંડેય અને રાજા યુધિષ્ઠિર વચ્ચેના સંવાદરૂપે રચાયેલો છે. આરંભમાં નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે આવેલું ‘અનુત્તમ’ નાગતીર્થ દર્શાવીને પ્રશ્ન ઊઠે છે કે ઘોર ભયથી પ્રેરિત થઈ મહાન નાગોએ તપશ્ચર્યા કેમ કરી. ત્યારબાદ માર્કંડેય પ્રાચીન ઇતિહાસ કહે છે—કશ્યપની બે પત્નીઓ વિનતા (ગરુડસંબંધિત) અને કદ્રૂ (નાગસંબંધિત) દિવ્ય અશ્વ ઉચ્ચૈઃશ્રવસને જોઈ શરત લગાવે છે. કદ્રૂ કપટથી પોતાના નાગપુત્રોને છેતરપિંડી માટે દબાવે છે; કેટલાક માતૃશાપના ભયથી માને છે, જ્યારે કેટલાક અન્ય શરણ શોધી દીર્ઘ તપ કરે છે. તપથી પ્રસન્ન મહાદેવ વર આપે છે—વાસુકિ શિવસન્નિધિમાં નિત્ય રક્ષક તરીકે પ્રતિષ્ઠિત થાય છે અને નાગોને અભય મળે છે, ખાસ કરીને નર્મદાજળમાં સ્નાન/અવગાહનથી. અંતે વિધિ અને ફળશ્રુતિ: પંચમી તિથિએ આ તીર્થમાં શિવપૂજા કરવાથી આઠ નાગવંશો ઉપાસકને હાનિ કરતા નથી, અને મૃત્યુ પામેલો ઇચ્છિત સમય સુધી શિવનો ગણ/અનુચર પદ પામે છે.
Adhyaya 132
वाराहतीर्थमाहात्म्यम् (Glory of Varāha Tīrtha on the Northern Bank of the Narmadā)
માર્કંડેય રાજાને ઉપદેશ આપે છે કે નર્મદાના ઉત્તર કાંઠે આવેલ ‘વારાહ’ નામના તીર્થમાં જવું; તે સર્વપાપહર તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. ત્યાં લોકહિતાર્થે જગદ્ધાતા સર્જનહાર ભગવાન વારાહ નિવાસ કરે છે અને સંસારસાગર પાર કરાવનારા ઉદ્ધારક માર્ગદર્શક છે—એવું અધ્યાયમાં પ્રતિપાદિત થાય છે. વિધિમાં તીર્થસ્નાન, ધરાણીધર/વારાહની સુગંધ, પુષ્પમાળા વગેરે વડે પૂજા, મંગલઘોષ, તથા ઉપવાસ—વિશેષ કરીને દ્વાદશીએ—કરવાનું કહેવામાં આવ્યું છે. ત્યારબાદ રાત્રિ જાગરણ કરીને પવિત્ર કથા-શ્રવણ/કથન કરવું. સાથે સામાજિક-વિધિ નિયમો છે: પાપાચારમાં રત લોકો સાથે સ્પર્શ, સંગ અને સહભોજન ટાળવું, કારણ કે વાણી, સ્પર્શ, શ્વાસ અને સાથે ખાવાથી અશૌચ ફેલાય છે. યથાશક્તિ અને યથાવિધિ બ્રાહ્મણોનું સન્માન કરવાનું પણ નિર્દેશ છે. ફળશ્રુતિમાં કહે છે કે વારાહના મુખનું માત્ર દર્શન પણ કઠિન પાપોને ઝડપથી નાશ કરે છે—ગરુડને જોઈ સર્પો ભાગે તેમ, સૂર્યથી અંધકાર દૂર થાય તેમ. મંત્રની સરળતા દર્શાવી ‘નમો નારાયણાય’ સર્વાર્થસાધક કહેવાયો છે; અને શ્રીકૃષ્ણને એક વાર પ્રણામ કરવો પણ મહાયજ્ઞફળ સમાન થઈ પુનર્જન્મથી પર લઈ જાય છે. નિયમનિષ્ઠ ભક્તો ત્યાં દેહત્યાગ કરે તો ક્ષર-અક્ષર ભેદથી પર એવા વિષ્ણુના પરમ નિર્મળ ધામને પામે છે—એવો નિષ્કર્ષ છે.
Adhyaya 133
लोकपालतीर्थचतुष्टयमाहात्म्य तथा भूमिदानपालन-उपदेशः (Glory of the Four Lokapāla Tīrthas and Counsel on Protecting Land-Gifts)
માર્કંડેય ઋષિ પાપહર એવા પરમ ચાર તીર્થોનું વર્ણન કરે છે—કુબેર, વરુણ, યમ અને વાયુ સાથે સંકળાયેલા સ્થાનો, જેમના માત્ર દર્શનથી પણ પાપ નાશ પામે છે. યુધિષ્ઠિર પૂછે છે કે લોકપાલોએ નર્મદા કાંઠે તપ શા માટે કર્યું. ઋષિ સમજાવે છે કે અસ્થિર જગતમાં સ્થિર આધાર શોધવા તેઓ તપમાં પ્રવૃત્ત થયા અને સર્વ જીવોને ધારણ કરનાર આધાર ધર્મ જ છે. ઘોર તપસ્યા પછી શિવ પાસેથી વર મળે છે—કુબેર યક્ષો અને ધનનો અધિપતિ બને છે, યમ સંયમ અને ન્યાય-નિર્ણયનો અધિકાર પામે છે, વરુણ જલરાજ્યમાં સત્તા ભોગવે છે, અને વાયુ સર્વવ્યાપી સ્વરૂપ પ્રાપ્ત કરે છે. તેઓ પોતાના નામે અલગ અલગ દેવાલય સ્થાપી પૂજા અને અર્પણ કરે છે. પછી સામાજિક-ધાર્મિક નિયમ આવે છે—વિદ્વાન બ્રાહ્મણોને આમંત્રિત કરી દાન, ખાસ કરીને ભૂમિદાન, આપવું અને તેનું રક્ષણ કરવું. ભૂમિદાન હરણ/રદ કરવું મહાપાપ ગણાય છે; એવા કૃત્ય માટે દંડવિધાન જણાવાયું છે, અને દાનનું સંરક્ષણ દાન કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ કહેવાયું છે. તીર્થફળો નિર્દિષ્ટ છે—કુબેરેશમાં પૂજાથી અશ્વમેધ સમ પુણ્ય, યમેશ્વરમાં જન્મોજન્મના પાપોથી મુક્તિ, વરુણેશમાં વાજપેય સમ ફળ, અને વાતેશ્વરમાં જીવનના પુરુષાર્થોની પૂર્ણતા. અંતે ફલશ્રુતિ—આ કથા સાંભળવા/પાઠ કરવા થી પાપ નાશ અને મંગલવૃદ્ધિ થાય છે.
Adhyaya 134
Rāmeśvara-tīrtha Māhātmya (रामेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of Rāmeśvara on the Southern Bank of the Narmadā
આ અધ્યાયમાં શ્રી માર્કંડેય સંક્ષેપમાં તીર્થ-માહાત્મ્ય કહે છે. રેવા-નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે આવેલું ‘રામેશ્વર’ નામનું અનુપમ તીર્થ પાપહર, પુણ્યપ્રદ અને સર્વદુઃખનાશક તરીકે વર્ણવાયું છે. વિધાન એવું છે કે જે ભક્ત આ તીર્થમાં સ્નાન કરીને મહેશ્વર—મહાદેવ, મહાત્મા—ની પૂજા કરે છે, તે સર્વ કિલ્બિષ (દોષ/અશુદ્ધિ)માંથી મુક્ત થાય છે. આમ સ્થાન, ક્રમ (સ્નાન→પૂજા) અને ફળ (અશુદ્ધિ-ક્ષય) જોડીને યાત્રાધર્મનો સંક્ષિપ્ત માર્ગ દર્શાવવામાં આવ્યો છે.
Adhyaya 135
सिद्धेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Siddheśvara Tīrtha Māhātmya)
માર્કંડેય સિદ્ધેશ્વર નામના એક મહાન તીર્થનું વર્ણન કરે છે—જે સર્વ લોકોમાં પૂજિત અને પરમ સિદ્ધિદાયક છે. આ અધ્યાયનો મુખ્ય ઉપદેશ સંક્ષેપમાં એવો છે: તીર્થમાં સ્નાન કરીને ઉમા‑રુદ્ર (ઉમા‑મહેશ્વર)ની વિધિપૂર્વક પૂજા કરવી. આ રીતે કરવાથી વાજપેય યજ્ઞના સમાન ફળ પ્રાપ્ત થાય છે—સ્થાનિક તીર્થભક્તિને વૈદિક પ્રતિષ્ઠા સાથે જોડવામાં આવી છે. ફલશ્રુતિમાં કહે છે કે સંચિત પુણ્યથી મૃત્યુ પછી સાધક સ્વર્ગે જાય છે, અપ્સરાઓની સંગતમાં મંગલઘોષથી સન્માન પામે છે; લાંબા સમય સુધી સ્વર્ગભોગ કર્યા પછી તે ધન‑ધાન્યથી સમૃદ્ધ, પ્રતિષ્ઠિત કુળમાં જન્મે છે, વેદ‑વેદાંગમાં નિષ્ણાત, સમાજમાં માન્ય, રોગ‑શોકથી મુક્ત અને શતવર્ષ આયુષ્ય પામે છે।
Adhyaya 136
अहल्येश्वरतीर्थमाहात्म्य (Ahalyeśvara Tīrtha Māhātmya)
માર્કંડેય ‘અહલ્યેશ્વર’ મંદિર અને તેની બાજુના તીર્થની પવિત્રતા સ્થાપિત કરવા અહલ્યા–ગૌતમ–ઇન્દ્ર પ્રસંગને તીર્થકেন্দ્રિત રીતે વર્ણવે છે. ગૌતમ આદર્શ બ્રાહ્મણ-તપસ્વી છે અને અહલ્યા અદ્વિતીય સૌંદર્ય માટે પ્રસિદ્ધ. કામવશ ઇન્દ્ર (શક્ર) ગૌતમનો વેશ ધારણ કરીને આશ્રમની નજીક અહલ્યાને મળે છે. ગૌતમ આવીને અપરાધ ઓળખે છે અને ઇન્દ્રને શાપ આપે છે; તેના શરીરે અનેક ‘ભગ’ પ્રગટ થયાનું ચિહ્ન પડે છે, અને ઇન્દ્ર રાજ્ય ત્યજી તપશ્ચર્યા કરે છે. અહલ્યાને પણ શાપથી શિલારૂપ થવું પડે છે, પરંતુ મુક્તિની શરત નિશ્ચિત છે—હજાર વર્ષ પછી વિશ્વામિત્ર સાથે તીર્થયાત્રામાં આવેલા શ્રીરામના દર્શનથી તે શુદ્ધ થઈ મુક્ત થાય છે. ત્યારબાદ તે નર્મદા-તીર્થના કાંઠે સ્નાન કરીને ચાંદ્રાયણ વગેરે કૃચ્છ્રવ્રતો સાથે તપ કરે છે. મહાદેવ પ્રસન્ન થઈ વર આપે છે; અહલ્યા શિવને ‘અહલ્યેશ્વર’ નામે પ્રતિષ્ઠિત કરે છે. ફલશ્રુતિ કહે છે કે જે અહીં તીર્થસ્નાન કરીને પરમેશ્વરની પૂજા કરે, તે સ્વર્ગ પામે અને આગળ માનવજન્મે સમૃદ્ધિ, વિદ્યાપ્રાપ્તિ, આરોગ્ય, દીર્ઘાયુ અને કુળપરંપરા મેળવે.
Adhyaya 137
कर्कटेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Karkaṭeśvara Tīrtha-Māhātmya)
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય મુનિ રાજાને તીર્થ-ઉપદેશ આપે છે અને નર્મદાના ઉત્તર કાંઠે આવેલ પરમ શૈવ તીર્થ ‘કર્કટેશ્વર’નું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. આ સ્થાન પાપનાશક ગણાય છે. વિધિપૂર્વક સ્નાન કરીને જે શિવપૂજન કરે છે, તેને મૃત્યુ પછી રુદ્રલોક તરફ અપરિવર્તનીય ગતિ પ્રાપ્ત થાય છે. મુનિ કહે છે કે આ તીર્થની મહિમા સંપૂર્ણ રીતે સંક્ષેપમાં કહી શકાતી નથી; છતાં મુખ્ય સિદ્ધાંત જણાવે છે—અહીં કરેલું શુભ કે અશુભ કર્મ ‘અક્ષય’ બની જાય છે, એટલે પવિત્ર ક્ષેત્રમાં કર્મફળની સ્થાયિત્વશક્તિ વિશેષ વધે છે. વાલખિલ્ય ઋષિઓ અને મરીચિ-સંબંધિત તપસ્વીઓ સ્વેચ્છાએ અહીં નિવાસ કરીને આનંદ કરે છે; દેવી નારાયણી પણ અહીં ઘોર તપસ્યા સતત કરે છે. અંતે પિતૃતર્પણનું વિધાન—જે અહીં સ્નાન કરીને તર્પણ કરે છે, તે બાર વર્ષ સુધી પિતૃઓને તૃપ્ત કરે છે. આમ વ્યક્તિગત મુક્તિ, ધર્માચરણ અને વંશકર્તવ્ય એક જ તીર્થકર્મમાં એકત્ર થાય છે.
Adhyaya 138
Śakratīrtha Māhātmya (The Glory of Śakra-tīrtha) — Indra’s Restoration and the Merit of Śiva-Pūjā
માર્કંડેય ઉપદેશ આપે છે કે યાત્રિકે અનુપમ શક્રતીર્થ તરફ જવું જોઈએ. આ તીર્થનું માહાત્મ્ય એક કારણકથાથી પ્રગટ થાય છે: ગૌતમ ઋષિના શાપથી શક્ર (ઇન્દ્ર) પોતાની રાજશ્રી ગુમાવે છે. ત્યારે દેવો અને તપસ્વી ઋષિઓ વ્યાકુળ થઈ ગૌતમને વિનયવચનોથી વિનંતી કરે છે—ઇન્દ્ર વિના લોકવ્યવસ્થા અને દેવ-માનવ ધર્મનું સંતુલન અશોભન બને છે; પોતાના દોષથી લજ્જિત થઈ દૂર થયેલા દેવ પર કૃપા કરો. વેદજ્ઞ શ્રેષ્ઠ ગૌતમ પ્રસન્ન થઈ વર આપે છે—જે ‘હજાર ચિહ્ન’ રૂપે કલંક હતું તે તેમના અનુગ્રહથી ‘હજાર નેત્ર’ બની જાય છે અને ઇન્દ્રનું ગૌરવ પુનઃસ્થાપિત થાય છે. પછી ઇન્દ્ર નર્મદા પાસે જઈ નિર્મળ જળમાં સ્નાન કરે છે, ત્રિપુરાંતક શિવની સ્થાપના કરી પૂજા કરે છે અને અપ્સરાઓના સન્માન સાથે સ્વધામ પરત ફરે છે. ફળશ્રુતિ મુજબ, જે આ તીર્થમાં સ્નાન કરીને પરમેશ્વરની પૂજા કરે છે તે પરસ્ત્રીગમનના પાપથી મુક્ત થાય છે; શૈવ પરંપરામાં આ સ્થાન શুদ্ধિ અને નૈતિક પ્રાયશ્ચિત્તનું તીર્થ ગણાય છે.
Adhyaya 139
Somatīrtha Māhātmya (Glory of Somatīrtha) — Ritual Bathing, Solar Contemplation, and Merit of Feeding the Learned
અધ્યાય ૧૩૯માં માર્કંડેય યાત્રા-માર્ગદર્શનરૂપે સોમતીર્થનું માહાત્મ્ય કહે છે. આ અદ્વિતીય પુણ્યસ્થાન છે, જ્યાં સોમએ તપ કરીને દિવ્ય નક્ષત્ર-પથ પ્રાપ્ત કર્યો. અહીં પ્રથમ તીર્થસ્નાન, પછી વિધિપૂર્વક આચમન અને જપ, અને અંતે રવિ (સૂર્ય)નું ધ્યાન—આ ક્રમ નિર્દેશિત છે. આ તીર્થમાં કરેલી સાધનાનો ફળ ઋગ્-યજુર્-સામ વેદપાઠ તથા ગાયત્રીજપના ફળ સમાન કહેવાયો છે. બહ્વૃચ, અધ્વર્યು, છાન્દોગ જેવા વેદવિદો અને અધ્યયન-સમાપ્ત બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું, તેમજ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને પાદુકા/ચપ્પલ, છત્ર, વસ્ત્ર, કમ્બળ, ઘોડા વગેરે દાન આપવું ‘કોટિ’ પુણ્યરૂપે પ્રશંસિત છે. અંતે સંયમ-વૈરાગ્યની વાત—જ્યાં મુનિ ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખે તે સ્થાન કુરુક્ષેત્ર, નૈમિષ અને પુષ્કર સમાન છે; તેથી ગ્રહણ, સંક્રાંતિ અને વ્યતીપાત સમયે યોગીઓનું વિશેષ સન્માન કરવું જોઈએ. જે આ તીર્થમાં સંન્યાસ ગ્રહણ કરે તે વિમાનથી સ્વર્ગે જઈ સોમનો પરિચારક બની, સોમની દિવ્ય સુખસંપત્તિમાં ભાગીદાર થાય છે.
Adhyaya 140
नन्दाह्रदमाहात्म्य (Nandāhrada Māhātmya: The Glory of Nandā Lake)
આ અધ્યાયમાં રેવાખંડની અંદર તીર્થયાત્રાનો ઉપદેશાત્મક માર્ગ દર્શાવવામાં આવ્યો છે. માર્કંડેય રાજશ્રોતાને નંદાહ્રદ તરફ જવા કહે છે—આ અદ્વિતીય પવિત્ર સરોવર છે, જ્યાં સિદ્ધગણ હાજર રહે છે અને દેવી નંદા વરદાન આપનારી તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. તીર્થની પવિત્રતા એક પુરાકથાથી સ્થાપિત થાય છે: દેવોને ભયભીત કરનાર મહિષાસુરને દેવી શૂલિની-સ્વરૂપે ત્રિશૂલથી ભેદી સંહાર કરે છે. ત્યારબાદ વિશાલનેત્રા દેવી ત્યાં સ્નાન કરે છે, તેથી સરોવરનું નામ “નંદાહ્રદ” પ્રખ્યાત થયું. વિધિરૂપે કહેવામાં આવ્યું છે કે નંદાનું સ્મરણ કરીને ત્યાં સ્નાન કરવું અને બ્રાહ્મણોને દાન આપવું—એથી અશ્વમેધ સમાન પુણ્ય મળે છે. ભૈરવ, કેદાર અને રુદ્રમહાલય જેવા દુર્લભ મહાતીર્થોની સાથે તેની ગણના થાય છે; પરંતુ કામાસક્તિ અને મોહથી ઘણા લોકો તેની મહિમા ઓળખતા નથી. ફલશ્રુતિમાં કહે છે કે સમુદ્રપર્યંત ધરતી પર સર્વત્ર સ્નાન-દાનનું જે ફળ, તે નંદાહ્રદ-સ્નાનથી એકત્રરૂપે પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 141
Tāpeśvara Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Tāpeśvara Ford)
માર્કંડેય તાપેશ્વર તીર્થની ઉત્પત્તિ કથા કહે છે. એક વ્યાધે જોયું કે ભયગ્રસ્ત હરિણી પાણીમાં ઝંપલાવી ભયમુક્ત થઈ અને પછી આકાશમાં ઉડી ગઈ. આ અદ્ભુત દૃશ્યથી તેને વૈરાગ્ય આવ્યું; તેણે ધનુષ્ય મૂકી સહસ્ર દિવ્ય વર્ષો સુધી કઠોર તપ કર્યું. તપથી પ્રસન્ન મહેશ્વર પ્રગટ થયા અને વર માંગવા કહ્યું; વ્યાધે શિવસન્નિધિમાં નિવાસ માગ્યો, ભગવાને તે આપીને અંતર્ધાન લીધું. પછી વ્યાધે મહેશ્વરની સ્થાપના કરી વિધિવત પૂજા કરી અને સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યું. ત્યારથી આ તીર્થ ત્રિલોકમાં “તાપેશ્વર” નામે પ્રસિદ્ધ થયું—વ્યાધના અનુતાપ અને તપની તાપશક્તિ સાથે જોડાયેલું. અહીં સ્નાન કરીને શંકરની પૂજા કરનાર શિવલોક પામે છે; નર્મદાના જળમાં તાપેશ્વરે સ્નાન કરવાથી તાપત્રયથી મુક્તિ મળે છે. અષ્ટમી, ચતુર્દશી અને તૃતીયાના દિવસે વિશેષ સ્નાનવિધિ સર્વ પાપશમન માટે શ્રેષ્ઠ કહેવાઈ છે।
Adhyaya 142
रुक्मिणीतीर्थमाहात्म्य (Rukmiṇī Tīrtha Māhātmya) and the Naming of Yodhanīpura
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય યुधિષ્ઠિરને રુક્મિણી-તીર્થનું માહાત્મ્ય સમજાવે છે. અહીં માત્ર સ્નાનથી સૌંદર્ય અને સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત થાય છે; ખાસ કરીને અષ્ટમી, ચતુર્દશી અને વિશેષરૂપે તૃતીયા તિથિએ સ્નાન-પૂજાનું મહાફળ જણાવાયું છે. પછી તીર્થની પ્રામાણિકતા માટે ઇતિહાસ આવે છે—કુંડિનના રાજા ભીષ્મકની પુત્રી રુક્મિણી વિશે અશરીરી વાણી કહે છે કે તેને ચતુર્ભુજ દેવને અર્પણ કરવી. રાજકીય ગોઠવણથી તેણી શિશુપાલને વચનબદ્ધ થાય છે; ત્યારે કૃષ્ણ અને સંકર્ષણ આવે છે, હરિ છદ્મવેશમાં રુક્મિણીને મળે છે અને કૃષ્ણ તેણીનું હરણ કરે છે. પીછો અને યુદ્ધમાં બલદેવના પરાક્રમનું વર્ણન અને રુક્મી સાથે સામનો થાય છે; રુક્મિણીની વિનંતીથી સુદર્શનનો પ્રહાર અટકે છે, પછી ભગવાન દિવ્યરૂપ પ્રગટ કરી સમાધાન કરાવે છે. અંતે કૃષ્ણ સાત ઋષિસમાન માનસપુત્રોને સન્માન આપી ગ્રામદાન કરે છે અને દાનભૂમિ હરણ ન કરવું એવી કડક ચેતવણી સાથે તેના કર્મફળ જણાવે છે. તીર્થ-માહાત્મ્યમાં સ્નાન, બલદેવ-કેશવ પૂજા, પ્રદક્ષિણા, કપિલાદાન, સોનું-ચાંદી, પાદુકા, વસ્ત્રાદિ દાન, અન્ય પ્રસિદ્ધ તીર્થો સમાન પુણ્યની તુલના તથા આ ક્ષેત્રમાં અગ્નિ/જળ/ઉપવાસથી દેહત્યાગ કરનારની પરલોકગતિની ફલશ્રુતિ વર્ણવાય છે.
Adhyaya 143
Yojaneśvara Tīrtha Māhātmya and the Worship of Balakeśava
આ અધ્યાયમાં શ્રી માર્કંડેય ઋષિ એક રાજાને યોજનેશ્વર નામના પરમ પુણ્ય તીર્થનું માહાત્મ્ય સંભળાવે છે. અહીં નર–નારાયણ ઋષિઓએ તપ કરીને દેવ–દાનવના આદિ સંઘર્ષમાં દેવતાઓને વિજય અપાવ્યો હતો, એવું વર્ણન છે. યુગક્રમમાં એ જ દિવ્ય તત્ત્વની મહિમા સંક્ષેપે દર્શાવવામાં આવે છે—ત્રેતાયુગમાં રામ–લક્ષ્મણ સ્વરૂપે, જ્યાં તીર્થસ્નાન પછી રાવણવધ થવાથી ધર્મસ્થાપના થાય છે. કલિયુગમાં તે જ શક્તિ વસુદેવ વંશમાં બલ–કેશવ (બલરામ–કૃષ્ણ) રૂપે પ્રગટ થઈ કંસ, ચાણૂર, મુષ્ટિક, શિશુપાલ, જરાસંધ વગેરે મુખ્ય શત્રુઓનો સંહાર કરે છે; તેમજ ધર્મક્ષેત્ર કુરુક્ષેત્ર યુદ્ધમાં પણ મુખ્ય યોદ્ધાઓના પતનમાં દૈવી ભૂમિકા નિર્ણાયક હોવાનું સૂચવાય છે. પછી વિધિઓ જણાવાય છે—તીર્થસ્નાન, બલ–કેશવની પૂજા, ઉપવાસ, રાત્રિ જાગરણ (પ્રજાગર), ભક્તિગાન/કીર્તન અને બ્રાહ્મણોનું સન્માન. ફલશ્રુતિમાં કહે છે કે અહીં કરેલું દાન અને પૂજન અક્ષય ફળ આપે છે, મહાપાપો સહિત પાપનાશ થાય છે, અને ધર્મનિષ્ઠો આ અધ્યાય સાંભળે, વાંચે અથવા પાઠ કરે તો પાપમુક્તિ તથા કલ્યાણ/મોક્ષ પ્રાપ્ત કરે છે.
Adhyaya 144
Cakratīrtha–Dvādaśī Tīrtha Māhātmya (Non-diminishing Merit at Cakratīrtha)
આ અધ્યાયમાં શ્રી માર્કંડેય રાજશ્રોતાને સંક્ષિપ્ત, યાત્રા-માર્ગદર્શનની શૈલીમાં ઉપદેશ આપે છે. તેઓ શ્રોતાને “ઉત્તમ” દ્વાદશી-તીર્થ તરફ જવા કહે છે અને સામાન્ય કર્મફળની સ્થિતિને ચક્રતીર્થની અસાધારણ મહિમા સાથે તુલનામાં મૂકે છે. કહેવામાં આવ્યું છે કે સામાન્ય રીતે દાન, જપ, હોમ અને બલી/અર્પણના ફળ સમય સાથે ક્ષીણ અથવા સમાપ્ત થઈ શકે; પરંતુ ચક્રતીર્થમાં કરેલા કર્મ અક્ષય ગણાય છે—તેનું પુણ્ય કદી ઘટતું નથી. અંતે ભૂત અને ભવિષ્ય સુધી વ્યાપતી આ તીર્થની પરમ માહાત્મ્યને વિશેષ રીતે સ્પષ્ટ અને સંપૂર્ણ રીતે સમજાવ્યું છે એમ ઉપસંહાર વાક્યથી આ સ્તુતિ-ભાગનું સમાપન થાય છે.
Adhyaya 145
Śivātīrtha Māhātmya (Glory of the Śiva Tīrtha)
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય ‘દેશના રક્ષક/નેતા’ને સંક્ષિપ્ત તત્ત્વોપદેશ આપે છે અને તેને અનુત્તમ શિવતીર્થ તરફ દોરી જાય છે. કહેવામાં આવ્યું છે કે શિવતીર્થમાં દેવદર્શન માત્રથી જ સર્વ પાપ-કલુષ (સર્વ-કિલ્બિષ) નાશ પામે છે. પછી ક્રોધજય અને ઇન્દ્રિયનિગ્રહ સાથે તીર્થસ્નાન કરીને મહાદેવની પૂજા કરવાની વિધિ જણાવાય છે; તેનું પુણ્ય અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞ સમાન ગણાય છે. આગળ ભક્તિપૂર્વક ઉપવાસ (સોપવાસ) સાથે શિવપૂજા કરવાથી સાધકની ગતિ અપરિવર્તનીય બને છે અને અંતે રુદ્રલોકપ્રાપ્તિ નિશ્ચિત ફળરૂપે પ્રતિજ્ઞાત થાય છે.
Adhyaya 146
Asmahaka Pitṛtīrtha Māhātmya and Piṇḍodaka-Vidhi (अस्माहक-पितृतीर्थ-माहात्म्य एवं पिण्डोदक-विधि)
આ અધ્યાયમાં યુધિષ્ઠિર ‘અસ્માહક’ નામના પરમ પિતૃતીર્થનું માહાત્મ્ય પૂછે છે. માર્કંડેય મુનિ ઋષિ–દેવસભામાં પૂર્વે થયેલા પ્રામાણિક પ્રશ્નોત્તરનો ઉલ્લેખ કરીને કહે છે કે આ તીર્થ અન્ય તીર્થસમૂહોથી પણ શ્રેષ્ઠ છે. અહીં એક જ પિંડ અને જલ-તર્પણથી પિતૃઓ પ્રેતપીડાથી મુક્ત થાય છે, દીર્ઘકાળ તૃપ્ત રહે છે અને સાધકને સ્થિર પુણ્ય મળે છે. શ્રુતિ–સ્મૃતિ મુજબ મર્યાદા જાળવવી, કર્મફળનો નિયમ અને દેહીનું ‘પવન સમું’ પ્રસ્થાન દર્શાવી સ્નાન, દાન, જપ, હોમ, સ્વાધ્યાય, દેવાર્ચન, અતિથિપૂજન અને ખાસ કરીને પિંડોદક-પ્રદાનને ધર્મરક્ષક કર્તવ્ય ગણાવવામાં આવ્યું છે. અમાવાસ્યા, વ્યતીપાત, મન્વાદિ–યુગાદિ, અયન–વિષુવ અને સૂર્યસંક્રાંતિ જેવા કાળોમાં અહીં શ્રાદ્ધાદિ વિશેષ ફળદાયક કહેવાય છે. દેવકૃત બ્રહ્મશિલાને ગજકુંભ સમાન વર્ણવી, કલિયુગમાં વૈશાખ અમાવાસ્યાની આસપાસ તેનું વિશેષ પ્રાકટ્ય જણાવાયું છે. સ્નાન પછી નારાયણ/કેશવની મંત્રસ્તુતિ, બ્રાહ્મણભોજન, દર્ભ અને દક્ષિણાસહ શ્રાદ્ધ, તેમજ દૂધ, મધ, દહીં, ઠંડું પાણી વગેરે વૈકલ્પિક અર્પણોને પિતૃઓના પ્રત્યક્ષ પોષણરૂપે સમજાવવામાં આવ્યું છે. દેવો, પિતૃઓ, નદીઓ, સમુદ્રો અને અનેક ઋષિઓને આ તીર્થના સાક્ષી તરીકે ગણાવવામાં આવ્યા છે. ફલશ્રુતિમાં મહાપાપશુદ્ધિ, મહાવૈદિક યજ્ઞસમાન ફળ, નરકસ્થ પિતૃઓનો ઉદ્ધાર અને લોકિક સમૃદ્ધિનું વર્ણન છે; તેમજ બ્રહ્મા–વિષ્ણુ–મહેશને કાર્યરૂપે એક શક્તિ તરીકે સમન્વિત બતાવવામાં આવ્યા છે.
Adhyaya 147
Siddheśvara-tīrtha-māhātmya (सिद्धेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Merits of Bathing, Śiva Worship, and Śrāddha on the Narmadā’s Southern Bank
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય મુનિ મહીપાલ/નૃપસત્તમ રાજાને રેવા (નર્મદા)ના દક્ષિણ કાંઠે સ્થિત અદ્વિતીય સિદ્ધેશ્વર તીર્થમાં જવાની શિક્ષા આપે છે. તે સ્થાન અતિ પવિત્ર અને મંગલમય છે; ત્યાં સ્નાન કરીને વૃષભધ્વજ ભગવાન શિવની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવી જોઈએ. ત્યાંનું સ્નાન અને શિવારાધન સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે અને અશ્વમેધ યજ્ઞ કરનાર સમાન પુણ્ય આપે છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. પ્રયત્નપૂર્વક સ્નાન કરીને શ્રાદ્ધ કરવાથી પિતૃઓ સંપૂર્ણ રીતે તૃપ્ત થાય છે—આ તીર્થફળરૂપે નિર્દેશ છે. જે પ્રાણી આ તીર્થમાં અથવા તેના સંબંધથી મૃત્યુ પામે છે, તે સ્વભાવતઃ દુઃખમય ગર્ભવાસની પુનરાવૃત્તિથી મુક્ત થાય છે એવી પ્રતિજ્ઞા છે. અંતે તીર્થજળમાં સ્નાનને પુનર્ભવ નિવૃત્તિનું સાધન કહી શૈવ ભક્તિપ્રસંગે તેને મોક્ષોપયોગી કર્મ તરીકે સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 148
Āṅgāraka-Śiva Tīrtha Vidhi on the Northern Bank of the Narmadā (अङ्गारक-शिवतीर्थविधिः)
માર્કંડેય રાજાને નર્મદાના ઉત્તર કાંઠે આવેલા અઙ્ગારક-સંબંધિત શિવતીર્થમાં જવા ઉપદેશ આપે છે; આ તીર્થ પાપક્ષયનું સ્થાન કહેવાય છે. ત્યાં ચતુર્થી અને મંગળવાર (ચતુર્થી–અઙ્ગારક દિવસ) પર નિશ્ચિત સમયનું વ્રત જણાવાયું છે—સંકલ્પ, સૂર્યાસ્તે સ્નાન અને સતત સંધ્યા-ઉપાસનાનો વિશેષ વિધાન છે. પછી પૂજાક્રમ: સ્થંડિલ પર સ્થાપના, રક્તચંદનનો લેપ, કમળ/મંડલવિધિથી પૂજન, તેમજ કુજ/અઙ્ગારકના “ભૂમિપુત્ર, સ્વેદજ” વગેરે નામોથી અર્ચના. તાંબાના પાત્રમાં રક્તચંદનજળ, લાલ ફૂલ, તલ અને ચોખા સાથે અર્ઘ્ય અર્પણ કરવાનું કહે છે. આહારમાં ખાટું અને ખારું ટાળી, મૃદુ અને હિતકારી રસો ગ્રહણ કરવા સૂચના છે. વિધિ વધુ વિસ્તરે છે—યથાશક્તિ સુવર્ણ પ્રતિમા, દિશાનુસાર અનેક કરકની સ્થાપના, શંખ-તૂર્યનો મંગલનાદ, અને વિદ્વાન, વ્રતશીલ, દયાળુ બ્રાહ્મણનું સન્માન. દાનમાં લાલ ગાય અને લાલ બળદ, પ્રદક્ષિણા, પરિવારসহ ભાગીદારી, ક્ષમાયાચના સાથે સમાપન અને વિસર્જન જણાવાયું છે. ફળશ્રુતિ મુજબ અનેક જન્મોમાં સૌંદર્ય-સૌભાગ્ય, મૃત્યુ પછી અઙ્ગારકપુર પ્રાપ્તિ, દિવ્ય ભોગ અને અંતે ધર્મયુક્ત રાજ્ય, આરોગ્ય તથા દીર્ઘાયુ પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 149
Liṅgeśvara Tīrtha Māhātmya and Dvādaśī-Māsa-Nāma Kīrtana (लिङ्गेश्वरतीर्थमाहात्म्यं तथा द्वादशी-मासनामकीर्तनम्)
માર્કંડેય લિંગેશ્વર નામના તીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે, જ્યાં ‘દેવોના દેવ’ના દર્શનથી પાપક્ષય થાય છે એમ કહેવાયું છે. અધ્યાય વિષ্ণુ-કેન્દ્રિત ભાવમાં ભગવાનની રક્ષાશક્તિ અને વરાહ અવતારનું સ્મરણ કરાવે છે અને યાત્રાવિધિ બતાવે છે—તીર્થસ્નાન, દેવતાને પ્રણામ-પૂજન, તથા બ્રાહ્મણોનું દાન, માન અને ભોજનથી સન્માન। પછી દ્વાદશીના વ્રત-નિયમો આવે છે: ઉપવાસ/સંયમ સાથે સુગંધ અને પુષ્પમાળાથી પ્રભુની પૂજા, પિતૃ અને દેવતાઓનું તર્પણ, અને બાર દિવ્ય નામોનું કીર્તન. ચંદ્રમાસ મુજબ કેશવથી દામોદર સુધીના વિષ್ಣુનામો નિર્ધારિત કરીને નામસ્મરણને વાણી-મન-કાયાના દોષો દૂર કરનાર પાવન સાધના ગણાવવામાં આવી છે। અંતે ભક્તોની ધન્યતા અને ભક્તિ વિનાના જીવનની આધ્યાત્મિક હાનિ જણાવાય છે. ગ્રહણ અને અષ્ટકા કાળે તિલમિશ્રિત જળથી પિતૃતર્પણ કરવાની સૂચના આપી, શાંતિદાયક વરાહરૂપ હરિની સ્તુતિ સાથે અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે।
Adhyaya 150
कुसुमेश्वर-माहात्म्य (Kusumeśvara Māhātmya: Ananga, Kāma, and the Narmadā-bank Liṅga स्थापना)
માર્કંડેય રાજાને નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે આવેલા પ્રસિદ્ધ ‘કુસુમેશ્વર’ તીર્થનું દર્શન કરાવે છે—આ ઉપપાતકોનો નાશ કરનારું છે અને કામદેવે પ્રતિષ્ઠિત કરેલ હોવાથી ત્રિલોકમાં ખ્યાત છે. ત્યારબાદ યુધિષ્ઠિર પૂછે છે: દેહવિહિન ‘અનંગ’ કામને ફરી ‘અંગિત્વ’ કેવી રીતે મળ્યું? કથા કૃતયુગમાં જાય છે—મહાદેવ ગંગાસાગરે ઘોર તપ કરે છે, તેથી લોક વ્યાકુળ થાય છે. દેવો ઇન્દ્ર પાસે જઈ અપ્સરાઓ, વસંત, કોયલ, દક્ષિણ પવન અને કામને શિવનું તપ ભંગ કરવા મોકલે છે; વસંતની મોહકતા છતાં શિવની ત્રિવિધ સ્થિતિ વર્ણવાય છે અને અંતે તૃતીય નેત્રની અગ્નિથી કામ ભસ્મ થાય છે, જગત ‘નિષ્કામ’ બની જાય છે. દેવો બ્રહ્માની શરણ લે છે; બ્રહ્મા વૈદિક સ્તોત્રોથી શિવને પ્રસન્ન કરે છે. શિવ કહે છે કે કામનું દેહપુનઃપ્રાપ્તિ કઠિન છે, છતાં અનંગ પ્રાણદાતા રૂપે ફરી પ્રગટે છે. પછી કામ નર્મદા કાંઠે તપ કરી વિઘ્નકારી સત્તાઓથી રક્ષણ માટે કુંડલેશ્વરને આહ્વાન કરે છે અને વર પામે છે—આ તીર્થમાં શિવનું નિત્ય સાન્નિધ્ય રહેશે; ત્યારબાદ તે ‘કુસુમેશ્વર’ નામે લિંગ સ્થાપે છે. અધ્યાયમાં સ્નાન-ઉપવાસ, ખાસ કરીને ચૈત્ર ચતુર્દશી/મદન-દિને, પ્રાતઃ સૂર્યપૂજા, તિલમિશ્રિત જળથી તર્પણ અને પિંડદાનનું વિધાન છે. ફલશ્રુતિ મુજબ અહીં પિંડદાન બાર વર્ષના સત્રયજ્ઞ સમાન, પિતૃઓને દીર્ઘ તૃપ્તિ આપનારું, અને આ સ્થાને મરનારા નાનાં જીવ માટે પણ કલ્યાણકારી છે; કુસુમેશ્વરમાં ભક્તિ-વૈરાગ્ય-સંયમથી શિવલોકમાં ભોગ અને અંતે માનિત, સ્વસ્થ, વાક્પટુ રાજા રૂપે પુનર્જન્મ મળે છે.
Adhyaya 151
जयवाराहतीर्थमाहात्म्य तथा दशावतारकथनम् (Jaya-Vārāha Tīrtha Māhātmya and the Account of the Ten Avatāras)
આ અધ્યાય સંવાદરૂપે રચાયેલો છે. માર્કંડેય નર્મદાના ઉત્તર કાંઠે ‘જય-વારાહ’ નામે પ્રસિદ્ધ અતિપવિત્ર તીર્થનું મહાત્મ્ય જણાવે છે. ત્યાં સ્નાન અને મધુસૂદનનું દર્શન પાપનાશક છે, અને વિશેષ કરીને ભગવાનના દસ જન્મો (દશાવતાર)નું સ્મરણ અથવા પાઠ મહાશુદ્ધિકારક ગણાયું છે. યુધિષ્ઠિર પૂછે છે—મત્સ્યથી કલ્કિ સુધી દરેક અવતારમાં ભગવાને કયા કાર્યો કર્યા? માર્કંડેય સંક્ષેપમાં કહે છે—મત્સ્યે ડૂબેલા વેદોનું ઉદ્ધાર કર્યું; કૂર્મે મથનકાર્યમાં આધાર બની ધરતીને સ્થિર કરી; વારાહે પાતાળમાંથી ભૂમિ ઉઠાવી; નરસિંહે હિરણ્યકશિપુનો સંહાર કર્યો; વામને ત્રણ પગલાંથી બલિને વશ કરી સર્વભૌમત્વ પ્રગટ કર્યું; પરશુરામે અત્યાચારી ક્ષત્રિયોને દંડ આપી ભૂમિ કશ્યપને અર્પી; રામે રાવણવધ કરી ધર્મરાજ્ય સ્થાપ્યું; કૃષ્ણે દુષ્ટ રાજાઓનો નાશ કરી યુધિષ્ઠિરની વિજયસિદ્ધિ સૂચવી; બુદ્ધને કલિયુગમાં મોહ/ગુંચવણ ફેલાવતો રૂપ કહ્યો છે; અને કલ્કિને દસમો જન્મ તરીકે દર્શાવ્યો છે. અંતે દશાવતાર-સ્મરણ પાપક્ષયનું કારણ છે એમ પુનઃ પ્રતિપાદિત કરીને તીર્થમાહાત્મ્યને અવતારતત્ત્વ અને સમાજધર્મના પતન અંગેની ચેતવણી સાથે જોડે છે.
Adhyaya 152
भार्गलेश्वर-माहात्म्य (Bhārgaleśvara Māhātmya) — Merit of Worship and Final Passage at the Tīrtha
આ સંક્ષિપ્ત ધાર્મિક નોંધમાં માર્કંડેય યાત્રિકને મહિમાવંત ભાર્ગલેશ્વર ધામ તરફ આગળ વધવા કહે છે. તેઓ શંકરને “જગતનો પ્રાણ” કહી ઓળખાવે છે અને કહે છે કે તેમનું માત્ર સ્મરણ પણ પાપનો નાશ કરે છે (સ્મૃતમાત્ર-અઘનાશન)। પછી આ તીર્થના બે ફળ જણાવાય છે—(૧) જે ત્યાં સ્નાન કરીને પરમેશ્વરની પૂજા કરે, તેને અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મળે; (૨) જે એ જ તીર્થમાં પ્રાણત્યાગ કરે, તે “અનિવર્તિકા ગતિ” પામી નિઃસંદેહ રુદ્રલોકને પહોંચે. અધ્યાયનો ઉપદેશ એ છે કે શિવભક્તિ, પવિત્ર સ્થાન અને સ્મરણ—મોક્ષદાયક શક્તિશાળી સાધનો છે।
Adhyaya 153
रवितीर्थ-आदित्येश्वर-माहात्म्य (Ravi Tīrtha and Ādityeśvara: Theological Account and Merit Framework)
અધ્યાયની શરૂઆતમાં માર્કંડેય ‘અનુપમ’ રવિતીર્થનું વર્ણન કરે છે, જેના માત્ર દર્શનથી પણ પાપક્ષય થાય છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. રવિતીર્થમાં સ્નાન અને ભાસ્કર-દર્શનથી નિશ્ચિત ફળ મળે છે. રવિને સમર્પિત કરીને યોગ્ય બ્રાહ્મણને વિધિપૂર્વક આપેલું દાન અપરિમિત ફળદાયી—વિશેષ કરીને અયન, વિષુવ, સંક્રાંતિ, સૂર્ય/ચંદ્રગ્રહણ અને વ્યતીપાત જેવા કાળમાં. સિદ્ધાંતરૂપે સૂર્યને ‘પ્રતિદાતા’ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો છે, જે અર્પણનું પ્રતિફળ સમયની પાર, અનેક જન્મો સુધી પણ પરત આપે છે; સમયભેદથી પુણ્યમાં તારતમ્ય પણ જણાવાયું છે. યુધિષ્ઠિર પૂછે છે કે રવિતીર્થ એટલું મહાપુણ્ય કેમ? ત્યારે માર્કંડેય કૃતયુગની કથા કહે છે: જાબાલી નામનો વિદ્વાન બ્રાહ્મણ વ્રતપાલનને કારણે પત્નીના ઋતુકાળમાં વારંવાર સહવાસ નકારે છે; દુઃખિત પત્ની ઉપવાસ કરીને મૃત્યુ પામે છે, અને તે દોષથી જાબાલી કૂષ્ઠસદૃશ રોગ તથા દેહક્ષયથી પીડાય છે. તે નર્મદાના ઉત્તર કાંઠે ભાસ્કરતીર્થ/આદિત્યેશ્વરની મહિમા સાંભળે છે—સર્વરોગનાશક; પરંતુ જવા અસમર્થ હોવાથી ઘોર તપ કરીને આદિત્યેશ્વરને પોતાના સ્થાને પ્રગટ કરાવવાનો સંકલ્પ કરે છે. સો વર્ષ પછી સૂર્ય વર આપે છે અને ત્યાં પ્રગટ થાય છે; તે સ્થાન પાપ-શોકહર તીર્થ ઘોષિત થાય છે. વિધિ જણાવાય છે—એક વર્ષ સુધી દરેક રવિવારે સ્નાન, સાત પ્રદક્ષિણા, અર્ઘ્ય-દાન વગેરે અને સૂર્યદર્શન; તેથી ચર્મરોગ ઝડપથી શમે અને ઐહિક સમૃદ્ધિ મળે એમ કહેવાયું છે. સંક્રાંતિએ ત્યાં કરેલું શ્રાદ્ધ પિતૃઓને તૃપ્ત કરે છે, કારણ કે ભાસ્કરને પિતૃદેવતાઓ સાથે જોડાયેલો બતાવ્યો છે. અંતે આદિત્યેશ્વરની શુદ્ધિકારક અને રોગનિવારક મહિમા પુનઃ પ્રતિપાદિત થાય છે.
Adhyaya 154
कलकलेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Glory of the Kalakaleśvara Tīrtha)
આ અધ્યાયમાં શ્રી માર્કંડેય નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે આવેલા પ્રસિદ્ધ ‘કલકલેશ્વર’ તીર્થનું માહાત્મ્ય કહે છે; તેને સ્વયં દેવ દ્વારા નિર્મિત (સ્વયં દેવેન નિર્મિતમ્) ગણાવવામાં આવ્યું છે. અંધકનો વધ કર્યા પછી મહાદેવને દેવો, ગંધર્વો, કિન્નરો અને મહાનાગો શંખ, તૂર્ય, મૃદંગ, પણવ, વીણા, વેણુના નાદ સાથે તથા સામ, યજુઃ, છંદ, ઋચાના ઘોષથી સ્તુતિ-પૂજા કરીને સન્માન આપે છે—આ શૈવ કથાપ્રસંગ અહીં વર્ણિત છે. પ્રમથો અને વંદીજનોના કલકલ ધ્વનિ વચ્ચે લિંગ પ્રતિષ્ઠિત થયું હોવાથી ‘કલકલેશ્વર’ નામની વ્યुत્પત્તિ જણાવાય છે. આ તીર્થમાં સ્નાન કરીને કલકલેશ્વરનું દર્શન કરવાથી વાજપેય યજ્ઞ કરતાં પણ વધુ પુણ્ય મળે છે—એવો વિધાન છે. ફલશ્રુતિમાં પાપશુદ્ધિ, દિવ્ય વિમાનમાં સ્વર્ગારોહણ, અપ્સરાઓની પ્રશંસા, સ્વર્ગીય ભોગ અને અંતે શુદ્ધ વંશમાં દીર્ઘાયુ, આરોગ્યવાન, વિદ્વાન બ્રાહ્મણરૂપે પુનર્જન્મનું વર્ણન છે.
Adhyaya 155
शुक्लतीर्थमाहात्म्यम् (The Glory of Śukla Tīrtha on the Narmadā)
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય નર્મદાના ઉત્તર કાંઠે આવેલા શુક્લતીર્થને અદ્વિતીય અને સર્વોત્તમ તીર્થ તરીકે ઓળખાવે છે. તીર્થોની શ્રેષ્ઠતાનો ક્રમ સ્થાપિત કરીને કહેવામાં આવે છે કે અન્ય પવિત્ર સ્થાનો શુક્લતીર્થના પ્રભાવના અંશમાત્રને પણ સમાન નથી. સાથે નર્મદાની સર્વપાપહરિણી અને સર્વલોકપાવની મહિમાનું ગાન થાય છે. ઉદ્ભવકથામાં વિષ્ણુ શુક્લતીર્થમાં દીર્ઘ તપ કરે છે; ત્યારે શિવ પ્રગટ થઈ ક્ષેત્રની પ્રતિષ્ઠા કરે છે અને એવો પવિત્ર વિસ્તાર નિર્ધારિત કરે છે જે લોકકલ્યાણ અને મોક્ષ—બન્ને આપે. પછી ચાણક્ય રાજાની કથામાં શાપગ્રસ્ત બે જીવ કાગરૂપે યમલોક મોકલાય છે; યમ કહે છે કે શુક્લતીર્થમાં મરણ પામનાર મારા અધિકારથી પર છે અને નિર્વિચાર ઉચ્ચ ગતિ પામે છે. કાગો યમપુરીનું દર્શન, નરકભેદો અને કર્માનુસાર દંડ, તેમજ દાન કરનારાઓને મળતા દાનફળના ભોગનું વર્ણન કરે છે. અંતે ચાણક્ય આસક્તિ ત્યજી ધનદાન કરે છે અને તીર્થસ્નાનથી વૈષ્ણવ ગતિ પ્રાપ્ત કરે છે; આમ અધ્યાય નીતિ, દાન અને મુક્તિમાર્ગને દૃઢ કરે છે.
Adhyaya 156
शुक्लतीर्थमाहात्म्य (Śukla-tīrtha Māhātmya) — The Glory of Śukla Tīrtha on the Revā
માર્કંડેય રેવાતટની નર્મદા પર આવેલ શુક્લતીર્થને અદ્વિતીય અને સર્વોત્તમ તીર્થ તરીકે વર્ણવે છે. દિશા તરફ ઢળતી ભૂમિ પર, ઋષિઓથી સેવિત આ સ્થાને સ્નાન કરવાથી પાપક્ષય થાય છે—જેમ ધોબી વસ્ત્રને શુદ્ધ કરે તેમ દોષો દૂર થાય છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. વિશેષ કરીને વૈશાખમાં (અને કાર્તિકમાં પણ) કૃષ્ણપક્ષ ચતુર્દશીએ કૈલાસથી શિવ ઉમાસહિત અહીં આવે છે અને વિધિપૂર્વક સ્નાન પછી દર્શન થાય છે એમ જણાવે છે. બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, ઇન્દ્ર, ગંધર્વ, અપ્સરા, યક્ષ, સિદ્ધ, વિદ્યાધર અને નાગ વગેરે દિવ્ય પરિષદ તીર્થની પાવન પરંપરામાં ભાગ લે છે. રેવા-જળથી તર્પણ અને અર્ઘ્યાદિ અર્પણ કરવાથી પિતૃઓને દીર્ઘકાળ તૃપ્તિ મળે છે. ઘૃતસિક્ત કમ્બળ, યથાશક્તિ સુવર્ણ, તેમજ પાદુકા, છત્ર, શય્યા, આસન, અન્ન, જળ, ધાન્ય વગેરે દાનોનું વિધાન છે; તેના ફળરૂપે શિવલોક/રુદ્રલોક પ્રાપ્તિ, અને એક તપોવ્રત પ્રસંગે વરુણપુરીની ગતિ પણ કહેવાય છે. માસભર ઉપવાસ, પ્રદક્ષિણા (પૃથ્વી-પ્રદક્ષિણા સમાન), વૃષમોક્ષ, યથાશક્તિ અલંકૃત કન્યાદાન, તેમજ રુદ્રને સમર્પિત ‘સુંદર યુગલ’નું પૂજન જન્મોજન્માંતર વિયોગ નિવારક ગણાયું છે. અંતે ફલશ્રુતિ કહે છે કે ભક્તિપૂર્વક શ્રવણથી સંતાન, ધન અથવા મોક્ષ જેવી ઇચ્છિત સિદ્ધિ મળે છે.
Adhyaya 157
हुङ्कारतीर्थ-माहात्म्य (Glory of Hūṅkāra Tīrtha and Vāsudeva’s Sacred Site)
આ અધ્યાયમાં શુક્લતીર્થ પાસે રાજાને ઉદ્દેશીને ઋષિ માર્કંડેય નર્મદા (રેવા) કાંઠે આવેલા પ્રસિદ્ધ વાસુદેવ-તીર્થનું વર્ણન કરે છે. કથાનુસાર “હૂંકાર” શબ્દના માત્ર ઉચ્ચારથી નદી એક ક્રોશ જેટલી ખસી ગઈ; તેથી તે સ્થાન વિદ્વાનોમાં “હૂંકાર” અને સ્નાનસ્થળ “હૂંકારતીર્થ” તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું. હૂંકારતીર્થમાં સ્નાન કરીને અક્ષય અચ્યુતના દર્શન કરવાથી અનેક જન્મોના સંચિત પાપ નાશ પામે છે—એવો વૈષ્ણવ ભક્તિથી યુક્ત તીર્થપ્રભાવ જણાવાયો છે. સંસારમાં ડૂબેલા જીવ માટે નારાયણથી મોટો તારક નથી; હરિ માટે સમર્પિત જીભ, મન અને હાથ ધન્ય છે, અને હૃદયમાં હરિને સ્થાપિત કરનારને સર્વમંગળ પ્રાપ્ત થાય છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. અન્ય દેવતાઓની ઉપાસનાથી જે ફળ ઇચ્છાય તે હરિને અષ્ટાંગ નમસ્કાર કરવાથી પણ મળે છે. દેવાલયની ધૂળનો સ્પર્શ, ઝાડૂ આપવું, પાણી છાંટવું, લેપન વગેરે સેવાકર્મ પાપનાશક છે; અને સંપૂર્ણ ભાવ ન હોવા છતાં કરેલો નમસ્કાર પણ ઝડપથી દોષો ઓગાળી વિષ્ણુલોક પ્રાપ્તિ કરાવે છે—એવી ફલશ્રુતિ આપવામાં આવી છે. અંતે, હૂંકારતીર્થમાં કરેલા શુભ-અશુભ કર્મો પોતાના ફળમાં સ્થિર રહે છે એમ કહી, આ તીર્થની વિશેષ નૈતિક-આનુષ્ઠાનિક શક્તિ દર્શાવવામાં આવે છે.
Adhyaya 158
Saṅgameśvara-Tīrtha Māhātmya (Glory of the Saṅgameśvara Confluence Shrine)
અધ્યાય ૧૫૮માં મārkaṇḍેય સाङ્ગમેશ્વર નામના શ્રેષ્ઠ તીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે આવેલું આ તીર્થ પાપ અને ભય હરણ કરનારું કહેવાય છે. વિંધ્યમાંથી નીકળેલી પુણ્યધારા અહીં નર્મદામાં મળે છે; કાળા પથ્થરોમાં સ્ફટિક જેવી ઝળહળાટ વગેરે ચિહ્નો આજેય દેખાય છે એમ કહી સ્થળપ્રામાણ્ય સ્થાપિત થાય છે. પછી ભક્તિકર્મોના ક્રમ પ્રમાણે ફળશ્રુતિ આવે છે—સંગમે સ્નાન કરીને સाङ્ગમેશ્વરની પૂજા કરવાથી અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મળે છે. ઘંટ, ધ્વજા/પતાકા, છત્ર વગેરે અર્પણ-દાનથી દિવ્ય વિમાનપ્રાપ્તિ અને રુદ્રસામીપ્ય મળે છે. દહીં, નાળિયેર વગેરે વડે લિંગપૂર્તિ તથા દહીં-મધ-ઘી વગેરે દ્રવ્યો વડે વિધિપૂર્વક અભિષેક કરવાથી શિવલોકમાં દીર્ઘ નિવાસ, સ્વર્ગ્ય ફળ અને ‘સાત જન્મ’ સુધી પુણ્યપરંપરા પ્રાપ્ત થાય છે. નીતિશિક્ષા પણ જોડાય છે—મહાદેવ પરમ ‘મહાપાત્ર’ છે; બ્રહ્મચર્યયુક્ત પૂજા પ્રશસ્ત છે; અને શિવયોગીઓનું સન્માન સર્વોત્તમ પુણ્ય ગણાયું છે. એક શિવયોગીને અન્નદાન કરવું, અનેક વેદજ્ઞ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવાથી પણ વધુ ફળદાયક કહેવાયું છે. અંતે સ્પષ્ટ મુક્તિવચન—સाङ્ગમેશ્વરે દેહત્યાગ કરનાર શિવલોકથી પાછો ફરતો નથી, પુનર્જન્મ પામતો નથી.
Adhyaya 159
नरकेश्वरतीर्थ-माहात्म्यं, वैतरणीदाना-विधानं च (Narakeśvara Tīrtha Glory and the Procedure of Vaitaraṇī-Gift)
અધ્યાયની શરૂઆતમાં માર્કંડેય રાજાને નર્મદાનું એક દુર્લભ અને અત્યંત પાવન તીર્થ ‘નરકેશ્વર’ બતાવે છે, જે ભયંકર ‘નરકદ્વાર’ની કલ્પનાથી રક્ષણ આપનારું કહેવાય છે. ત્યારબાદ યુધિષ્ઠિર પૂછે છે—શુભ-અશુભ કર્મફળ ભોગવીને પછી જીવ ઓળખી શકાય એવા ચિહ્નો સાથે ફરી કેવી રીતે જન્મે છે? માર્કંડેય કર્મન્યાયનું સુવ્યવસ્થિત વર્ણન કરે છે; નિશ્ચિત અપરાધો અને નૈતિક પતન મુજબ દેહદોષ, દરિદ્રતા, સામાજિક વંચના અથવા તિર્યક-યોનિ જેવા જન્મ મળે છે—એવું ઉપદેશાત્મક સૂચિરૂપે સમજાવે છે. પછી ગર્ભનું માસાનુસાર નિર્માણ, પંચમહાભૂતનો સંયોગ અને ઇન્દ્રિય-મન-બુદ્ધિનો ઉદય—દૈવી શાસન હેઠળની દેહતત્ત્વ-વિદ્યા તરીકે રજૂ થાય છે. ઉત્તરાર્ધમાં યમદ્વારે વૈતરણિ નદીનું ભયાનક સ્વરૂપ વર્ણવાય છે—મલિન જળ, હિંસક જલચર અને પાપીઓ માટે કઠોર યાતના; ખાસ કરીને માતા, આચાર્ય, ગુરુનો અપમાન કરનાર, આશ્રિતોને હાનિ કરનાર, દાન-પ્રતિજ્ઞામાં છેતરપિંડી કરનાર તથા કામ-સામાજિક મર્યાદા ભંગ કરનાર માટે દુઃખ વધે છે. ઉપાય તરીકે ‘વૈતરણિ-ધેનુ’ દાનવિધાન જણાવે છે—વિધિપૂર્વક અલંકૃત ગાય બનાવી મંત્રોચ્ચાર સાથે દાન અને પ્રદક્ષિણા કરવાથી નદી ‘સુખવાહિની’ બની સહેલાઈથી પાર કરાવે છે. અંતે આશ્વયુજ કૃષ્ણ ચતુર્દશી જેવી તિથિ પર નર્મદા-સ્નાન, શ્રાદ્ધ, રાત્રિ જાગરણ, તર્પણ, દીપદાન, બ્રાહ્મણભોજન અને શિવપૂજાનું માર્ગદર્શન આપી, નરકનિવૃત્તિ, ઉત્તમ પરલોકગતિ અને આગળ શુભ માનવફળની પ્રાપ્તિનું ફળશ્રુતિ કહે છે.
Adhyaya 160
मोक्षतीर्थमाहात्म्य (Mokṣatīrtha Māhātmya) — The Glory of the Liberation-Fording Place
માર્કંડેય પાંડુવંશજને ઉપદેશ આપે છે કે એક “અનુપમ” મોક્ષતીર્થ છે, જ્યાં દેવો, ગંધર્વો અને તપસ્વી ઋષિઓ સતત આવે છે. વિષ્ણુની માયાથી મોહિત થઈ ઘણા લોકો આ તીર્થને ઓળખી શકતા નથી; પરંતુ સિદ્ધ ઋષિઓએ અહીં જ મુક્તિ પ્રાપ્ત કરી છે એમ કહેવામાં આવે છે. પુલસ્ત્ય, પુલહ, ક્રતુ, પ્રાચેતસ, વસિષ્ઠ, દક્ષ, નારદ વગેરે મહર્ષિઓનાં નામો આપી, સાત હજાર મહાત્માઓ પુત્રો સહિત અહીં મોક્ષ પામ્યા—એથી આ તીર્થ મોક્ષદાયક છે એમ સ્થાપિત થાય છે. પછી સંગમનું વર્ણન આવે છે—પ્રવાહના મધ્યમાં તમહા નામની નદી આવી મળે છે; તે સંગમ સર્વ પાપોનો નાશ કરનાર ગણાય છે. અહીં વિધિપૂર્વક ગાયત્રી જપ કરવાથી ઋગ્/યજુઃ/સામ વેદના વિસ્તૃત અધ્યયનનું ફળ મળે છે; અહીં કરેલા દાન, હોમ અને જપ-પાઠ અક્ષય બને છે અને મોક્ષ તરફનું શ્રેષ્ઠ સાધન બને છે. અંતે કહે છે કે દ્વિજ સંન્યાસીઓ આ તીર્થમાં દેહત્યાગ કરે તો તીર્થપ્રભાવથી અનાવર્ત (અનિવર્તિકા) ગતિ પામે છે; વિધિ સંક્ષેપે કહી, વિસ્તાર પુરાણમાં દર્શાવ્યો છે.
Adhyaya 161
सर्पतीर्थमाहात्म्य (Glory of Sarpa-tīrtha)
અધ્યાય ૧૬૧માં માર્કંડેય ઋષિ રાજા યુધિષ્ઠિરને સર્પતીર્થના દર્શનનું માર્ગદર્શન આપે છે. આ તીર્થ અતિ વિશેષ ગણાયું છે, જ્યાં મહાન નાગોએ કઠોર તપસ્યા દ્વારા સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી. વાસુકિ, તક્ષક, ઐરાવત, કાલિય, કર્કોટક, ધનંજય, શંખચૂડ, ધૃતરાષ્ટ્ર, કુલિક, વામન વગેરે નાગો તથા તેમની વંશપરંપરાનો ઉલ્લેખ કરીને, તપસ્યાથી માન-સન્માન અને ભોગ બંને પ્રાપ્ત થાય એવું આ તીર્થનું માહાત્મ્ય દર્શાવવામાં આવ્યું છે. પછી વિધિ-ધર્મનો ઉપદેશ આવે છે—સર્પતીર્થમાં સ્નાન કરીને પિતૃઓ અને દેવતાઓને તર્પણ આપવાથી, શંકરના પૂર્વવચન મુજબ, વાજપેય યજ્ઞ સમાન પુણ્ય મળે છે. તેમજ ત્યાં સ્નાન કરનાર યાત્રિકોને સર્પ-વિચ્છુ વગેરેનો ભય રહેતો નથી—એવું રક્ષણાત્મક વચન પણ કહેવામાં આવ્યું છે. માર્ગશીર્ષ કૃષ્ણ અષ્ટમીના વિશેષ વ્રતનું વર્ણન છે: ઉપવાસ, શુદ્ધિ રાખીને તિલથી લિંગ ભરવું, સુગંધ અને પુષ્પોથી પૂજન કરવું, પછી પ્રણામ કરીને ક્ષમા/પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું. ફલશ્રુતિમાં તિલ અને અર્પણના પ્રમાણ મુજબ સ્વર્ગસુખ, અને પછી શુદ્ધ કુળમાં જન્મ, સૌંદર્ય, શ્રી અને મહાધન પ્રાપ્ત થવાની પ્રતિજ્ઞા છે.
Adhyaya 162
गोपेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Gopeśvara Tīrtha-Māhātmya)
અધ્યાય ૧૬૨માં અવંતી ખંડના ગોપેશ્વર તીર્થનું સંક્ષિપ્ત માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે. માર્કંડેય કહે છે કે સર્પક્ષેત્ર પછી યાત્રાનું આગળનું ગંતવ્ય ગોપેશ્વર છે, અને અહીં કર્મ તથા ઉપાસના અનુસાર ક્રમબદ્ધ મુક્તિ-ફળની વાત સ્થાપિત થાય છે. એક વાર તીર્થસ્નાન કરવાથી પાતકોમાંથી મુક્તિ મળે છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. પરંતુ સ્નાન પછી સ્વેચ્છાએ દેહત્યાગ કરવો નિંદનીય ગણાયો છે—એવો માણસ શિવમંદિરે પહોંચે તોય ‘પાપસંબંધિત’ જ રહે છે; તીર્થશક્તિના દુરુપયોગ સામે આ ધર્મસીમા છે. સ્નાન પછી ઈશ્વરની પૂજા કરવાથી સર્વ પાપોનો નાશ થઈ રુદ્રલોક પ્રાપ્ત થાય છે. રુદ્રલોકના ભોગ પછી ધર્મિષ્ઠ રાજા તરીકે પુનર્જન્મ, અને લોકફળરૂપે હાથી, ઘોડા, રથ, સેવકો, અન્ય રાજાઓ તરફથી સન્માન તથા દીર્ઘ સુખમય જીવન પ્રાપ્ત થાય છે એમ ફલશ્રુતિ કહે છે।
Adhyaya 163
नागतीर्थमाहात्म्य (Nāgatīrtha-māhātmya) — Observances at Nāga Tīrtha
માર્કંડેય રાજશ્રોતાને ઉપદેશ આપે છે કે રેવા તટના પરમ પવિત્ર નાગતીર્થમાં જઈ આશ્વિન શુક્લ પક્ષની શુક્લ-પંચમીના નિર્ધારિત સમયે વ્રત કરવું. શુચિતા અને સંયમ રાખીને રાત્રે જાગરણ કરવું અને ગંધ, ધૂપ વગેરે ઉપચારોથી વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું. પ્રાતઃ શুদ্ধ અવસ્થામાં તીર્થસ્નાન કરીને યથાવિધી શ્રાદ્ધ કરવાનું વિધાન છે. ફલશ્રુતિ મુજબ આ અનુષ્ઠાનથી સર્વ પાપો નાશ પામે છે; તેમજ જે તે તીર્થમાં દેહત્યાગ કરે છે તે શિવવચન અનુસાર અનિવર્તનીય ગતિને પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 164
सांवाौरतीर्थमाहात्म्य — The Māhātmya of the Sāṃvaura Tīrtha
શ્રી માર્કંડેય ‘ઉત્તમ’ તીર્થ સાંવાૌરનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે, જ્યાં ભાનુ (સૂર્ય)ની વિશેષ સન્નિધિ છે અને દેવો તથા અસુરો પણ તેમની ઉપાસના કરે છે. આ તીર્થને ઘોર દુઃખમાં ડૂબેલા લોકોનું આશ્રયસ્થાન બતાવવામાં આવ્યું છે—શારીરિક વિકલતા, રોગસમાન પીડા, પરિત્યાગ અને સામાજિક એકાંતથી પીડિત. નર્મદા કાંઠે સ્થિત સાંવાૌરનાથને તેમનો રક્ષક, આર્તિહર અને દુઃખનાશક કહેવામાં આવ્યા છે. વિધિ મુજબ એક માસ સતત તીર્થસ્નાન કરીને ભાસ્કરનું પૂજન કરવું. તેના ફળને દિશાદિશાના સમુદ્રોમાં સ્નાન સમાન ગણાવી મહિમા ગાયો છે, અને યુવન, પ્રૌઢાવસ્થા તથા વૃદ્ધાવસ્થામાં સંચિત પાપો માત્ર સ્નાનથી નાશ પામે છે એમ કહે છે. રોગ, દરિદ્રતા અને ઇષ્ટવિયોગ દૂર થાય છે અને સાત જન્મ સુધી શુભફળ વિસ્તરે છે. સપ્તમી તિથિએ ઉપવાસ તથા લાલ ચંદન સાથે અર્ઘ્ય અર્પણ વિશેષ પુણ્યદાયક છે. નર્મદાજળ સર્વપાપહર તરીકે સ્તુત છે; જે ભક્ત સ્નાન કરીને સાંવાૌરેશ્વરના દર્શન કરે તે ધન્ય, અને પ્રલય સુધી સૂર્યલોકમાં નિવાસ પામે છે એવો ઉપસંહાર છે.
Adhyaya 165
सिद्धेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Siddheśvara Tīrtha—Glory and Observances)
માર્કંડેય નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે આવેલા ‘સિદ્ધેશ્વર’ નામના પ્રસિદ્ધ તીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. સર્વ તીર્થોમાં તેને અતિ પાવન ગણાવવામાં આવ્યું છે. ત્યાં સ્નાન કરીને પિતૃઓ અને દેવતાઓને તર્પણ અર્પણ કરવું તથા પિતૃઉદ્દેશ્યે શ્રાદ્ધ કરવું—એવી વિધિ જણાવાઈ છે; ખાસ ફળરૂપે કહેવામાં આવે છે કે ત્યાં કરેલું શ્રાદ્ધ પિતૃઓને બાર વર્ષ સુધી તૃપ્તિ આપે છે. પછી શૈવ ભક્તિનો નિયમક્રમ દર્શાવવામાં આવે છે—ભક્તિપૂર્વક સ્નાન, શિવપૂજન, રાત્રિ જાગરણ, પુરાણકથા પાઠ/શ્રવણ, અને નિયમસર પ્રાતઃકાળે ફરી શુદ્ધ સ્નાન. તેનું પરમ ફળ એ છે કે ભક્ત ગિરિજાકાંત શિવનું દર્શન કરે છે અને ઉચ્ચ પદને પ્રાપ્ત થાય છે—એવો મોક્ષપ્રદ વચન આપવામાં આવે છે. અંતે કપિલ વગેરે પ્રાચીન સિદ્ધો અને ઋષિઓનો ઉલ્લેખ કરીને તીર્થની પ્રામાણિકતા સ્થાપિત થાય છે; નર્મદાની મહિમાશક્તિથી તેઓ યોગસિદ્ધ બની પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી—એવું પ્રતિપાદિત છે.
Adhyaya 166
Siddheśvarī-Vaiṣṇavī Tīrtha Māhātmya (सिद्धेश्वरी-वैष्णवी तीर्थमाहात्म्य) — Ritual Merits of Seeing and Worship
માર્કંડેય એક પવિત્ર તીર્થનું વર્ણન કરે છે, જ્યાં દેવી સિદ્ધેશ્વરી તથા વૈષ્ણવી રૂપે પ્રતિષ્ઠિત છે અને પાપનાશિની કહેવાય છે. આ તીર્થનું દર્શન મંગલદાયક છે. અધ્યાયમાં વ્યવહારુ ક્રમ જણાવાયો છે—તીર્થમાં સ્નાન, પિતૃ-દેવતાઓને ઉદ્દેશીને વિધિપૂર્વક કર્મ, અને પછી શ્રદ્ધા-ભક્તિથી દેવીનું પૂજન. ફળશ્રુતિ મુજબ ભક્તિપૂર્વક દર્શન કરવાથી પાપમુક્તિ થાય છે. સંતાનશોકગ્રસ્ત અથવા વંધ્યા સ્ત્રીઓને સંતાનપ્રાપ્તિ થાય છે; તેમજ સંગમમાં સ્નાન કરનાર સ્ત્રી-પુરુષોને પુત્ર અને ધનનો લાભ મળે છે. દેવી ગોત્રરક્ષા કરે છે અને વિધિવત્ પૂજિત થવાથી સંતાન તથા સમુદાયનું સતત રક્ષણ કરે છે. અષ્ટમી અને ચતુર્દશીએ વિશેષ આચરણનું સૂચન છે; નવમીએ સ્નાન, ઉપવાસ/નિયમ અને શ્રદ્ધાથી શુદ્ધ મનથી પૂજન કરવાની વિધિ જણાવાઈ છે. અંતે દેવતાઓને પણ દુર્લભ એવો પરમ લોક અહીંની ઉપાસનાથી પ્રાપ્ત થાય છે એમ પ્રતિજ્ઞા કરવામાં આવી છે.
Adhyaya 167
Mārkaṇḍeya Tīrtha on the Southern Bank of the Narmadā (Śaiva–Vaiṣṇava Installation and Vrata Protocols)
આ અધ્યાયમાં તીર્થ-પ્રશ્નોત્તરરૂપે યુધિષ્ઠિર મુનિ માર્કંડેયને નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે આવેલા લક્ષણચિહ્નિત તીર્થનું નામ અને તેની ઉત્પત્તિ પૂછે છે. માર્કંડેય કહે છે કે તેઓ પહેલાં વિંધ્ય–દંડકારણ્ય પ્રદેશમાં તપશ્ચર્યા કરતા હતા; પછી નર્મદાતટે પરત આવી બ્રહ્મચારી, ગૃહસ્થ, વાનપ્રસ્થ અને યતિ જેવા નિયમનિષ્ઠ આશ્રમવાસીઓ સાથે આશ્રમ સ્થાપે છે. દીર્ઘ તપ અને વાસુદેવભક્તિથી પ્રસન્ન થઈ કૃષ્ણ અને શંકર પ્રત્યક્ષ પ્રગટ થાય છે; માર્કંડેય તેમને દિવ્ય પરિષદો સાથે ત્યાં જ સદા, યુવાન અને નિરોગી રહી વસવા પ્રાર્થના કરે છે. દેવો સંમતિ આપી અંતર્ધાન થાય છે; ત્યારબાદ માર્કંડેય શંકર અને કૃષ્ણની પ્રતિષ્ઠા કરીને ત્યાંની પૂજા-વ્યવસ્થા નિશ્ચિત કરે છે. પછી વિધાનાત્મક ભાગમાં તીર્થસ્નાન પછી પરમેશ્વરની ‘માર્કંડેશ્વર’ નામે વિશેષ પૂજા અને વિષ્ણુને ત્રિલોકાધિપતિ રૂપે આરાધના જણાવાય છે. ઘી, દૂધ, દહીં, મધ, નર્મદાજળ, સુગંધ, ધૂપ, પુષ્પ, નૈવેદ્ય વગેરે અર્પણ, રાત્રિ જાગરણ, જ્યેષ્ઠ શુક્લપક્ષમાં ઉપવાસসহ વ્રત અને દેવપૂજા નિર્દિષ્ટ છે. શ્રાદ્ધ-તર્પણ, સંધ્યા-ઉપાસના, ઋગ્/યજુઃ/સામ મંત્રજપ, તેમજ લિંગના દક્ષિણ ભાગે કલશ સ્થાપી ‘રુદ્ર-એકાદશ’ મંત્રોથી સ્નાનવિધિ—આથી સંતાન અને દીર્ઘાયુનું ફળ કહેવાયું છે. ફલશ્રુતિમાં શ્રવણ-પઠનથી પાપશુદ્ધિ અને શૈવ–વૈષ્ણવ બંને ભાવમાં મોક્ષાભિમુખ પરિણામ પ્રગટ થાય છે.
Adhyaya 168
अङ्कूरेश्वरतीर्थमाहात्म्य — The Glory and Origin of Aṅkūreśvara Tīrtha
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે આવેલા ત્રિલોકપ્રસિદ્ધ અંકૂરેેશ્વર તીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. યુધિષ્ઠિરના પ્રશ્નથી ત્યાં સંબંધિત રાક્ષસનો વંશવૃત્તાંત કહેવામાં આવે છે—પુલસ્ત્યથી વિશ્રવા, પછી વૈશ્રવણ (કુબેર), કૈકસીના પુત્ર રાવણ-કુંભકર્ણ-વિભીષણ; આગળ કુંભકર્ણના વંશમાં કુંભ અને વિકુંભ, અને કુંભનો પુત્ર અંકૂર. અંકૂર પોતાનો વંશ જાણી, વિભીષણની ધર્મનિષ્ઠા જોઈ, દિશાદિશામાં તથા અંતે નર્મદાતટે ઘોર તપ કરે છે. શિવ પ્રગટ થઈ વર આપે છે. અંકૂર પ્રથમ દુર્લભ વર—અમરત્વ—માગે છે અને પછી પોતાના નામે આ તીર્થમાં શિવનું નિત્ય સાન્નિધ્ય પ્રાર્થવે છે. શિવ શરત મૂકે છે કે અંકૂરનું આચરણ વિભીષણના ધર્મભાવને અનુરૂપ રહેશે ત્યાં સુધી જ તેમની નજીકની ઉપસ્થિતિ રહેશે. ત્યારબાદ અંકૂર વિધિપૂર્વક અંકૂરેેશ્વર લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરી ધ્વજ-છત્ર, મંગલઘોષ અને વિવિધ ઉપહારોથી મહાપૂજા કરે છે. તીર્થસેવનની રીત પણ નિર્ધારિત થાય છે—સ્નાન, સંધ્યા, જપ, પિતૃ-દેવ-માનવ તર્પણ, અષ્ટમી અથવા ચતુર્દશી ઉપવાસ અને નિયમિત મૌન. અહીંની પૂજા અશ્વમેધ સમ ફળદાયી, યથાવિધી દાન અક્ષય પુણ્યદાયક અને હોમ-જપ-ઉપવાસ-સ્નાનનાં ફળ બહુગુણિત કહેવાય છે. આ તીર્થમાં મરણ પામનાર પશુ-પક્ષી વગેરેને પણ ઉદ્ધાર મળે છે. અંતે ફલશ્રુતિ—શ્રદ્ધાથી સાંભળનાર શિવલોકને પામે છે.
Adhyaya 169
माण्डव्यतीर्थमाहात्म्य-प्रस्तावः (Mandavya Tīrtha: Prologue to the Sacred Narrative)
અધ્યાયના આરંભે માર્કંડેય એક પરમ પુણ્યદાયક, પાપ-પ્રણાશક તીર્થનું વર્ણન સૂચવે છે, જે માંડવ્ય ઋષિ અને નારાયણ સાથે સંકળાયેલું છે. ‘શૂલસ્થ’ અવસ્થામાં પણ નારાયણની ભક્તિપૂર્વક કરેલી શુશ્રૂષાનો પ્રસંગ સાંભળીને યુધિષ્ઠિર આશ્ચર્યચકિત થાય છે અને સંપૂર્ણ કથા પૂછે છે. પછી માર્કંડેય ત્રેતાયુગની પૂર્વકથા કહે છે—દેવપન્ન નામનો ધર્મનિષ્ઠ, દાનશીલ અને પ્રજારક્ષક રાજા સમૃદ્ધ હોવા છતાં સંતાનના અભાવે દુઃખી હતો. તે પત્ની દાત્યાયની સાથે બાર વર્ષ સુધી સ્નાન, હોમ, ઉપવાસ અને વ્રતો દ્વારા તપ કરી સ્તોત્રોથી દેવી ચામુંડાને પ્રસન્ન કરે છે. દેવી દર્શન આપી કહે છે કે યજ્ઞપુરુષની ઉપાસના વિના સંતાન પ્રાપ્ત નહીં થાય; રાજા વિધિપૂર્વક યજ્ઞ કરે છે અને તેજસ્વી પુત્રી જન્મે છે—તેનું નામ કામપ્રમોદિની રાખવામાં આવે છે. પુત્રી મોટી થતાં તેના રૂપ-લાવણ્યનું વિસ્તૃત વર્ણન આવે છે. દેવીપૂજા માટે ગયેલી તે સખીઓ સાથે તળાવમાં ક્રીડા કરતી હતી ત્યારે શમ્બર નામનો રાક્ષસ પક્ષીરૂપ ધારણ કરી તેનું અપહરણ કરે છે અને આભૂષણો પણ લઈ જાય છે. જતા જતા કેટલાક આભૂષણો નર્મદા કિનારે નજીકના જળમાં પડી જાય છે, જ્યાં નારાયણના પરમ સ્થાન સાથે સંલગ્ન મહેશ્વર-સ્થાને માંડવ્ય ઋષિ ગાઢ સમાધિમાં સ્થિત છે. અધ્યાય અંતે તેમના ભ્રાતા/પરિચારક જનાર્દનના ધ્યાન અને સેવામાં રત હોવાનું કહી તીર્થમહિમાની આગળની ઘટનાઓ માટે ભૂમિકા રચાય છે.
Adhyaya 170
कामप्रमोदिनी-हरणं तथा तपस्वि-दण्डविधान-विपर्यासः (Abduction of Kāmapramodinī and the Misapplied Punishment of an Ascetic)
માર્કંડેય પવિત્ર તીર્થસ્થળે ઊભા થયેલા સંકટનું વર્ણન કરે છે. દેવસન્નિધિ પાસેના કુંડમાં રમતી કામપ્રમોદિનીને અચાનક શ્યેન (પક્ષી) ઝપટે ચઢાવી લઈ જાય છે. તેની સખીઓ રાજાને વાત કહી શોધ કરવા વિનંતી કરે છે; રાજા વિશાળ ચતુરંગિણી સેના એકત્ર કરે છે અને નગર યુદ્ધસજ્જતાથી ઉથલપાથલ થાય છે. પછી નગરરક્ષક અપહૃત સ્ત્રીના આભૂષણો લાવી કહે છે કે તે તપસ્વી માંડવ્યના આશ્રમ પાસે, અનેક તપસ્વીઓ વચ્ચે, દેખાયા હતા. ક્રોધ અને ભ્રમમાં રાજા પુરાવા તપાસ્યા વિના માંડવ્યને છદ્મવેશી ચોર માને છે—જાણે પક્ષીરૂપ ધારણ કરી ભાગ્યો હોય—અને કાર્ય–અકાર્ય વિવેક છોડીને બ્રાહ્મણ તપસ્વીને શૂળે ચઢાવવાનો આદેશ આપે છે. નગરજન અને ગ્રામજન વિલાપ કરી વિરોધ કરે છે કે તપોનિષ્ઠ બ્રાહ્મણનો વધ અયોગ્ય છે; આરોપ હોય તો પણ વધુમાં વધુ દેશનિકાલ જ દંડ હોવો જોઈએ. આ અધ્યાય રાજધર્મની કસોટી દર્શાવે છે—ઉતાવળો દંડ, પુરાવાની અનિશ્ચિતતા, અને તીર્થભૂમિમાં તપસ્વીપવિત્રતાનું રક્ષણ કરવાનું વિશેષ કર્તવ્ય।
Adhyaya 171
माण्डव्य-शूलावस्था, कर्मविपाकोपदेशः, शाण्डिली-सत्यव्रत-प्रसङ्गश्च (Māṇḍavya on the Stake: Karmic Consequence Teaching and the Śāṇḍilī Episode)
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેયના વર્ણનપ્રસંગમાં અનેક ઋષિઓ—નારદ, વસિષ્ઠ, જમદગ્નિ, યાજ્ઞવલ્ક્ય, બૃહસ્પતિ, કશ્યપ, અત્રિ, ભરદ્વાજ, વિશ્વામિત્ર વગેરે—શૂળ પર ખૂંટાયેલા તપસ્વી માંડવ્યને જોઈ નારાયણ પાસે શરણ જાય છે. નારાયણ રાજાને દંડ આપવા ઉદ્યત થાય છે, પરંતુ માંડવ્ય તેમને રોકી કર્મ-વિપાકનો સિદ્ધાંત સમજાવે છે—પ્રત્યેક જીવ પોતાનાં જ કર્મફળ ભોગવે છે, જેમ વાછરડું અનેક ગાયોમાંથી પોતાની માતાને શોધી લે છે. બાળપણમાં કરેલું એક નાનું કૃત્ય—જૂંને કાંટા/સોયની અણી પર મૂકવું—આજની પીડાનું બીજ છે એમ કહી, સૂક્ષ્મ કર્મ માટે પણ જવાબદારીનો કઠોર ઉપદેશ આપે છે. આગળ દાન, સ્નાન, જપ, હોમ, અતિથિ-સત્કાર, દેવાર્ચન અને પિતૃ-શ્રાદ્ધની અવગણનાથી અધોગતિ અને સંયમ, દયા, શુદ્ધ આચરણથી ઉત્તમ ગતિ મળે એવી નીતિ વિસ્તરે છે. ઉત્તર ભાગમાં પતિવ્રતા શાંડિલી પતિને ઉઠાવી લઈ જતા અજાણતાં શૂળસ્થ મુનિને અડકે છે; ગેરસમજથી ઠપકો મળતાં તે પોતાના પતિવ્રત અને અતિથિધર્મની મહિમા પ્રગટ કરી સંકલ્પ કરે છે કે પતિનું મરણ થાય તો સૂર્ય ઉગવો નહીં. પરિણામે જગતમાં સ્થિરતા આવે છે; સ્વાહા-સ્વધા, પંચયજ્ઞ, સ્નાન-દાન-જપ અને શ્રાદ્ધાર્પણો વિક્ષેપિત થાય છે—કર્મનિયમ અને વ્રતશક્તિનો પૌરાણિક સમન્વય અહીં દર્શાય છે।
Adhyaya 172
माण्डव्यतीर्थमाहात्म्यं — Māṇḍavya Tīrtha Māhātmya (Glory of the Māṇḍavya Sacred Ford)
આ અધ્યાયમાં બે ભાગે વર્ણન છે. પ્રથમ ભાગમાં નર્મદા કાંઠે મাণ্ডવ્યના પુણ્ય આશ્રમે દેવો અને ઋષિઓ એકત્ર થઈ તેમના તપોબળથી પ્રાપ્ત સિદ્ધિનું સ્તવન કરે છે અને વરદાન આપે છે. પછી શાપ અને રાક્ષસ સંબંધિત પ્રસંગ આવે છે; મाण्डવ્યને કન્યાદાન થાય છે, વિવાહ સંપન્ન થાય છે, અને રાજાશ્રયથી સન્માન, દાન તથા ભેટોની આપ-લે થાય છે. બીજા ભાગમાં મाण्डવ્યેશ્વર/મाण्डવ્ય-નારાયણ તથા દેવખાતા વગેરે સ્થળોના તીર્થમાહાત્મ્ય અને વિધિ-ફળશ્રુતિ જણાવાય છે. સ્નાન, અભ્યંગ, પૂજન, દીપ પ્રજ્વલન, પ્રદક્ષિણા, બ્રાહ્મણભોજન, શ્રાદ્ધના સમયનિયમો અને વ્રત—વિશેષે કરીને ચતુર્દશીની રાત્રિ જાગરણ—નું વર્ણન છે. મહાયજ્ઞો અને પ્રસિદ્ધ તીર્થો સમાન પુણ્યની તુલના કરીને પાપમોચન અને પરલોકમાં શુભ ગતિનું આશ્વાસન આપવામાં આવે છે.
Adhyaya 173
शुद्धरुद्रतीर्थ-माहात्म्य (Māhātmya of Śuddharudra Tīrtha / Siddheśvara on the Southern Bank of the Narmadā)
માર્કંડેય રાજાને નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે આવેલા અતિ પવિત્ર તીર્થનું મહાત્મ્ય સમજાવે છે, જે સર્વ પાપો તથા મહાપાતકોનો પણ નાશ કરનારું કહેવાય છે. કારણકથામાં કહે છે કે બ્રહ્માના અસત્ય વચનના પ્રસંગે શિવ (ત્રિશૂલધારી)એ બ્રહ્માનું એક શિર કાપ્યું, તેથી તેમને બ્રહ્મહત્યાનો ભાર લાગ્યો; તે કપાલ તેમના હાથને ચોંટીને રહી ગયું અને કોઈ રીતે પડ્યું નહીં. શિવે વારાણસી, સર્વ દિશાઓના સમુદ્રો અને અનેક તીર્થોની યાત્રા કરી છતાં દોષ ન છૂટ્યો; અંતે કુલકોટિ નજીક નર્મદાતટના આ તીર્થમાં પ્રાયશ્ચિત્ત કરતાં તેઓ મલિનતાથી મુક્ત થયા. ત્યારથી આ સ્થાન ‘શુદ્ધરુદ્ર’ નામે ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ થયું અને બ્રહ્મહત્યાદોષ હરનારું પરમ તીર્થ ગણાયું. અહીં નિયમ જણાવ્યો છે—શુક્લ પક્ષની અમાવાસ્યાએ વિધિપૂર્વક સ્નાન કરીને પિતૃ અને દેવતાઓને તર્પણ આપવું, તથા આંતરિક પવિત્ર સંકલ્પથી પિંડ અર્પણ કરવો. પરમેશ્વરની ગંધ, ધૂપ અને દીપથી પૂજા કરવી; દેવ ‘શુદ્ધેશ્વર’ નામે ઓળખાય છે અને શિવલોકમાં પણ પૂજિત કહેવાય છે. આ તીર્થનું સ્મરણ અને અનુષ્ઠાન કરનારને સર્વ પાપમુક્તિ તથા રુદ્રલોકપ્રાપ્તિ ફળરૂપે જણાવવામાં આવી છે.
Adhyaya 174
गोपेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Gopeśvara Tīrtha Māhātmya) — Lamp-offering and Śaiva Merit on the Northern Narmadā Bank
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય ઋષિ રાજાને ઉપદેશ આપે છે કે અવંતી ખંડમાં નર્મદાના ઉત્તર કાંઠે આવેલા ગોપેશ્વર તીર્થનું સેવન કરવું. ત્યાં એકવાર સ્નાન કરવાથી જ પાપદોષો નાશ પામે છે અને મુક્તિનો માર્ગ ખુલ્લો થાય છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. પછી પુણ્યનો ક્રમ વર્ણવાયો છે—પ્રથમ તીર્થસ્નાન; પછી ઇચ્છાનુસાર પ્રાણસંક્ષય (સ્વેચ્છામરણ) કરવાથી દિવ્ય વિમાન દ્વારા શિવધામ પ્રાપ્તિ; શિવલોકમાં ભોગ પછી શુભ પુનર્જન્મ, દીર્ઘાયુ, સમૃદ્ધિ અને પરાક્રમથી યુક્ત રાજપદ પ્રાપ્ત થાય છે। કાર્તિક માસની શુક્લ નવમીના વ્રતવિધાનમાં ઉપવાસ, શુચિતા, દીપદાન, ગંધ-પુષ્પથી પૂજન અને રાત્રિ જાગરણ જણાવાયું છે. દીપોની સંખ્યાનુસાર શિવલોકમાં હજારો યુગો સુધી સન્માન મળે છે એવી ફલશ્રુતિ છે. લિંગપૂરણ વિધિ, કમલાર્પણ, દધ્યન્ન (દહીં-ભાત) દાન વગેરેનું પણ વર્ણન છે, જ્યાં તલ અને કમળની ગણતરી મુજબ પુણ્ય વધે છે. અંતે કહે છે કે આ તીર્થમાં કરેલું કોઈ પણ દાન કોટિગુણિત બની અપરિમિત ફળ આપે છે અને તીર્થોમાં તેનું સ્થાન અદ્વિતીય છે।
Adhyaya 175
कपिलेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Kapileśvara Tīrtha Māhātmya)
માર્કંડેય ઋષિ ભૃગુ-ક્ષેત્રના મધ્યમાં, નર્મદાના ઉત્તર કાંઠે સ્થિત કપિલેશ્વરને પાપ-નાશક વિશિષ્ટ તીર્થ તરીકે ઓળખાવે છે. અહીં કપિલને વાસુદેવ/જગન્નાથનું પ્રાકટ્ય કહેવામાં આવ્યું છે; તેમજ અધોલોકોના ક્રમશઃ અવતરણથી મહાન સાતમા પાતાળ સુધી—જ્યાં પ્રાચીન પરમેશ્વર નિવાસ કરે છે—ત્યાં દેવતાનું સ્થાન વર્ણવાયું છે. કથા મુજબ કપિલની ઉપસ્થિતિમાં સાગરપુત્રોનો અચાનક વિનાશ થયો તે સ્મરણ કરીને કપિલ વૈરાગ્યભાવથી તે મહાસંહારને ‘અનુચિત’ માને છે અને શોક કરે છે; પ્રાયશ્ચિત્ત માટે કપિલ-તીર્થનો આશ્રય લે છે. પછી તે નર્મદા કાંઠે ઘોર તપ કરી અક્ષય રુદ્રની આરાધના કરે છે અને પરમ નિર્વાણસદૃશ અવસ્થા પ્રાપ્ત કરે છે. અહીં વિધિ-ફળ પણ જણાવાયા છે—સ્નાન-પૂજનથી સહસ્ર ગોદાનનું પુણ્ય; જ્યેષ્ઠ શુક્લ ચતુર્દશીએ યોગ્ય બ્રાહ્મણને આપેલું દાન અક્ષય બને છે; નિર્દિષ્ટ તિથિઓમાં (અંગારક સંબંધિત વ્રતો સહિત) ઉપવાસ-સ્નાનથી સૌંદર્ય, સમૃદ્ધિ અને વંશલાભ અનેક જન્મો સુધી મળે છે. પૂર્ણિમા-અમાવાસ્યાએ પિતૃતર્પણથી પિતૃઓ બાર વર્ષ તૃપ્ત રહી સ્વર્ગગામી થાય છે; દીપદાનથી દેહકાંતિ વધે છે; અને તીર્થમાં દેહત્યાગ કરનારને શિવધામ તરફ પુનરાવર્તન-રહિત માર્ગ મળે છે.
Adhyaya 176
देवखात-उत्पत्ति एवं पिङ्गलेश्वर-माहात्म्य (Origin of Devakhāta and the Māhātmya of Piṅgaleśvara)
માર્કંડેય રાજાને ઉપદેશ આપે છે કે પૃથ્વી પર દુર્લભ એવા શુભ તીર્થ પિંગલાવર્તમાં જઈ પિંગલેશ્વરના સાન્નિધ્યથી વાણી, મન અને કર્મથી ઉત્પન્ન પાપો વિલીન થાય છે. દેવખાતમાં સ્નાન અને દાન કરવાથી અક્ષય ફળ મળે છે એમ કહી, યુધિષ્ઠિરના પ્રશ્નના ઉત્તરરૂપે તે કુંડની ઉત્પત્તિ કથા વર્ણવે છે. અંતર્કથામાં રુદ્ર (શિવ) કમંડલુ ધારણ કરીને દેવો સાથે ત્રિશૂલની શુદ્ધિ માટે વિહાર કરે છે. દેવો અનેક તીર્થોમાં સ્નાન કરીને જળ એક પાત્રમાં સંચિત કરે છે; ત્રિશૂલ શુદ્ધ થયા પછી તેઓ ભૃગુકચ્છ પહોંચે છે અને અગ્નિ તથા રોગગ્રસ્ત, પીળાશ આંખોવાળા પિંગલને મહેશ્વરધ્યાનમાં કઠોર તપ કરતાં જુએ છે. દેવો શિવને વિનંતી કરે છે—પિંગલને આરોગ્ય આપો જેથી તે અર્પણ સ્વીકારી શકે; શિવ આદિત્યસદૃશ રૂપ ધારણ કરીને તેની વ્યાધિ દૂર કરી દેહને નવેસરથી તેજસ્વી કરે છે. પિંગલ સર્વ જીવોના હિત માટે શિવનું સ્થાયી સાન્નિધ્ય માગે છે—રોગશમન, પાપનાશ અને કલ્યાણવૃદ્ધિ માટે. ત્યારે શિવ દેવોને આજ્ઞા આપે છે—મારા ઉત્તર તરફ દિવ્ય દેવખાત ખોદી તેમાં સંચિત તીર્થજળ નાખો; તે જળ સર્વપાવન અને રોગનાશક બને છે. રવિવારે સ્નાન, નર્મદાજળથી સ્નાન, શ્રાદ્ધ-દાન અને પિંગેશપૂજા વગેરે વિધિઓ તથા જ્વર, ચર્મરોગ, કુષ્ઠસદૃશ વ્યાધિઓના શમન-પ્રાયશ્ચિત્તફળો જણાવાયા છે; વિશેષ કરીને વારંવાર રવિવારે સ્નાન કરીને દ્વિજને તિલપાત્ર દાન કરવાનો નિયમ પણ છે. અંતે દેવખાતસ્નાનની શ્રેષ્ઠતા અને પિતૃકર્મ પછી પિંગલેશ્વરપૂજન અશ્વમેધ-વાજપેય સમાન પુણ્ય આપે છે એમ નિષ્કર્ષ કરાયો છે।
Adhyaya 177
Bhūtīśvara-tīrtha Māhātmya and the Taxonomy of Purificatory Snānas (भूतीश्वरतीर्थमाहात्म्यं स्नानविधिवर्गीकरणं च)
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય યुधિષ્ઠિરને ભૂતીશ્વર તીર્થનું માહાત્મ્ય સમજાવે છે. કહેવામાં આવે છે કે આ તીર્થનું માત્ર દર્શન પણ પાપક્ષય કરે છે; શૂલધારી શિવે અહીં ઉદ્ધૂલન (ભસ્મલેપન) કર્યું હોવાથી તેનું નામ ‘ભૂતીશ્વર’ પડ્યું. પુષ્ય-સંબંધિત જન્મનક્ષત્રના દિવસે તથા અમાવાસ્યાએ અહીં સ્નાન કરવાથી પિતૃઓનો વિશેષ ઉદ્ધાર થાય છે, એવી ફળશ્રુતિ છે. પછી અંગ-ગુન્ઠન/ભસ્મધારણનું ફળક્રમ આવે છે—શરીર પર જેટલા ભસ્મકણ ચોંટે તેટલો દીર્ઘકાળ શિવલોકમાં માન-સત્કાર મળે છે. ભસ્મસ્નાનને શ્રેષ્ઠ શુદ્ધિકર્મ કહી સ્નાનોનું વર્ગીકરણ કરવામાં આવે છે—આગ્નેય, વારુણ, બ્રાહ્મ્ય, વાયવ્ય અને દિવ્ય. આગ્નેય એટલે ભસ્મસ્નાન, વારુણ એટલે જલાવગાહન, બ્રાહ્મ્ય ‘આપો હિ ષ્ઠા’ મંત્રથી, વાયવ્ય ગોધૂળિથી, અને દિવ્ય સૂર્યદર્શન સમયે સ્નાન—ગંગાસ્નાન સમાન પુણ્યદાયક. અંતે સ્નાન અને ઈશાનપૂજા બાહ્ય-આંતરિક શુદ્ધિ આપે છે; જપ પાપશોધક છે અને ધ્યાન અનંત તરફ લઈ જાય છે—એવો ઉપદેશ છે. શિવસ્તોત્રમાં નિરાકાર પરમ તત્ત્વનું સ્તવન છે, અને ભૂતીશ્વરે સ્નાનનું ફળ અશ્વમેધ યજ્ઞના પુણ્ય સમાન કહેવાયું છે.
Adhyaya 178
Gaṅgāvāhaka-tīrtha Māhātmya (The Glory of the Gaṅgāvāhaka Ford)
માર્કંડેય નર્મદા/રેવા નદીમાં ભૃગુતીર્થની નજીક આવેલા ‘ગંગાવાહક’ નામના પરમ તીર્થનું માહાત્મ્ય દર્શાવે છે. અહીં ગંગા દીર્ઘ તપ કરીને જનાર્દન-નારાયણ વિષ્ણુ સાથે ધર્મસંવાદ કરે છે. તે પોતાના અવતરણની કથા કહે છે અને જણાવે છે કે ભારે પાપભારથી પીડિત અનેક લોકો તેના જળથી શુદ્ધિ માંગે છે; તે પાપસંચયથી પોતે પ્રતીકરૂપે ‘તપ્ત’ થતી હોય તેમ દુઃખ વ્યક્ત કરે છે. વિષ્ણુ ગંગાનું દુઃખ શમાવી ત્યાં પોતાની વિશેષ સન્નિધિ સ્થાપે છે અને ગંગાધરને સહાયક રૂપે નિર્દેશે છે. ગંગાને દેહધારિણી બની રેવામાં પ્રવેશ કરવા કહી ગંગા-રેવાના મિશ્ર જળને વિશેષ પાવનતા આપે છે. વર્ષાકાળમાં જળવૃદ્ધિ અને વિષ્ણુના શંખચિહ્ન સાથે સંબંધિત એક વિશેષ પર્વ નિર્ધારિત થાય છે, જે સામાન્ય કાળસંધિઓ કરતાં શ્રેષ્ઠ ગણાય છે. આ તીર્થમાં મિશ્ર જળમાં સ્નાન, તર્પણ-શ્રાદ્ધ, બાલ-કેશવની પૂજા અને રાત્રિ જાગરણનું વિધાન છે. પરિણામે પાપસમૂહનો નાશ, પિતૃઓની દીર્ઘ તૃપ્તિ, અને ત્યાં દેહત્યાગ કરનાર ભક્તોને અપરિવર્તનીય શુભ પરલોકગતિ પ્રાપ્ત થાય છે એમ પ્રતિપાદિત છે.
Adhyaya 179
Gautameśvara-tīrtha Māhātmya (गौतमेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Rituals, Offerings, and Phala
માર્કંડેય યુધિષ્ઠિરને પ્રસિદ્ધ ગૌતમેશ્વર તીર્થ તરફ આગળ વધવાની રીત સમજાવે છે. આ તીર્થ પાપનાશક અને સર્વત્ર ખ્યાત છે. ગૌતમ ઋષિના દીર્ઘ તપથી મહેશ્વર પ્રસન્ન થઈ ત્યાં પ્રતિષ્ઠિત થયા; તેથી દેવનું નામ ગૌતમેશ્વર પડ્યું. દેવો, ગંધર્વો, ઋષિઓ અને પિતૃસંબંધિત દેવતાઓએ આ સ્થાને પરમેશ્વરની આરાધના કરીને ઉત્તમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી—એવું વર્ણન છે. પછી આચારવિધિ આવે છે—તીર્થસ્નાન, પિતૃદેવતાઓનું પૂજન અને શિવપૂજા પાપમુક્તિના ઉપાય ગણાય છે. ઘણા લોકો વિષ્ણુમાયાથી મોહીત હોવાથી આ મહિમા જાણતા નથી, છતાં શિવ ત્યાં સન્નિધ છે એમ કહેવામાં આવે છે. બ્રહ્મચર્ય સાથે સ્નાન અને અર્ચના કરવાથી અશ્વમેધ સમું પુણ્ય મળે; દ્વિજાતિને આપેલું દાન અક્ષય ફળદાયક કહેવાયું છે. વિશેષ તિથિ-વિધિઓ પણ નિર્ધારિત છે—આશ્વયુજ કૃષ્ણ ચતુર્દશીએ સો દીવડાંનું દાન; કાર્તિક અષ્ટમી અને ચતુર્દશીએ ઉપવાસ તથા ઘી, પંચગવ્ય, મધ, દહીં અથવા ઠંડા પાણીથી અભિષેક. પુષ્પ-પત્ર અર્પણમાં અખંડ બિલ્વપત્ર વિશેષ પ્રશસ્ત છે. છ માસ સતત પૂજા કરવાથી ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થાય અને અંતે શિવલોકપ્રાપ્તિ થાય છે.
Adhyaya 180
Daśāśvamedhika Tīrtha Māhātmya (दशाश्वमेधिकतीर्थमाहात्म्यम्) — Merit of Ten Aśvamedhas through Narmadā Worship
આ અધ્યાયમાં રાજર્ષિ-મુનિ સંવાદરૂપે ધર્મતત્ત્વની ચર્ચા થાય છે. માર્કંડેય નર્મદા-તટ પર આવેલા ‘દશાશ્વમેધિક’ તીર્થનું મહાત્મ્ય જણાવે છે—નિયમપૂર્વકના અનુષ્ઠાનથી ત્યાં ઉપાસના કરવાથી દસ અશ્વમેધ યજ્ઞ જેટલું પુણ્ય મળે છે. યુધિષ્ઠિર પ્રશ્ન કરે છે કે અશ્વમેધ તો અતિ ખર્ચાળ અને સામાન્ય જન માટે દુર્લભ છે; તો તેનો ફળ સામાન્ય સાધકને કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય? ઉત્તરમાં માર્કંડેય દૃષ્ટાંતકથા કહે છે. શિવ પાર્વતી સાથે તીર્થ પર આવી ભૂખ્યા તપસ્વી-બ્રાહ્મણનું રૂપ ધારણ કરીને લોકોની શ્રદ્ધા અને આચારની કસોટી કરે છે. ઘણા લોકો અવગણે છે; પરંતુ એક વિદ્વાન બ્રાહ્મણ વેદ–સ્મૃતિ–પુરાણના પ્રમાણમાં વિશ્વાસ રાખીને સ્નાન, જપ, શ્રાદ્ધ, દાન અને કપિલા-દાન કરે છે તથા અતિથિધર્મથી છદ્મ શિવનું સન્માન કરે છે. શિવ પ્રસન્ન થઈ વર આપે છે; બ્રાહ્મણ તીર્થમાં શિવની નિત્ય સાન્નિધ્યની પ્રાર્થના કરે છે, જેથી તીર્થની પવિત્ર પ્રતિષ્ઠા સ્થિર થાય છે. પછી આશ્વિન શુક્લ દશમીનું વિધાન જણાવાય છે—ઉપવાસ, ત્રિપુરાંતક શિવપૂજન, તીર્થમાં સરસ્વતીની સાન્નિધ્યનું સન્માન, પ્રદક્ષિણા, ગોદાન, દીપ સાથે રાત્રિ જાગરણ, પાઠ-સંગીત, અને બ્રાહ્મણો તથા શિવભક્તોને ભોજન. ફળશ્રુતિમાં પાપશુદ્ધિ, રુદ્રલોકપ્રાપ્તિ, શુભ જન્મ, તેમજ ત્યાં વિવિધ પરિસ્થિતિમાં મૃત્યુ પામનારને આસ્તિક્ય અને વિધિપૂર્વક આચરણ અનુસાર ભિન્ન પરલોકગતિઓ વર્ણવાય છે.
Adhyaya 181
Bhṛgutīrtha–Vṛṣakhāta Māhātmya (भृगुतीर्थ–वृषखात माहात्म्य)
આ અધ્યાય સંવાદરૂપે છે. યુધિષ્ઠિરના પ્રશ્નના ઉત્તર તરીકે માર્કંડેય નર્મદા-તટના પ્રસિદ્ધ તીર્થ, તેનું ‘વૃષખાત’ નામ અને ભૃગુકચ્છમાં મહર્ષિ ભૃગુની ઉપસ્થિતિનું વર્ણન કરે છે. તેઓ ભૃગુની કઠોર તપશ્ચર્યાનું વર્ણન કરીને શિવ-ઉમાનો દિવ્ય પ્રસંગ રજૂ કરે છે. ઉમા પૂછે છે કે વરદાન કેમ નથી મળતું; શિવ નૈતિક ઉપદેશ આપે છે કે ક્રોધ તપને ક્ષીણ કરે છે અને આધ્યાત્મિક સિદ્ધિને અવરોધે છે. આ વાત દર્શાવવા શિવ વૃષરૂપ દૂતને પ્રગટ/પ્રેષિત કરે છે, જે ભૃગુને ઉશ્કેરે છે. તે વૃષ ભૃગુને નર્મદામાં ફેંકી દે છે; ભૃગુ તીવ્ર ક્રોધથી તેનો પીછો કરે છે. ભાગતો વૃષ દ્વીપો, પાતાળો અને ઊર્ધ્વ લોકોમાંથી પસાર થાય છે—અનિયંત્રિત રોષના વ્યાપક પરિણામો અહીં પ્રગટ થાય છે. અંતે વૃષ શિવશરણ જાય છે; ઉમા વિનંતી કરે છે કે ઋષિનો ક્રોધ શમે તે પહેલાં વરદાન આપો. શિવ તે સ્થાનને ‘ક્રોધસ્થાન’ તરીકે ઘોષિત કરે છે. ત્યારબાદ ભૃગુ ‘કરુણાભ્યોદય’ નામના સ્તવ સહિત વિસ્તૃત સ્તોત્રથી શિવની સ્તુતિ કરે છે અને શિવ વર આપે છે. ભૃગુ પ્રાર્થના કરે છે કે તે સ્થાન તેમના નામે સિદ્ધિક્ષેત્ર બને અને ત્યાં દેવસન્નિધિ સ્થિર રહે; અંતે તેઓ શ્રી (લક્ષ્મી) સાથે શુભ સ્થાન-પ્રતિષ્ઠા અંગે પરામર્શ કરે છે, જેથી તીર્થની ઓળખ ભક્તિ અને સ્થાન-નિર્માણના ધર્મતત્ત્વમાં સ્થિર થાય છે.
Adhyaya 182
Bhṛgukaccha-utpattiḥ and Koṭitīrtha Māhātmya (भृगुकच्छोत्पत्तिः / कोटितीर्थमाहात्म्यम्)
અધ્યાય ૧૮૨માં માર્કંડેયના વર્ણન દ્વારા રેવા નદીના ઉત્તર કાંઠે ભૃગુકચ્છની ઉત્પત્તિ કહેવામાં આવી છે. ભૃગુ ઋષિ શ્રી (લક્ષ્મી/રમા) સાથે કૂર્માવતાર કચ્છપ પાસે જઈ ચાતુર્વિદ્યાધારિત વસાહત સ્થાપવાની અનુમતિ માગે છે; કૂર્મ સંમતિ આપે છે અને પોતાના નામે દીર્ઘકાળ ટકનાર નગરી થશે એવી આગાહી કરે છે. ત્યારબાદ માઘ માસ, શુભ તિથિ-નક્ષત્રયોગ, ઉત્તર કાંઠાના ઊંડા જળ અને કોટિતીર્થના સંકેતો સાથે ક્ષેત્રનું સ્થાન અને નવી વસાહતમાં વર્ણધર્મ અનુસારની ભૂમિકાઓ વર્ણવાય છે. લક્ષ્મી દેવલોક જઈ ભૃગુને કુંચિકા-ટ્ટાલ (ચાવી-તાળું) સોંપે છે; પરત આવીને માલિકી અંગે વિવાદ કરે છે. નિર્ણય માટે બોલાવેલા બ્રાહ્મણો ભૃગુના ક્રોધભયથી મૌન રહે છે અને ‘જેના હાથમાં ચાવી તે અધિકારી’ એવો નિયમ સૂચવે છે. ત્યારે લક્ષ્મી લોભ અને સત્યત્યાગને કારણ ગણાવી દ્વિજોમાં વિદ્યાનો, સ્થિરતાનો અને નૈતિક સ્પષ્ટતાનો ક્ષય થાય એવો શાપ આપે છે. વ્યથિત ભૃગુ શંકરનું પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે પૂજન કરે છે; શિવ આ સ્થાનને ‘ક્રોધસ્થાન’ કહી પણ પોતાના અનુગ્રહથી ભવિષ્યના બ્રાહ્મણોની વિદ્યા સ્થિર રહેશે એમ આશ્વાસન આપે છે અને તેને કોટિતીર્થ તરીકે પાપનાશક મહિમા આપે છે. શિવ સ્નાન-પૂજાને મહાયજ્ઞતુલ્ય ફળદાયી, તર્પણને પિતૃહિતકારી, અને દૂધ-દહીં-ઘી-મધુથી અભિષેકને સ્વર્ગવાસદાયક કહે છે. સૂર્યગ્રહણાદિ સમયે દાન-વ્રતની પ્રશંસા, વ્રત-ત્યાગ-સંન્યાસ અને આ ક્ષેત્રમાં મૃત્યુ પણ શુભગતિ આપે એમ જણાવે છે. શિવ અંબિકા (સૌભાગ્યસુંદરી) સાથે ત્યાં નિત્યનિવાસની ઘોષણા કરે છે; ભૃગુ અંતે બ્રહ્મલોક જાય છે. શ્રવણથી પાવનતા અને ફલશ્રુતિ સાથે અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
Adhyaya 183
Kedāra-tīrtha Māhātmya on the Northern Bank of the Narmadā (केदारतीर्थमाहात्म्य)
અધ્યાય ૧૮૩ સંવાદરૂપે રચાયેલો છે. માર્કંડેય યુધિષ્ઠિરને કેદાર-સંજ્ઞક તીર્થની યાત્રા અને વિધિ સમજાવે છે—કેદારે જઈ શ્રાદ્ધ કરવું, તીર્થજળ પાન કરવું અને દેવદેવેશનું પૂજન કરવું; તેથી કેદારજન્ય પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. ત્યારબાદ યુધિષ્ઠિર નર્મદાના ઉત્તર કાંઠે કેદાર કેવી રીતે સ્થાપિત થયું તે વિગતે પૂછે છે. માર્કંડેય કહે છે કે કૃતયુગના આરંભે પદ્મા/શ્રી સંબંધિત શાપથી ભૃગુનું ક્ષેત્ર અપવિત્ર અને “વેદવિહિન” બની ગયું. ભૃગુએ સહસ્ર વર્ષ કઠોર તપ કર્યું; ત્યારે શિવ પાતાળસ્તરો ભેદીને લિંગરૂપે પ્રગટ થયા. ભૃગુએ સ્થાણુ અને ત્ર્યંબકની સ્તુતિ કરી ક્ષેત્રશુદ્ધિ માટે પ્રાર્થના કરી. શિવે ‘આદિ-લિંગ’ તરીકે કેદાર નામે પ્રતિષ્ઠા કરી અને પછી દસ અન્ય લિંગો સ્થાપ્યા; મધ્યમાં એક અગિયારમું અદૃશ્ય સાન્નિધ્ય ક્ષેત્રને પવિત્ર કરે છે એમ જણાવ્યું. ત્યાં બાર આદિત્યો, અઢાર દુર્ગાઓ, સોળ ક્ષેત્રપાલો અને વીરભદ્રસંબંધિત માતૃગણ રક્ષાત્મક પવિત્ર મંડળરૂપે વસે છે. ફળશ્રુતિ મુજબ—નાઘ માસમાં નિયમપૂર્વક પ્રાતઃસ્નાન, કેદારપૂજન અને તીર્થમાં વિધિવત શ્રાદ્ધ કરવાથી પિતૃઓ તૃપ્ત થાય છે; પાપ ક્ષય પામે છે, શોક નાશ પામે છે અને કલ્યાણ ફળે છે.
Adhyaya 184
धौतपापतीर्थमाहात्म्यम् (Māhātmya of the Dhoutapāpa Tīrtha)
આ અધ્યાયમાં નર્મદાના ઉત્તર કાંઠે ભૃગુ-તીર્થની નજીક આવેલા ધૌતપાપ (વિધૌતપાપ) તીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે. માર્કંડેય કહે છે કે આ સ્થાન પાપ ધોઈ નાખવા માટે પ્રસિદ્ધ છે અને ભૃગુ મુનિના સન્માન માટે મહાદેવ શિવ અહીં સદા નિવાસ કરે છે. અહીં સ્નાન કરવાથી સંકલ્પમાં દોષ હોવા છતાં પાપમોચન થાય છે; અને વિધિપૂર્વક સ્નાન, શિવપૂજન તથા દેવો અને પિતૃઓને તર્પણ-દાન કરવાથી સર્વાંગી શુદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે. યુધિષ્ઠિર પૂછે છે—બ્રહ્મહત્યાનો મહાદોષ અહીં કેવી રીતે પ્રવેશતો નથી અથવા કેવી રીતે નાશ પામે છે? માર્કંડેય પુરાકથા કહે છે: બ્રહ્માના એક શિરચ્છેદથી શિવ પર બ્રહ્મહત્યાનો દોષ લાગ્યો; તે દોષ પાછળ લાગ્યો, ત્યારે ધર્મ વૃષભરૂપે તેને ઝટકીને દૂર કરે છે અને ધૌતેશ્વરી દેવી બ્રહ્મહત્યા-નાશિની શક્તિરૂપે પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. બ્રહ્મહત્યાને ભયંકર સત્તા તરીકે દર્શાવી, તે તીર્થથી દૂર રહે છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. કાળવિધાન—આશ્વયુજ શુક્લ નવમી તથા શુક્લ સપ્તમીથી ત્રણ દિવસ; ઉપવાસ, ઋગ્/યજુઃ/સામ પાઠ અને ગાયત્રી-જપ પ્રાયશ્ચિત્તના સાધન છે. ફલશ્રુતિમાં ઘોર પાપોથી મુક્તિ, સંતાનસંબંધિત વરદાન અને મૃત્યુ પછી ઉત્તમ ગતિ; તેમજ તીર્થતત્ત્વ મુજબ અહીં સ્વઇચ્છામરણથી પણ દિવ્યલોકપ્રાપ્તિ થાય છે એવો ઉલ્લેખ છે.
Adhyaya 185
Ēraṇḍī-tīrtha Māhātmya (एरण्डीतीर्थमाहात्म्य) — Ritual Bathing, Upavāsa, and Tarpaṇa on Āśvayuja Śukla Caturdaśī
આ અધ્યાયમાં શ્રી માર્કંડેય સંક્ષેપમાં ધર્મ-વિધિનું ઉપદેશ આપે છે. તેઓ મહીપાલને કહે છે—પૂજ્ય એરણ્ડી-તીર્થમાં જઈ સ્નાન કર; ત્યાં માત્ર સ્નાનથી પણ મહાપાપનો ક્ષય થાય છે અને ભારે દોષ દૂર થાય છે. પછી તેઓ વ્રતનો સમય જણાવે છે—આશ્વયુજ માસના શુક્લપક્ષની ચતુર્દશીએ ઉપવાસ કરીને, નિયમપૂર્વક સ્નાન કરીને, પિતૃઓ અને દેવતાઓને તર્પણ કરવું જોઈએ. ફળશ્રુતિમાં સમૃદ્ધિ અને સૌંદર્યયુક્ત પુત્રપ્રાપ્તિ, દીર્ઘાયુ અને દેહાંત પછી શિવલોકપ્રાપ્તિ કહેવામાં આવી છે; આ ફળોમાં શંકા ન રાખવા દૃઢ વચન આપવામાં આવ્યું છે।
Adhyaya 186
Garuḍa-tapas, Mahādeva-varadāna, and Cāmuṇḍā–Kanakeśvarī-stuti at a Tīrtha
માર્કણ્ડેય તીર્થકેન્દ્રિત પ્રસંગ વર્ણવે છે. એક મહાપવિત્ર સ્થાને ગરુડ મહેશ્વરની કઠોર તપશ્ચર્યા અને પૂજા કરે છે; તેથી શિવ પ્રગટ થઈ વરદાનનો સંવાદ કરે છે. ગરુડ બે દુર્લભ વર માગે છે—વિષ્ણુનું વાહન બનવું અને પક્ષીઓમાં ‘ઇન્દ્રત્વ/દ્વિજೇಂದ್ರત્વ’ એટલે સર્વોચ્ચ અધિપત્ય મેળવવું. શિવ નારાયણના સર્વાધાર સ્વરૂપ અને ઇન્દ્રપદની અનન્યતા જણાવી આ માંગની તાત્ત્વિક કઠિનતા દર્શાવે છે, છતાં યોગ્ય રીતે વર આપે છે—ગરુડ શંખ-ચક્ર-ગદા-ધારી પ્રભુનો વાહક બનશે અને પક્ષીઓનો મુખ્ય પણ રહેશે. શિવ અંતર્ધાન થયા પછી ગરુડ ઉગ્ર દેવી ચામુંડાને—શ્મશાનચિહ્નો અને યોગિની-સંબંધથી વર્ણિત—પ્રસન્ન કરે છે અને વિસ્તૃત સ્તુતિ કરે છે. સ્તુતિમાં એ જ દેવી તેજોમય રક્ષિકા ‘કનકેશ્વરી’ રૂપે પરાશક્તિ તરીકે સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-લયમાં કાર્યરત બતાવવામાં આવે છે. ચામુંડા ગરુડને અભેદ્યતા, સુર-અસુર ઉપર વિજય અને તીર્થની નજીક નિવાસનો વર આપે છે. અંતે તીર્થફળ—સ્નાન-પૂજાથી યજ્ઞસમાન પુણ્ય, યોગસિદ્ધિ અને યોગિનીગણ સાથે શુભ પરલોકગતિ પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 187
कालाग्निरुद्र-स्वयम्भू-लिङ्गमाहात्म्य (Kālāgnirudra Svayambhū Liṅga Māhātmya)
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય મુનિ એક રાજાને તીર્થયાત્રાનો ક્રમ અને એક પ્રસિદ્ધ લિંગનું તત્ત્વમહાત્મ્ય ઉપદેશે છે. ભૃગુકચ્છમાં આવેલ જાલેશ્વરને અતિ પ્રાચીન સ્વયંભૂ લિંગ તરીકે ઓળખાવવામાં આવે છે, જે ‘કાલાગ્નિરુદ્ર’ નામે વિખ્યાત છે. આ ક્ષેત્ર ‘ક્ષેત્ર-પાપ’ દૂર કરવા કરુણાથી પ્રાદુર્ભૂત થયેલું, પાપશમન અને દુઃખનિવારણ કરનાર પવિત્ર કેન્દ્ર તરીકે વર્ણવાયું છે. પૂર્વકલ્પમાં અસુરોએ ત્રિલોક પર આક્રમણ કર્યું અને વૈદિક યજ્ઞ-ધર્મ ક્ષીણ થયો ત્યારે કાલાગ્નિરુદ્રમાંથી આદ્ય ધૂમ ઉત્પન્ન થયો; તે ધૂમમાંથી લિંગ પ્રગટ થઈ સાત પાતાળ ભેદીને દક્ષિણાવર્ત ખાડા સહિત પ્રતિષ્ઠિત થયું—એવી કથા છે. શિવના પુરદાહ સાથે સંબંધિત જ્વાલાજન્ય કુંડ અને ધૂમાવર્ત નામનું ભમરાકાર સ્થાન પણ જણાવાયું છે. વિધિરૂપે—તીર્થમાં તથા નર્મદા જળમાં સ્નાન, પિતૃશ્રાદ્ધ, ત્રિલોચન (શિવ)ની પૂજા અને કાલાગ્નિરુદ્રના નામોનો જપ કરવો; તેથી ‘પરમા ગતિ’ પ્રાપ્ત થાય છે. તેમજ અહીં કરાયેલા કામ્યકર્મ, અપાયનિવારણ/શાંતિ કર્મ, શત્રુક્ષયના પ્રયત્નો અને વંશસંબંધિત સંકલ્પો શીઘ્ર સિદ્ધ થાય છે—આ તીર્થપ્રભાવ તરીકે પ્રતિપાદિત છે.
Adhyaya 188
Śālagrāma-tīrtha Māhātmya (शालग्रामतीर्थमाहात्म्य) — Observances on the Revā/Narmadā Bank
માર્કંડેય રાજાને ઉપદેશ આપે છે કે રેવા/નર્મદા તટ પર આવેલ શાલગ્રામ નામના પવિત્ર તીર્થમાં જવું જોઈએ. આ સ્થાન સર્વ દેવતાઓ દ્વારા પૂજિત છે અને અહીં ભગવાન વાસુદેવ—ત્રિવિક્રમ તથા જનાર્દન રૂપે—જીવોના કલ્યાણ માટે નિવાસ કરે છે એમ વર્ણવાયું છે. તપસ્વીઓની પરંપરા અને દ્વિજ તથા સાધકો માટે સ્થાપિત ધર્મકર્મ-સ્થળના કારણે તેની પવિત્રતા વિશેષ માનવામાં આવી છે. માર્ગશીર્ષ શુક્લ એકાદશી આવે ત્યારે રેવામાં સ્નાન કરીને ઉપવાસ કરવો, રાત્રિ જાગરણ સાથે જનાર્દનની પૂજા કરવી. બીજા દિવસે દ્વાદશીએ ફરી સ્નાન કરીને દેવો અને પિતૃઓનું તર્પણ કરી વિધિપૂર્વક શ્રાદ્ધ પૂર્ણ કરવું. યથાશક્તિ બ્રાહ્મણોનું સન્માન કરીને સોનું, વસ્ત્ર, અન્ન વગેરે દાન આપવું, ક્ષમા માગવી અને ખગધ્વજ વગેરે નામોથી ભગવાનનું ભક્તિપૂર્વક સ્મરણ કરવું. ફળશ્રુતિ મુજબ આ આચરણથી શોક-દુઃખનો નાશ થાય છે અને બ્રહ્મહત્યાસહિત ઘોર પાપોથી મુક્તિ મળે છે. શાલગ્રામનું વારંવાર દર્શન અને નારાયણસ્મરણથી મોક્ષાભિમુખ અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે; ધ્યાનનિષ્ઠ સંન્યાસીઓ પણ ત્યાં મુરારીનું પરમ પદ પામે છે.
Adhyaya 189
पञ्चवराहदर्शन-व्रत-फलश्रुति (Vision of the Five Varāhas: Vrata Procedure and Promised Fruits)
માર્કંડેય યુધિષ્ઠિરને એક ‘પરમ-શોભન’ તીર્થનું માર્ગદર્શન આપે છે, જ્યાં વરાહરૂપ વિષ્ણુને ધરણીધર—પૃથ્વીનો ઉદ્ધારક—રૂપે સ્મરવામાં આવે છે. અંતર્ગત સૃષ્ટિકથામાં હરિ ક્ષીરસાગરમાં શેષશય્યા પર યોગનિદ્રામાં રહે છે; પૃથ્વી ભારથી ડૂબવા લાગે ત્યારે દેવો વ્યાકુળ થઈ જગતની સ્થિરતા માટે પ્રાર્થના કરે છે. ત્યારે વિષ્ણુ ભયંકર દંષ્ટ્રાધારી વરાહરૂપ ધારણ કરીને પોતાની દંષ્ટ્રા પર પૃથ્વીને ઉઠાવી સ્થિરતા સ્થાપે છે. પછી નર્મદાના ઉત્તર કાંઠે વરાહના પાંચ પ્રકટ રૂપોનું વર્ણન આવે છે—ગ્રંથમાં જણાવેલા પ્રથમથી પંચમ સ્થાનો પર દર્શન-પૂજાનું વિધાન; પંચમ ‘ઉદીર્ણ-વરાહ’ ભૃગુકચ્છ સાથે સંકળાયેલો છે. જ્યેષ્ઠ માસના શુક્લપક્ષમાં, ખાસ કરીને એકાદશીએ, યાત્રિક હવિષ્ય આહાર, રાત્રિ જાગરણ, નદી સ્નાન, તિલ-યવથી પિતૃ અને દેવતાનું તર્પણ, તથા યોગ્ય બ્રાહ્મણોને ક્રમે ગાય, ઘોડો, સોનું અને ભૂમિદાન આપે અને દરેક વરાહસ્થાને ઉપાસના કરે. ફલશ્રુતિ કહે છે કે પાંચ વરાહનું એકસાથે દર્શન, નર્મદા-વિધિ અને નારાયણસ્મરણથી મહાપાપો પણ નાશ પામે અને મોક્ષ મળે; શંકરપ્રમાણે સમયસર લોટાણેશ્વર દર્શન દેહબંધનથી મુક્તિ આપે છે।
Adhyaya 190
चन्द्रहास-समतीर्थमाहात्म्य (Chandra-hāsa & Somatīrtha Māhātmya)
આ અધ્યાય સંવાદરૂપે રચાયેલો છે. યુધિષ્ઠિર માર્કંડેય ઋષિને પૂછે છે કે સર્વ દેવતાઓ દ્વારા પૂજિત સોમતીર્થ, જેને ચન્દ્રહાસ પણ કહે છે, ત્યાં સોમ (ચંદ્રદેવ) ને પરમ સિદ્ધિ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થઈ. માર્કંડેય કારણકથા કહે છે—ગૃહધર્મ અને દાંપત્ય કર્તવ્યની અવગણના બદલ દક્ષે સોમને ક્ષયરોગનો શાપ આપ્યો; આ પ્રસંગે ગૃહસ્થના કર્તવ્યો, નીતિ અને કર્મફળનું ઉપદેશાત્મક વર્ણન આવે છે. પછી તીર્થયાત્રા અને તપશ્ચર્યાનું વિધાન છે. સોમ અનેક તીર્થોમાં ભ્રમણ કરીને નર્મદા કાંઠે પહોંચે છે અને બાર વર્ષ ઉપવાસ, દાન, વ્રત, નિયમ અને સંયમ પાળે છે; અંતે રોગમુક્ત થાય છે. તે મહાદેવ (શિવ) ને મહાપાપનાશક રૂપે પ્રતિષ્ઠિત કરી પૂજન કરે છે અને ઉચ્ચ લોકને પામે છે; તેમજ ચન્દ્રહાસ/સોમતીર્થમાં સ્નાન-પૂજા, તિથિઓ, સોમવાર અને ગ્રહણકાળના વિશેષ આચારો તથા તેમના ફળરૂપે શુદ્ધિ, આરોગ્ય, કલ્યાણ અને દોષનિવૃત્તિ જણાવવામાં આવે છે।
Adhyaya 191
सिद्धेश्वर-लिङ्गमाहात्म्यं तथा द्वादशादित्य-तपःफल-प्रशंसा (Siddheśvara Liṅga Māhātmya and the Merit of the Twelve Ādityas’ Austerity)
અધ્યાયની શરૂઆતમાં માર્કંડેય યાત્રિકને સિદ્ધેશ્વર તીર્થ તરફ દોરી જાય છે અને નજીક આવેલા સ્વયંભૂ ‘અમૃત-સ્રાવી’ લિંગનું વર્ણન કરે છે; તેના દર્શનમાત્રથી જ વિશેષ પુણ્ય મળે એમ તીર્થની મહિમા સ્થાપે છે. ત્યારબાદ યુધિષ્ઠિર પૂછે છે કે દેવોએ સિદ્ધેશ્વરમાં સિદ્ધિ કેવી રીતે મેળવી, ખાસ કરીને ‘દ્વાદશ આદિત્ય’નો ઉલ્લેખ શું છે. માર્કંડેય દ્વાદશ આદિત્યો—ઇન્દ્ર, ધાતા, ભગ, ત્વષ્ટા, મિત્ર, વરુણ, અર્યમન, વિવસ્વાન, સવિતા, પૂષણ, અંશુમાન અને વિષ્ણુ—ગણીને કહે છે કે સૂર્યત્વની ઇચ્છાથી તેમણે નર્મદા કાંઠે સિદ્ધેશ્વરમાં ઘોર તપ કર્યું. તપના ફળરૂપે સૂર્યના ‘અંશો’ના વિભાજન દ્વારા તે તીર્થમાં દિવાકરની પ્રતિષ્ઠા થઈ અને સ્થળ પ્રસિદ્ધ બન્યું. આગળ પ્રલયકાળે આદિત્યોનું વિશ્વકાર્ય અને દિશાઓમાં સૌરશક્તિઓની વ્યવસ્થા (દિક્-વ્યવસ્થા) પણ વર્ણવાય છે. અંતે તીર્થાચાર અને ફલશ્રુતિ—પ્રાતઃસ્નાન પછી દ્વાદશાદિત્ય-દર્શન કરવાથી વાણી, મન અને કર્મજન્ય પાપ નાશ પામે છે; પ્રદક્ષિણા પૃથ્વી-પરિક્રમાસમાન ગણાય છે; આ તીર્થમાં સપ્તમીનું ઉપવાસ અતિ ઉત્તમ ફળ આપે છે; વારંવાર પ્રદક્ષિણાથી રોગનિવૃત્તિ, આરોગ્ય, સમૃદ્ધિ અને સંતાનલાભ જેવા ફળ નિયમિત ભક્તિથી પ્રાપ્ત થાય છે।
Adhyaya 192
देवतीर्थ-दर्शनम्, नरनारायण-तपः, उर्वश्युत्पत्तिः (Devatīrtha, the Nara–Nārāyaṇa Austerity, and the Origin of Urvaśī)
અધ્યાય ૧૯૨માં માર્કંડેય પાપહર એવા મહાન દેવતીર્થનું વર્ણન કરે છે, જેના દર્શનથી પાપક્ષય થાય છે. આ પ્રસંગે યુધિષ્ઠિર પૂછે છે—“શ્રીપતિ કોણ? અને કેશવનો ભૃગુવંશ સાથે શું સંબંધ?” માર્કંડેય સંક્ષેપમાં વંશપરંપરા કહે છે—નારાયણમાંથી બ્રહ્મા, બ્રહ્મામાંથી દક્ષ, પછી ધર્મ; ધર્મની દશ ધર્મપત્નીઓનાં નામ આવે છે, અને તેમાથી ઉત્પન્ન સાધ્યોના પુત્ર તરીકે નર, નારાયણ, હરિ અને કૃષ્ણનો ઉલ્લેખ થાય છે—તેઓ વિષ્ણુના અંશરૂપ ગણાય છે. પછી નર-નારાયણ ગંધમાદન પર ઘોર તપ કરે છે, જેથી જગતમાં ક્ષોભ ઊઠે છે. તેમની તપશક્તિથી ભયભીત ઇન્દ્ર કામ અને વસંતાસહ અપ્સરાઓને મોકલે છે—નૃત્ય, ગીત, સૌંદર્ય અને વિષયલાલસા દ્વારા તપ ભંગ કરવા. પરંતુ બંને ઋષિ અડગ રહે છે—નિર્વાત દીપક અને અક્ષુબ્ધ સમુદ્ર સમાન. ત્યારે નારાયણ પોતાની જાંઘમાંથી એક અતુલ સ્ત્રી પ્રગટ કરે છે—ઉર્વશી—જેનું સૌંદર્ય અપ્સરાઓથી પણ શ્રેષ્ઠ છે. દેવદૂત નર-નારાયણની સ્તુતિ કરે છે. નારાયણ તત્ત્વોપદેશ આપે છે કે પરમાત્મા સર્વભૂતોમાં વ્યાપ્ત છે; તેથી રાગ-દ્વેષ અને ભેદભાવ સમ્યક્ વિવેકવાળાને આધાર પામતા નથી. ઉર્વશીને ઇન્દ્ર પાસે લઈ જવા કહેીને તે સ્પષ્ટ કરે છે કે તેમનું તપ ભોગ માટે કે દેવો સાથે સ્પર્ધા માટે નહીં, પરંતુ સન્માર્ગ દર્શાવવા અને લોકરક્ષા માટે છે.
Adhyaya 193
नारायणस्य विश्वरूपदर्शनम् (Nārāyaṇa’s Vision of the Cosmic Form)
આ અધ્યાયમાં શ્રી માર્કંડેયના વર્ણનપ્રસંગે તત્ત્વચર્ચા પ્રગટ થાય છે. વસંતકામા અને ઉર્વશી વગેરે અપ્સરાઓ વારંવાર નારાયણને પ્રણામ કરીને પ્રત્યક્ષ વિશ્વરૂપદર્શન માગે છે અને કહે છે કે પૂર્વ ઉપદેશથી તેમને ઇચ્છિત સિદ્ધાંત સ્પષ્ટ થયો છે. ત્યારે નારાયણ દર્શાવે છે કે સર્વ લોક અને સર્વ પ્રાણીઓ તેમના પોતાના દેહમાં સ્થિત છે; તેમાં બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર, રુદ્ર, આદિત્ય, વસુ, યક્ષ-ગંધર્વ-સિદ્ધ, મનુષ્ય, પશુ-પક્ષી, વૃક્ષ-લતા, નદીઓ, પર્વતો, સમુદ્રો, દ્વીપો અને આકાશમંડળ સુધીનું દર્શન થાય છે. અપ્સરાઓ વિસ્તૃત સ્તુતિઓ દ્વારા નારાયણને ભૂતતત્ત્વો અને ઇન્દ્રિયોનો આધાર, એકમાત્ર જ્ઞાતા-દ્રષ્ટા અને સર્વનો પરમ સ્ત્રોત તરીકે વર્ણવે છે—જેમા સર્વ જીવો અંશરૂપે ભાગીદાર છે. દર્શનની તીવ્રતા અને વૈભવથી વ્યાકુળ થઈ તેઓ વિશ્વરૂપ સંહરવાની વિનંતી કરે છે; નારાયણ તે રૂપને સંવરીને કહે છે કે સર્વ ભૂતો તેમના અંશ છે અને દેવ-માનવ-પશુ પ્રત્યે સમદૃષ્ટિ (સમતા) રાખવાની શિક્ષા આપે છે. અંતે માર્કંડેય રાજાને ઉપદેશ આપે છે—સર્વભૂતોમાં સ્થિત કેશવનું ધ્યાન મુક્તિનું સાધન છે; જગતને વાસુદેવમય જાણવાથી વૈર, દ્વેષ અને ભેદભાવ ક્ષીણ થાય છે.
Adhyaya 194
मूलश्रीपतिवैश्वानरूपदर्शनम् तथा नारायणगिरि-देवतीर्थ-प्रादुर्भावः (Vision of the Vaiśvarūpa, the cult of Mūlaśrīpati, and the arising of Nārāyaṇagiri & Devatīrtha)
માર્કંડેય યुधિષ્ઠિરને કહે છે કે વૈષ્ણવ વિશ્વરૂપની ઘોષણા સાંભળીને દેવતાઓ આશ્ચર્યચકિત થાય છે અને ઉર્વશીના પ્રાદુર્ભાવથી પણ વિસ્મય પામે છે. ભૃગુવંશમાં જન્મેલી શ્રી (લક્ષ્મી) નારાયણને પતિરૂપે મેળવવા વ્રત, દાન, નિયમ અને સેવાનો વિચાર કરીને સમુદ્રકાંઠે સહસ્ર દિવ્યવર્ષો સુધી કઠોર તપ કરે છે. દેવતાઓ પોતે વિશ્વરૂપ પ્રગટ કરી શકતા નથી તેથી નારાયણને નિવેદન કરે છે; વિષ્ણુ શ્રી પાસે આવી તેની ઇચ્છા પૂર્ણ કરે છે અને વિશ્વરૂપ દર્શાવે છે. નારાયણ પાંચારાત્ર ભક્તિ અનુસાર ઉપાસનાનો ઉપદેશ આપે છે—નિત્યપૂજાથી ઐશ્વર્ય, યશ અને માન વધે છે; બ્રહ્મચર્યને મૂળ તપ કહેવામાં આવ્યું છે; દેવનું ઉપનામ “મૂલશ્રીપતિ” છે. સંયમ સાથે રેવા-જળમાં સ્નાન ઇચ્છિત ફળ આપે છે અને દાનનું પુણ્ય અનેકગણું કરે છે એમ જણાવે છે. શ્રી ધર્મમય ગૃહસ્થાશ્રમની સ્થાપના માગે છે; ત્યારે નારાયણ “નારાયણગિરિ” નામ સ્થાપી તેના સ્મરણને તારક કહે છે. પછી દિવ્ય વિવાહયજ્ઞનું વર્ણન આવે છે—બ્રહ્મા અને ઋષિઓ ઋત્વિજ બને છે, સમુદ્રો રત્નસંપત્તિ આપે છે, કુબેર ધન પૂરે છે, અને વિશ્વકર્મા મણિમય નિવાસો રચે છે. શિસ્તબદ્ધ બ્રાહ્મણોની વસાહત વસે છે. અંતે અવભૃથ સ્નાન માટે તીર્થ પ્રગટ થાય છે—વિષ્ણુના પાદોદકથી જાહ્નવીસદૃશ શુદ્ધ ધારા રેવામાં મળી “દેવતીર્થ” કહેવાય છે; અનેક અશ્વમેધ અવભૃથોથી પણ શ્રેષ્ઠ પુણ્યદાયક તરીકે તેની પ્રશંસા થાય છે.
Adhyaya 195
Devatīrtha Māhātmya and Ekādaśī–Nīrājana Observances (देवतीर्थमाहात्म्य तथा एकादशी-नीराजनविधानम्)
આ અધ્યાયમાં યુધિષ્ઠિર દેવતીર્થનું નામ, મહાત્મ્ય અને ત્યાં સ્નાન-દાન કરવાથી મળતા ફળ વિશે પૂછે છે. માર્કંડેય કહે છે કે દેવો અને ઋષિઓ દ્વારા પૂજાતા સર્વ તીર્થો વિષ્ણુના ચિંતનથી દેવતીર્થમાં એકરૂપ થાય છે; તેથી તે પરમ વૈષ્ણવ તીર્થ છે અને અહીં સ્નાન કરવું સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન સમાન છે. ગ્રહણકાળે કરેલા કર્મો ‘અનંત’ ફળ આપે છે એમ કહી, સોનું, ભૂમિ, ગાય વગેરે દાનોની દેવતા-સંબંધિત મહિમા વર્ણવાય છે; અંતે દેવતીર્થમાં શ્રદ્ધાથી કરેલું કોઈ પણ દાન અક્ષય ફળદાયક બને છે એવો નિષ્કર્ષ આવે છે. પછી એકાદશી આધારિત ભક્તિ-વિધાન: સ્નાન (નર્મદા જળ સહિત), ઉપવાસ, શ્રીપતિનું પૂજન, રાત્રિ જાગરણ અને ઘી દીપથી નીરાજન. દ્વાદશીની સવારે બ્રાહ્મણો તથા દંપતિઓને વસ્ત્ર, આભૂષણ, તાંબૂલ, પુષ્પ, ધૂપ અને અનુલેપનથી સન્માન કરી દાન કરવાનું કહે છે. દૂધજન્ય દ્રવ્યો, તીર્થજળ, ઉત્તમ વસ્ત્ર, સુગંધ, નૈવેદ્ય અને દીપ વગેરે પૂજા સામગ્રી પણ જણાવે છે; આ રીતે આચરણ કરનાર વૈષ્ણવ ચિહ્નો સાથે વિષ્ણુલોક પામે છે. અંતે નિત્ય નીરાજનનું રક્ષણ અને આરોગ્યદાયક ફળ, દીપશેષને આંખોમાં લગાડવાની રીત, તથા મહાત્મ્ય શ્રવણ-પાઠનું પુણ્ય—શ્રાદ્ધમાં પાઠ કરવાથી પિતૃ તૃપ્તિ—ફલશ્રુતિરૂપે કહેવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 196
हंसतीर्थमाहात्म्य (Hamsa Tīrtha Māhātmya) — Merit of Bathing, Donation, and Renunciation
અધ્યાય ૧૯૬માં માર્કંડેય શ્રોતાને હંસતીર્થ તરફ યાત્રાનો ઉપદેશ આપે છે અને તેને અદ્વિતીય, સર્વોત્તમ પવિત્ર તીર્થ કહે છે. તીર્થની મહિમા એક કારણકથા દ્વારા સ્થાપિત થાય છે—આ સ્થળે એક હંસે તપ કર્યું અને બ્રહ્માનું વાહન બનવાનો દરજ્જો (બ્રહ્મ-વાહનતા) પ્રાપ્ત કર્યો; તેથી આ તીર્થની પ્રભાવશક્તિ પ્રસિદ્ધ થઈ. પછી વિધિ-નીતિ જણાવાય છે—જે યાત્રિક હંસતીર્થમાં સ્નાન કરીને સોનાનું દાન (કાંચન-દાન) કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ બ્રહ્મલોકને પામે છે. ફળનું વર્ણન દિવ્ય દૃશ્યરૂપે છે—હંસોથી જોડાયેલા વિમાનમાં, નવસૂર્ય સમ તેજસ્વી, ઇચ્છિત ભોગોથી સમૃદ્ધ, અપ્સરાઓના સમૂહોથી સેવિત થઈ તે ગમન કરે છે. ઇચ્છાનુસાર સુખ ભોગવીને તે જાતિસ્મરણ સાથે ફરી માનવજન્મ પામે છે—જેથી જન્માંતરોની નૈતિક સતતતા સૂચિત થાય છે. અંતે મોક્ષનો ઉપસંહાર—જે સંન્યાસ દ્વારા દેહત્યાગ કરે છે, તે મોક્ષ પામે છે. આ તીર્થફળ પાપનાશક, પુણ્યપ્રદ અને શોકહર તરીકે સંક્ષેપે જણાવાયું છે.
Adhyaya 197
Mūlasthāna-Sūryatīrtha Māhātmya (Glorification of the Mūlasthāna Solar Tīrtha)
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય નર્મદા-તટ પર આવેલા ‘મૂલસ્થાન’ નામના ઉત્તમ સૂર્યતીર્થનું મહાત્મ્ય વર્ણવે છે. આ શુભ ‘મૂલ-સ્થળ’ પદ્મજા (બ્રહ્મા) સાથે સંબંધિત છે અને અહીં ભાસ્કર (સૂર્ય)ની પ્રતિષ્ઠા થયાનું કહેવામાં આવ્યું છે. નિયમનિષ્ઠ યાત્રિકે સંયમિત મનથી સ્નાન કરીને પિંડ અને જળ દ્વારા પિતૃઓ તથા દેવતાઓને તર્પણ કરવું, પછી મૂળસ્થાન મંદિરનું દર્શન કરવું. વિશેષ વ્રત—શુક્લ સપ્તમી જો રવિવાર (આદિત્યવાસર) સાથે આવે, તો રેવા-જળમાં સ્નાન, તર્પણ, યથાશક્તિ દાન, કરવીર પુષ્પ અને લાલ ચંદનમિશ્રિત જળથી ભાસ્કરની સ્થાપના/પૂજા, કુંદા પુષ્પ સાથે ધૂપાર્પણ, સર્વ દિશામાં દીપ પ્રજ્વલન, ઉપવાસ અને ભક્તિગીત-વાદ્ય સાથે રાત્રિ જાગરણ કરવું. ફળરૂપે ઘોર દુઃખનો પરિહાર અને દીર્ઘકાલ સુધી સૂર્યલોકમાં નિવાસ, ગંધર્વ-અપ્સરાઓની સેવા સહિત, પ્રાપ્ત થાય છે એમ જણાવે છે.
Adhyaya 198
Śūlatīrtha–Śūleśvarī–Śūleśvara Māhātmya (Origin of the Shula Tirtha and the Manifestation of Devī and Śiva)
માર્કંડેય શ્રોતાને ભદ્રકાળી-સંગમ તરફ દોરી જાય છે, જે દેવતાઓ દ્વારા નિત્ય સેવિત, દિવ્ય રીતે પ્રતિષ્ઠિત અને ‘શૂલતીર્થ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. ત્યાં માત્ર દર્શન પણ—વિશેષ કરીને સ્નાન અને દાન સાથે—દુર્ભાગ્ય, અપશકુન, શાપ-પ્રભાવ અને અન્ય પાપદોષોનો નાશ કરે છે એમ તીર્થમહિમા જણાવાય છે. ત્યારે યુધિષ્ઠિર પૂછે છે કે નર્મદા કાંઠે દેવી ‘શૂલેશ્વરી’ અને શિવ ‘શૂલેશ્વર’ કેવી રીતે પ્રસિદ્ધ થયા. માર્કંડેય માંડવ્ય નામના બ્રાહ્મણ તપસ્વીની કથા કહે છે. તે મૌનવ્રત અને કઠોર તપમાં લીન હતો; ચોરો ચોરાયેલો માલ તેના આશ્રમમાં છુપાવે છે. રાજપુરુષો પૂછપરછ કરે છે, પણ મૌની ઋષિ ઉત્તર આપતા નથી; તેથી તેને શૂળ પર ચઢાવી દંડિત કરે છે. દીર્ઘ પીડામાં પણ માંડવ્ય શિવસ્મરણથી અડગ રહે છે. શિવ પ્રગટ થઈ શૂળ કાપે છે અને કર્મવિપાક સમજાવે છે—પૂર્વકર્મોથી જ સુખ-દુઃખ આવે; ધર્મનિંદા વિના ધૈર્યથી સહન કરવું પણ તપ છે. માંડવ્ય શૂળના અમૃતસમાન પ્રભાવનું રહસ્ય પૂછે છે અને શૂળના મૂળ તથા અગ્ર પર શિવ-ઉમાની સ્થાયી હાજરીની પ્રાર્થના કરે છે. તત્ક્ષણે શૂળમૂળે શિવલિંગ અને ડાબી બાજુ દેવીમૂર્તિ પ્રગટ થાય છે; આમ શૂલેશ્વર-શૂલેશ્વરીની ઉપાસના સ્થાપિત થાય છે. પછી દેવી વિવિધ તીર્થોમાં પોતાના અનેક નામ-રૂપોનું વર્ણન કરે છે. અંતે ફલશ્રુતિ અને વિધિ—પૂજા, નૈવેદ્ય, પિતૃતર્પણ, ઉપવાસ-જાગરણથી શુદ્ધિ અને શિવલોકસામીપ્ય મળે; તીર્થ ‘શૂલેશ્વરી-તીર્થ’ તરીકે ચિરપ્રસિદ્ધ બને છે.
Adhyaya 199
Aśvinī Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Aśvinī Pilgrimage Ford)
માર્કંડેય ઋષિ તીર્થોની અનુક્રમિક વાતમાં અશ્વિની તીર્થનું મહાત્મ્ય વર્ણવે છે. આ તીર્થને “કામિક” એટલે ઇચ્છિત ફળ આપનારું અને સર્વ જીવોને સિદ્ધિ આપનારું કહેવામાં આવ્યું છે. અહીં દિવ્ય વૈદ્ય અશ્વિનિકુમાર નાસત્યૌએ મહાન તપ કર્યું; પરિણામે તેમને યજ્ઞભાગનો અધિકાર મળ્યો અને દેવસમાજની વ્યાપક સંમતિ પ્રાપ્ત થઈ. યુધિષ્ઠિર પૂછે છે કે તેઓ સૂર્યના પુત્ર કેમ કહેવાય છે. માર્કંડેય સંક્ષેપમાં કથા કહે છે—એક રાણી સૂર્યના અતિ તેજને સહન ન કરી શકતાં મેરુ પ્રદેશમાં કઠોર તપ કરે છે; સૂર્ય કામવશ અશ્વરૂપ ધારણ કરીને તેની પાસે આવે છે; નાસિકામાર્ગે ગર્ભાધાન થાય છે અને પ્રસિદ્ધ નાસત્યૌનો જન્મ થાય છે. પછી કથા નર્મદા કાંઠે વળે છે—ભૃગુકચ્છ નજીક નદીકાંઠે બંનેએ દુષ્કર તપ કરીને પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી. અંતે ફલશ્રુતિ કહે છે કે જે આ તીર્થમાં સ્નાન કરીને પિતૃઓ અને દેવોને તર્પણ કરે છે, તે જ્યાં જન્મે ત્યાં સૌંદર્ય અને સૌભાગ્ય પામે છે.
Adhyaya 200
Sāvitrī-tīrtha Māhātmya and Sandhyā–Gāyatrī Discipline (सावित्रीतीर्थमाहात्म्यं तथा सन्ध्यागायत्रीविधानम्)
આ અધ્યાય સંવાદરૂપે છે. તેમાં મārkaṇḍeya યુધિષ્ઠિરને સાવિત્રી-તીર્થનું મહાત્મ્ય કહી તેને અતિ પવિત્ર અને શ્રેષ્ઠ તીર્થ તરીકે વખાણે છે. ત્યારબાદ યુધિષ્ઠિરના પ્રશ્નના ઉત્તરરૂપે સાવિત્રી દેવીનું સ્વરૂપ સમજાવે છે—તેણે વેદમાતા તરીકે, કમળ-પ્રતીક સાથે ધ્યાનમૂર્તિરૂપે માનવી, અને પ્રાતઃ, મધ્યાહ્ન તથા સાયં—ત્રણે સંધ્યાકાળે સમયાનુસાર જુદી જુદી ધ્યાન-ઉપાસના વિધિઓ નિર્ધારિત કરે છે. યાત્રિકોની શુદ્ધિ માટે ક્રમ પણ દર્શાવાયો છે: સ્નાન અને આચમન પછી પ્રાણાયામથી સંચિત દોષદાહ, ‘આપો હિ ષ્ઠા’ મંત્રથી પ્રોક્ષણ, તથા અઘમર્ષણ વગેરે વૈદિક મંત્રોથી પાપનિવારણ. સંધ્યા પછી નિયમપૂર્વક ગાયત્રી-જપને મુખ્ય સાધના ગણાવી પાપક્ષય અને ઉચ્ચ લોકપ્રાપ્તિ જેવી ફલશ્રુતિ કહે છે. તીર્થસ્થાને પિતૃકર્મ/શ્રાદ્ધ તથા અંતિમ આચરણ કરવાથી વિશેષ ફળ, મૃત્યુ પછી ઉત્તમ ગતિ અને આગળ શુભ જન્મની પ્રતિજ્ઞા આપી અધ્યાય વિધિનિષ્ઠ આચારધર્મને પ્રાધાન્ય આપે છે.
Adhyaya 201
देवतीर्थमाहात्म्यम् | Devatīrtha Māhātmya (Glorification of Devatīrtha)
આ અધ્યાયમાં શ્રી માર્કંડેય ઋષિ મહીપાલને તીર્થ-ઉપદેશરૂપે દેવતીર્થનું માહાત્મ્ય કહે છે અને યુધિષ્ઠિરને ધર્મનિષ્ઠ રાજધર્મના આદર્શ તરીકે સ્મરે છે. દેવતીર્થને ‘અનુપમ’ ગણાવ્યું છે, જ્યાં સિદ્ધગણ અને ઇન્દ્ર સહિત દેવતાઓની સાન્નિધ્યતા રહે છે. અહીં સ્નાન, દાન, જપ, હોમ, સ્વાધ્યાય અને દેવતા-અર્ચન જેવા પુણ્યકર્મો તીર્થની સ્વાભાવિક શક્તિથી ‘અનંત’ ફળ આપતા હોવાનું જણાવાયું છે. ભાદ્રપદ માસના કૃષ્ણપક્ષની ત્રયોદશીને વિશેષ મુખ્ય તિથિ તરીકે દર્શાવવામાં આવી છે, કારણ કે પ્રાચીનકાળે તે દિવસે દેવતાઓનો નિવાસ માનવામાં આવે છે. ત્રયોદશીએ સ્નાન કરીને નિયમ મુજબ શ્રાદ્ધ કરવું અને દેવતાઓ દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત વૃષભધ્વજ (શિવ)ની પૂજા કરવી. આથી સર્વ પાપોનું શુદ્ધિકરણ થાય છે અને અંતે રુદ્રલોક પ્રાપ્તિનું આશ્વાસન આપવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 202
Śikhitīrtha-māhātmya (The Glory of Śikhitīrtha) / शिखितीर्थमाहात्म्य
માર્કંડેય શિખિતીર્થ નામના પરમ પવિત્ર તીર્થનું મહાત્મ્ય વર્ણવે છે—તેને મુખ્ય તીર્થ અને ઉત્તમ ‘પંચાયતન’ ઉપાસના-પરિસર કહેવાયું છે. ત્યાં હવ્યવાહન (અગ્નિ) તપ કરીને ‘શિખા’ પ્રાપ્ત કરે છે, ‘શિખી’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે અને ‘શિખા’સંબંધિત ઉપાધિથી ‘શિખાખ્ય’ શિવસન્નિધિ (શિવલિંગ) સ્થાપે છે. આશ્વયુજ માસના નિર્ધારિત ચંદ્રકાળે યાત્રિકે તીર્થમાં જઈ નર્મદામાં સ્નાન કરવું, દેવ-ઋષિ-પિતૃઓને તિલજળથી તર્પણ આપવું, બ્રાહ્મણને સુવર્ણદાન કરવું અને અગ્નિનું સન્માન/તૃપ્તિ કરવી. પછી સુગંધ, માળા અને ધૂપથી શિવપૂજા કરવાથી ફલશ્રુતિરૂપે રુદ્રલોકપ્રાપ્તિ થાય છે—સૂર્યવર્ણ વિમાનમાં અપ્સરાઓ સાથે, ગંધર્વોના સ્તુતિગાન વચ્ચે; તેમજ ઇહલોકમાં શત્રુનાશ અને તેજની પ્રાપ્તિ થાય છે।
Adhyaya 203
कोटितीर्थमाहात्म्य (Koṭitīrtha Māhātmya) — Ritual Efficacy of the Koṭitīrtha
માર્કંડેય કોટેતીર્થને ‘અનુપમ’ તીર્થ તરીકે વર્ણવે છે—અહીં વિશાળ સિદ્ધસમૂહનો નિવાસ છે અને અનેક મહર્ષિઓની ઉપસ્થિતિથી આ ક્ષેત્ર અતિ પવિત્ર માનવામાં આવે છે. દીર્ઘ તપશ્ચર્યાના અંતે ઋષિઓએ અહીં શિવની પ્રતિષ્ઠા કરી અને સાથે દેવીને કોટેશ્વરી તથા ચામુંડા (મહિષાસુરમર્દિની) રૂપે સ્થાપિત કરી—આ રીતે આ સ્થાન શૈવ-શાક્ત સંયુક્ત પાવન સંકુલ બને છે. ભાદ્રપદ માસના કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ, હસ્ત નક્ષત્ર હોય ત્યારે, આ તીર્થ સર્વપાપનાશક કહેવાયું છે. તે દિવસે તીર્થસ્નાન, તિલોદક અર્પણ અને શ્રાદ્ધ કરવાથી મહાફળ મળે છે; પિતૃઓ તૃપ્ત થાય છે અને નિર્ધારિત સંખ્યાના લોકોનો નરકમાંથી શીઘ્ર ઉદ્ધાર થાય છે એવી વાત પણ જણાવાય છે. અંતે સામાન્ય સિદ્ધાંત રજૂ થાય છે—આ તીર્થના પ્રભાવથી સ્નાન, દાન, જપ, હોમ, સ્વાધ્યાય અને દેવતાર્ચન ‘કોટિ-ગુણ’ ફળ આપે છે; એટલે સ્થાનમાહાત્મ્યથી ધાર્મિક કર્મોની શક્તિ અતિશય વધે છે.
Adhyaya 204
Paitāmaha Tīrtha (Bhṛgu Tīrtha) Māhātmya — ब्रह्मशाप-शमनं, श्राद्ध-फलश्रुति, रुद्रलोक-गति
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય ભૃગુ-તીર્થને સર્વોત્તમ પુણ્યદાયક ‘પૈતામહ તીર્થ’ તરીકે દર્શાવે છે, જે પાપક્ષય કરનારું છે. યુધિષ્ઠિર પૂછે છે—પિતામહ બ્રહ્માએ મહેશ્વરની એટલી તીવ્ર ભક્તિથી આરાધના કેમ કરી? ત્યારે માર્કંડેય પ્રાચીન ઇતિહાસ કહે છે—પોતાની પુત્રી તરફ આકર્ષણ થવાથી શિવે બ્રહ્માને શાપ આપ્યો; પરિણામે તેમની વેદવિદ્યા ઘટી અને લોકમાં પૂજ્યતા ઓછી થઈ. દુઃખિત બ્રહ્માએ રેવા (નર્મદા)ના ઉત્તર કાંઠે ત્રણસો વર્ષ તપ કર્યું, સ્નાન કરીને શિવને પ્રસન્ન કર્યા. શંકર પ્રસન્ન થઈ પર્વ-ઉત્સવોમાં બ્રહ્માની પૂજ્યતા ફરી સ્થાપે છે અને દેવો તથા પિતૃઓ સાથે ત્યાં પોતાની નિત્ય હાજરી જાહેર કરે છે. તેથી આ તીર્થ ‘પૈતામહ’ નામે તીર્થોમાં શ્રેષ્ઠ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું. પછી સમય અને ફળ જણાવે છે—ભાદ્રપદ કૃષ્ણપક્ષની અમાવાસ્યાએ સ્નાન કરીને પિતૃ અને દેવોને તર્પણ કરવાથી, અતિ અલ્પ અર્પણથી પણ (એક પિંડ અથવા તિલજળ) પિતૃઓ લાંબા સમય સુધી તૃપ્ત થાય છે. સૂર્ય કન્યા રાશિમાં હોય ત્યારે શ્રાદ્ધનું વિશેષ મહાત્મ્ય કહેવાયું છે, અને સર્વ પિતૃતીથોના શ્રાદ્ધફળ અહીં અમાવાસ્યાએ પ્રાપ્ત થાય છે. અંતે—જે સ્નાન કરીને શિવપૂજન કરે તે મહા-લઘુ દોષોથી મુક્ત થાય; અને નિયમિત ચિત્તે આ તીર્થમાં દેહત્યાગ કરનાર રુદ્રલોકને પામે અને પુનરાવર્તન ન થાય.
Adhyaya 205
कुर्कुरीतीर्थमाहात्म्य (Kurkuri Tīrtha Māhātmya)
આ અધ્યાયમાં શ્રી માર્કંડેય રાજાને કુરકુરી નામના અતિ શુભ તીર્થમાં જવા ઉપદેશ આપે છે. આ તીર્થ સર્વ પાપનો નાશ કરનારું અને મહાપુણ્યદાયક તરીકે વર્ણવાયું છે. અહીંની તીર્થ-દેવતા ‘કુરકુરી’ ઇષ્ટાર્થપ્રદાત્રી કહેવાય છે—ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈ પશુધન, પુત્ર અને ધન વગેરે માંગેલા ફળ આપે છે. તેમજ ત્યાં ‘ઢૌંડેશ’ નામના ક્ષેત્રપાળનું નિવાસ જણાવાયું છે; સ્ત્રી-પુરુષ બંને માટે તેની પૂજા કલ્યાણકારી ગણાઈ છે. ફળશ્રુતિમાં કહે છે કે દર્શન-પૂજનથી દુર્ભાગ્ય ઘટે, સંતાનહીનતા દૂર થાય, ગરીબી નાશ પામે અને ઇચ્છિત કાર્ય સિદ્ધ થાય. અંતે વિધિપૂર્વક તીર્થનું સ્પર્શ અને દર્શન કરવાથી જ આ ફળો પ્રાપ્ત થાય છે એમ સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 206
Daśakanyā-Tīrtha Māhātmya (The Glory of the ‘Ten Maidens’ Sacred Ford)
માર્કંડેય રાજા (ક્ષોણિનાથ/નરાધિપ)ને સંબોધીને ‘દશકન્યા’ નામના અત્યંત શુભ તીર્થનું વર્ણન કરે છે—તે પરમ સુંદર અને સર્વપાપહર કહેવાયું છે. આ તીર્થની મહત્તા શૈવ કારણકથા દ્વારા સ્થાપિત થાય છે: અહીં મહાદેવનો દસ સદગુણી કન્યાઓ સાથે સંબંધ અને બ્રહ્મા સાથે તેમના વિવાહની વ્યવસ્થા થયાનો પ્રસંગ આવે છે; તેથી આ સ્થાન ‘દશકન્યા’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું. પછી વિધાનરૂપ ઉપદેશ છે: આ તીર્થમાં અલંકૃત કન્યાનું વિવાહમાં દાન (કન્યાદાન) કરવાથી અપરિમિત પુણ્ય મળે—કેશોની સંખ્યાજેટલા વર્ષ શિવસમીપ નિવાસ, પછી દુર્લભ માનવજન્મ અને અંતે મહાધન-સમૃદ્ધિ. તેમજ ભક્તિપૂર્વક સ્નાન કરીને શાંત બ્રાહ્મણને સ્વર્ણદાન કરવાનું કહેવામાં આવ્યું છે; સ્વર્ણનું અતિ અલ્પ પ્રમાણ પણ વાણી, મન અને દેહના પૂર્વદોષોને નાશ કરે છે. ફલશ્રુતિમાં સ્વર્ગારોહણ, વિદ્યાધર-સિદ્ધોમાં સન્માન, અને પ્રલય સુધી નિવાસ—કર્મ, નૈતિક ભાવ અને બ્રહ્માંડિય ફળનું એકીકરણ આ તીર્થમાં દર્શાવાયું છે.
Adhyaya 207
स्वर्णबिन्दुतीर्थमाहात्म्य (Glory of the Svarṇabindu Tīrtha)
માર્કંડેય ‘સ્વર્ણબિંદુ’ નામના પાવન તીર્થનું પરિચય આપી તેની વિધિ અને ફલશ્રુતિ વર્ણવે છે. આ અધ્યાયમાં તીર્થસ્નાન કરીને બ્રાહ્મણને કાંચન (સોનું) દાન કરવું મહાપુણ્યકર્મ કહેવાયું છે. સોનાને અગ્નિતેજમાંથી ઉત્પન્ન ‘શ્રેષ્ઠ રત્ન’ માની દાનમાં તેની વિશેષ શક્તિ દર્શાવવામાં આવી છે. કેશાગ્ર જેટલું અલ્પ સોનું પણ જો આ તીર્થસંબંધે વિધિપૂર્વક દાન કરવામાં આવે, તો ત્યાં દેહાંત થાય ત્યારે સ્વર્ગારોહણ મળે છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. દાતા વિદ્યાધરો અને સિદ્ધોમાં માન પામે છે, ઉત્તમ વિમાનમાં કલ્પાંત સુધી નિવાસ કરે છે અને પછી ધનવાન કુળમાં દ્વિજરૂપે ઉત્તમ માનવજન્મ મેળવે છે. આ તીર્થમાં સ્વર્ણદાન મન-વાણી-કાયાથી થયેલા દોષોને ઝડપથી નાશ કરે છે—એવી કર્મશુદ્ધિની શિક્ષા અહીં પ્રધાન છે.
Adhyaya 208
पितृऋणमोचनतीर्थप्रशंसा — Praise of the Tīrtha that Releases Ancestral Debt (Pitṛ-ṛṇa-mocana)
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય ઋષિ એક રાજાને ‘પિતૃણામ્ ઋણમોચનમ્’ તરીકે ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ એવા તીર્થનું મહાત્મ્ય સમજાવે છે. વિધાનપૂર્વક સ્નાન, પછી પિતૃદેવતાઓને તર્પણ અને દાન—આ ક્રમથી મનુષ્ય ‘અનૃણ’ એટલે ઋણ/બાધ્યતાથી મુક્ત બને છે, એમ વર્ણન છે. પુત્ર અને કર્મપરંપરાની આવશ્યકતાનું તાત્ત્વિક કારણ પણ જણાવે છે—પિતૃઓ પુત્રની ઇચ્છા કરે છે, કારણ કે પુત્ર ‘પુણ્ણામા’ નરકમાંથી ઉદ્ધારક માનવામાં આવે છે; તેથી શ્રાદ્ધ-તર્પણાદિ ક્રિયાઓનો પ્રવાહ અવિચ્છિન્ન રહેવો જોઈએ. પછી ઋણત્રયનું વર્ગીકરણ થાય છે: પિતૃઋણ પિંડદાન અને જળતર્પણથી, દેવઋણ અગ્નિહોત્ર અને યજ્ઞોથી, અને માનવ/સામાજિક ઋણ બ્રાહ્મણોને વચનબદ્ધ દાન, તીર્થસેવા તથા દેવાલયકાર્યમાં કર્તવ્યપાલનથી ચૂકવાય છે. અંતે ફલશ્રુતિરૂપે કહે છે કે આ તીર્થમાં કરેલા દાન-તર્પણ અને ગુરુજનને સંતોષ આપવાથી અક્ષય ફળ મળે છે; તેનો લાભ સાત જન્મ સુધી દિવંગત પિતૃઓને પણ પહોંચે છે. આમ અધ્યાય વંશકલ્યાણ અને ધર્મકર્તવ્યની ભાવનાને દૃઢ કરે છે.
Adhyaya 209
भारभूतीतीर्थ-माहात्म्य / The Māhātmya of Bhārabhūti Tīrtha (Bhāreśvara) on the Revā (Narmadā)
માર્કંડેય ઋષિ ક્રમશઃ નર્મદા-તટનાં પુષ્કલી, ક્ષમાનાથ વગેરે તીર્થોનું વર્ણન કરીને રેવા (નર્મદા) પર સ્થિત ભારભૂતિ તીર્થની ઉત્પત્તિ કહે છે, જ્યાં શિવ રુદ્ર-મહેશ્વર રૂપે વિરાજમાન છે. યुधિષ્ઠિર ‘ભારભૂતિ’ નામનું કારણ પૂછે છે. પ્રથમ દૃષ્ટાંતમાં ધર્મનિષ્ઠ બ્રાહ્મણ વિષ્ણુશર્મા શુચિતા, સંયમ અને તપસ્વી જીવન જીવે છે; મહાદેવ બટુ (વિદ્યાર્થી) રૂપ ધારણ કરીને તેની પાસે અભ્યાસ કરે છે. ભોજન તૈયાર કરવા અંગે અન્ય શિષ્યો સાથે વિવાદ થતાં શરત નક્કી થાય છે; શિવ અઢળક અન્ન પ્રગટ કરે છે અને પછી નદીકાંઠે શરત મુજબ શિષ્યોને ‘ભાર’ સાથે નર્મદામાં ફેંકી પોતે જ બચાવે છે. ત્યાં ‘ભારભૂતિ’ નામે લિંગ સ્થાપિત થાય છે અને બ્રાહ્મણનો પાપભય દૂર થાય છે. બીજા દૃષ્ટાંતમાં એક વેપારી વિશ્વાસુ મિત્રની હત્યા કરીને દ્રોહ કરે છે; મૃત્યુ પછી તે ઘોર દંડ ભોગવે છે અને અનેક યોનિઓમાં ભટકી અંતે ધર્મરાજાના ઘરમાં ભાર વહન કરતો બળદ બને છે. કાર્તિકમાં શિવરાત્રિએ ભારેશ્વર ક્ષેત્રે રાજા સ્નાન, અર્પણ, રાત્રિના પ્રહરોમાં ચતુર્વિધ લિંગ-પૂરણ, સોનું-તલ-વસ્ત્ર-ગોદાન વગેરે દાન અને જાગરણ કરે છે; તેથી બળદ શુદ્ધ થઈ ઉત્તમ ગતિ પામે છે. ફળશ્રુતિ—અહીં સ્નાન અને વ્રતાચરણથી મહાપાપ પણ નાશ પામે છે, અલ્પ દાન પણ અક્ષય પુણ્ય આપે છે; અહીં મૃત્યુ થાય તો અવિચ્છિન્ન શિવલોક, અથવા શુભ જન્મથી ફરી મુક્તિમાર્ગ પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 210
पुङ्खतीर्थमाहात्म्य (Puṅkha Tīrtha Māhātmya)
આ અધ્યાયમાં શ્રી માર્કંડેય પુંખ તીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવી તેને “ઉત્તમ” તીર્થ તરીકે પ્રતિષ્ઠિત કરે છે. પૂર્વકાળે આ તીર્થસ્થાને પુંખને સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ હતી—આ દૃષ્ટાંતથી તીર્થની પાવનતા સ્થાપિત થાય છે. ત્યારબાદ તીર્થની ખ્યાતિને જામદગ્ન્ય (પરશુરામ)ના તપ સાથે જોડવામાં આવે છે—ક્ષત્રિય પ્રભુત્વનો અંત કરનાર તે મહાબલી નર્મદાના ઉત્તર કાંઠે દીર્ઘકાળ કઠોર તપ કરે છે. પછી ફલશ્રુતિ ક્રમબદ્ધ રીતે કહેવામાં આવે છે—તીર્થસ્નાન અને પરમેશ્વરપૂજનથી ઇહલોકમાં બળ અને પરલોકમાં મુક્તિ મળે; દેવો તથા પિતૃઓનું પૂજન/તર્પણ કરવાથી પિતૃઋણથી મુક્તિ થાય; ત્યાં પ્રાણત્યાગ કરવાથી રુદ્રલોક સુધી અપરાવર્તનીય ગતિ પ્રાપ્ત થાય. સ્નાનથી અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ, બ્રાહ્મણભોજનથી અતિશય પુણ્યવૃદ્ધિ (એકને ભોજન કરાવવાનું પણ બહુજન સમાન ફળ), અને વૃષભધ્વજ (શિવ)ની આરાધનાથી વાજપેય યજ્ઞફળ પ્રાપ્ત થાય છે. આમ, શૈવ ભક્તિના પરિપ્રેક્ષ્યમાં સ્થાનવિશેષે કરેલા કર્મોને ઉચ્ચ ફલદાયક ધર્મમાર્ગ તરીકે આ અધ્યાય માર્ગદર્શન આપે છે।
Adhyaya 211
Atithi-dharma Parīkṣā on the Narmadā Bank and the Māheśvara Āyatana ‘Muṇḍināma’ (अतिथिधर्मपरीक्षा तथा ‘मुण्डिनाम’ आयतनमाहात्म्यम्)
માર્કંડેય યुधિષ્ઠિરને નર્મદા-તટ પર શ્રાદ્ધકાળમાં બનેલી એક ઘટના કહે છે. એક બ્રાહ્મણ ગૃહસ્થ બ્રાહ્મણોને ભોજન માટે બેસાડે છે. એ સમયે મહેશ્વર કૂષ્ઠી, દુર્ગંધયુક્ત બ્રાહ્મણના વેશમાં આવી સૌની સાથે ભોજન કરવાની વિનંતી કરે છે; પરંતુ ગૃહસ્થ અને હાજર બ્રાહ્મણો તેને અશુદ્ધ માની કઠોર વચનો કહી તિરસ્કારે છે. દેવતા જતા જ ભોજન અચાનક બગડી જાય છે—પાત્રોમાં કીડા પડી જાય છે અને સૌ આશ્ચર્યચકિત થાય છે. ત્યારે એક વિવેકી બ્રાહ્મણ કહે છે કે આ અતિથિ-અપમાનનો વિપાક છે; આગંતુક સ્વયં પરમેશ્વર ધર્મપરીક્ષા માટે આવ્યા હતા. તે નિયમ યાદ કરાવે છે—અતિથિને રૂપ (સુંદર/કુરુપ), સ્થિતિ (શુદ્ધ/અશુદ્ધ) અથવા બાહ્ય દેખાવથી ન જોજો; ખાસ કરીને શ્રાદ્ધમાં ઉપેક્ષા કરવાથી વિનાશકારી શક્તિઓ અર્પણને ગ્રસી લે છે. સૌ શોધ કરતાં તે સ્તંભ સમો નિશ્ચલ ઊભો દેખાય છે; તેઓ પ્રણામ કરી પ્રાર્થના કરે છે. મહેશ્વર કરુણાથી પ્રસન્ન થઈ ભોજન ફરી સિદ્ધ/પ્રદાન કરે છે અને પોતાના મંડળની સતત પૂજા કરવાની આજ્ઞા આપે છે. અંતે ત્રિશૂલધારી પ્રભુનું ‘મુંડિનામ’ નામનું આયતન શુભ અને પાપનાશક, કાર્તિકમાં વિશેષ ફળદાયક અને પુણ્યમાં ગયાતીર્થ સમાન કહેવાય છે.
Adhyaya 212
Dīṇḍimeśvaranāmotpattiḥ (Origin of the Name Dīṇḍimeśvara) / The Etiology of Dindimeshvara
માર્કંડેય કહે છે—મહેશ્વર ભિક્ષુરূপ ધારણ કરીને ભૂખ-તરસથી વ્યાકુળ થઈ એક ગામમાં પ્રવેશે છે. તેમનું શરીર ભસ્મલિપ્ત, ગળે અક્ષસૂત્ર, હાથમાં ત્રિશૂલ, જટા અને આભૂષણોથી શોભિત છે; તેઓ ડમરુ વગાડે છે, જેના નાદને દિંડિમ (નગારા) સમાન ગણવામાં આવ્યો છે. બાળકો અને ગામજનોથી ઘેરાયેલા તેઓ ક્યારેક ગીત, ક્યારેક હાસ્ય, ક્યારેક વાણી અને ક્યારેક નૃત્ય કરે છે—જોયનારને ક્યારેક દેખાય, ક્યારેક અદૃશ્ય થઈ જાય છે. અહીં એક ચેતવણી પણ આવે છે—જ્યાં તેઓ રમતમાં તે વાદ્ય મૂકે, તે ઘર ‘ભારગ્રસ્ત’ બની નાશ પામે છે; આ દેવ પ્રત્યે的不માન, ઓળખમાં ભૂલ, અથવા અનિયંત્રિત દિવ્ય-સંપર્કની અસ્થિર શક્તિ અંગે નૈતિક-વિધિગત સંકેત છે. જ્યારે લોકો ભક્તિથી શંકરની સ્તુતિ કરવા લાગે છે, ત્યારે પ્રભુ ‘દિંડિમ-રૂપે’ પ્રગટ થાય છે અને ત્યારથી તેમનું નામ દિંડિમેશ્વર પ્રસિદ્ધ થાય છે. આ રૂપ/સ્થળના દર્શન અને સ્પર્શથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે—એવી ફલશ્રુતિ છે.
Adhyaya 213
Āmaleśvara-Māhātmya: Śambhu in Child-Form and the Fruit of Worship (आमलेश्वर-माहात्म्य)
શ્રી માર્કંડેય સંક્ષિપ્ત પરંતુ તત્ત્વસભર પ્રસંગ દ્વારા તીર્થમાહાત્મ્ય અને નૈતિક ઉપદેશ આપે છે. તેઓ દેવના “મહાન ચરિત”નું વર્ણન કરીને કહે છે કે તેનું શ્રવણ માત્ર પણ સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે—આ જ ફલશ્રુતિ છે. કથામાં શંભુ (શિવ) બાળકરૂપે ગામના છોકરાઓ સાથે આમલક (આવળા) ફળોથી રમે છે. છોકરાઓ ફળ ફેંકે છે અને શિવ ક્ષણમાં તેને ઉઠાવી પાછું ફેંકે છે; રમતમાં દિશાદિશા સુધી વિસ્તાર થાય છે, ત્યારે તેઓ સમજે છે કે આ આમલક જ પરમેશ્વરનું સ્વરૂપ છે. અંતે સર્વ સ્થાનોમાં શ્રેષ્ઠ તીર્થ “આમલેશ્વર” હોવાનું કહી, ત્યાં એક વાર પણ ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવાથી પરમ પદ પ્રાપ્ત થાય છે એમ નિશ્ચિત કરવામાં આવે છે.
Adhyaya 214
Devamārga–Balākeśvara Māhātmya (कन्थेश्वर–बलाकेश्वर–देवमार्ग माहात्म्य)
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય શૈવ તીર્થની ઉત્પત્તિ અને મહાત્મ્યનું વર્ણન કરે છે. આરંભે ફલશ્રુતિ છે—આ કથા માત્ર સાંભળવાથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે. શિવ કપાલી/કાંથિક રૂપે ભૈરવસ્વરૂપ, પિશાચ-રાક્ષસ-ભૂત-ડાકિની-યોગિનીઓથી પરિભ્રમિત, પ્રેતાસન પર આસિન, ઘોર તપ કરતા છતાં ત્રિલોકને અભય આપનાર તરીકે વર્ણિત છે. આષાઢી પ્રસંગે શિવની કન્થા (ચોગો) જ્યાં છૂટે/પડે ત્યાં તેઓ ‘કન્થેશ્વર’ કહેવાય; તેમના દર્શનથી અશ્વમેધ સમાન પુણ્ય મળે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. પછી દેવમાર્ગ પર ઇચ્છા અને કૃપાનો ઉપદેશાત્મક પ્રસંગ આવે છે. શિવ એક વણિકને મળી ‘બલાક’ દ્વારા લિંગ ભરવા/ઉંચું કરવા પરીક્ષા આપે છે; લોભ અને મોહમાં વણિક પોતાની સંગ્રહિત સંપત્તિ ખપાવી દે છે. શિવ હાસ્યપૂર્વક લિંગ ખંડિત કરી ‘પૂર્ણતા’ના અભિમાનને પડકારે છે; વણિક દોષ સ્વીકારી પશ્ચાત્તાપ કરે ત્યારે તેને અક્ષય ધનનું વરદાન આપે છે. બલાકોથી અલંકૃત તે લિંગ લોકહિત માટે ‘પ્રત્યય’રૂપે ત્યાં જ સ્થિર રહે છે અને સ્થાન ‘દેવમાર્ગ’ તથા દેવતા ‘બલાકેશ્વર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે. ત્યાં દર્શન-પૂજાથી પાપક્ષય થાય છે; પંચાયતન ભાવથી બલાકેશ્વરની આરાધના રુદ્રલોક આપે છે; અને દેવમાર્ગે સાધકનું મૃત્યુ થાય તો રુદ્રલોકથી પુનરાગમન થતું નથી એમ નિશ્ચિત કરાયું છે.
Adhyaya 215
Śṛṅgitīrtha-Māhātmya (Glory of Śṛṅgī Tīrtha): Mokṣa and Piṇḍadāna
આ અધ્યાયમાં શ્રી માર્કંડેયનું સંક્ષિપ્ત ઉપદેશ આપવામાં આવ્યું છે કે દેહધારી જીવો માટે મોક્ષદાયી શ્રીંગિતીર્થની યાત્રા કરવી જોઈએ. આ તીર્થને “મોક્ષદ” કહીને મહિમા ગવાયો છે અને સ્પષ્ટ આશ્વાસન છે કે જે કોઈ ત્યાં દેહત્યાગ કરે તે નિઃસંદેહ મોક્ષ પામે છે. આ જ સ્થાનને પિતૃકર્તવ્ય સાથે પણ જોડવામાં આવ્યું છે. ત્યાં પિંડદાન કરવાથી મનુષ્ય પિતૃઋણમાંથી મુક્ત (અનૃણ) બને છે; અને પ્રાપ્ત પુણ્યથી શુદ્ધ થઈ “ગાણેશ્વરી ગતિ” નામની, શૈવ પરલોક-વ્યવસ્થામાં ઉચ્ચ સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરે છે. આમ અધ્યાય મોક્ષ, પિતૃધર્મ અને તીર્થયાત્રાને એક જ સ્થાનઆધારિત માર્ગદર્શનમાં એકત્ર કરે છે.
Adhyaya 216
Aṣāḍhī Tīrtha Māhātmya (Glory of the Aṣāḍhī Sacred Ford)
માર્કંડેય રાજાને સંબોધીને કહે છે કે અષાઢી તીર્થ પાસે જાઓ; ત્યાં મહેશ્વર “કામિક” (ઇચ્છા-પૂર્તિ કરનાર) સ્વરૂપે સન્નિહિત છે. પછી તે તીર્થનું મહાત્મ્ય વધારીને જણાવે છે કે તે “ચાતુર્યುಗ” છે—ચારેય યુગોમાં સમાન ફળ આપનાર—અને સર્વ પવિત્ર સ્થાનોમાં અનુત્તમ છે. ફલશ્રુતિ મુજબ, આ તીર્થમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય રુદ્રનો પરિચારક બને છે, એટલે શિવસન્નિધિ અને સેવાનો સૌભાગ્ય મેળવે છે. વધુમાં, અહીં દેહત્યાગ કરનારની ગતિ અપરિવર્તનીય થાય છે; નિઃસંદેહ તે રુદ્રલોકને પ્રાપ્ત કરે છે. આ રીતે અધ્યાય તીર્થયાત્રા, સ્નાનકર્મ અને મોક્ષ-આશ્વાસનને ધર્મનિષ્ઠ ભક્તો માટે સંક્ષિપ્ત માર્ગદર્શિકા રૂપે જોડે છે.
Adhyaya 217
एरण्डीसङ्गमतīर्थमाहात्म्य (Glory of the Eraṇḍī Confluence Tīrtha)
આ અધ્યાયમાં ઋષિ માર્કંડેય સંક્ષેપમાં તીર્થ-ઉપદેશ આપે છે. એરણ્ડી-સંગમને દેવો અને અસુરો બન્ને દ્વારા પૂજિત, અત્યંત પવિત્ર અને વિશેષ સંગમ-તીર્થ તરીકે દર્શાવી તેની મહિમા સ્થાપિત થાય છે. યાત્રિકે ઇન્દ્રિયો અને મનને નિયંત્રિત રાખીને ઉપવાસ કરવો તથા વિધાનપૂર્વક સ્નાન કરવું—એવો નિયમ જણાવાયો છે. આ સ્થળે આવી સાધના કરવાથી શુદ્ધિ થાય છે અને બ્રહ્મહત્યાજેવા ઘોર પાપભારથી પણ મુક્તિ મળે છે—એવું તત્ત્વ અહીં પ્રગટ થાય છે. અંતે ફલશ્રુતિ કહે છે કે જે ભક્ત આ તીર્થમાં દેહત્યાગ કરે છે, તે નિઃસંદેહ રુદ્રલોકને પ્રાપ્ત કરીને અનિવર્તિકા ગતિ—અર્થાત્ પુનરાવર્તન-રહિત માર્ગ—પામે છે.
Adhyaya 218
जमदग्नितीर्थ-माहात्म्यं तथा कार्तवीर्यार्जुन-परशुराम-चरितम् (Jamadagni Tīrtha Māhātmya and the Kārtavīrya–Paraśurāma Narrative)
માર્કંડેય યુધિષ્ઠિરને અત્યંત પ્રશંસિત જમદગ્નિ-તીર્થનું મહાત્મ્ય જણાવે છે, જ્યાં જનાર્દન/વાસુદેવના માનવ-રૂપે કરેલા કલ્યાણકારી કાર્યોથી ‘સિદ્ધિ’નો પ્રસંગ જોડાયેલો છે. પછી હૈહય રાજા સહસ્રબાહુ કાર્તવીર્ય અર્જુન શિકાર દરમિયાન જમદગ્નિના આશ્રમે આવે છે. કામધેનુ/સુરભિના ચમત્કારથી ઋષિ અતિથિ-સત્કાર કરે છે; સમૃદ્ધિનું કારણ જાણતાં રાજા ગાય માગે છે અને અસંખ્ય સામાન્ય ગાયો બદલામાં આપ્યા છતાં જમદગ્નિ ઇનકાર કરે છે. ત્યારે સંઘર્ષ ઊભો થાય છે—જમદગ્નિ તપોબળથી ‘બ્રહ્મદંડ’ પ્રયોગ કરે છે અને કામધેનુના દેહમાંથી શસ્ત્રધારી ગણો પ્રગટ થઈ યુદ્ધ વધે છે. અંતે કાર્તવીર્ય અને તેના સહાયક ક્ષત્રિયો જમદગ્નિનો વધ કરે છે; તેથી પરશુરામ પ્રતિશોધનો વ્રત લે છે—વારંવાર ક્ષત્રિય વંશોનો નાશ કરીને સમંતપંચકમાં પાંચ રક્ત-સરોયો રચી પિતૃકાર્ય પૂર્ણ કરે છે. પછી પિતૃઓ અને ઋષિઓ સંયમનો ઉપદેશ આપે છે અને તે સરોવરોની આસપાસનો પ્રદેશ પુણ્યક્ષેત્ર તરીકે પવિત્ર ગણાય છે. અધ્યાયના અંતે નર્મદા–સાગર સંગમમાં વિધિ જણાવાય છે—સીધા સ્પર્શમાં સાવચેતી, સ્પર્શન-મંત્રો, સ્નાન, અર્ઘ્યદાન અને વિસર્જન; તેમજ જમદગ્નિ-રેણુકાનું દર્શન કરી ભક્તિપૂર્વક આ કર્મ કરનારને શુદ્ધિ, પિતૃઉદ્ધાર અને દિવ્યલોકમાં શુભ નિવાસ મળે છે એમ ફળશ્રુતિ કહે છે।
Adhyaya 219
Koṭīśvara Tīrtha Māhātmya (कोटीश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Multiplication of Merit at Koṭīśvara on the Narmadā
આ અધ્યાયમાં મુનિ માર્કંડેય નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે સ્થિત પરમ તીર્થ કોટીશ્વરનું માહાત્મ્ય અને તત્ત્વવિચાર પ્રસ્તુત કરે છે. અહીં સ્નાન, દાન તથા સામાન્ય રીતે કોઈપણ કર્મ—શુભ હોય કે અશુભ—‘કોટિ-ગુણ’ બની, એટલે કરોડગણું ફળ આપે છે—આ મુખ્ય સિદ્ધાંત જણાવાયો છે. કોટિતીર્થની મહત્તા પુરવાર કરવા પૂર્વદૃષ્ટાંતો આપવામાં આવે છે—દેવો, ગંધર્વો અને શુદ્ધ ઋષિઓએ અહીં દુર્લભ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી. આ સ્થાને મહાદેવ ‘કોટીશ્વર’ રૂપે પ્રતિષ્ઠિત છે; દેવાધિદેવેશનું માત્ર દર્શન પણ અપ્રતિમ સિદ્ધિનું સાધન ગણાયું છે. અંતે દિશાનુસાર ધાર્મિક ભૂગોળ નિર્ધારિત થાય છે—દક્ષિણ માર્ગના તપસ્વીઓ પિતૃલોક સાથે સંબંધિત, જ્યારે નર્મદાના ઉત્તર કાંઠાના શ્રેષ્ઠ મુનિઓ દેવલોક સાથે સંબંધિત—આને શાસ્ત્રીય નિર્ણય કહેવામાં આવ્યો છે. આમ, સ્થળમાહાત્મ્ય, સ્થાને કર્મફળવૃદ્ધિ અને નદીકાંઠાની લોકવ્યવસ્થા એકસાથે ગૂંથાય છે.
Adhyaya 220
लोटणेश्वर-रेवासागर-सङ्गम-माहात्म्य (Lotaneśvara at the Revā–Sāgara Confluence: Ritual Procedure and Merit)
માર્કંડેય રાજશ્રોતાને લોટણેશ્વર તીર્થ તરફ દોરી જાય છે. નર્મદાના ઉત્તર કાંઠે આવેલું આ પરમ શૈવ તીર્થ દર્શન‑પૂજનથી અનેક જન્મોના સંચિત પાપો પણ વિલય પામે છે. નર્મદાની પાવનતા સાંભળી યુધિષ્ઠિર પૂછે છે—બધા તીર્થોનું ફળ આપતું એક શ્રેષ્ઠ તીર્થ કયું? ઉત્તર રેવા–સાગર સંગમના મહાત્મ્ય પર કેન્દ્રિત છે—સમુદ્ર શ્રદ્ધાપૂર્વક રેવાને સ્વીકારે છે અને સમુદ્રમાં લિંગ પ્રાદુર્ભાવની કથા નર્મદાની પવિત્રતાને લિંગોત્પત્તિ‑તત્ત્વ સાથે જોડે છે. અધ્યાયમાં વિધિ‑ક્રમ જણાવાયો છે—કાર્તિક વ્રત, ખાસ કરીને ચતુર્દશી ઉપવાસ, નર્મદા સ્નાન, તર્પણ અને શ્રાદ્ધ, રાત્રિ જાગરણ સાથે લોટણેશ્વર પૂજા, અને પ્રાતઃ સમુદ્ર આવાહન તથા સ્નાનમંત્રો સાથે સ્નાનવિધિ. સ્નાન પછી ‘લોટણ/લુઠણ’ નામની વિશેષ પરીક્ષા આવે છે—યાત્રી લોટીને પોતે પાપકર્મી કે ધર્મકર્મી તેનો સંકેત જાણે છે; પછી વિદ્વાન બ્રાહ્મણો અને લોકપાલ પ્રતિનિધિઓ સમક્ષ પૂર્વ દુષ્કૃત્યોની સ્વીકારોક્તિ કરીને ફરી સ્નાન કરી યથાવિધિ શ્રાદ્ધ કરે છે. ફળશ્રુતિ મુજબ સંગમસ્નાન અને લોટણેશ્વર પૂજાથી અશ્વમેધ સમાન પુણ્ય, દાન‑શ્રાદ્ધથી મહાન સ્વર્ગફળ, અને ભક્તિપૂર્વક શ્રવણ‑પાઠથી રુદ્રલોક પ્રાપ્તિ તથા મોક્ષાભિમુખ પરિણામ પ્રાપ્ત થાય છે।
Adhyaya 221
Haṃseśvara-Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Haṃseśvara Sacred Ford)
માર્કંડેય યુધિષ્ઠિરને રેવા (નર્મદા)ના દક્ષિણ કાંઠે, માતૃતીથથી બે ક્રોશ દૂર આવેલું શ્રેષ્ઠ તીર્થ બતાવે છે—હંસેશ્વર, જે મનના વૈમનસ્ય અને ખેદને નાશ કરનારું કહેવાય છે. આ અધ્યાયમાં તે તીર્થની ઉત્પત્તિ-કથા વર્ણવાય છે. કશ્યપ વંશમાં જન્મેલો અને બ્રહ્માનો વાહન ગણાતો એક હંસ, દક્ષયજ્ઞના ઉપદ્રવ સમયે ભયથી આજ્ઞા વિના ભાગી જાય છે. બ્રહ્માએ બોલાવ્યા છતાં ન ફરતાં ક્રોધે શાપ આપ્યો અને હંસનું પતન થયું. શાપગ્રસ્ત હંસ બ્રહ્માની શરણમાં જઈ પ્રાણી-સ્વભાવની મર્યાદા જણાવી પોતાનો દોષ સ્વીકારી સ્વામીનો ત્યાગ કર્યાની ક્ષમા માગે છે. તે બ્રહ્માની દીર્ઘ સ્તુતિ કરે છે—તેમને એકમાત્ર સર્જનહાર, જ્ઞાનનો સ્ત્રોત, ધર્મ-અધર્મના નિયંતા અને શાપ-અનુગ્રહશક્તિના મૂળ તરીકે વંદે છે. ત્યારે બ્રહ્મા ઉપદેશ આપે છે: તપથી શુદ્ધ થા, રેવામાં સ્નાન-સેવા કર અને કાંઠે મહાદેવ/ત્ર્યંબકની સ્થાપના કર. કહેવામાં આવે છે કે ત્યાં શિવપ્રતિષ્ઠાથી અનેક યજ્ઞો અને મહાદાનોનું ફળ મળે છે અને ઘોર પાપો પણ છૂટે છે. હંસ તપ કરી પોતાના નામે શંકરને ‘હંસેશ્વર’ તરીકે પ્રતિષ્ઠિત કરી પૂજા કરે છે અને ઉત્તમ ગતિ પામે છે. અંતે ફલશ્રુતિમાં હંસેશ્વર તીર્થયાત્રાનું વિધાન છે—સ્નાન, પૂજન, સ્તુતિ, શ્રાદ્ધ, દીપદાન, બ્રાહ્મણભોજન અને ઇચ્છાએ સમયનિયમથી શિવપૂજા. આથી પાપમુક્તિ, નિરાશાનો નાશ, સ્વર્ગમાં માન અને યોગ્ય દાનો સાથે શિવલોકમાં દીર્ઘ નિવાસનું ફળ જણાવાયું છે.
Adhyaya 222
तिलादा-तीर्थमाहात्म्य / Tilādā Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Tilādā Pilgrimage Site)
માર્કંડેય તિલાદા નામના શ્રેષ્ઠ તીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે, જે એક ક્રોશ જેટલી મુસાફરીમાં પહોંચી શકાય તેવું છે. ત્યાં જાબાલી ‘તિલપ્રાશન’ અને દીર્ઘ તપશ્ચર્યાથી શુદ્ધિ પામે છે. પરંતુ તેનું પૂર્વજીવન દોષયુક્ત હતું—માતા-પિતાનો ત્યાગ, અનૈતિક ઇચ્છા, કપટ અને લોકનિંદ્ય કર્મો કારણે તે જનનિંદિત અને સમાજથી બહિષ્કૃત બન્યો. ત્યારબાદ તે તીર્થયાત્રા કરી નર્મદામાં વારંવાર સ્નાન કરે છે અને અણિવાપાંત નજીક દક્ષિણ કાંઠે નિવાસ કરે છે. ત્યાં તે તિલ (તલ) આધારિત ક્રમશઃ કઠોર વ્રતો કરે છે—એકભક્ત, એકાંતર, ત્રણ/છ/બાર દિવસના નિયમો, પખવાડિયા અને માસિક વ્રતો, તેમજ કૃચ્છ્ર અને ચાંદ્રાયણ જેવા મહાવ્રતો; અનેક વર્ષો સુધી આ સાધના ચાલે છે. અંતે ઈશ્વર પ્રસન્ન થઈ તેને પાવિત્ર્ય અને સાલોક્ય (દૈવી લોકમાં સહવાસ) આપે છે. જાબાલીએ સ્થાપિત કરેલો દેવ ‘તિલાદેશ્વર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે અને તિલાદા તીર્થ પાપનાશક ગણાય છે. અધ્યાયમાં વિધિઓ પણ જણાવાય છે—ચતુર્દશી, અષ્ટમી અને હરિના દિવસે વિશેષ પૂજા; તિલહોમ, તિલલેપન, તિલસ્નાન અને તિલોદકનો પ્રયોગ. લિંગમાં તિલ ભરવું અને તિલતેલનો દીવો પ્રગટાવવો—એથી રુદ્રલોકપ્રાપ્તિ તથા સાત પેઢીઓની શુદ્ધિનું ફળ કહેવાયું છે. શ્રાદ્ધમાં તિલપિંડ આપવાથી પિતૃઓ દીર્ઘકાળ તૃપ્ત રહે છે અને પિતૃકુલ, માતૃકુલ તથા પત્નીકુલ—આ કુલત્રયનો ઉદ્ધાર થાય છે.
Adhyaya 223
Vāsava Tīrtha Māhātmya (वसवतीर्थमाहात्म्य) — Foundation by the Eight Vasus and the Merit of Śiva-Pūjā
માર્કંડેયે નર્મદા-તટે એક ક્રોશ-પરિમાણ ક્ષેત્રમાં આવેલા ‘વાસવ’ નામના પરમ તીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવ્યું, જે અષ્ટ વસુઓએ પ્રતિષ્ઠિત કર્યું હતું. ધરા, ધ્રુવ, સોમ, આપ, અનિલ, અનલ, પ્રત્યૂષ અને પ્રભાસ—આ વસુઓ પિતૃશાપથી પીડિત થઈ ‘ગર્ભવાસ’ના દુઃખમાં પડ્યા. મુક્તિ માટે તેઓ નર્મદાના આ તીર્થમાં આવ્યા અને ભવાનીપતિ મહાદેવની કઠોર તપશ્ચર્યા કરીને આરાધના કરી. બાર વર્ષ પછી શિવ સాక్షાત પ્રગટ થયા, ઇચ્છિત વરદાન આપ્યું; વસુઓએ પોતાના નામે ત્યાં શિવની સ્થાપના કરી અને આકાશમાર્ગે પ્રસ્થાન કર્યું, તેથી તે સ્થાન ‘વાસવ-તીર્થ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું. અધ્યાયમાં ભક્તિ-આચાર પણ નિર્ધારિત છે—આ તીર્થમાં યથાશક્તિ શિવપૂજા કરવી; પત્ર, પુષ્પ, ફળ, જળ વગેરે ઉપલબ્ધ અર્પણોથી અર્ચના કરવી, ખાસ કરીને દીપદાન મહાપુણ્યકારક છે. શુક્લ પક્ષની અષ્ટમી તિથિએ વિશેષ ફળ, અથવા ક્ષમતા મુજબ નિયમિત પૂજા કરવી. ફલશ્રુતિમાં શિવસામીપ્ય, ગર્ભવાસથી રક્ષા, દરિદ્રતા અને શોકનો નાશ, સ્વર્ગમાં માન, અને એક દિવસ નિવાસથી પણ પાપક્ષય જણાવ્યો છે. અંતે બ્રાહ્મણભોજન, વસ્ત્રદાન અને દક્ષિણાદાન કરવાનું કર્તવ્ય કહેવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 224
Koṭīśvara Tīrtha Māhātmya (कोटीश्वरतीर्थमाहात्म्य) — The Merit of Koṭīśvara at the Revā–Ocean Confluence
માર્કંડેય યુધિષ્ઠિરને રેવા (નર્મદા)–સાગર સંગમ પાસે, એક ક્રોશ-પરિસરમાં સ્થિત પરમ તીર્થ ‘કોટીશ્વર’નું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. અહીં ભક્તિપૂર્વક સ્નાન, દાન, જપ, હોમ અને અર્ચન કરવાથી તેનું ફળ ‘કોટિ-ગુણ’ વધે છે—આ અધ્યાયનો મુખ્ય સિદ્ધાંત છે. રેવા–સાગર મિલનનું અદભુત દર્શન કરવા દેવો, ગંધર્વો, ઋષિઓ, સિદ્ધો અને ચારણો ત્યાં એકત્ર થાય છે. વિધિ મુજબ સ્નાન પછી ભાવ અનુસાર શિવ (કોટીશ્વર)ની સ્થાપના કરી બિલ્વપત્ર, અર્કપુષ્પ, ઋતુયોગ્ય અર્પણ, ધતૂરા, કુશ વગેરે દ્રવ્યો વડે મંત્રપૂર્વક ઉપચાર, ધૂપ-દીપ અને નૈવેદ્યથી પૂજા કરવી. આ તીર્થ સાથે જોડાયેલા યાત્રિકો અને તપસ્વીઓને પિતૃલોક, દેવલોક વગેરે ઉત્તમ ગતિનું વચન આપવામાં આવ્યું છે. પૌષ કૃષ્ણ અષ્ટમી વિશેષ પુણ્યદાયિની; તેમજ ચતુર્દશી અને અષ્ટમીના નિયમપૂજન સાથે યોગ્ય બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું પ્રશસ્ત ગણાયું છે.
Adhyaya 225
Alikā’s Austerity at Revā–Sāgara Saṅgama and the Manifestation of Alikeśvara (अलिकेश्वर-माहात्म्य)
માર્કંડેય યुधિષ્ઠિરને એક તીર્થકেন্দ્રિત નૈતિક સંકટ અને તેના નિવારણનું વર્ણન કરે છે. ચિત્રસેનના વંશ સાથે સંબંધિત ગંધર્વી અલિકા ઋષિ વિદ્યાનંદ સાથે દસ વર્ષ રહે છે; પછી અજ્ઞાત પરિસ્થિતિમાં સૂતા પતિનો વધ કરી બેસે છે. તે પિતા રત્નવલ્લભને કહે છે, પરંતુ માતા-પિતા કઠોર નિંદા કરીને તેને ઘરમાંથી કાઢી મૂકે છે અને તેને પતિઘ્ની, ગર્ભઘ્ની, બ્રહ્મઘ્ની વગેરે પાપદોષોથી કલંકિત ગણાવે છે. દુઃખથી વ્યાકુળ અલિકા બ્રાહ્મણોને પ્રાયશ્ચિત્ત-તીર્થ વિષે પૂછે છે. તેઓ રેવા–સાગર સંગમનું પાપહર તીર્થ બતાવે છે. ત્યાં તે નિરાહાર, વ્રતનિયમ, કૃચ્છ્ર/અતિકૃચ્છ્ર અને ચાંદ્રાયણ જેવા તપ, તેમજ શિવધ્યાન-પૂજા લાંબા સમય સુધી કરે છે. પાર્વતીની પ્રેરણાથી પ્રસન્ન શિવ પ્રગટ થઈ તેને શુદ્ધ જાહેર કરે છે અને વર આપે છે કે તે ત્યાં પોતાના નામે શિવની સ્થાપના કરે અને અંતે સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરે. અલિકા સ્નાન કરીને શંકરની પ્રતિષ્ઠા કરે છે—આ સ્થાન ‘અલિકેશ્વર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે. તે બ્રાહ્મણોને દાન આપે છે, પછી પરિવાર સાથે સમાધાન થાય છે અને અંતે દિવ્ય વિમાનમાં ગૌરીલોક જાય છે. ફલશ્રુતિ મુજબ અહીં સ્નાન અને ઉમાસહિત મહાદેવપૂજનથી મન-વચન-કાયાના પાપ નાશ પામે છે; દ્વિજભોજન અને દીપદાનથી રોગ શમે છે; ધૂપપાત્ર, વિમાનપ્રતિમા, ઘંટા અને કલશનું દાન ઉત્તમ સ્વર્ગફળ આપે છે.
Adhyaya 226
Vimaleśvara-Tīrtha Māhātmya (विमलेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of the Vimaleśvara Sacred Site
માર્કંડેય અવંતી ખંડમાં ‘વિમલેશ્વર’ નામના પુણ્યતીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. એક ક્રોશ-પરિસરમાં આવેલું આ તીર્થ સ્નાન, પૂજા અને તપ દ્વારા પાપશુદ્ધિ તથા ઇચ્છાપૂર્તિ કરાવતું પવિત્ર સાધન ગણાય છે. ઉદાહરણરૂપે—ત્વષ્ટાના પુત્ર ત્રિશિરસનો વધ કર્યા પછી ઇન્દ્રે અહીં સ્નાન કરીને શુદ્ધિ મેળવી; એક તપસ્વી બ્રાહ્મણ તપથી તેજસ્વી અને નિર્મળ બન્યો; ભાનુ કઠોર તપ અને શિવકૃપાથી વિકૃતિજન્ય રોગમાંથી મુક્ત થયો. વિભાંડકનો પુત્ર (ઋષ્યશૃંગ) સમાજસંગથી ઉત્પન્ન અશુચિતાને ઓળખીને પત્ની શાંતા સાથે રેવા–સાગર સંગમે બાર વર્ષ નિયમ પાળે છે; કૃચ્છ્ર અને ચાંદ્રાયણ વ્રતો દ્વારા ત્ર્યંબકને પ્રસન્ન કરીને ‘વૈમલ્ય’ પ્રાપ્ત કરે છે. દારુવન પ્રસંગમાં શર્વાણીની પ્રેરણાથી શિવ નર્મદા–સાગર સંગમે શુદ્ધ સ્થાન સ્થાપે છે અને લોકહિતકારી, જગતધારક સ્વરૂપે ‘વિમલેશ્વર’ નામનો અર્થ સમજાવે છે. બ્રહ્માએ તિલોત્તમા સર્જતાં જે નૈતિક વિક્ષેપ ઊભો થયો, તે મૌન, ત્રિવાર સ્નાન, શિવસ્મરણ અને સંગમપૂજનથી શમ્યો અને ફરી પવિત્રતા પ્રાપ્ત થઈ. અંતે વિધાન—અહીં સ્નાન અને શિવપૂજા પાપ નાશ કરીને બ્રહ્મલોક આપે છે; અષ્ટમી, ચતુર્દશી અને ઉત્સવદિને ઉપવાસ-દર્શનથી દીર્ઘકાલીન પાપ છૂટે અને શિવધામ મળે; નિયમસર શ્રાદ્ધથી પિતૃઋણ ઉતરે. સોનું, અન્ન, વસ્ત્ર, છત્ર, પાદુકા, કમંડળુ દાન, ભક્તિગીત-નૃત્ય-પાઠ અને મંદિર નિર્માણ (રાજાઓ માટે વિશેષ પુણ્ય)ની ભલામણ કરાઈ છે.
Adhyaya 227
Revā-Māhātmya and Narmadā-Yātrā Vidhi (Expiatory Rules and Yojana Measure)
આ અધ્યાયમાં સંવાદરૂપે માર્કંડેય યुधિષ્ઠિરને રેવા/નર્મદાની અદ્વિતીય પવિત્રતા સમજાવે છે. રેવા મહાદેવની પ્રિયા, ‘માહેશ્વરી ગંગા’ તથા ‘દક્ષિણ ગંગા’ તરીકે મહિમાવંત છે; અવિશ્વાસ, નિંદા અને અવમાનના સાધનાનું ફળ નષ્ટ કરે છે એવી ચેતવણી આપવામાં આવે છે. શ્રદ્ધા અને શાસ્ત્રાનુસાર આચરણથી કરેલું કર્મ જ સિદ્ધિદાયક છે; મનમાની અને ઇચ્છાપ્રેરિત આચરણ નિષ્ફળ રહે છે—આ સિદ્ધાંત સ્પષ્ટ થાય છે. પછી નર્મદા-યાત્રાની આચારસંહિતા આપવામાં આવે છે—બ્રહ્મચર્ય, મિતાહાર, સત્ય, છળ-કપટનો ત્યાગ, વિનય, હાનિકારક સંગનો પરિત્યાગ. તીર્થકર્મોમાં સ્નાન, દેવપૂજા, યોગ્ય સ્થળે શ્રાદ્ધ/પિંડદાન, અને શક્તિ મુજબ બ્રાહ્મણભોજન/દાનનો વિધાન છે. ત્યારબાદ પ્રાયશ્ચિત્તનું ક્રમબદ્ધ વર્ણન આવે છે—યાત્રાનું અંતર (વિશેષે 24 યોજન) કૃચ્છ્રાદિ ફળો સાથે જોડાય છે; સંગમો અને પ્રસિદ્ધ સ્થાનો પર ફળવૃદ્ધિ ગુણિતરૂપે જણાવાય છે. અંતે અંગુલ, વિતસ્તિ, હસ્ત, ધનુ, ક્રોશ, યોજન વગેરે માપોની વ્યાખ્યા અને નદીઓની પહોળાઈ/પરિમાણ મુજબ ક્રમ દર્શાવી, રેવા-યાત્રાને નિયમબદ્ધ શુદ્ધિપ્રક્રિયા તરીકે પ્રતિષ્ઠિત કરવામાં આવે છે।
Adhyaya 228
परार्थतीर्थयात्राफलनिर्णयः | Determining the Merit of Pilgrimage Performed for Another
અધ્યાય ૨૨૮ ધર્મમય સંવાદરૂપ છે. યુધિષ્ઠિર માર્કંડેય મુનિને પૂછે છે કે બીજા ના હિત માટે (પરાર્થ) કરેલી તીર્થયાત્રાનું ફળ કેટલું અને કેવી રીતે નક્કી થાય. મુનિ કર્તૃત્વનો ક્રમ સમજાવે છે—શ્રેષ્ઠ તો પોતે ધર્મ કરવો; અસમર્થતા હોય તો સવર્ણ અથવા નજીકના સગાં દ્વારા વિધિપૂર્વક કરાવવું, પરંતુ અયોગ્ય પ્રતિનિધિને સોંપવાથી ફળમાં ઘટાડો થાય એવી ચેતવણી આપે છે. પછી પ્રતિનિધિ યાત્રા અને સંયોગવશ થયેલી યાત્રાના ફળનું પ્રમાણ જણાવે છે અને પૂર્ણ યાત્રાનું ફળ તથા માત્ર સ્નાનનું ફળ અલગ છે એમ સ્પષ્ટ કરે છે. માતા-પિતા, વડીલો, ગુરુઓ અને વિસ્તૃત કુટુંબજનો જેવા પાત્ર લાભાર્થીઓ દર્શાવી, સંબંધની નજીકતા મુજબ પુણ્યના અંશો નક્કી થાય છે—માતા-પિતાને વધુ, દૂરના સંબંધીઓને ઓછું. અંતે ઋતુકાળ પ્રમાણે કેટલાક સમયમાં નદીઓને ‘રજસ્વલા’ માનવામાં આવે છે એવી નોંધ સાથે જલકર્મમાં કાળસાવચેતી અને કેટલાક અપવાદો નામે જણાવવામાં આવ્યા છે.
Adhyaya 229
नर्मदाचरितश्रवणफलप्रशंसा | Praise of the Fruits of Hearing the Narmadā Narrative
આ અધ્યાયમાં ઋષિ માર્કંડેય રાજા/ભૂપાલને ઉપસંહારરૂપે ધર્મતત્ત્વ સમજાવે છે. દેવસભામાં ઉચ્ચારાયેલ અને શિવને પ્રિય એવો પુરાણવૃત્તાંત હવે સંક્ષેપમાં તને સંપ્રેષિત થયો છે એમ કહી, નર્મદાના આરંભ, મધ્ય અને અંત—સર્વત્ર અસંખ્ય તીર્થો વ્યાપક રીતે સ્થિત છે તે દર્શાવે છે. પછી ફલશ્રુતિ—નર્મદા-ચરિતનું શ્રવણ વિશાળ વેદપાઠ અને મહાયજ્ઞોથી પણ વધુ પુણ્ય આપે છે, અને અનેક તીર્થસ્નાન સમાન ફળ આપે છે. તેથી શિવલોકપ્રાપ્તિ અને રુદ્રગણોની સંગતિ મળે છે; તીર્થનું દર્શન, સ્પર્શ, સ્તુતિ અથવા માત્ર શ્રવણથી પણ પાપક્ષય થાય છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. વર્ણો અને સ્ત્રીઓ માટે પણ લાભો નિર્દેશિત છે; ઘોર અપરાધો પણ નર્મદા-માહાત્મ્ય સાંભળવાથી શુદ્ધ થાય છે એમ પ્રશંસા છે. અંતે પૂજા-ઉપહારોથી આરાધના, ગ્રંથ લખી દ્વિજને દાન કરવાની મહિમા, તથા સર્વજન કલ્યાણ માટે મંગલ પ્રાર્થના સાથે રેવા/નર્મદાને જગત્પાવની અને ધર્મપ્રદા તરીકે સ્તુત કરવામાં આવે છે.
Adhyaya 230
Revā-Tīrthāvalī-Prastāvaḥ (Introduction to the Catalogue of Revā Tīrthas)
અધ્યાય ૨૩૦ રેવા-તીર્થોની વિશાળ સૂચિ માટેનું પ્રસ્તાવન અને સંક્ષિપ્ત અનુક્રમણિકા છે. સૂત, માર્કંડેયને આક્ષેપિત ઉપદેશ પ્રસારિત કરતાં, પૂર્વ કથાનું સમાપન કરે છે અને કહે છે કે રેવા-માહાત્મ્ય સારરૂપે પહેલેથી જ જણાવાયું છે; હવે ઓંકારથી શરૂ થતી શુભ ‘તીર્થાવલી’ આગળ વર્ણવાશે. આરંભમાં સોમ, મહેશ, બ્રહ્મા, અચ્યુત, સરસ્વતી, ગણેશ અને દેવીને વંદન કરીને દિવ્ય પાવન નર્મદાને વિશેષ નમસ્કાર કરવામાં આવે છે. પછી વિસ્તૃત કથા નહીં, પરંતુ ઝડપથી અનેક તીર્થનામો, સંગમસ્થળો, આવર્તસ્થાનો, લિંગસ્થાપનો તથા પવિત્ર વન-આશ્રમોની ઘન યાદી આપવામાં આવે છે—યાત્રા માટે માર્ગદર્શક નોંધણી જેવી. અંતે પાઠવિધિ અને ફલશ્રુતિ આવે છે: આ તીર્થાવલી સજ્જનોના કલ્યાણ માટે રચાઈ છે; તેના પાઠથી દૈનિક, માસિક, ઋતુગત અને વાર્ષિક પાપક્ષય થાય છે, શ્રાદ્ધ અને પૂજામાં વિશેષ ફળ મળે છે, કુટુંબસહિત શુદ્ધિ અને પ્રસિદ્ધ કર્મકાંડ સમાન પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 231
Revātīrtha-stabaka-nirdeśaḥ (Enumeration of Tīrtha Clusters on the Revā)
આ અધ્યાયમાં સૂત, પાર્થને માર્કંડેયે સંક્ષેપમાં આપેલી ‘રેવા-તીર્થ-સ્તબક’—અર્થાત્ રેવા (નર્મદા)ના બંને કાંઠે આવેલા તીર્થસમૂહો—વિષયક તકનીકી, સૂચિ-શૈલીનું વર્ણન સંભળાવે છે. રેવાને ‘કલ્પલતા’ સમાન કહી, તેના પુષ્પો તીર્થો છે એમ દર્શાવી, ઓંકારતીર્થથી પશ્ચિમ સમુદ્ર સુધીના સંગમોની ગોઠવેલી ગણતરી આપે છે; ઉત્તર કાંઠા અને દક્ષિણ કાંઠાની વહેંચણી સાથે રેવા–સમુદ્ર સંગમને સર્વોત્તમ ગણાવે છે. પછી કુલ આંકડા (પ્રસિદ્ધ ચારસો તીર્થો સહિત) અને દેવતા-પ્રકાર મુજબ વર્ગીકરણ આવે છે—વિશેષ કરીને વિશાળ શૈવ સમૂહો, તેમજ વૈષ્ણવ, બ્રાહ્મ અને શાક્ત સમૂહો. ત્યારબાદ અનેક સંગમો, વનિકા, ગામો અને નામધારી ક્ષેત્રોમાં ગુપ્ત તથા પ્રગટ તીર્થોની પરિમાણ-સૂચના (સૈકડાથી લઈને લાખો-કરોડો સુધી) આપવામાં આવે છે—કપિલા-સંગમ, અશોકવનિકા, શુક્લતીર્થ, મહીષ્મતી, લુંકેશ્વર, વૈદ્યનાથ, વ્યાસદ્વીપ, કરંજા-સંગમ, ધૂતપાપ, સ્કંદતીર્થ વગેરે—અને અંતે સમગ્ર તીર્થવૈભવનું પૂર્ણ વર્ણન અશક્ય છે એવો નિષ્કર્ષ થાય છે.
Adhyaya 232
रेवामाहात्म्य-समापनम् (Conclusion of the Revā/Narmadā Māhātmya and Phalaśruti)
આ અધ્યાયમાં રેવાખંડના નર્મદા-માહાત્મ્યનું વિધિવત્ સમાપન કરવામાં આવે છે. સૂત બ્રાહ્મણોને સંબોધીને કહે છે કે માર્કંડેયે પૂર્વે પાંડુપુત્રને જે રીતે ઉપદેશ આપ્યો હતો, તે જ રેવામાહાત્મ્ય તેમણે યથાક્રમે સંભળાવ્યું છે અને તીર્થસમૂહોનું ક્રમબદ્ધ વર્ણન પૂર્ણ થયું છે. રેવાકથા અને રેવાજળને અતિ પવિત્ર તથા પાપહર ગણાવવામાં આવે છે; નર્મદાને શૈવ-પ્રભવ, લોકહિતાર્થે પ્રતિષ્ઠિત દિવ્ય નદી તરીકે પ્રતિપાદિત કરવામાં આવે છે. રેવાના તીર્થોની ઘનતા અને શ્રેષ્ઠતા અતિશયોક્તિથી દર્શાવી, કલિયુગમાં રેવાસ્મરણ, પાઠ અને સેવા વિશેષ ફળદાયી હોવાનું કહેવામાં આવે છે. ફલશ્રુતિમાં શ્રવણ-પાઠને વેદાધ્યયન અને દીર્ઘ યજ્ઞોથી પણ અધિક ફળપ્રદ ગણાવી, કુરુક્ષેત્ર, પ્રયાગ, વારાણસી વગેરે પ્રસિદ્ધ તીર્થો સમાન પુણ્ય આપનારું જણાવવામાં આવે છે. ગ્રંથપૂજનની નીતિ પણ નિર્દેશાય છે—લિખિત ગ્રંથને ઘરમાં રાખવો, વાચક અને ગ્રંથનું દાન-અર્પણથી સન્માન કરવું; તેથી ઐહિક સમૃદ્ધિ, સામાજિક કલ્યાણ અને પરલોકે શિવલોકસામીપ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. ઘોર પાપો પણ દીર્ઘ શ્રવણથી શમન પામે છે—અંતે શિવથી વાયુ, ઋષિઓ અને સૂત સુધીની પરંપરા ફરી પ્રતિષ્ઠિત થાય છે.
FAQs about Reva Khanda
The section emphasizes the glory of the Revā/Narmadā as a purifying sacred presence whose banks and waters are treated as tīrtha-space, integrating hymn, doctrine, and pilgrimage cartography.
The discourse repeatedly frames Revā’s waters and riverbanks as instruments of removing dūrīta (moral and ritual impurity), presenting bathing, remembrance, and reverential approach as merit-generating ethical guidelines.
Chapter 1 introduces the inquiry into Revā’s location and Rudra-linked origin (śrī-rudra-sambhavā), setting up subsequent tīrtha narratives; it also embeds a meta-legend on Purāṇic authority and compilation attributed to Vyāsa and earlier divine transmission.